Jan Duklan Ochocki

PAMIĘTNIKI II

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. LWÓW.

II. SEJMIKI 1791 ROKU.

III. ODWIEDZINY Z OJCEM.

IV. DALSZE CZYNNOŚCI SEJMOWE.

V.

VI. MIEJSKIE.

VII. ŚWIĘTY STANISŁAW.

VIII. CZYNNOŚCI W LUBLINIE.

IX. PANNA MALECKA.

X. OBOZY.

XI. DALSZE DZIEJE.

XII. ŚMIERĆ EX-WOJEWODY.

XIII. PROT POTOCKI.

XIV. FILIP NEREUSZ OLIZAR.

XV. POŻEGNANIE LUBLINA.

XVI. SEJMIKI ŻYTOMIERSKIE 1792 ROKU.

XVII. WESELE.

XVIII. OBÓZ KSIĘCIA JÓZEFU PONIATOWSKIEGO.

XIX. POWRÓT Z OBOZU.

XX.

XXI.

XXII. SPRAWY DOMOWE.

XXIII. SPRAWY PUBLICZNE.

XXIV. DOMOWE OKOLICZNOŚCI.

XXV. BRAT WINCENTY.

XXVI. NIESPODZIANE OŻENIENIE.

XXVII. KONTRAKTY ROKU 1793.

XXVIII. WARSZAWA.

XXIX. LWÓW.

XXX. NA PROWINCYI.

XXXI. GRODNO.

XXXII. STANISŁAW AUGUST.

XXXIII. MARKIZA LULLI.

XXXIV. NA WSI.

XXXV. ROZMAITOŚCI.

XXXVI. L.... I.

XXXVII KONTRAKTY 1794 ROKU.

XXXVIII. 1794 rok.

XXXIX. POWRÓT W KIJOWSKIE.

XL. ZAKOŃCZENIE.

XLI. Z PAMIĘTNIKÓW KSIĘDZA OPATA OCHOCKIEGO.

PAMIĘTNIKI

Tom II.

Ochocki Jan Duklan

Przez J. I. Kraszewskiego.

Qui audiunt audita dicunt, qui vident plene sciunt
Plautus.

I. LWÓW.

Zajeżdżam na stacye pocztową w Piaskach pod Lublinem dosyć rano, i wysiadając, widzę karyolkę, a za nią wózek szmirgeltowy, na który przepakowują rzeczy z drugiej pocztowej bryczki; wchodzę do gościnnego pokoju i zastaję damę młodą jeszcze, przystojną, dość pięknie i starannie, choć po podróżnemu ubraną, pijącą czekoladę. Ja także choć w drodze, nieźle wyglądałem, bom zawsze lubił koło siebie pokaźność i porządek; skłoniłem się damie i obróciwszy do pocztmejstra, zawołałem z rezonem:

— Mości sekretarzu 1), proszę także o czekoladę.

— To czekolada pani, rzekł mi wskazując damę, moja wyszła, dziś się dopiero świeżej spodziewam z Lublina.

— Proszę pana na moją, odezwała się nieznajoma bardzo grzecznie, i natychmiast kamerdynerowi zrobić kazała.

Tymczasem wdaliśmy się w rozmowę; powiedziałem moje nazwisko i że z Warszawy na Ruś jadę, pytając nawzajem, dokąd pani się udaje?

— Do Lwowa, odpowiedziała.

Była to generałowa M.....Rafałowiczówna z domu. Rozmowa poczęta chłodno, wkrótce się ożywiła; wtem konie zaprzężono i dano znać, że gotowe; czas był prześliczny, ciepło jak w maju; wsiadając, kazała spuścić karyolkę.

Powiedziałem, że zazdroszczę jej tego, bo koczyka mego spuścic nie było można.

— A więc proszę, siadaj pan ze mną; moja panna pojedzie w jego koczyku.

Jeszcze nie dokończyła zaproszenia, a już ja. siedziałem w karyolce. Jechaliśmy tak do Krasnego Stawu, w którym już nieproszony umieściłem się znowu w karyolce.

— Znasz pan Lwów? poczęła pytać pani generałowa.

— Niebyłem tam nigdy, odpowiedziałem, choć zdawna tego sobie życzę.

Poczęła mi zachwalać to miasto, ale gdyśmy się najlepiej poznawali, zbliżył się punkt rozejścia traktów, w lewo na Ruś, w prawo na Zamość do Lwowa.

Stanął pocztylion, wysiadłem. począłem żegnać i kilka minut przeciągnąłem pożegnanie.

— Żałuję bardzo, rzekłem, że tak miłą zrobiwszy znajomość, tak prędko porzucać ją muszę i żegnać.

— No, to kiedy panu żal, siadaj i jedź ze mną do Lwowa! zawołała z uśmiecham.

Nie dałem sobie mówić dwa razy i znowu wsiadłem do karyolki.

Szał mnie jakiś opanował; opuszczałem kontrakty, odebranie moich pensyj, załatwienie interesów ojca; szczęściem jeszcze, że nie było w tym roku żadnych czynności pana wojewody; ale jakiego to głupstwa młody i zapalony roztrzepaniec nie zrobi, gdy mu w głowie zaświta.

Puściłem się tedy do Lwowa. Czas był prześliczny, towarzystwo miłe i żadną nieskrępowane etykietą, położenie moje całkiem swobodne i czyste, bom się w pani generałowej kochać nie myślał, ale mnie przywiązywała rozmową, układem i wdziękiem nieopisanym, umiejąc zawsze utrzymać zdaleka i winne tylko wzbudzając uszanowanie. Takt w tem miała niepospolity, a towarzystwo jej nadzwyczaj było przyjemne.

W Brodach przebyliśmy komorę, ale się nas nikt ani spytał o paszporta, równie jak w Radziwiłłowie; każdy tak wówczas przejeżdżał granicę, jakby miedzę dzielącą go od sąsiada, szukano tylko tytuniu i tabaki.

Zajechaliśmy wreszcie do Lwowa, rozumie się przesiadłszy do swoich powozów; pani generałowa zajechała do krewnego swego, pana Tumanowieza, którego brat był ormiańskim arcybiskupem lwowskim; ja stanąłem w oberży.

Nazajutrz dopiero oddałem ceremonialną wizytę pani M...... która mnie zapoznała z gospodarstwem; mieszkali ci państwo w ogromnej kamienicy, położonej w rynku; dla jenerałów ej był osobny apartament, złożony z czterech pokojów, w którym gości swych przyjmować mogła.

Wyszukałem zaraz mego krewnego, Hilarego Siemianowskiego, konsyliarza dworu Jego cesarskiej mości, który natenczas zasiadał w trybunale lwowskim; łączyła nas kolligacya, bo ciotka jego rodzona była matką stryja mego opata. Ten, poznawszy się ze mną, zaprosił mnie zaraz, abym się do niego przeniósł na kwaterę; miał bowiem w kamienicy, w której stał, całe piętro najęte; musiałem się przeprowadzić do niego. Nadjechał też wkrótce brat jego rodzony, Euzebii, który w polskiej służbie był porucznikiem w regimencie starosty Szczerzewskiego; wesoły równie jak Hilary, równie jak on miły i grzeczny, miał znajomości z całym Lwowem i wprowadzał mnie wszędzie.

Motylowaliśmy z nim razem, że użyję tego wyrazu. Święta obchodzono i świetnie i wesoło, ale mnie gryzło przypomnienie kontraktów i rozkazu ojca, z którym żartować nie było można, i dni parę poświęciłem espedycyom do Dubna, przy nadchodzących terminach.

Napisałem do pana Bukara sędziego i do mojego stryja, wymawiając się, że dla ważnych spraw musiałem zjechać do Lwowa i zatrzymać się dłużej nad spodziewanie. Osobno wysłałem list do Marcina Bukara, z tem, iżby jeśli przyjdzie pismo od mego ojca rozpieczętował je, i spełnił jego rozkazy, i poodbierał moje pensye, na co dołączyłem umocowanie. Wyprawiłem z tem sztafetę do Dubna, prosząc o relacyę z kontraktów, a obiecując niechybnie stawić się na imieniny jego matki, na osiemnasty lutego.

Spokojniejszy nieco, choć nie ze wszystkiem w zgodzie z sumieniem, wyrzucającem mi płochość moją, puściłem się zamknąwszy oczy w bezdenną otchłań zabawy. Czasem po dni kilka nie bywałem u pani generałowej M... za co mnie łajano, bo generałowa wzięła nademną opiekę i trzymała z góry; ale nie zważając na refleksyę, kochałem się, umizgałem, grałem w karty bardzo jakoś szczęśliwie, i z tego powodu nie żałowałem sobie ani na sprawunki, ani na życie. Nadeszły Lwowskie kontrakty. Słusznie to miasto miało opinię dosyć wolnych obyczajów; w istocie samej panowała tu daleko większa niż gdzieindziej u nas swoboda, dla młodego była to ponętą wielka i niebezpieczna.

Przed świętami jeszcze przypomniałem sobie, że stryj mój opat miał we Lwowie rodzoną siostrę, zakonnicę w klasztorze Wszystkich Świętych; wypadało mi być u niej, powiedziałem o tem Siemianowskim.

— Dobrze się to składa, odpowiedzieli, właśnie i my tam mamy rodzoną siostrę na wychowaniu.

Takim sposobem poszliśmy zaraz i poznałem pannę Ignacyę, rodzoną siostrę mojego dobroczyńcy opata; bracia także prosili, żeby się widzieć mogli ze swoją Faustynką, którą świecka ochmistrzyni przyprowadziła do kratek.

Było to śliczne dziecko, może lat trzynaście mieć mogące, ale tak bojaźliwe i po zakonnemu nieśmiałe, że na pytania jak zakrwawiona odpowiadała, płomieniejąc. Bywałem potem u panny Ignacyi dość często, i pod pozorem że to jej brat przysłał, ofiarowałem od niego piętnaście dukatów, że zaś zawsze ze mną, który z Siemianowskich przychodził, wywoływano i Faustynkę, a ja przysługiwałem się im jakiemiś łakociami i specyalikami; nigdy mi jednak na myśl nic przyszło nawet, żeby te dziecko za lat dwa żoną moją być miało.

Nadjechała potem pani Jakonowska, siostra Siemianowskich, która przeciwko woli familii, przed laty dwóma poszła za mąż, a teraz z mężem zostawała na łasce opata, który im dał rząd klucza Szepclickiego; ta i po procent od swego posagu i po siostrę Faustynkę przybyła, gdyż opat obiecywał, jeśli jej się trafi partya, dopomódz ze swojej strony. Pani Jakonowska stała w jednym domu z nami, ale jaja ledwie trzeciego dnia widywałem, zatrudniony Bóg wie czem, intryżkami miłośnemi, kartami i hulanką szaloną. Odebrano Faustynkę z klasztoru, choć panna Ignacya we łzach tonęła przy rozstaniu, co nazajutrz ponowiło się, gdy pani Jakonowskiej odjeżdżać przyszło. Ofiarowałem na odjezdnem Faustynce spore pudło różnych fatałaszek i przysmaczków, a panna Ignacya napisała przez nią do opata, zapewne dziękując mu za przysłanie przezemnie piętnastu dukatów, bo mi opat później w czasie sejmików serdeczną za to, żem sercu jego dogodził, wynurzał wdzięczność.

Zbliżył się nareszcie czas koniecznego wyjazdu: skończyły się kontrakty Lwowskie, trzeba było pożegnać dobrych znajomych, a naprzód panią M....., która mi pozwoliła bywać u siebie w Warszawie, a dla której, powtarzam, żadnego innego uczucia prócz najgorętszej przyjaźni z uszanowaniem połączonej, nie miałem; potem panią D. D. ostatnią lwowską miłość moją, wreszcie pannę Ignacyc, którą zawsze z szacunkiem i przychylnością uważałem i potrafiłem sobie pozyskać jej względy. Płakała jeszcze nad odjazdem Faustynki, nie mogąc się wychwalić łagodności jej charakteru, dobroci i szczęśliwego usposobienia, które jej ułatwiało wszystkie cnoty.

— Gdyby Bóg raczył modlitw moich wysłuchać, rzekła, was dwoje, których najżywiej kocham, bylibyście z sobą połączeni i szczęśliwi!

Syt i przesycony zabawami roskosznemi i zbytkiem wszelkiego rodzaju, którego tu zakosztowałem, odjeżdżałem ze Lwowa podobny do charta, zgonionego w polu i nie mogącego się już ruszyć do najłakomszej zwierzyny, choćby mu ta na nosie usiadła.

Przed wyjazdem jeszcze odebrałem z Dubna sztafetę donoszącą mi, że tam interesa szczęśliwie się załatwiły, moje kapitulacje poodbierano wszystkie, summa ojcowska podniesiona od bankiera z piątego procentu, wedle woli jego, na szóstym umieszczona została u sędziego Bukara,

Euzebiemu Siemianowskiemu wychodził urlop, pułk jego stał w Poznanui dotąd, wyjechaliśmy więc razem do Brodów, dokąd nas i Hilary przeprowadził, a na rozjezdnero, zaręczając sobie przyjaźń dozgonną, spiliśmy się po polsku.

Nabrałem mnóstwo różnych prezencików ze Lwowa, dla krewnych, znajomych i dobrodziejów, między innemi dla pana wojewody kupiłem za siedm dukatów, bardzo piękny kielich kryształowy, innych drobnostek nie mało, ale też gdym zajrzał do worka, znalazłem go bardzo schudzonym, na dnie jego spoczywało już tylko trzydzieści pięć ostatnich obrączkowych.

Dosyć się drogo opłaciły te lwowskie roskosze, alem wówczas nie żałował tego.

1) Pocztmejstrowie za czasów naszych byli stanowieni za przywilejami królów i tytułowano ich sekretarzami Jego królewskiej mości; byli to pospolicie szlachta majętna, trzymający o swoim koszcie konie i porządnie utrzymujący też stacye pocztowe. Wszystkiego u nich zawsze dostać było można, jeść, pić, pokoje dla przejeżdżających wyborne, wygody jakich zażądali; nie wstrzymywano nigdy pasażerów pod żadnym pozorem, zaprzęgano na skinienie. Cena za milę od konia z Warszawy do Krakowa, Poznania, Wilna i do Łokacz, była dwa złote, na calą Ruś po złotemu groszy piętnaście. (P. A.)

II. SEJMIKI 1791 ROKU.

Drugiego dnia z Brodów, stanąłem w Łabuniu, a ułatwiwszy tu polecenia pana wojewody, stawiłem się rano, w sani dzień imienin pani Bukarowej, której karetę na wiązanie przyprowadziłem, niezapomniawszy odebrać i mojego ślicznego koczyka, dla umieszczenia tymczasowo w Januszpolu. Zastałem tu zjazd ogromny, przybyli Antoni i Bartłomiej Giżyccy, z których widzenia niezmiernie rad byłem. Bartłomiej świeżuteńko przyjechał z Warszawy, z listami i poleceniami do różnych osób tyczącemi się przyszłych sejmików; Antoni chciał także do nich czynnie należeć i wybierał się działać z zapałem, do czego i mnie wezwali, a odmówić nie było racyi.

Bawiliśmy się jak nie można lepiej i weselej, zwyczajnie jak w Januszpolu, starsi politykując trzymali za elekcya, a my choć przeciwni nie przeczyliśmy im, aby nie zapalać kontrowersyi, i milczeliśmy, ułożywszy się o to z sobą po cichu.

Z Hańskiemi była znowu panna Gnatowska, która wydała mi się teraz ładniejszą; w istocie nabrała jakoś prezencji i dobrej maniery, przypomniały się dawniej smalone do niej cholewki. Ojciec mój, który też był z żoną w Januszpolu, chciał mnie karcić, żem w Dubnie nie stawił się na kontrakty, alem się wymówił poleceniami do Lwowa od pana wojewody, i to usta zamknęło.

— Kiedy tak, rzekł, dobrześ zrobił, ale moje sprawunki poszły w zapomnienie...

Giżyccy oba odjechali nazajutrz dniem już po balu, wziąwszy słowo odemnie, że pojutrze będę w Mołoczkach z Marcinem Bukarem i sejmików nie odstąpię.

Od starego Bukara, pieniądze moje z pensyi należne, poodbierałem zapieczętowane; cały dzień musiałem mu opowiadać o interesie pana wojewody z Potockim, ho choć na prowincyi wiedzieli, ze Prot kijowskim wojewodą, szczegóły ich żadne nie doszły.

Pojechałem z Januszpola z Marcinem Bukarem do Mołoczek, i zaraz poczęliśmy się naradzać o środkach przedsięwziąć się mających, aby Antoniego Giżyckiego wybrano marszałkiem sejmikowym, ale on na pierwsze słowo zawołał, że nie może.

— Janusz Iliński był u mnie. dodał, i oświadczył mi, że chce być marszałkiem, a ja dałem już słowo, że mu będę pomagał; że zaś komenda w Żytomierzu będzie przy nim, potrzeba żeby i marszałkiem został.

Z serca zgodziliśmy się na to. Szła potem rzecz o assesorów, których potrzeba było sześciu, po dwóch z każdego powiatu; tych zaraz ułożyliśmy w następujący sposób: Antoni Giżycki i Marcin Bukar z żytomierskiego; Jakób Pausza i ja z owruckiego: Floryan i Jan Zaleski z kijowskiego.

Gdy na tem stanęło, posłaliśmy natychmiast po Pauszę, którego familija miała wpływ wielki na powiat Owrucki, zkąd spodziewaliśmy się mnóstwa szlachty; potem po Jana i Floryana Zaleskich, a panu Januszowi Ilińskiemu, generał-inspektorowi, daliśmy znać także. Przyjechał zaraz do Mołoczek, rozpatrzył plan nasz i przystał na wszystko, a co zbyło nam czasu przed sejmikami, albo sami lub przez subordynowane osoby, obiegaliśmy dwory.

Ja nie odłączyłem się od Giżyckich; tymczasem popchnęliśmy do Żytomierza, dla zajęcia stancyi, tak, żebyśmy wszyscy razem pomieścić się mogli, a Bartłomiej Giżycki powiózł ordynans od Komissyi wojskowej, do Niemirowa, do Kościuszki, i zwinąwszy się trzeciego dnia powrócił.

Skutek tego ordynansu zaraz zobaczymy w Żytomierzu.

Zajęto dla nas kwaterę w klasztorze Bernardyńskim na dole, cały gmach z refektarzem, w którym nieco przedtem odprawiało się nabożeństwo, także jeden rząd celi na górze, równo z salą i korytarzem. Szły nieprzerwanym szeregiem podwody z Mołeczek, z Krasnopola, Junuszpola, z Nowegopola od Pauszy, z leguminami, kredensami, kucharzami, wódkami i t. p. Panowie Zalescy także dostawili wielką ilość zapasów — na wina, stancya i inne wydatki zrobiliśmy wszyscy składkę po ośmdziesiąt dukatów, a komisarz pani chorążynej Giżyckiej pełnił obowiązek marszałka dworu.

Trzema tedy dniami przed sejmikami i my przybyliśmy do Żytomierza; zjechał także pan Potocki wojewoda nowy i stanął we dworze biskupim koło katedry, i pan Iliński, który się umieścił w kamienicy Lewandowskiego, gdzie później była Izba skarbowa.

Pojechaliśmy do pana wojewody, który sobie układał na marszałka pana Ignacego Chojeckiego, świeżo przez się installowanego na podwojewodziego, aleśmy mu grzecznie odpowiedzieli, z uszanowaniem największem, że pan generał Iliński ten obowiązek przyjmuje na siebie, i na tem stanęło.

Nazajutrz rano sam pojechałem do pana wojewody, i rozmawialiśmy długo, bo sukcessya tronu o którą szło głównie, była ważnym przedmiotem. Powiedziałem mu jak stoimy, wyliczyłem ilu nas jest; że na czele pan Antoni Giżycki i całą siłą popierać myślimy projekt sejmowy, a wiedząc, że i on za tem, dodałem, że się z nim łączymy. — A! bardzo dobrze! — zawołał uradowany.

W godzinę potem był u nas z wizytą, po wszystkich stancyach, i na obiad nas poprosił; pojechał także do pana Ilińskiego, który był z nami na tym obiedzie. Nie było tam więcej osób nad czterdzieści, privatim więc zaproszono pana Ilińskiego na marszałka, a nas na assesorów.

Tymczasem gromadziły się zewsząd przybywające powozy, karety, kocze, bryczki, wózki i liczne tłumy konnych i pieszych elektorów, wówczas bowiem każdy szlachcic miał prawo wotowania i nie roztrząsano wcale tytułów szlachectwa. Nie pojmuję wcale jak się to wszystko potrafiło w Żytomierzu, daleko mniejszym niż dziś jest, pomieścić.

Nadjechał wreszcie i mój stryj i stać musiał godzin kilka w ulicy nim mnie odszukano, nie mógł już bowiem znaleźć sobie mieszkania; pobiegłem wraz do towarzyszów moich, a ci nie tylko się na to zgodzili, żeby stał z nami, ale wszyscy go poszli zapraszać do nas; zawarował sobie tylko opat, że do współki naszej należeć będzie. Oddaliśmy mu dwie celki, a on osimdziesiąt dukatów złożył na ręce naszego marszałka.

Kupiliśmy cztery oksefty wina francuzkiego, po piętnaście dukatów, dwanaście beczek węgierskiego wina po dukatów jedenaście, pięćset butelek piwa angielskiego, wszystko to u pana Lewandowskiego, naówczas prezydenta miasta, który w swych lochach miał składy ogromne; obstalowano piekarzów i rzeźników, przygotowano wszystko jak należało.

W wigilię Żytomierz był już pełen; tegoż dnia nadszedł pieszy pułk Malczewskiego i wyciągnął linią naprzeciw Bernardynów; mundury jego były podług nowej formy. Komendant i oficerowie przyszli zaraz z raportem do Ilińskiego; wyszedł i on na plac, uhonorowano go po wojskowemu — ciżba była niesłychana do koła; półbatalionu zajęło odwach, a pół rozkwaterowano po przedmieściach nad Kamionką.

Potem wszedł konny pułk Karwickiego, prześliczny, ubrany na nowo; ten znowu obejrzany został jak pierwszy przez generał-inspektora i stanął w Krosnej, a jeden szwadron tylko przychodził dla odbywania rontów. Nad wieczór przyciągnęły też dwanaście dział z Niemirowa i po oglądzinach przez generał-inspektora, wyszły za rogatki Kijowskie, zajmując stanowisko w polu. Cała ta siła zbrojna była pod rozkazami Ilińskiego, i poszła po nosie elektoróm; choćby kto chciał się burzyć, nie śmiał. Prawdę mówiąc, było to abusum, bo prawa warowały, że w czasie sejmików bracchia militaria udziału żadnego mieć nie mogą, a nawet z miast, w których się narady odbywają, wychodzić powinny; ale że te wybory odbyły się jak najspokojniej, nikt się na to nie poskarżył.

Wszystko u nas szło pod imieniem miecznika Giżyckiego; widzieliśmy zaraz z początku, że tu nie ma sposobu spraszać na obiady, więc ograniczyliśmy się śniadaniami, ale te śniadania trwały po godzin trzy i więcej; roznoszono nieustannie kotlety, zrazy, kiełbasy, kasze, udżce sarnie i zajęcze, pieczenie cielęce i wołowe. Trzynastu ludzi w trzech kuchniach nastarczyć nie mogli ani zgotować, ani wydawać, służba win nanosić; ale to się ochoczo, po szlachecku i po familijnemu odbywało.

Nazajutrz, pan wojewoda, w kościele nabitym tak, że się wcisnąć doń nie było podobna, a trzy części szlachty spóźnionej na placu przed kościołem jeszcze stali, zagaił sejmiki, podając na marszałka pana Ilińskiego, którego zaraz zgodnie przyjęto; zaproponował też assesorów i tych jednomyślnie akceptowano. Ciżba nas, jako assesorów, już na rękach unosząc, już przez głowy przesadzając, do stolika dostawiła; podpisaliśmy czynność tej sessyi i solwowaną została do jutra. Co się potem działo u nas na kwaterze, opisać trudno; klasztor cały, w którym staliśmy, otoczony był gawiedzią głodną, ale szlachecką. Dla tych elektorów w górnym i dolnym korytarzu poukładano tarcice, a na nich mięsiwo wieprzowe warzone i pieczone, wędzone ryby, śledzie proste, nieustannie zmieniać było potrzeba. Oprócz tego, do napitku przywieziono z Januszpola, z Mołoczek, z Nowegopola i od panów Zaleskich dziewięć kuf wódki, w Żytomierzu dokupiono pięćdziesiąt spustów, ośmdziesiąt beczek piwa w Krośnej, miodu dosyć beczkami u żydów nabrano, i wszystko to się rozczęstowało w naszej kwaterze. Podobnie było u generała Ilińskiego, u pana wojewody Potockiego i u kasztelana Pruszyńskiego. Dniem przyjmowaliśmy panów szlachtę, w nocy tłumy te oblegały korytarze nasze, stajnie i jakie były szopki bernardyńskie.

W dawnym rzeczy porządku, szlachta od Zygmunta-Augusta wotowała na sejmikach dla wyboru posłów, ale to, rozumie się, szlachta osiadła. Panowie za Augustów obu wprowadzili zwyczaj pędzenia na sejmiki szlachty czynszowej, dla poparcia nią swoich celów politycznych, chociaż sejmy rwały się jedne po drugich. Tak samo działo się jeszcze i za Stanisława-Augusta, ale to już ostatnie były sejmiki tak napchane; konstytucya nowa i zmiana formy rządowej zapobiegły na przyszłość tego rodzaju nadużyciom. Kazano Komissyom cywilno-wojskowym porobić księgi ziemiańskie, w nie wpisać dziedziców, którzy mieli nie mniej ośmiu dymów; każdy obywatel musiał złożyć kwity z podymnego, które opłacał (był to jedyny podatek) i we dwa miesiące sformowano z tego listę wotujących.

Tych sejmików ciżba jeszcze była niezmierna; z trzech powiatów więcej trzech tysięcy szlachty w kapotach, kożuchach, siermięgach, w butach jałowiczych, postołach, każdy jednak z szablą w ręku, przywlekło się do Żytomierza. Widywałem i dawniejsze sejmiki, gdzie czasem po dwóchset na raz występowało do boju, gdy się dobrze podpiło, obcinano wzajemnie nosy, ręce, uszy, i po kilka trupów zostawało na pobojowisku. Było kilku zawołanych rębaczów z obywateli przewódzców partyj, a na ich czele starosta Wołynecki, ale jednego razu tak go posiekano, że części ciała nie pozostało na nim całej i z tej afery w prześcieradłach go do cyrulika zanieśli.

Widywałem go później po wyleczeniu się, wyglądał jak monstrum...

My, assesorowie, z marszałkiem sejmikowym wieczorem zebraliśmy się u pana wojewody; nazajutrz miano zagaić projekt sejmowy; byliśmy pewni wielkiej większości, bo tylko kilkunastu starych przywykłych zawsze słyszeć o elekcyi, jako o kamieniu węgielnym swobód szlacheckich, trzymali za nią, i to byli ludzie zacni, spokojni nie burzliwi, gotowi swój sposób zapatrywania się rzeczy zachować przy sobie, nie myśląc przeciwić się massie, która była przeciw elekcyi za sukcessyą tronu. Potrzeba było przeprowadzić rzecz porządnie; ułożyliśmy, że assesorowie, powiatami swemi respectire, zbierać będą podpisy na laudum, składające się ze trzech części, które mnie ułożyć polecono. Niebardzom ufał siłom moim, bo to pismo do stanów Rzeczypospolitej i do króla, musiało być stylem dyplomatycznym, a razem pięknie napisane, stosownie do przedmiotu, do osób i rzeczy; a ja w tem nie miałem wprawy. Skoczyłem więc do Krosnej, gdzie stał sędzia Bukar z familiją, Hańscy, mój ojciec i Raczyński; zobligowałem Raczyńskiego do pomocy, zamknęliśmy się w jego pokoju i ułożyli jak mogli, w czem on mi bardzo wiele pomógł do pięknego i dobitnego wyrażenia myśli. Zaraz tamże przepisałem owe laudum na czysto, dniem już powróciłem do Żytomierza i przeczytałem towarzyszom, a mianowicie Giżyckiemu, który się nie mógł nacieszyć, tak mu się to wydało pięknem.

Zaraz też ruszyliśmy wszyscy do pana marszałka sejmikowego, tam zastaliśmy już dużo obywateli zebranych, przeczytane laudum zyskało aprobatę ogółu i poszliśmy z niem do pana wojewody. Ale na wstępie odwołał mnie na bok i po cichu rzecze:

— Niech się pan nie uraża, oto ksiądz kanonik ułożył także laudum, wybierzemy z dwóch, które się lepiej podoba.

— A bardzo dobrze, odpowiedziałem, i owszem.

Nadszedł na to Antoni Giżycki, wojewoda mu toż samo powtórzył, ten się trocha zaperzył, alem go za rękę ścisnął; pragnąłem, żeby oba były czytane, bo niemal pewien byłem świetnego tryumfu.

Tuż pan wojewoda kazał czytać księdzu Ossowskiemu jego kompozycye, a nieliczni adherenci poczęli ją wychwalać; — przyszła kolej na mnie, natłok niesłychany się już zrobił, uciszyli jednak wszyscy, a ja począłem głośno i powoli, tak, żeby każdy wyraźnie mógł słyszeć. Był to w krótkości zebrany wywód historyczny o sukcessyi i elekcyi tronu; wytknięte wszystkie nadużycia wyboru, zamieszania jakie na kraj naprowadzał, z drugiej strony wskazane błogie skutki jakich kraj doświadczył pod panowaniem monarchów dziedzicznych, z niezachwianego pokoju i upewnionego ich po sobie następstwa.

Gdym czytać skończył, pan wojewoda, który patrzał na mnie jak w tęczę, nie zmrużywszy oka, zawołał:

— Tak! panowie! nec plus ultra! niema co mówić!

To rzekłszy uściskał mnie, wszyscy aprobowali i moje laudum jednogłośnie przyjęto.

Wyszliśmy z pokoju pana wojewody do kościoła za nim dążąc, ale ciżba była niesłychana na cmentarzu i w kościele, ledwieśmy z wielką biedą dobrać się potrafili do stołu, a urzędnicy wojewódzcy do krzeseł. Marszałek pół godziny stukał laską nim szmer ustał i zagaił sessyę materyą, o której traktowano, przeczytano ustawę sejmowe, i okrzyk zrobił się jak głosem jednym — sukcessya tronu! Powtóre zagaił marszałek o laudum, i o zbieraniu wotów przez podpisy; ja odczytałem moją robotę i nowy okrzyk potwierdził uchwałę, a na dziedzińcu w ulicy wołano powtarzając — Vivat król!

Wyszliśmy z kościoła po solwowaniu sessyi na jutro. Iliński prosił na obiad do siebie, wojewodę, nas i księdza opata. Było ze sto pięćdziesiąt osób, nie tylko sala wielka, ale wszystkie pokoiki zastawione stołami, ścisk ogromny. Laudum moje czytano znowu po dwakroć u Ilińskiego, coraz w niem nowe znajdując piekności: winszowano opatowi synowca, ojcu mojemu dziecka, mnie obsypano grzecznościami, noszono na rękach, i tryumf to był dla mnie po dziś dzień pamiętny.

Ksiądz opat i ojciec mój nie posiadali się z radości; wszczęła się pijatyka zwyczajnie jak na sejmikach, i pito ogromnie, olbrzymio — jedni się wytaczali drudzy napływali, do późnej nocy pan Iliński przyjmował i gościł.

Nazajutrz przystąpiono, do wyboru sześciu posłów, w tej liczbie, Janusz generał-inspektor kawaleryi, i Józef szef pułku swojego imienia, Ilińscy, zostali wybrani posłami. Następnego dnia znowu wotowano na komissarzy cywilno-wojskowych, których czterdziestu ośmiu potrzeba było do trzech powiatów. Giżyckiego chociaż chciano mieć posłem, on wolał być komisarzem cywilno-wojskowym, został nim Bukar i wszyscy moi koledzy. Atakowano i mnie, żebym ich nie odstępował, stale się od tego wymawiałem; naparli ojca mojego i stryja, alem się wytłómaczył przed niemi, że większe mam widoki w Lublinie i Warszawie przy protekcyi pana Stempkowskiego, kiedy tu przy czczym tylko tytule czekałyby mnie wydatki próżne. Wybrano więc komissarzy cywilno-wojskowych i posłów jakich chciał Giżycki. Opat został z Owruekiego prezesem, drugim podkomorzy Niemirycz, w Źytomierskiem kasztelan Pruszyński, ksiądz Pałucki biskup in partibus, w Kijowskiem ksiądz Cieciszowski biskup kijowski, książe Aleksander Lubomirski kasztelan kijowski.

Sessyc sejmikowe solwowano aż do pozbierania podpisów szlachty; wzięliśmy sobie do pomocy kilku młodych ludzi z palestry, trzy części pewnie było elektorów co pisać nie umieli; podpisywano więc za nich i kładziono krzyże, co więcej tygodnia jednak mimo pośpiechu trwało.

Skończyły się nareszcie sejmiki rzeczywiście pod wpływem Giżyckiego odbyte, i od tego czasu jak raz wziął w ręce wodze, już ich nie puścił do śmierci. Przy zmianie w kraju i wprowadzeniu nowego porządku, otoczony kredytem i wziętością stałą, robił wszystko co chciał na prowincyi, poparty tem, że drogę miał usłaną do interesów swoich w stolicy.

Kilku obywateli, jak się później pokazało, atakowali w czasie zjazdu pana Potockiego o ordery i urzęda, odpowiedział im, że król zostawił to przy panu Stempkowskini i wskazał, że przezemnie zrobić to można. Ja się w tej rzeczy ułożyłem z panem miecznikiem Giżyckim, że mi żądania będzie przesyłał.

Naszej kwatery elektorowie przez cały czas nawiedzać nie przestawali; trzeciego dnia sejmików skończyło się Mino i piwo angielskie, zrobiliśmy zapas drugi podobny pierwszemu, i ten do kropli wysuszono. Na wieczory często jeździwaliśniy do Krośnej, gdzie ja po staremu robiłem grzeczności pannie Gnatowskiej, co i ojciec mój i stryj uważali; opatowi się to dosyć podobało, ale ojcu wcale nie, jak to się później okazało: zyskać go sobie nie umiała.

Pan Potocki jeszcze wcale nie wdrożony dorobienia interesów obywatelskich, był z tego powodu na całych sejmikach automatem, który wedle tego jakeśmy go nakręcili, gębę otwierał i ręce podnosił.

Na rozjezdnem potrzeba było i nasze rachunki ekonomiczne doprowadzić do końca; przyniósł marszałek nasz regestra, pokazało się nad składkę do dwóch tysięcy jeszcze, i te musieliśmy zapłacić; między Giżyckim a opatem była walka delikatności, pierwszy chciał wszystko wziąść na siebie, drugi sam tą superatę załatwić.

Podwojewodzi Chojecki zażądał, aby go wysłano z landami do sejmu, i pan wojewoda mi o tem napomknął; odpowiedziałem, że choć wybor osoby należy do marszałka i do nas, z chęcią jednak zastosowalibyśmy się do woli pana Potockiego, gdyby nie zaszła między nami umowa, że ten, który był wysłany z depeszami od marszałków sejmowych do obywateli, miał i lauda nazad im przywieźć, a tym był pan rotmistrz Giżycki.

Tak się i stało: jak się tylko wszystko skończyło, Bartłomiej Giżycki wyjechał do Warszawy i oddał oficyalnie na sessyi Sejmowej, laudum, oraz adres do króla. Znalazł sejm, jak dziś pamiętam trzy tysiące kilkaset podpisów za sukcessyą tronu, a czterdzieści siedem jak jeden za elekcya.

Odtąd między mną a rodziną Giżyckich, zawiązał się najściślejszy stosunek, którego żadne potem okoliczności zerwać nie mogły.

III. ODWIEDZINY Z OJCEM.

Familija państwa Bukarów, mój ojciec z żoną. Raczyński i ja, byliśmy zaproszeni do państwa Hańskich do Pulin na Święta Wielkanocne, ja przybyłem tam kilką dniami pierwej. Państwo Hańscy, a szczególniej pani Morzkowska, która mnie prowadziła do Jagusi Gnatowskiej, radzi byli z mojego przybycia. Byliśmy z panną w stosunkach przyjaznych i jak być może najlepiej, nigdym jednak z tem się nie odezwał, że się chcę żenić, choć wszyscy rozumieli, że się kocham i oświadczyć myślę. Raczyński znowu choć pragnął o rękę panny Bukarówny się odezwać, ale nie śmiał do rodziców przystąpić, pannie tylko mówił sam i przezemnie. Pannie Ewie podobał się ekwipaż jego, ludzie, porządki i wystawność; widziałem jawnie, że go nie kochała, jednak dla widzenia Warszawy, pozyskania swobody i skosztowania świata, który on jej wymownie malować umiał, była dosyć za tem zamężciem, i mnie się swej tajemnicy zwierzyła. Sędzia Bukar, który bardzo kochał córkę i był na jej skinienie posłuszny, byłby się zgodził, ale matka i oboje Marcinowstwo byli przeciwni.

Po Świętach rozjeżdżaliśmy się z Pulin, a rozstanie moje z panną Gnatowską woale nas do siebie nie zbliżyło, zwierzeń nie mieliśmy żadnych. Raczyński pojechał wprost z Bukarami do Januszpola, ja z ojcem moim i jego żoną na Sidaczówkę. Pierwszego zaraz dnia podróży zapytał mnie ojciec z powagą rodzicielską o pannę Gnatowskę; odpowiedziałem nut szczerze, że dosyć mi się podoba, ale myśleć w tym roku o żonie wcale jeszcze nie mogę, bo muszę jechać do Lublina i Warszawy i mam wprzód widoki, które mi później ułatwią to przedsięwzięcie; przyznałem się, że mam swoich około sześciudziesiąt tysięcy, ale jeśli Bóg pomoże staraniom, to się więcej przyzbiera w ciągu tego roku.

Ojciec mój przyjąwszy to dobrze, odpowiedział mi, że o tem ze stryjem mówili i naradzali się, a gdy żenić się będę, umyślili mi dać czterdzieści tysięcy. Ucałowałem ręce jego i nogi, on się rozczulił, ja rozpłakałem także, po chwili dodał:

— Tyś mi interesa pokończył, mam wioskę i sto sześćdziesiąt tysięcy kapitału, udział ci się odemnie sprawiedliwie należy, oddam ci go, powtarzam, gdy się żenić będziesz; ale prawdą a Bogiem, ja ci panny Gnatowskiej nie radzę.

Natenczas opowiedziałem mu moją znajomość całą z domem Lipskich, moje przejście z panną Emiliją Brochocką i nadzieje jakie tam miałem, a razem przeszkody jakie wyniknąć mogły ze strony podkomorzego, którego ani polubić, ani szanować nic mogłem od śmierci jego nieodżałowanego syna. Zdawało się, że mój ojciec był z tego dosyć kontent.

— Ale posłuchaj-no, dodał po chwili, jest tu panienka, co ma przeszło dwakroćstotysięcy złotych posagu, ja na nią mam oko, matka jej za trzecim już mężem, z ojczymem stara nas łączy przyjaźń, mogłoby to przyjść do skutku: pojedziesz ze mną jutro, kupić nie kupić, potargować można.

Musiałem zrobić jak ojciec żądał, ubrałem się i pojechaliśmy we trojgu z moją macochą.

Wszedłem do domu, ażem się przeląkł! niechlujstwo najokropniejsze, swąd, stołki brudne z połamanemi nogami, kanapa załojona, że usiąść na niej trudno i straszno, w dodatku panią matkę zastaliśmy pijaną. Bełkotała cóś niewyraźnie, tak, że zrozumieć jej było trudno; moja macocha zapytała po chwili o córkę i przywołano dziewczynę.

Przyszła biedaczka, ale zaniedbana, ubogo odziana, opuszczona, aż litość brała patrzeć: twarzyczka dawno nie musiała się widzieć z wodą, a włosy z grzebieniem, zaprezentowała mnie jej macocha. Zagadałem do niej grzecznie, zaczerwieniła się i odwróciła, przysuwałem z różnych stron, sposobu nie było słowa się dopytać, tak była dziwnie nieśmiała i dzika. Z matką pijaną równie niebyło co robić. Podano kawę, nie mogłem patrzeć na otaczające ją niechlujstwo, więc też w usta nie wziąłem, i wkrótce wyjechaliśmy.

W drodze wyznałem ojcu, że nie tylko żenić się, ale nawet pomyśleć nie mógłbym o tem.

Wieczorem nowy projekt ojca: chciał żebym z nim pojechał do K.... zobaczyć pannę starościankę; musiałem być posłusznym, ruszyliśmy znowu we trojgu...

Tu panna była wcale dobrze wychowana, ale nie bardzo piękna, a raczej bardzo niepiekna i podobno starsza odemnie, mówiła przyzwoicie, widoczną w niej była chęć przypodobania się.

Ale jakże obie te kobiety daleko były od tych, które znałem, które kochałem, do jakich przywykłem! od Jagusi H..... Emilii Brochockiej, a nawet od panny Gnatowskiej! Przywiązać się było trudno, trudniej jeszcze pomyśleć o wiekuistym związku.

Powróciwszy do domu zdałem sprawę z mojego serca i wręcz wyznałem, że mi się panna starościanka nie podobała, ojciec trochę był w złym humorze, bo jak mi macocha wyznała, ze starostą to byli ułożyli.

Po tych niedoszłych projektach i próbkach, wyjechałem do Januszpola i zastałem Raczyńskiego smażącego się na ogniu miłości. Byłem tam jak członek rodziny poufale, lubiony od obojga starych i od dzieci; Raczyński mi pokoju nie dawał, żebym mu pomagał, musiałem mówić z panną Ewą. Było to dziecię młodziuchne jeszcze, ale spryt i rozumek miała dojrzały, ważyła dobrze co zyska a co straci, chciała iść za mąż, chciała świat zobaczyć, chciała wyjść z pod bacznego oka matki; a zatem szala się przeważała na stronę Raczyńskiego. Tymczasem matka słowa sobie o tem mówić nie dawała; radziłem Raczyńskiemu, żeby się jeszcze wstrzymywał z oświadczeniem rodzicom, będąc w Warszawie łatwo nam przyjdzie wziąć instancyą od ex-wojewody Stempkowskiego, oni dla niego mają poważanie i szacunek, łatwiejby więc poszło, gdyby nas poparł; dał się przekonać temi uwagami.

— Dobrze mówisz, rzekł, dostanę nawet przez marszałka Raczyńskiego list od króla.... jeśliby tego była potrzeba.

Pożegnawszy się z Januszpolem, gdyż czas nadchodził do Warszawy, wyjechałem do Mołoczek, zastałem tam pana generała Ilińskiego wybierającego się do Skarżyniec do starosty cudynowskiego, u którego i ja być chciałem, bom w tym roku go nie odwiedzał, ruszyliśmy więc razem: Iiiński, Giżycki i ja.

Dano mi najlepsze świadectwo przed Ilińskim, który mnie łaskawie traktował i inaczej jak siostrzeńcem nie nazywał. Generał wtrącał co chwila moje pochwały przy kielichach, które gęsto chodziły i aż do stajen za nami gnały. Tuśmy oglądali konie chowu pana starosty, istotnie bardzo piękne, a przy oglądzinach nie obeszło się bez podarków. Starosta nie tylko, że mi przyrzekł dawać nadal pensyę regularnie, ale jeszcze cztery ładnych koni gniadych dał mi do miasta; Ilińskiemu także ofiarował trzy piękne wierzchowce.

— Wiem, panie siostrzeńcze, rzekł, że się jegomość dobrze prowadzisz, milo mi pomagać jemu, i dotrzymam co przyrzekłem.

Nazajutrz z tych odwiedzin powróciliśmy do Mołoczek, a pan Iliński zaprosiwszy nas do siebie, pojechał do Romanowa. Pan Giżycki kupił u mnie ów koczyk, który miałem od ex-wojewody, chociem się nim był już wybrał jechać do Warszawy, a ja musiałem po dawny mój ekwipaż posłać do Januszpola. Umówiłem się z nim także, aby petyta o ordery i urzęda, przysyłał na imię moje do Warszawy, a ja na jego imię do rozdawania odsyłać będę patenta. Wyjechałem wreszcie pierwszych dni kwietnia, i parę dni tylko zatrzymałem się w Lublinie, dokąd zaraz Raczyński także nadjechał. Na ten trybunał przeciwko Stempkowskiemu podnoszono sprawę na nowo, ale ta przypadała dopiero w czerwcu.

IV. DALSZE CZYNNOŚCI SEJMOWE.

Z Lublina ruszyłem do Warszawy i zajechałem wprost do pana ex - wojewody, u którego stanąłem. Bardzo był kontent z mojego przyjazdu, przez kilka dni wciąż opowiadać mu musiałem o sejmikach, jak nowego pana wojewodę wzięliśmy w kluby, że się ani nam ruszył i robić musiał cośmy chcieli, a na czele stał Giżycki.

— Bardzoście sobie, rzekł, dobrze poradzili.

Powiedziałem mu także, że Giżycki petyta o ordery i urzęda na moje ręce przysyłać będzie, co mu się podobało.

Przywiozłem panu ex-wojewodzie ów puhar kryształowy, który dla niego byłem kupił we Lwowie, a tak mu przypadł do smaku, że kazawszy pod niego zrobić srebrną tackę zawsze go przed sobą u stołu stawiać kazał. Oprócz tego ofiarowałem sześć ok tytuniu tureckiego, który dostałem w Berdyezowie, w wielkim sekrecie, bo sztraf od funta po trzy dukaty wynosił. W Warszawie dostać go nie było można, na tytuń i tabakę jak w Austryi było monopolium rządowe, funt płacono po sześć złotych, a często jeszcze bywał zły i przegniły.

Sejm tymczasem działał czynnie: Stanęło prawo o mieszczanach, wielu z nich nobilitowano, wszystkich obdarzono przywilejami i podniesiono do równości stanu, tak, że mogli dosługiwać się, pozyskiwać urzędy i dobijać się potem o pozyskanie szlachectwa; chłopów, pod nową nazwą włościan, wyjęto z pod praw dawnych feudalnych i równość im w obliczu prawa powszechnego przyznano. Oprócz tego, zawarto traktat z królem Pruskim, którego ratyfikacje z obu stron nastąpiły niezwłocznie, chociaż Pot... silnie mu się przeciwił, ale dziś kredyt jego zupełnie był upadł.

Oczekiwano innych niemniej ważnych czynności, zmiany całkowitej formy rządowej, postanowienia o sukcessyi lub elekcyi tronu i t. d.

Ja tymczasem ucztowałem i objeżdżałem znajome domy. Przybył pan Iliński, generał inspektor, poseł kijowski i stawił się zaraz u pana ex-wojewody; spotkałem się także z Bartłomiejem Giżyckim, który miał już na sobie order Ś. Stanisława, a jak słyszałem nie mieszkał u państwa Rybińskich.

— Cóż to się stało żeś ich porzucił? zapytałem.

— Daj mi pokój, tak mi to dokuczyło, żem uciekać musiał.

— A makata moja została! rzekłem z westchnieniem.

— Nie uwierzysz jak teraz żałuję, żem cię z niej obdarł.

Barcio był już wówczas w świcie księcia Józefa Poniatowskiego, stał z księciem razem w  pałacu pod Blachą, pojechałem do niego zaraz nazajutrz po spotkaniu, i przedstawił mnie księciu. Nie było tu wcale etykiety jak u księcia krwi. Książe Józef był przedewszystkiem żoł-jiierzem: popularny, przystępny, ujmujący i zapalczywie też przez wszystkich kochany. Zostałem zaproszony na obiad, gdzie kilka tylko osób cywilnych, a reszta sami byli wojskowi.

Znalazłem oprócz tego bardzo wielu młodzieży znajomej mi dawniej z Lublina, dziś pomieszczonych w wojsku i po różnych dykasteryach; bywałem często u pana Ilińskiego generała - inspektora, który bardzo był lubiony i szacowany powszechnie, równie jak brat jego Józef, później senator rossyjski. Żenił się wówczas z panną kasztelanką Komorowską, siostrą tej, która była za Szczęsnym Potockim, i tak smutnie i nieszczęśliwie zginęła z ręki służalców wojewody ruskiego, — i drugiej, zaślubionej Teodorowi Potockiemu, wojewodzie bełzkiemu. Bywałem także u księcia wojewody Radziwiłła, u państwa Działyńskich, Czapskich, Rybińskich, u księdza biskupa Naruszewicza, u metropolity Rostockiego, który w teraźniejszym trybunale miał właśnie bardzo ważną sprawę graniczną z panem Oskierką.

Chodziło o dwie wioski sporne między nimi, o które się wkrótce rozpierać mieli.

Na sejmie postanowione były dwie ważne dykasterye: pierwsza, Komissya graniczna z dwónastu komissarzy i prezesa na każde województwo złożona, przy niej naznaczono dwunastu sędziów granicznych, którzy dawnych komorników zastąpili. Był to sąd bez apellacyi rozstrzygający processa, jakich mnóstwo mieliśmy wówczas po kraju.. Drugą juryzdykcyc ustanowiono pod nazwiskiem Sądów Ziemiańskich, na miejsce zniesionych dawnych sądów ziemskich i grodzkich, ta zasiadała nieustannie, a w każdym powiecie składali ją ośmnastu członków, na trzy kompleta po sześciu podzieleni, i w cztery miesiące zmieniający się koleją. Stanęła i reforma trybunału, wyżej już w rozdziale o trybunale Lubelskim wspomniana. Sędziowie dożywotni lubo z żalem patrzali na swój upadek, znieść to jednak spokojnie musieli. W celu wyboru nowego na deputatów, komissarzy granicznych i sędziów ziemiańskich, wyznaczono sejmiki na dzień pierwszy lutego 1792 roku.

Ojciec mój i pan Marcin Bukar dali mi pieniądze na powozy: obstalowałem dla nich dwa kocze u pana Szperla, a dla siebie kocz i karetę. Przemieniłem także u niego kocz mój, którym już dwa lata jeździłem na cudnej piękności karyolkę, dawszy mu czterdzieści pięć dukatów dodatku.

V.

W dniu trzecim maja, tylko co szarzeć na dworze poczynało, budzi mnie lokaj dyżurny pana ex-wojewody, wołając:

— Proszę-no pana, cóś się stało w Warszawie, bo wojska płyną naprzeciw zamku, Krakowskiem Przedmieściem!

Porwałem na siebie co mogłem pośpiesznie, i wypadłem zaraz w ulicę; — przechodził właśnie pułk Działyńskiego a na czele jego pułkownik Zieliński, bardzo mi dobrze znajomy; widząc mnie, zjechał trochę od frontu, aby się przywitać, pytam go:

— Co to znaczy?

— Ubij mnie nie wiem, rzekł ruszając ramionami, odebrałem o dziesiątej w nocy rozkaz, żebym o drugiej wystąpił z pułkiem, i na Krakowskiem Przedmieściu stanął naprzeciw Bernardynów.

Za nim też szedł pułk konny gwardyi, zwany Mirowskim; znałem w nim kapitana Orłowskiego, przyskoczył ku mnie, ale na zapytanie, toż samo prawic odpowiedział. Dalej ciągnęły dwie baterye armat, i jeszcze dwa pułki piesze, mnóstwo ludu już się na ten widok kupić i zgromadzać zaczynało.

Powróciłem do stancyi, kazałem obudzić pana ex-wojewodę, sam ubrałem się, przypasałem szablę, i poleciałem ku Zygmuntowi. Kilkunastu spotkałem znajomych, ale żaden nie wiedział co to było; jedni mówili, że król umarł, drudzy że rozruch jakiś — co kto posłyszał, powtarzał i najdziwaczniejsze krzyżowały się wieści. Dopadłem jakoś fiakra i pobiegłem do domu; wchodzę do pana Stempkowskiego, leżał jeszcze w łóżku, opowiadam mu na prędce gdzie byłem, co widziałem i com posłyszał. Pan ex-wojewoda kazał się co najprędzej ubierać, zaprzęgać do karety, a ja tym samym fiakrem puściłem się ku zamkowi. Zastałem już na Krakowskiem-Przedmieściu uszykowane pułki, wojsko piesze i konne wzdłuż rozciągnięte; na tarasach wystawione działa sztuk ze sześćdziesiąt; powiadano oprócz tego, że przez Krakowską bramę weszły dwa pułki gwardyi, a w bramach zamkowych podwójne warty stały, ale tam się ani sposób było docisnąć. Zdaleka postrzegłem karetę pana Stempkowskiego, któremu cała linija wojsk oddawała honory, i dwóch ordynansów za nim jadących. Ta niesłychana ciżba, co się nieco rozstąpi dla przejeżdżających karet, to za kołami tylnemi natychmiast zalewa drogę, jak fala na morzu za przesuwającym się okrętem; szpilkaby zdaje się nie upadła na ziemię, gdybyś ją z góry cisnął.

Kilkunastu nas znajomych zebraliśmy się, i poczęliśmy pytać czy wojsko ma ładunki; odpowiedziano nam, że połowa ślepych, a połowa z kulami. Brało się już ku godzinie pierwszej czy później, a dotąd wszyscy byliśmy jak w rogu, nie sposób się dowiedzieć co to wszystko znaczy. W końcu i jeść się zachciało, skoczyliśmy w kilku do restauracyi, i tu natłok taki, że się jeść nie można doprosić; do drugiej — toż samo; ledwieśmy wybłagali cóś niepoczciwie przyskwarzonego i znowu powróciliśmy ku Zygmuntowi. Massy ludu jeszcze się powiększały, sklepy pozamykano wszystkie, domy na dole pozatarasowywano; pić się nam tak chciało, żeśmy umierali z pragnienia; Szczęśliwem natchnieniem przepchaliśmy się jakoś pod kamienicę Rybińskich, i kilku nas obeznanych z domem przez okno poczęliśmy prosić, żeby nam otworzono; jakoś nam to się udało.

Weszliśmy wołając: — A! pani, zmiłuj się, umieramy z pragnienia; kazała nam kasztelanowa przynieść wody i parę butelek wina. Że to było blizko zamku, zostaliśmy tu przez więcej godzinę dla wypoczynku, a gospodyni rada nam była, że nie sama ze strachu marła. Jedną razą, nagle posłyszeliśmy dzwony bijące w kollegiacie i huk armat na tarasach, a w całej linii ogień plutonowy.

Okrzyk od środka starego miasta wszczęty, ciągnący się przez Krakowskie-Przedmieście, powtarzał się tu i ówdzie, rozchodził i niknął w długich ludem napchanych ulicach. Tuż po nim rodził się nowy ze środka zamku i od kollegiaty, najmniej z pięćdziesięciu tysięcy ust wychodzący, po nim kilka tysięcy strzałów na raz, każdy się czuł zelektryzowany i przejęty, choć powodu tych oznak niewiedział; rozeznawaliśmy tylko: — Vivat król!

Już dobrze późno pokazała się massą ludu wychodząca z Krakowskiej bramy, popychana sama przez się, jak wezbrany bałwan morza prąca się naprzód, i wołająca: — Vivat! Vivat! Niech żyje Małachowski. Wśród tego tłumu Małachowski ukazał się niesiony na rękach jak okręt, który unoszą wody zdając to pogrążać na chwilę, to znowu wyrzucać nad siebie; senatorowie, posłowie, arbitrowie otaczali go do koła. Wszystko to wytoczyło się na Krakowskie-Przedmieście, w oczach nas stojących w oknach u pani Rybińskiej; po całej ulicy jak zajrzeć wszędzie w roztwartych oknach wszystkich piątr domostw powiewały chustki, klaskano w ręce i powtarzano rozgłośnie wiwaty. Ciżba ta, a z nią Małachowski, przeciągała ulicą całą, i nikła nam w oddaleniu.

Wtem, prawie jednocześnie, dwa czy trzy głosy dały się słyszeć przeciwko Potockiemu, — a gawiedź zaczęła je powtarzać zapalczywie. Tak samo później, z poduszczenia kilku, wykrzyknięto na Branickiego i na Rzewuskiego, choć zaprawdę ci co wołali ani ich znać, ani o niczem wiedzieć nie mogli. Doświadczyłem naówczas, że zbiegowisko ludu jest jak bryła palnych materyj: najmniejsza iskra w nią przez lada kogo rzucona, wzbudza zapał podobien do pożaru, którego już żadną miarą ugasić nie podobna. Panów tych naówczas nie było w Warszawie; Potocki z Rzewuskim robili fakcye w Wiedniu naprzód, potem w Jassach, naostatku pojechali do Stolicy, a Branicki od początku tam siedział; nakoniec wszyscy trzej z zebranemi adherentami swemi w roku 1792, poparci wojskami sąsiedniemi, w granice kraju weszli. Dwa manifesta, pierwszy Potockiego przeciwko Złotniekiemu w akta Żwinogrodzkie 1805 roku wniesiony, druga odpowiedź Złotnickiego w aktach Radomyślskich znajdująca się, najlepiej okoliczności te, przez wzajem sobie czynione zarzuty objaśniają. Rzeczy to nadto znane powszechnie, żebym je tu cytował.

Około dwunastej w nocy dojechałem przecie do mieszkania pana ex-wojewody, nie spał jeszcze i pozwolił mi przyjść do siebie. Spytałem go się naprzód jak mógł dojechać do domu, kiedy żadnej karety widać nic było, i powóz nawet przez tłumy przecisnąćby się nie mógł; odparł mi, że musiał objeżdżać po za Starem Miastem, za Zdrojami, przez Leszno, więcej mili drogi.

— Mocno strudzony jestem, rzekł wkońcu.

Opowiedział mi jednak, że gdy przybył, ledwie się potrafił dobić do Izby, w której króla już zastał; napchana była cała senatorami, posłami, generałami, arbitrami, lecz gdy przyszło do zagajenia tak się uciszyło, że projektu słuchano w najgłębszem i najuroczystszem milczeniu. Gdy go przeczytano, głosy wrzące potwierdziły go wyrazem: — Zgoda! zgoda! który trwał bardzo długo, marszałek ledwie mógł przyprowadzić do porządku.

Zabrał potem głos Suchorzewski, poseł kaliski, i zaczął mówić wprost przeciw sukcessyi tronu, ale go zahukano; odzywali się i inni, ale w tak wielkim gwarze, że nikogo słyszeć nie było można i nikomu nie dano dokończyć. Suchorzewski stanął potem na ławie i podnosząc małego syna na ręku, jak Abraham składał go na ofiarę, krzyczał z największym zapałem, rozczulony i przejęty, ale to nic nie pomogło i całe zgromadzenie ruszyło na Te Deum do kościoła. Suchorzewski, upadł przed progiem, wołając: — po trupie chyba moim przejdziecie, i pozostał tak na ziemi, a tłum przezeń wylał się do kościoła. Król poszedł korytarzami do swej loży, marszałkowie sejmowi z całą Izbą główną ulicą, i tak dostali się do kościoła S. Jana, gdzie już zastali biskupa pontyfikalnie ubranego, który zaczął zaraz śpiewać hymn dziękczynny.

Nazajutrz sessyi sejmowej nie było, tak wszyscy byli znużeni wczorajszą; około godziny jedenastej zaczęto roznosić pękami relacye o sessyi ostatniej, rozprzedawano je jak afisze i rozchwytano w momencie. Poszedłem do drukarni Gröllowskiej, gdzie wszystkie prassy zastałem odbijające to objawienie i prawo nowe; kupiłem mokre jeszcze dwa exemplarze, które natychmiast wysłałem panom Bukarowi i Antoniemu Giżyckiemu.

VI. MIEJSKIE.

Nazajutrz, to jest trzeciego dnia po ogłoszeniu nowej formy rządu, była znowu sessya sejmowa, jak można najraniej zwołana. Ja od dnia do dnia czekałem na nią w dziedzińcu sejmowym i jak tylko Izbę otworzono, razem z kilkudziesięcią młodzieży przybyłej tu w tej samej myśli, zabraliśmy miejsca w ławach naszych województw. Około godziny ósmej zrobiło się już bardzo ciasno, marszałkowie przybyli i zawołano że król idzie, jakoż wszedł zaraz. Jak jeden głos wzniósł się okrzyk: — Vivat król! Vivat Stanisław-August! Vivat Małachowski! Vivat Sapieha! i trudno było izbę przyprowadzić do porządku, co gdy nie rychło dopełniono, sekretarz sejmowy począł czytać projekt, o miejskiem: — że jako stany w oczach prawa są porównane i mieszczanie przypuszczeni do wszystkich prerogatyw obywatelskich i zasługi, tak też szlachcie dozwolone są wszystkie stanu miejskiego korzyści, zajmowanie się handlem i udział w prawach miejskich, co stanowi szlacheckiemu szkodzić niema; uchylając zarazem dawne prawo, zabraniające szlachcie kupczenia i handlów, mieszczanom wyłącznie przyswojonych. Projekt ten z największym zapałem, zgodnie i jednomyślnie został przyjęty, bez deliberacyi.

Przy solwowaniu sessyi król miał mowę, ostrzegł o tem podkanclerzy Kołłątaj około tronu stojący, to też tak się zrobiło cicho, że ledwie śmiano oddychać. Wyliczywszy pożytki, jakie nowa reforma na kraj zlewała, król zakończył: — Jestem nagrodzony za wszystkie cierpienia panowania mego, tym zapałem i jednomyślnością narodu mojego. To mówiąc rozpłakał się, a po krótkiem milczeniu znowu odgłosy: — Vivat król, vivat ukochany Stanislaw-August! słyszeć się dały. Uciszyło się wreszcie, a król ciągnął dalej, że  kraj szczęśliwym będzie pod tytułem zjednoczenia, które nazawsze pozostać takiem powinno.

Niepodobna opisać co się naówczas działo, jakiemi okrzykami napełniła się Izba, i ilekroć powtarzano: — król z narodem! naród z królem!

Przeszło to hasło w dziedzińce i obiegło całą Warszawę, podobnie jak wczoraj napełniając ulice miasta. Po solwowaniu sessyi, oba marszałkowie sejmowi, senatorowie zebrani, posłowie róznych województw, arbitrowie, wszystko to pociągnęło w rynek Starego Miasta na ratusz. Małachowski, Sapieha i wszyscy co tam byli podali deklaracyą, że z mocy prawa dziś zapadłego, przyjmują miejskie.

Ciżba, która się zebrała, tak ostąpiła ratusz i zalała korytarze, że niepodobna się było docisnąć; za każdym z osobna z okien ratusza ogłaszano ludowi imię tego, który się podpisywał, każdemu wykrzykiwano vivat! odgłosy te dochodziły do nas, mijały i przeciągały się daleko. Z tego natłoku, w którym' nie sposób było wytrzymać, wielu nas bardzo wyszliśmy na plac pod Zygmunta, a policya wszystkie karety i powozy z zamku i rynku Starego Miasta wyprowadziła na Krakowskie-Przedmieśeie.

Około godziny piątej, z bramy Krakowskiej pokazał się marszałek Małachowski otoczony senatorami, postami i tłumem wielkim. Zawołano z hałasem na karetę pana marszałka, ale już od niej konie były odprzężone i lud ruszył się sam ją ciągnąc. Ubiegano się, rozbijano o cześć ciągnienia, a choćby dotknięcia powozu, jak Indyanie do dźwigania wozu swojego bóstwa; zapał narodu oddającego cześć mężowi zasłużonemu krajowi, wyrównywał religijnemu przejęciu. Tak zaciągniono go do jego pałacu; pałac był jak w oblężeniu, otoczony także ściskiem ludu. Marszałek Sapieha, podobnie otoczony senatorami i posłami, poszedł do pałacu swego, wśród okrzyków i owacyj równych prawie tym, które towarzyszyły Małachowskiemu.

Nazajutrz, na sessyi pokazał się książe Sapieha marszałek litewski sejmowy, w bandolecie skórzanym lakierowanym na kontuszu, mając na nim zawieszony pałasz; blacha owalna na piersiach nosiła napis wczorajszy: — król z narodem! naród z królem; tak samo ubrało się kilku posłów litewskieh. Nie wyszło trzech dni, a wielka część Warszawy nosiła już to godło na sobie, a taki był nacisk u rzemieślników, że się ich doprosić, dobić do nich nie było podobna. Złotnicy, siodlarze, bronzownicy, wszystkie roboty porzuciwszy, dzień i noc nad bandoletami pracowali. Ci co nosili strój dawny, brali je na kontusze, lub jeśli kontusz był na opaszki, czy też ferezya albo czamarą, wtedy na żupanie; przebrani pofrancuzku, (a tych wówczas było nie wiele) mieli je na kamizelce. Z początku płaciliśmy te bandolety po cztery dukaty, w miesiąc były po dwa talary,. i nie zobaczyłeś mieszczanina, kupca, gezela w sklepie, żeby wbandolet się nie przybrał. Wieczorem w Saskim ogrodzie kilka dam pierwszego towarzystwa, a na ich czele pani Tyszkiewiczową, pokazały się ze wstęgami u kapeluszów i takiemiż przepaskami jasno niebieskiego koloru; na których wielkiemi czarnemi literami wybity był napis: — król z narodem, naród z królem. Wnet znowu ogromna nastała konkurencya do sklepów i fabryk po te wstążki i pasy, dzień i noc je przysposabiać musiano. Z początku płacono łokieć po dukacie, zeszły potem w miesiąc -na trzy złote.

Ja przeczekawszy to wielkie dobijanie się i przepłacanie, gdy potaniały, posiałem je Bukarom, Hańskim, pani kasztelanowej Woroniczowej, kasztelanowej Bierzyńskiej i innym damom znajomym. Tegoż samego dnia byłem na ratuszu staromiejskim i z innymi młodymi podaliśmy także deklaracyą, że przyjmujemy miejskie, ale nas już kilkaset podpisów poprzedziło.

VII. ŚWIĘTY STANISŁAW.

Następowały imieniny królewskie i marszałka Małachowskiego; przysposabiano już wcześnie na solenny obchód ich łuki tryumfalne w pośród miasta kosztem obywateli miejskich. Jedna taka brama była pod Zygmuntem, druga naprzeciw pałacu Małachowskich, a po wszystkich głównych ulicach mniejsze łuki, po domach zaś transparenta, allegorye, napisy, które tysiące lamp i latarni otaczało. Ogłoszono wielki bal, który dawali mieszczanie, z powodu tych imienin, dla współbraci szlachty w dniu dziewiątym maja. Bal ten miał miejsce w opisanym już przezemnie gmachu, pałacu Radziwiłłowskim, który z tej okazyi przepysznie znowu illuminowano. Łatwo mi przyszło bilet dostać, raz że dosyć miałem znajomości między domami miejskiemi, powtóre, że z ksiąg miejskich listę nowo-inkorporowanych braci wypisywano.

W wigiliją Świętego Stanisława, prezydent miasta starej Warszawy, pan Łukaszewicz, wójt pan Lobert, otoczeni urzędnikami swymi, także prezydent miasta nowej Warszawy, pan Chałuppa i wójt Głaszyński, w orszaku swoich towarzyszów, udali się do zamku wraz z kilką posłami, którzy już przyjęli miejskie, i prosili o audyencyą. Pan Łukaszewicz miał krótką mowę do króla, w której prosił o pozwolenie uroczystego przyjęcia w dniu dziewiątym maja, na cześć dnia imienin królewskich, a razem aby Najjaśniejszy Pan obchód ten przytomnością swoją zaszczycił. Król przyjął zaproszenie miasta; byli potem u pani Krakowskiej, i rozdzieliwszy się na kompanie po dwóch i po trzech, pojechali do senatorów, ministrów, dygnitarzy, posłów, generałów i dam. Deputacya taka przyjeżdżała i do pana Stempkowskiego: nie znajdowałem się tam wówczas, ale gdy mnie ex-wojewoda zobaczył, zawołał: —A co? bracia Waćpana zaprosili mnie na bal.

— A będzie pan? spytałem.

— Będę, choć trochę niedomagam.

— Dziękuję tedy w imieniu braci. Ex-wojewoda śmiać się począł i w bardzo dobrym był humorze, poczęliśmy rozmawiać.

— Co Waćpan w tej robocie znajdujesz dobrego? spytał.

— Wszystko, rzekłem; zdaje mi się, porównanie stanów, zapewnione prawa wszystkich, dla każdego przybysza nawet swoboda i bezpieczeństwo, sprawi to napływ ludności, a co najważniejsza, to błogosławiona sukcessya tronu, która zapobieży niebezpiecznym bezkrólewiom, rozdwojeniom, wpływom rozlicznym, handlowi temu koroną, z którego możni zyski, a szlachta tylko guzy miała.

— Na wszystko się godzę, coś waćpan wyrachował, rzekł ex-wojevvoda, ale widzę wielki defekt, gdy ci co nowe uchwalili prawo, salwę sobie zostawili wybierając na tron kobietę i lukę zachowali do obioru jej męża, z czego miliony zysków wyciągną, a rozdwojenia w narodzie, intryg i zabiegów wcale się nie usuwa, owszem je naprowadza.

Nazajutrz grzmot dział ogłosił dzień uroczysty. Pokoje na zaniku otwarte, dawały przystęp wszystkim stanom bez różnicy; król w sali tronowej od godziny jedenastej do drugiej przyjmował. Napływ i odpływ był ogromny, toż samo u pana Małachowskiego, jak tylko z zamku powrócił. Byłem w obu tych miejscach. Pan wojewoda miał bilet zapraszający na obiad do dworu i na assamble; nas kilkunastu młodzieży byliśmy zaproszeni przez prezydenta miasta starej Warszawy na obiad; było na nim nas ze trzydziestu, z pięćdziesiąt posłów i tyluż prawie innych osób starej szlachty, bankierowie, kupcy, wyżsi mieszczanie, razem do dwóchset osób. Mieściliśmy się w salach na ratuszu Starego miasta i fetowano nas bardzo pięknie. Karski, poseł sandomirski, podniósł pierwszy toast:

— Braci naszych, dostojnego stanu miejskiego!

Podnieśliśmy się wszyscy i wypili; to tak zaanimowało, że się biesiada ochocza bardzo przeciągnęła, i oni po kilkakroć wychylali zdrowie starszej braci.

Po obiedzie taki sojusz, taka przyjaźń, taka serdeczność urosła, jakiej nigdy nie było, i potem, uczucie to poczciwe tylko wzrastało.

Zaczęło się zmierzchać, zapalono ognie tryumfalne po całem mieście. Brama pod Zygmuntem na cześć króla, budowa wyniosła i wielka, według wszelkich prawideł architektury dźwignięta, wspaniały przedstawiała widok. Na szczycie jej kolosalnej wielkości, geniusz trzymał ogromną cyfrę królewską, drobnemi lampeczkami różnokolorowemi tak ustrojoną, że się zdawało, jakby brylantami i drogiemi kamieniami wysadzaną była. Po czterech rogach stały geniusze, Mądrość, Cnotę, Sprawiedliwość, Męztwo wystawujące, przyozdobione stosownemi godłami: a na ostatniem piętrze godłami otoczonym był napis: król z narodem, naród z królem. Oprócz tego, wszystkie główne ulice, domy, bramy, były wspaniale illuminowane, i widok ten godzien był oglądania, tak zachwycał wspaniałością. Przed pałacem marszałka Małachowskiego, co do rozmiarów niniejsza od królewskiej, ale w stylu jej nie ustępująca i może ozdobniejsza jeszcze, stała także brama tryumfalna; u góry jej dwa posągi kolosalne: Polska trzymająca wieńce i księgę nowych praw, i Minerwa z portretem Małachowskiego. Dalej pod wieńcem herby wszystkich województw, a między niemi księga praw nadanych mieszczanom, otoczona herbami miast; godła handlu i kupiectwa z księgą i napisem: wolność handlu, poniżej godła rolnictwa wkoło pargamiuu rozwinionego, na którym: prawo dla włościan. Obok drugi takiż zwitek z napisem: porównanie stanów. Wszystko to oświecone było krociami ogniów i wydawało się prześlicznie.

Król w małym spuszczonym powozie, przejeżdżał się wśród tych wszystkich illuminacyj; my i tłumy ludzi chodziliśmy także po ulicach, kilkadziesiąt tysięcy zalegało miasto ożywione. Co krok spotykaliśmy transparenta, a na nich cyfry króla, herby Malachowskich, napisy: król z narodem, wiersze i emblemata.

Nazajutrz, dnia dziewiątego maja, udaliśmy się na bal miejski do pałacu księcia Radziwiłła, natłok był niezmierny wszędzie. Salę jedną przeznaczono na bufet, gdzie rozdawano kawę, czekoladę, konfitury, cukry, owoce; tu dwie poważne matrony i dwanaście panien najpiękniejszej urody, ubranych kosztownie od pereł i brylantów, gospodarowały, częstowały, podając kto czego zażądał, traktując wszystkich z niewymówną grzecznością. W drugiej sali był bufet trunków, seciny butelek, a przy nich także dwónastu gospodarzy; próżne znikały natychmiast, pełne zajmowały ich miejsca, nie znać było braku na chwile. Król i pani Krakowska odjechali przed wieczerzą, tańcowano w dwóch salach, i dnieć już zaczynało, gdy salę, w której podana była kolacya, otworzono. Stoły z siedzeniami ustawione były we trzy rzędy, w drugiej i trzeciej sali a la fourchette przygotowano przekąskę; nie było tu wprawdzie ani takich sreber, ani takiej wystawności i aparencyi, ani tak wykwintne" usługi jak u księcia Radziwiłła, ale jedzenia i napitku podostatkiem i oboje w przedziwnych gatunkach. A co czyniło to przyjęcie najmilszem, to serdeczna jakaś jedność, przyjaźń, ufność wzajemna łącząca nieznajomych nawet węzłem ścisłym, niemal braterskim i familijnym, przychylność ku sobie gości, którzy się poznawali, zbliżali, liratali, jakby oddawna byli zażyli. Każdy zdawał się starym znajomym, mieszczanie zapraszali nas uprzejmie do domów swoich, wynurzali się poufnie; słowem, dawaliśmy sobie wzajem oznaki współczucia i przyjaźni.

Potem zaraz nieskończona moc obiadów, balików i przyjęć, pociągnęła się za tym świetnym wieczorem.

Byłem i ja na jednym obiedzie u pana Kabrego, u którego dotąd, gdym przychodził za interesem, przyjmowany bywałem w gabinecie lub jego biórze; teraz wprowadzał nas do swych paradnych pokojów. Cóż to tam za zbytek, jaka panowała czystość i elegancya, mało który dom pański mógł temu wyrównać. Wszędzie najkosztowniejszemi dywanami powyściełane posadzki, po wszystkich pokojach bronzów, szkieł, źwierciadeł pełno, wszystko to albo angielskie, albo paryzkie, wschody nawet paradne kobiercami były wybite.

Dano przed obiadem wódkę w najpiękniejszych serwisach kryształowych, najwykwintniejsze po niej zakąski. Potem otwarto drzwi wielkiej sali i pokazał się stół w podkowę, więcej pewnie niż na sto dwadzieścia osób, z niewidzianym kredensem, srebrami, porcellaną, cały taflami w koło zasłany! Jedzenie nieporównane, nigdy nic lepszego nie jadłem, wina przewyborne, słowem nie można piękniej było wystąpić. Był na tym obiedzie pan Prot Potocki wojewoda, ze czterdziestu posłów, z pięćdziesiąt szlachty, a reszta bankierowie i kupcy.

Najdziwniejszem to było, że do stołu służyli czterech kamerdynerów i cztery panienki, pierwsi obnosili półmiski, te zaś zmieniały talerze i sztucce, wszyscyśmy byli doskonale usłużeni. Z dam, sama tylko gospodyni domu znajdowała się ii stołu. Pani Kabrowa była nie piękna, ale grzeczna i wielka elegantka, wytworność jej dochodziła do przesady; bieliznę posyłano do prania do Paryża. Śmiało powiedzieć mogę, bom to oczyma mojemi widział, że w tej epoce bankierowie, kupcy i mieszczanie miliony wyłożyli przyjmując szlachtę po swoich domach i wysadzając się na ufetowanie jej.

Nadjechał do Warszawy Kuczyński i pośpieszyliśmy się zobaczyć z sobą; był potem n wojewody, prosił o interesowanie się do Bukarów, zabawił trzy dni, zyskał list od króla do Bukara i natychmiast do Januszpola wyjechał. Dano mi jakoś znać w tym czasie z poczty, że jest pismo do mnie z ośmiuset dukatami: pojechałem odebrać, były one od Antoniego Giżyckiego. Pieniądze te złożyłem w kassie pana ex-wojewody, a w kilka dni wyszły żądane patenta i te na ręce pana Antoniego odesłałem.

VIII. CZYNNOŚCI W LUBLINIE.

Z żalem przyszło mi opuścić Warszawę, ale czas przychodził i potrzeba było jechać do Lublina; miałem nie tylko wojewody i metropolity interesa, ale kilka innych z Kijowskiego, jakoto Olizara starosty sinickiego, księcia Mateusza Radziwiłła i kasztelana Rybińskiego. Pan wojewoda zalecił mnie mocno marszałkowi, którym był podówczas Olizar podczaszy litewski, i prezydentowi księdzu Przedwojewskiemu, scholastykowi katedry gnieźnieńskiej, bogatemu i z siebie i ze stallów. W liście swym pan ex-wojewoda pisał za interesem własnym, ale szczególnie mnie polecał

Przyjechałem tedy do Lublina i zająłem stancje, opłaconą jeszcze w roku przeszłym z góry, w kamienicy pana Finke; nazajutrz zaraz byłem z wizjtą u pana marszałka i wręczyłem expedyeye. Pan Olizar znał mnie dawniej jako ziomka, i był tak łaskaw na mnie, że mi zaproponował, abym w pałacu obszernym zwanym Pijarskim, który on zajmował, przyjął u niego kwaterę, a tyle wtem zaproszeniu było szczerości i prawdy, tak to obowiązującym sposobem uczynionem było, że mi nawet przykro było odmówić, ale wypadało mi mieć własny dom i niezależną pozycyę.

Mając wynajęte całe piętro, odstąpiłem z niego dwa pokoje panu Janowi L...., którego rodzice państwo skarbnikowstwo L.... przyjeżdżając na fety do Lublina, zawsze u mnie stawali. U pana marszałka, o ile mi czas dozwalał, bywałem dosyć często na obiadach i wieczorach; odwiedziłem także księdza Przedwojewskiego, prezydenta, który zaprosił mnie raz na zawsze na zwyczajne przyjęcia do siebie. Przy nim było dwóch krewnych jego, panów Potkańskich starościców radomskich, z którymi dawniej miałem znajomość, a teraz zabrałem bliższe stosunki. Innej młodzieży nie zastałem w Lublinie, wszystko się to rozpierzchło, wyszło do wojska, lub w. Warszawie i na prowincyach pomieściło się w różnych dykasteryach i na urzędach nowem prawem ustanowionych. Komplet był nawet bardzo mały, marszałek, deputatów tylko sześciu, prezydent i ksiądz Bójno z Kijowskiego. Marszałek miał przewagę na tym trybunale, ale ja chciałem i z siebie mieć wpływ jakiś. Z Poznańskiego był Skrzypiński, przy którym sentencyonarz, z Kaliskiego Mierzewski, oba ludzie młodzi i majętni, stali w jednym domu razem, z tymi prędko i łatwo dobrą zrobiłem znajomość. Zacząłem mówić o sprawach, obiecywali mi pomoc, nie mogłem wszakże zadowolnię się tak lekkiemi przyrzeczeniami; zbliżywszy się i przyszedłszy do lepszej harmonii, poddałem im, czemuby jako ludzie bogaci nie starali się o ordery.

— A jak je dostać? odpowiedzieli.

— Dajcie mi po dwiewięćdziesiąt pięć dukatów, a w tydzień będziecie je mieli, zawołałem.

— Bałamucisz.

— Więc nie dawajcie mi pieniędzy, przyrzeczcie powrócić gdy ordery dostaniecie; waruję sobie tylko przyjaźń waszą i trochę wdzięczności.

Zaręczyli mi ją święcie, w ten sposób zyskałem sobie pewne kreski w komplecie; marszałek, Morzkowski, który był deputatem, Dąbrowski, Padlewski, Skrzypiński i Mierzewski, ksiądz prezydent i ksiądz Bójno deputat z Kijowskiego byli za mną, nie obawiałem się choćby kilku jeszcze deputatów przyjechało, bo już miałem wielką w izbie przewagę.

Wyprawiłem zaraz sztafetę do pana ex-wojewody, dołączywszy własne sto dziewięćdziesiąt pięć dukatów, na przypadek gdyby list mój nie zastał metropolity, do któregom napisał, że potrzebuję orderów dla dwóch deputatów; metropolita dał pieniądze i w osiem dni odebrałem przez sztafetę dwa ordery, a moje dukaty napowrót. Zaraz z niemi poszedłem do marszałka, który zaprosił na obiad deputatów i sam włożył na nich ordery, a nazajutrz dał wielki obiad znowu dla nowych kawalerów. Niepodobna wyrazić ukontentowania tych młodych łudzi, tak niespodzianie udekorowanych; obsypywali mnie grzecznościami i pieszczotami, zwrócili pieniądze, obrzucali prezentami, których przyjąć nie chciałem, ale odtąd byli ze mną więcej jak bracia. Z tego powodu ksiądz prezydent, który choć majętny dotąd orderu nie miał, raz niby w żarcie powiedział mi z uśmiechem:

— Szafujesz asindziej orderami, a o mnie zapomniałeś.

Natychmiast pochwyciwszy za słowo, w jego pokoju napisałem list do ex-wojewody i jego pokojowca wysłałem ze stem dukatów, które dał prezydent, a szóstego dnia wspaniała gwiazda pokazała się na piersiach prałata. Ja znowu prezentu, który mi chciał ofiarować nie przyjąłem, ale zyskałem jak największe łaski, kredyt mój poszedł bardzo wysoko, i mnóstwo orderów przeszły później przez ręce moje.

Gdybym był chciał, byłbym i sobie dostał z największą łatwością, jednakże nie zapragnąłem tej dystynkcji, a wieleż to przewiozłem z Warszawy przywilejów dla kolegów moich do Lublina na starostwa, podkomorstwa, chorążstwa, cześnikowstwa, skarbnikowstwa; tanio kosztujące bo po piętnaście i po dziesięć dukatów, ale za to czysto tytularne tylko.

Przyjechał pan Jargoeki plenipotent ex-wojewody z papierami, zrobiłem konferencye jak w przeszłym roku, wydałem na nią sześćdziesiąt dukatów. Szło nam o to, żeby sprawa, która była z remissowego regestru, doszła za przyjaznego nam kompletu, ale regestr ten tylko co środy brano i ciężko było napędzie. Jednakże mój kochany Skrzypiński tak dopilnował dzwonka, że przypadła zaraz w pierwszym tygodniu, i stanął dekret potwierdzający przeszłoroezny: dodano tylko, ażeby arendę karczemną w Łabuniu wyjąć z pod tradycyi na dochód pana Stempkowskiego, (a tej mógł mieć osiemdziesiąt tysięcy ), i wszystko też co nie było zajęte tradycyami zwrócić mu we władanie, aż do czasu ukończenia zjazdu. W tymże czasie przypadła panów Działyńskich z Gurowskiemi sprawa bardzo ważna. Szef Działyński sam przybył dla tego interesu, poparty iustaneyami z Warszawy, ale i Gurowskim na stosunkach i opiece nie zbywało. Tu mi także kochani przyjaciele moi Skrzypiński i Mierzewski tęgo co się nazywa dopisali: Działyńscy wygrali do pięciu kroć sto tysięcy złotych. Dawał mi szef dwa rulony dukatów, ale tych od niego nie wziąłem, zapewniając go, że nigdy nie zapomnę dowodów przyjaźni, jakie mi dali w Warszawie. Wkrótce także nadeszła sprawa metropolitańska i ta poszła bardzo dobrze, równie szczęśliwie udały mi się pana Olizara starosty sinickiego i pana Rybińskiego.

Przyjechał Raczyński z Januszpola, już po odebranem przyrzeczeniu i słowie, ślub jednak odłożono do 18go lutego 1792 roku; dał nawzajem słowo, że wszystkie swe interesa w Lublinie mnie poruczy. Miał Raczyński dosyć spraw Wielkopolan, ale te sądziły się w Piotrkowie i ja do nich należeć nie chciałem; trzeba tam było nowe sobie zawiązywać stosunki, a nie miałem w tamtej prowincyi takiego pana Stcmpkowskiego jak tutaj.

Pisał i do mnie pan Bukar, że Ewusia serce swe skłoniła do pana Raczyńskiego, a oni rodzice zniewoleni objawieniem życzenia N. Pana, także się na to zgadzali. Raczyński nie posiadał się z radości, rad był porzucić wszystko, ale tego trybunału miał kilka spraw największej wagi, mianowicie pana Mierzyńskiego wojewody poznańskiego i księcia Radziwiłła ordynata kleckiego rozjeżdżały się strony inferesowane z żonami i familiją, i Lublin na nowo stał się świetnym i hucznym. W której tylko sprawie miał udział Raczyński, byłem zawsze proszony na konferencye, obiady, wieczory, zabierałem z temi domami znajomości i pieniądze płynęły, co mi przez ten trybunał uczyniło do tysiąca czterechset dukatów; interesa też zaraz po Raczyńskim obejmowałem w Lublinie.

Tego trybunału mieszkała w Lublinie z matką swoją pani podkomorzymi..... wdowa, lat trzydzieści kilka mieć mogąca, osoba bardzo bogata, bo jej liczono do dwóchkroćstotysięcy intraty, ale gruba, niezgrabna, twarzy ogromnej i niepięknej, nie mogąca wprawdzie wzbudzić miłości, chociaż przyjemna w obejściu.

Był to dom na bardzo porządnej stopie, zajmowały na Krakowskiem-Przedmieściu całe piętro w kamienicy, ekwipaż miały piękny; pani podkomorzyna w perły i brylanty przepyszne się stroiła, bywając na wszystkich większych zgromadzeniach, balach i assamblach. U siebie damy te przyjmowały także, ale rzadko więcej nad osób dwanaście, dawały obiady proszone, bardzo wykwintne i wieczorki. Zrobiłem był z niemi znajomość jeszcze w roku przeszłym, a w tym roku niespodzianie przyszedłem do najściślejszych stosunków i wcale mi się z niemi dobrze działo. Nie byłem zakochany, ale intryga się ciągnęła.

IX. PANNA MALECKA.

Jak tylko przybyłem do Lublina, było to dnia dwudziestego maja, dowiedziałem się zaraz od towarzyszów moich, że w trupie antreprenera teatru pana Morawskiego ze Lwowa przybyłej, która całe lato, w czasie trybunału, gościła w Lublinie, a po limicie odjeżdżała na zimę do Lwowa, znajdowała się świeżo przyjęta panna Józefa Malecka, bardzo ładna i przyjemna panienka. Tyle mi o niej nagadano, że przez ciekawość poszedłem na teatr. Zobaczyłem ją i oczekiwanie moje przewyższone zostało; nic sobie piękniejszego wyobrazić nie było można; twarz, figura, rączki, nóżki maluteńkie, pleć osobliwszej białości jak krew z mlekiem lub śnieg, przez który się karmin przebija, zgoła, była to piękność doskonała, ale aktorka bardzo mierna, brakło jej śmiałości, pantominy, mimiki, deklamacyi. Grywała subretki, małe role komiczne, czasem kochanki, ale do tragicznych ról wznieść się nie mogła, widać było przymus jakiś, brakło wzorów i wprawy.

Tegoż dnia zrobiłem z nią znajomość za kulisami, zaraz po pierwszym akcie, i dni następujących byłem nieodstępny.

Państwo Morawscy nic mi niemówiąc, menażowali, bo na ich benefisy dawałem zawsze kilka talarów za bilet. Pytałem się panny Józefy gdzie mieszka, chcąc ją po teatrze odprowadzić, ale mi odpowiedziała, przepraszając, że nikogo nie przyjmuje.

— Stoję w takim kątku, rzekła, że pan byś się brzydził wejść, i co tam pan zobaczysz! nędzę, która mnie otacza. Łzy zakręciły się jej w oczach, ale odwróciła się i skrzętnie je skryć się starała.

Nie byłem frycem, znałem kobiety teatralne, umiejące wszelką rolę odegrać, posądziłem i ją że mnie chce rozczulić fałszywem ubóstwem.

Teatr latem kończy się za widna, jeszcze nic zmierzchło dobrze, a ja już byłem przy niej, gdy szła do domu, towarzyszyłem jej aż do progu kamienicy, ale tu we drzwiach stanąwszy, zaczęła mnie usilnie prosić bym nie szedł dalej, a gdym tego nie słuchał, ostro nastawała, nie zważając jednak prawie gwałtem wparłem się za nią.

Izdebeczka, w której stała, była bardzo licha w istocie, na tyłach domu, miesięcznie za sześć złotych najęta, w niej całym sprzętem pościałka biedna, książka od nabożeństwa, maleńka skrzyneczka i święty jakiś obrazek na blasze. Uderzyło mnie to i zacząłem się rozpytywać o wszystko z największem zajęciem. Opowiedziała mi, że była wprzód u pani podkomorzynej Cieleckiej pod Warszawą i z tą jeździła do wód Tręczyna i Bardyowa, w jesieni wracały przez Lwów do domu, gdy pani Cielecka tknięta została paraliżem i drugiego dnia umarła. Policya opieczętowała wszystko i łudzi poodprawiała; panną Maleckę spotkał ten sam los co innych, została na bruku bez znajomych i przytułku. W tej samej kamienicy mieszkali państwo Morawscy, namówiono ją do teatru i musiała przyjąć to miejsce, bo się nie miała gdzie podziać. Płacono jej trzy dukaty na miesiąc, dawano jeden benefis na rok, a z tego i żyć było potrzeba i mieszkanie opłacić i ubranie przystojne, codzień świeże mieć do teatru, trzewiki, pończochy, rękawiczki i niektóre ozdoby stroju. Panna Józefa nie miała przytem żadnego powołania do teatru, ale za dwa miesiące z góry wybrawszy pensyą, czekała na benefis, ażeby antrepreuera zaspokoić, bo ani krewnych, ani nikogo w świecie, coby się nią opiekował, nie miała. Była sierotą wychowaną u Dzieciątka Jezus w Warszawie, zkąd ją wzięła podkomorzyca, bardzo łaskawie traktując, pragnęła znowu powrócić do służby u jakiej pani, ale jej powiedziano, ze z teatru nie łatwo kto przyjmie; to położenie jej czyniło nader trudnem. Całe to opowiadanie brałem tylko za odegraną rolę, ale mimo to byłem nią poruszony, a twarz dziewczęcia wzbudzała jakieś zaufanie i zdawała się ręczyć za rzetelność; wysłuchawszy historyi z wielkiem zajęciem, które piękność Józi powiększała, odszedłem, na tem pierwsze moje kończąc odwiedziny. Wraził mi się tylko silnie sposób w jaki opowiadała swe życie, prosty, przemawiający, logiczny, i dobór słów, których użyć umiała.

Poszedłem do niej dnia następnego, i wróciłem coraz bardziej rozmarzony, zdawało mi się nawet, że przybycie moje sprawiło jej pewną przyjemność. Przeszło dni kilka, ja nie byłem natarczywy, nie śpieszyłem z prezentami; wypadł mi interes i musiałem wyjechać na czas jakiś, powróciwszy, pośpieszyłem do Józi.

Postrzegłszy mnie, odezwała się i  wielką szczerością:

— Rozumiałam żeś pan zapomniał o mnie, a ja tęskniłam za panem.

To mnie znowu ujęło za serce — coraz bliżej byliśmy z sobą, wyznała mi, że przywiązała się do mnie, a że i ja ją bardzo kochałem, kilka dni zeszły na serdecznych oświadczeniach i już jej nie odstępowałem prawie. We dnie, kiedy nie grywała, zmawialiśmy się schadzać w ogrodzie, przybywała tam z panną Rutkowską, jedliśmy kolację, a potem odprowadzaliśmy towarzyszkę, która stała na Korcach, a ja z Józia szedłem na Olejną ulicę.

Cały ten związek mój tem był dziwniejszy, że mi los zdarzył dziewczę niewinne, poczciwe, skromne, które nic nie pragnęło nad przywiązanie moje i nie miało myśli nawet wymagania jakichś ofiar z mojej strony. Czułem się obowiązany wynagrodzić jej to bezprzykładne poświęcenie, i przekonany o uczciwości, postanowiłem los jej o ile możności poprawić. Wkrótce więc zaprzątnąłem się tem pilnie, nająłem na porządnej ulicy dwa pokoiki z garderobką, z meblikami, umówiłem służącą dobrze mi znajomą, która służyła wprzód u pani H......, a dziś zajmowała się praniem bielizny u mnie, sprawiłem pościel piękną, obstalowałem stół i kawę dwa razy na dzień, zgoła nie zapomniałem o niczem, a że to wszystko w mieście z łatwością przychodzi, wszystko tak przygotowawszy, trzeciego dnia nad wieczór, nic nie mówiąc, poszedłem do niej.

Zastałem ją we łzach i rozpaczy, z powodu, że mnie dni parę nie widziała; ledwie potrafiłem uspokoić, a ukoiwszy żal, niby na przechadzkę wyprowadziłem ją do miasta. Pokręciwszy się po ulicach, zwróciłem do nowego mieszkania, i wprowadziwszy dopiero, powiedziałem:

— Oto co widzisz, stancya, sprzęt, usługa, wszystko twoje; przez dni dwa zajęty byłem tobą, chcąc cię zadziwić przyjemnie — możesz mi to darować. Łatwo sobie wyobrazić jej radość, wdzięczność, łzy i podziękowania biedaczki.

— W największych przystępach żalu mego i trwogi, zawołała, serce mi mówiło, że mnie pan nie opuścisz; wierzyłam w ciebie, bo cię kocham... obsypałeś mnie pan dobrodziejstwy, jak ci się potrafię odwdzięczyć? Pamięcią chyba życia całego...

W pierwszej chwili uniesienia, chciała i teatr opuścić i całkiem mi się oddać, alem ja uprosił, żeby tego nie czyniła, bo by się miłość nasza wydała, a ja ją mieć chciałem w największym sekrecie.

— Zrobię co zechcesz, odpowiedziała posłuszna.

Dałem jej jeszcze dwadzieścia dukatów na poprawę garderoby według jej gustu, i tak związek nasz ustalił się, napawając mnie najczystszą roskoszą. Codzień też nowe odkrywałem w niej przymioty: prostotę, czułość serca i czystość myśli a umysł tak zdolny i tak szybko się rozwijajacy, że gdyby najmniejsza tknęła go uprawa, byłby prześcignął te, które najwyższych towarzystw stały się podziwem. Słowa jej często mnie zdumiewały, tak niespodzianą miały wzniosłość i tak piękną okazywały duszę.

Starałem się przyczynić do jej ukształcenia: umiała dobrze po niemiecku i trochę po francuzku, dostarczałem jej książek, na chwilę nie spróżnowała, zajęta była albo mną, albo sobą dla mnie tylko, i uwierzyłem w tę prawdę, że mężczyzna największą zasadza chlubę na podbiciu serca, a kobieta na utrzymaniu go.

Litowałbym się nad tą nieczułą istotą, któraby mogła poglądać obojętnie na płeć sprawującą szczęście nasze w każdym wieku, przez młodzież kochaną z zapałem, szanowaną w latach dojrzałości, w starości osładzającą ostatnie chwile i otaczającą nas najczulszą opieką.

Codzień więcej w Józi odkrywałem dowcipu, rozsądku i tej szlachetności duszy, która tylko wyższych istot jest udziałem, i codzień też bardziej przywiązywałem się do niej.

W kilka dni po przeprowadzeniu się jej na nowe mieszkanie, zastałem biedny, malutki, podobny głosem do gęsi, w kącie stojący kławicymbałek.

— Co to jest? spytałem.

— Mam wielką ochotę uczyć się grać, najęłam sobie ten instrument po dwa złote na miesiąc i umówiłem pana Barcickiego po trzy złote od biletu, aby mnie uczył; pieniądze, któreś mi pan dał, obrócę na muzykę i więcej mi przyniosą przyjemności i korzyści.

Nadszedł ów pan Barcicki, zaraz z nim udałem się do składu instrumentów i nająłem po dukacie na miesiąc doskonały fortepian, metra zaś ugodziłem, aby dwa bilety przyjmował z mojej kieszeni — jakąż to jej sprawiło radość.

W osiem tygodni potem grała już mazurki, walce, tańce różne wcale nieźle, a jak mi za to była wdzięczną! Dałem jej jeszcze dwadzieścia dukatów i wypłacałem tyleż co miesiąc, oprócz tego robiłem małe prezenciki do stroju, ale te wszystkie ofiary niedostateczną były nagrodą szczęścia jakiego przy niej doznawałem.

Stosunki z panią podkomorzyną, ciążące mi i nieznośne, byłbym rad zerwał, gdyby one nie pomagały mi z drugiej strony do utrzymywania Józi na takiej stopie, na jakiej ją widzieć pragnąłem.

W parę miesięcy zmieniły się znowu okoliczności.

Był w Lublinie z Krakowskiego niejaki pan Zborowski, siedząc ot! reassumpcyi trybunału dla swojej sprawy i przyjacielskich interesów, dobrze majętny człowiek, lat około trzydziestu sześciu mający, piękny bardzo mężczyzna, ale tak nieśmiały, tak bojaźliwy i niewyrobiony jak mi się w życiu drugiego nigdy jeszcze widzieć i spotkać nie zdarzyło. Wszedłszy w towarzystwo, nie umiał ani siąść, ani stanąć, nie wiedział co zrobić ze swoją piękną figurą i rękami, które to chował, to miął, to składał, to wyciągał, z przyczyny tej niesłychanej nieśmiałości. Gdy kto przemówił do niego, twarz jakby mu krwią oblał i języka w ustach zapominał. Ale przy tem wszystkiem był pan Zborowski serca najlepszego, nieposzlakowanej uczciwości, zasad honoru najmocniejszych, grzeczny, dyskretny, delikatny do tego stopnia, że obawiając się pokrzywdzić lub być ciężarem, nie sparł się nigdy na kanapie i krzesełku.

Z taką naturą i temi przymiotami, to dziecię natury, zbliżyło się jakoś do mnie, oswoił się powoli ze mną, polubił mnie bardzo, i o ile okoliczności dozwalały nie odstępował na krok. Ja go lubiłem też bardzo, przywiązywał mnie słabością swoją, pomogłem mu nawet dosyć w jego interesach i tem go sobie do reszty zjednałem. Prawie gwałtem wodziłem go po wizytach z sobą, a on chodził choć cierpiał, zwłaszcza gdy mu się przyszło spotkać z kobietą. Lubił bardzo teatr i zawsze mnie zapraszał, ażebym z nim chodził, ale w ławce siadał przy mnie i bał się na krok odstąpić..

Jednego razu Józia grała dosyć dobrze; piękna, ładnie ubrana, osypano ją oklaskami, a mój towarzysz, który jak przyklejony siedział przy mnie, westchnął, ale tak z głębi piersi dobywając westchnienia, żem aż spojrzał na niego właśnie w chwili, gdy sam do siebie mimowolnie w uniesieniu wołał: — A! jakaż piękna! Zaczerwienił się potem niesłychanie i oczy spuścił. Józia wyszła znowu raz drugi na scenę i takież. westchnienie wydobyła z piersi mego sąsiada, a za niem ów wykrzyknik: — Jakaż piękna! To mnie w końcu rozśmieszyło, i odwróciwszy się szepnąłem mu:

— O! i bardzo piękna..., ale się w tej piękności można utopić!Ścisnął mi tak rękę, że omal palców nie połamał i nachylając zawołał śpiesznie:

— Cicho! cicho! żeby nas kto nie posłyszał, że ją chwalimy.

— Nie wzdychaj-że tak głośno.

Wyszliśmy z teatru, chciałem pójść do Józi, ale pan Zborowski mnie nie odstępywał, wszedł ze mną do mojego mieszkania, drzwi za sobą zamknął starannie i zbliżając się do mnie wybąknął nieśmiało:

— Mam ci powierzyć tajemnicę.

— Mów, a ja ci jej dochowam. Milczał, czerwieniał, bladł.

— Mówże śmiało! ponaglałem, bądź pewien przyjaciela, który z współczuciem podzieli czy strapienie twoje, czy radość.

— Oto, oto...

— Cóż oto, mów bez ogródki.

A on jakby go we krwi umoczył, wybełknie. — Kocham..

— Kogo ?

— Pannę Maleckę.

— Gadałżeś z nią kiedy?

— A! broń Boże! wiesz, że wszyscy mówią, że to kobieta niedostępna.

— Jakże ją możesz kochać?

— Ja! sam nie wiem jak się to stało, ale kocham i przyznam ci się, że pierwszą w życiu miłością.... bo dotąd nie zbliżyłem się jeszcze do żadnej kobiety i nie znałem tego uczucia.

Litość mnie wzięła nad tą istotą upośledzoną, która najpiękniejszy wiek, nie doznawszy miłości, zmarnowała.

— No! chcesz, to cię zaprowadzę do niej i zrobię z nią znajomość.

— Zwodzisz mnie?

— Psie, ręczę ci.

Na te słowa do nóg mi chciał upaść.... rozśmiałem się.

— Idź, rzekłem mu, do domu tymczasem, a jutro o godzinie dziesiątej będziemy u niej.

Wyszedł nareszcie, a ja udałem się do Józi, która mi łagodnie wymawiała, że tak długo na mnie czekała z kolacyą, sądząc, żem o niej zapomniał.

Zabawiwszy u niej, bo już późno było powracać, opowiedziałem jej całą tę historyę ze Zborowskim, dodając, że o dziesiątej z rana z nim. przyjdę.

— Ale ja go za nic nie chcę! zawołała, wszak raz postanowiłam nikogo nie przyjmować prócz ciebie.

— Kiedy ja cię o to proszę, nie bój się go, to mój przyjaciel, człowiek najpoczciwszy w świecie, ubierz się ładnie, bądź dla niego grzeczną, uczyń to dla mnie.

Ledwie nic ledwie, jakoś dała to wymódz na sobie.

Tylko co powróciwszy do domu, o trzeciej latem, zacząłem drzemać, gdy stuk, huk, wchodzi Zborowski.

— Czegóż ii licha tak rano?

— Nie mogłem oka zmrużyć myśląc o niej....

— Dajże mi pokój, niech się wyśpię; jeszcze siedem mamy godzin do dziesiątej, idź z Bogiem, ubierz się i o samej dziesiątej przychodź do mnie.

Jakoś się go pozbyłem, zaczęła bić na Krakowskiej Bramie dziesiąta, mój Zborowski wchodzi

— A tyś jeszcze nie ubrany?

— Zaraz będę gotów.

W moment odziałem się i wkrótce byliśmy u drzwi naszej Józi, czekała nas wystrojona i prześliczna! Jakąż mi roskosz sprawiało przekonanie wewnętrzne o jej przywiązaniu do mnie!

Prezentowałem przyjaciela mego tak ceremonialnie, jakbyśmy się z Józią zdaleka tylko znali; Zborowski ledwie się dał uprosić, żeby usiadł; a co się chciał odezwać, to tak bąkał, że go usłyszeć było niepodobna, gorzej jeszcze zrozumieć. Gospodyni poczęstowała nas wyborną kawą, ten pił, patrzał i kraśniał tylko co minuta, jakby go kto ze skóry odzierał.

Józia była w wybornym humorze, jak mi się później przyznała szczególniej, żeby mi dogodzić, miała rozsądku wiele, łatwość w tłómaczeniu się ogromną i oboje okazała Zborowskiemu jak nie można lepiej. Po trzech kwadransach żegnałem, gdy mi szepnął — A! tak prędko.

— Będziemy pani częściej służyć, jeśli pozwoli — zawołałem obracając się do Józi.

— W przyzwoitych godzinach! odpowiedziała z uśmiechem.

Wyszedłszy Zborowski mój wzdychał a wzdychał, powtarzając:

— Jakaż piękna! jaka piękna! jaka dobra główka ! tem mnie dobiła!

Wieczorem poszedłem sam do niej, oświadczyła mi stanowczo, że nie życzy sobie przyjmować Zborowskiego, musiałem użyć przywiązania jej do mnie, żeby do tego nakłonić; po długiej walce powiedziała mi nakoniec:

— Nic ci odmówić nie umiem.

Przez kilka tygodni musiałem ze Zborowskim chodzić do Józi, choć ani słowa o miłości nie odważył się jej powiedzieć, prosił tylko znowu przezemnie, abym mu wyrobił pozwolenie przysyłania owoców i cukierków, co przy nimże samym wyinstancyonowałem; napełniał niemi codzień kosze, któreśmy z nią wieczorem zjadali.

Tymczasem coraz rzadziej odwiedzałem grubą bellę moją, do której żadnego nie mając przywiązania, przychodziłem tylko, gdy mi było potrzeba pieniędzy, i zbywszy za wymówki i dąsy słowem i grzecznostką jakąś, godziłem się na czas z panią i dobrze naładowaną jej szkatułą.

Nakoniec, gdy się to tak plącze, pan Zborowski przyznał mi się w największej tajemnicy, że tak zapamiętale kocha się w pannie Maleckiej, iż gotówby, jeśli wzajemność pozyska, z nią się ożenić, a gdyby odmówiła, na smierć się gotował, mówiąc, że tego nie przeżyje.

Najusilniej prosił mnie tedy, żebym ją wyrozumiał.

— Czemuż sam jej tego nie powiesz?

— Nigdy się na to nie odważę. Tegoż dnia przyszedłem do niej z tą wiadomością, rozpłakała się gdym powiedział co mi zlecono, tysiącem obrzucając wymówek:

— Widać żem ci się naprzykrzyła, że się mnie chcesz pozbyć i t. p.

Gdy się trochę uspokoiła, przemówiłem do niej chłodniej.

— Jest to, rzekłem, ofiara dla twojego szczęścia potrzebna, a najlepszym mojego przywiązania dowodem, jest to, że je składam, dobrowolnie z niego czyniąc poświęcenie dla twojej przyszłości.

Wystawiłem jej prawdziwą łaskę Opatrzności, zsyłającą los tak świetny i pomyślny, wskazałem na przyszłość pożycia z mężem tak poczciwym, przywiązanym do niej, przystojnym i bogatym. — Ja, dodałem, prędzej później będę musiał odjechać do Warszawy i rozłączyć się z tobą, a nie jestem w możności bytu ci niezależnego zapewnić.

— Jam o tem nigdy nie pomyślała nawet, odpowiedziała mi z płaczem, byłam pewna, że się nie rozłączym nigdy.

— Dla mnie, rzekłem, najwyższem szczęściem będzie pomyśleć, że ci los zapewniam ustalony i błogi, zważ tylko i nie odrzucaj szczęścia.

— A ty co poczniesz? spytała.

— Będę cię zawsze kochał jak dziś, odparłem.

— Tak! ale mnie nie wolno będzie kochać ciebie, a jakże przestać potrafię?

Pozostawszy dłużej i zabawiając ją jak mogłem, przysposobiłem do przyjęcia ofiar Zborowskiego, przeciwko któremu niepodobna mieć było wstrętu, ale jak uważałem, ona w to nie wierzyła spełna, i nie dawała przystępu myśli, żeby do skutku przyjść mogło.

Powróciłem z rana do domu, nadszedł i mój poczciwiec; przyznam się, żem z dumą patrzył na ofiarę, którą czyniłem dla jej dobra; i zebrawszy siły, oświadczyłem mu, że panna Malecka jego rękę i serce przyjmuje jako dar nieba.

Krzyknął tylko i podskoczył z radości; rzucił się potem na mnie z całą siłą wzruszenia, i tak mnie serdecznie ścisnął, że ledwiem w objęciach jego nie wyzionął ducha. Zaraz chciał biedz do niej, i prosił mnie, abym ją skłonił do porzucenia natychmiast teatru; odezwałem się z obawą, czy nie przebrała pieniędzy u antreprenera, a on skoczył do domu natychmiast i przyniosłszy mi trzydzieści dukatów, wparł z woreczkiem w ręce, ażebym je zaraz odniósł i komis jego spełnił.

Poszliśmy z nim do Józi po obiedzie; milczał i teraz, a nam nie łatwiej było gębę otworzyć: milczeliśmy więc wszystko troje dość długo, gdy ja najśmielszy przerwałem nakoniec.

— No, bracie, rzekłem, gadajmy z czemeśmy przyszli...

— Mów pan za mnie, szepnął czerwieniąc się. Wstałem uroczystą przybierając minę.

— Oto pani widzisz przed sobą człowieka zacnego, który jej serce swoje, miłość i imie ofiaruje; wyrzeknij tylko słowo, że mu swe przywiązanie zapewniasz i przyjm tę dłoń, którą ci podaje, a wzajemne obójga was szczęście zapewnisz.

Wziąłem jego rękę i połączyłem z jej dłonią, a Józia po długiem wahaniu wyrzekła nakoniec, że kochać go będzie i życie całe poświęci na okazanie mu swojej wdzięczności, i z takim to wyrazem szczerości i przejęcia powiedziała, żem się aż zadziwił. Ledwie dokończyła, już był u nóg jej plackiem i ledwieśmy go podnieść potrafili łzami radości oblanego; wnet na palec jej włożył pierścień brylantowy, kosztowny, nieposiadając się z radości, tysiąc razy całując jej ręce i mnie ściskając naprzemian.

Powiedziałem jej zaraz żądanie jego, aby teatr bez zwłoki porzuciła.

— Tej chwili bym to zrobiła, odpowiedziała mi, ale potrzeba zaspokoić rachunki między mną a panem Mórawskim, do tego kontrakt jest do stycznia, a zrywać go nie mogę.

Dobyłem pieniądze dane mi przez Zborowskiego.

— Nie potrzeba, rzekła odpychając woreczek, wam moje, będą dostateczne. Miała w istocie trochę trudności, bo kontrakt był nieskończony, ale pan Morawski dał sobie wyperswadować i od reszty odstąpił.

Po tej scenie wyjechałem zaraz do Puław i nie wróciłem aż piątego dnia; zastałem pana młodego nieumiejącego sobie dać rady, zarzucał Józię prezentami, kupił jej fortepian, posłał zaraz po ciotkę, która w kilka dni potem przyjechała. Najęli bardzo piękne mieszkanie dla przyszłej żony, krawcy i rzemieślnicy robili na głowę wyprawę bardzo kosztowną, do której ukończenia i ja pomagać musiałem. Gotowaliśmy piękny ekwipaż, suknie, garderobę, wszystko czego niedostawało i wszystko stanęło prędko, jak to zwyczajnie w mieście.

Ja, według starego mojego zwyczaju, poszedłem na wieczór do Józi; rozpłakana rzuciła się w moje objęcia, dziękując mi, że z mojej rady przyjęła los tak świetną zapewniający jej przyszłość, ale gdym po dawnemu chciał się przybliżyć do niej, stanęła z twarzą poważną i surową, wskazując mi pierścień przed kilką dniami na rękę włożony.

— Nie jestem już wolną, odezwała się smutnie, mogęż zdradzić zaufanie człowieka, który mi się oddaje i wyciąga mnie z błota? Uczciwość, sumienie, dzielą nas odtąd nieprzebytą, niezłomną na zawsze zaporą: szanuj ją, jeśliś uczciwy, i nie zdradzaj tego, którego przyjacielem się nazywasz, a mnie nie narażaj na gorzkie cierpienia i zgryzoty, nie drażnij świeżej jeszcze rany. Mówiłeś, że dla mojego szczęścia robisz z miłości ofiarę: róbże ją całkowitą i szczerą. Kiedym była wolną, oddaleni ci serce i siebie, nietknięta rzuciłam się niepatrząc przyszłości, i zapominając wstydu w objęcia twoje: kochałem cię bez granic; dziś... jam niewolnica słowa. Jeśli ten człowiek nie weźmie mnie czystą jak był powinien, niech się przynajmniej dobrowolną nie pokalam zdradą.... Przyniosę mu ubóstwo moje, żal i choć pragnienie dobra i poczciwości. Tak dobitnemi słowy i pięknem uczuciem, a z takim natchnionym słów doborem mówiła do mnie, ze łzami wymówniejszemi od niej jeszcze, żem ją był przymuszony podziwiać i spłonąć ze wstydu, zwiesiłem głowę, spuściłem oczy i uczułem się rozbrojony.

Po chwili milczenia, odezwała się z wzruszeniem zwieszając się na mojej szyi:

— Będę cię kochać jako brata z całego serca, z całej duszy; wiem, żem ci winna zapewnienie losu mojego, ale jak kochankowi już ci się do mnie zbliżyć nie wolno. Ten ostatni pocałunek niech będzie pożegnaniem naszem.

— Nie sądź, dodała, aby i mnie to rozłączenie nie kosztowało, ale nie samżeś go żądał, nie sam do niego prowadził; teraz uczciwość, honor, wdzięczność, sumienie, rozłączyć nas powinny.

Dopiero w tej chwili poznałem całą wartość kobiety, którą dobrowolnie utraciłem; ona mi, zwyciężając w sobie skłonność serca, wspomnienia, słabość swą dla mnie, dała przykład wznioślejszego uczucia, wzbudziła w sercu potrzebę ofiary i jej konieczność; czułem się upokorzony, zawstydzony i z uwielbieniem dla niej, wzruszony do głębi i przenikniony jej cnotą. Była to scena dramatyczna.

Na żądanie jej ślub odwlekł się do dni sześciu jeszcze, choć Zborowski i dziś go był wziąść gotów, ona miała w tem powody swoje. Tego wieczora pożegnałem ją na zawsze.

— Nie, odpowiedziała mi po cichu, odwiedzaj pan nas, ja tego potrzebuję, ale panuj nad sobą.

Bywałem potem u Józi z panem Zborowskim, czasem dwa razy na dzień, nigdy jednak sam na sam zostać mi z sobą nie dozwoliła; com cierpiał tego nie opiszę. Szóstego dnia poprowadziłem ją do ślubu; ścisnęła mi rękę na znak wiecznego pożegnania i łzy się jej puściły, jam się moje pokrywać starał. Wykonała przysięgę głośno, odważnie, z zastanowieniem i wolą dotrzymania jej: a! jak wówczas była piękną! Wkrótce potem Zborowscy odjechali do domu, a ja słowo im dać musiałem, że wstąpię do nich, jadąc do Warszawy; jakoż zboczyłem by ich odwiedzie.

Ale Józia moja była już inna, stała się obywatelką, z taką naturalnością odegrywając teraz rolę swoją, jak gdyby nigdy innej nie znała i z młodu do niej pielęgnowaną była. Zborowski ubóstwiał żonę, ona robiła co mogła dla okazania urn swojej wdzięczności. Trzy dni tam bawiłem u nich i przyjmowali mnie z jak największą uprzejmością, wdzięcznością, oznakami czułej przyjaźni, jam był dla niej z szacunkiem, na jaki zasługiwała; nie wiedziałem, że raz ostatni oboje ich oglądałem.

Pisałem to w notatkach moich, dnia pierwszego grudnia 1791 roku, a później dopiero dowiedziałem się, że pani Zborowska umarła z pierwszej słabości, on zaś zginął pod Racławicami w 1794 roku.

Koniec wersji demonstracyjnej.

X. OBOZY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI. DALSZE DZIEJE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII. ŚMIERĆ EX-WOJEWODY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII. PROT POTOCKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV. FILIP NEREUSZ OLIZAR.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV. POŻEGNANIE LUBLINA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI. SEJMIKI ŻYTOMIERSKIE 1792 ROKU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII. WESELE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII. OBÓZ KSIĘCIA JÓZEFU PONIATOWSKIEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX. POWRÓT Z OBOZU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII. SPRAWY DOMOWE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII. SPRAWY PUBLICZNE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV. DOMOWE OKOLICZNOŚCI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV. BRAT WINCENTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVI. NIESPODZIANE OŻENIENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVII. KONTRAKTY ROKU 1793.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVIII. WARSZAWA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIX. LWÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXX. NA PROWINCYI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXI. GRODNO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXII. STANISŁAW AUGUST.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIII. MARKIZA LULLI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIV. NA WSI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXV. ROZMAITOŚCI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVI. L.... I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVII KONTRAKTY 1794 ROKU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVIII. 1794 rok.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIX. POWRÓT W KIJOWSKIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XL. ZAKOŃCZENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLI. Z PAMIĘTNIKÓW KSIĘDZA OPATA OCHOCKIEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej