Jan Łoś

PAMIĘTNIKI JANCZARA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. LITERATURA DOTYCHCZASOWA.

II. WYDANIA.

III. TEKSTY.

VI. WARTOŚĆ HISTORYCZNA I LITERACKA "PAMIĘTNIKÓW".

PAMIĘTNIKI JANCZARA

(Kronika turecka Konstantego z Ostrowicy)

Łoś Jan

Różnie dzieło Konstantego Janczara nazywają: pamiętnikami, memoryałem, kroniką turecką, a każda z tych nazw częściowo tylko usprawiedliwia treść samego dzieła. W Polsce najpospolitszą jest nazwa "Pamiętniki Janczara", oddawna spopularyzowana przez podręczniki historyi literatury; niema też powodu zmieniać ją na inną, choć sam Janczar w tytule zaznaczył, że miał na myśli napisanie kroniki tureckiej. W owym czasie była to nazwa najczęściej dla takich dzieł używana. Nie mamy mu za złe, że treść niezupełnie zgadza się z brzmieniem nagłówka: dzieło przez to stało się dla nas ciekawszem.

I. LITERATURA DOTYCHCZASOWA.

"Pamiętniki" Janczara wielokrotnie omawiano od czasu pierwszego ich wydania w r. 1828. Dotąd jednakże nie poświęcono im żadnego większego studyum, nie porównano odnalezionych w ciągu wieku XIX rękopisów, nie przygotowano krytycznego ich wydania. Janczar wskutek tego nie uzyskał dotychczas w historyi literatury tej karty, która mu się ze wszech miar należy. Ważniejsze artykuły poświęcone dziełu Janczara streszczamy tu w porządku chronologicznym.

Pierwsze wydanie dzieła Janczara w r. 1828, sporządzone przez A. Gałęzowskiego w Warszawie, poprzedza krótki wstęp, gdzie powiedziano: "Rękopism ten, znaleziony niedawnemi czasy w klasztorze w Berdyczewie, nigdy nie ogłaszany drukiem, szacowny treścią swoją, większej jeszcze nabywa ceny z tego względu, że lubo przed 1500 r. kreślony, a podobno jeszcze za panowania Kazimierza Jagiellończyka, jest w języku ojczystym, stanowi przeto jeden z najdawniejszych piśmiennych zabytków mowy polskiej. Był on dziełem Polaka, będącego w służbie tureckiej, w czasie, kiedy ci zwolennicy Mahometa Carogród opanowali. Niektóre szczegóły o nim znajdzie czytelnik w samem piśmie; kto on był, gdzie mieszkał po wydobyciu się z niewoli tureckiej, w którym roku i dla kogo spisał te pamiętniki, nie można z pewnością rozstrzygnąć"

Autor przedmowy zrobił Janczara Polakiem, widocznie więc nieuważnie czytał tekst przez Gałęzowskiego wydrukowany, tam bowiem na str. 140 czytamy, co o sobie sam Janczar napisał, że w mieście Nowe Brdo w Serbii razem z dwoma braćmi był przez Turków wzięty. Natomiast z owego rękopisu berdyczowskiego nie można było się dowiedzieć o imieniu Janczara, ponieważ to nie zostało tam wspomniane, a przekładu czeskiego z w. XVI, zarówno jak i innych rękopisów polskich tegoż zabytku wydawca nie znał.

Prof. Kucharski w Nr. 32 dodatku do "Gazety Porannej" warszawskiej z r. 1840 twierdził, że "Pamiętniki" przełożono na polski z czeskiego. Przeciwnie Jocher (Obraz. bibliogr. III, 263) rzucił domysł, że z polskiego na czeski przełożone być mogły, gdyż trudniący się r. 1544 Aujezdsky drukarstwem w Królewcu mógł tu zachwycić wiadomości o istniejącym przekładzie polskim tych pamiętników i przełożyć je stąd na język czeski. Poglądy te przytacza Maciejowski (Piśmiennictwo polskie I. 359), ale je oba odrzuca, trzymając się własnego zdania, że przekłady: czeski i polski są od siebie niezależne i oba opierają się bezpośrednio na oryginale serbskim.

W tymże roku 1840 Tygodnik Literacki w Nr. 8 doniósł o znajdującym się w Kórniku dotychczas nieznanym rękopisie "Pamiętników". Odtąd historycy literatury polskiej powtarzają tę wiadomość, ale przez lat przeszło 70 nie było nikogo, ktoby chciał z niej skorzystać i porównać ten nowo odnaleziony tekst z wydaniem Gałęzowskiego lub z samym rękopisem berdyczowskim.

Mickiewicz w lekcyi 21 z dnia 7 maja 1841 r. obszernie mówił o "Pamiętnikach" Janczara, którego za Polaka uznawał, jakkolwiek niewątpliwie czytał sam zabytek według wydania Gałęzowskiego i obszerne z niego wyjątki przytoczył. Widocznie uszedł jego uwagi ów szczegół o pochodzeniu Janczara i jego braci z miasta Nowe Brdo w Serbii. Mickiewicz nie zajmował się zresztą filologicznemi kwestyami, lecz się ograniczył do oceny literackiej i historycznego znaczenia "Pamiętników". Niektóre szczegóły w streszczenia zabytku podał błędnie, wartość zaś "Pamiętników" porównanych z pismami Marka Pola i Schilderberga, sekretarza Tamerlana, ocenił wysoko, zwłaszcza podnosząc w nich interesujące dla całej Europy wiadomości o religijnych, społecznych i wojskowych instytucyach w dawnej Turcyi.

Orędownik z tegoż r. 1841 (Nr. 43 str. 346) przyniósł nową wiadomość o znalezionym w Wilnie przez Eustachego Tyszkiewicza rękopisie, zawierającym wypisy z Janczara.

Wiszniewski w IV tomie Historyi literatury polskiej, wydanym w r. 1842, krótko tylko omawia "Pamiętniki" Janczara, według niego "pisane za czasów Kazimierza Jagiellończyka przez Słowaka z ziemi Rackiej, w których nic o Polsce się nie znajduje". Dodaje wzmiankę o rękopisie obszerniejszym niż berdyczowski, a znajdującym się w Kórniku, i twierdzi, że pochodzi on z w. XVII, a ma 46 rozdziałów, z których ostatni kończy się na słowach: "Każdi rok jest summa niemała". Podane zewnętrzne cechy zabytku zupełnie zgadzają się z cechami rękopisu dziś przechowywanego w tejże bibliotece. Rękopis, który według słów, zawartych w liście Dra Celichowskiego, przez pewien czas był uważany za przepadły, gdyż przez dwadzieścia kilka lat był po za murami biblioteki bez śladu, gdzie się znajduje, szczęśliwym trafem odzyskany przez Dra Celichowskiego, jest istotnie tym samym, o którym pisze Wiśniewski, ale bynajmniej z w. XVII nie pochodzi.

Maciejowski w Orędowniku (r. 1843. str. 128) ogłosił artykuł, w którym, widocznie znów nie przeczytawszy Janczara, dowodził, że był on potomkiem jakiegoś przesiedleńca polskiego, który się sturczył i do wojska tureckiego był wzięty, a potem wróciwszy do ojczyzny, wspomnienia swoje w ojczystym języku napisał. Upatrywał tu Maciejowski niejakie podobieństwo między życiem Janczara a przypadkami, które blisko w dwieście lat później spotkały w Turcyi Polaka Wojciecha Jaksę z Bobowej Bobowskiego, o czem pisał Fr. Siarczyński w Czasopisie Lwowskiem z r. 1828, poszyt I, str. 89 i nast. Później jednakże Maciejowski w Piśmiennictwie Polskiem radykalnie zmienił zdanie.

W roku 1845 Władysław Trębicki ogłosił w Bibliotece Warszawskiej III. 229-296 artykuł p. t. Uwagi nad wydaniem warszawskiem Pamiętników Janczara. Autor miał możność lepiej od innych dać poznać publiczności ten zabytek, gdyż w bibliotece swej w Linowie posiadał jego odpis, właśnie ten sam, który obecnie znajduje się w bibliotece Zamoyskich w Warszawie, a jest najlepszym ze wszystkich polskich dotychczas nam znanych. Trębicki znacznie lepiej też od wszystkich innych, którzy nawet po nim o Janczarze pisali, poznał treść zabytku, a nadto porównał posiadany przez siebie rękopis z tekstem wydanym przez Gałęzowskiego. Na podstawie tego porównania wytknął najgrubsze błędy wydania warszawskiego, co jednak nie miało żadnych skutków, gdyż w 12 lat po ogłoszeniu artykułu przez Trębickiego hr. Konrad Załuski napisał przedmowę do nowego przedruku "Pamiętników", w którym wszystkie błędy pierwszego wydania zachowane zostały.

W artykule Trębickiego najwięcej miejsca poświęcono poprawkom tekstu drukowanego; po za tem autor, zestawiwszy kilkanaście ustępów owego druku i własnego rękopisu, dochodzi do przekonania, że rkp. berdyczowski i linowski nie są kopiami równorzędnemi jakiegoś jednego pierwowzoru, lecz przedstawiają dwa równorzędne przekłady polskie z jakiegoś oryginału w języku południowo-słowiańskim lub greckim napisanego, na co go naprowadzają wyrazy w rkp. linowskim napisane literami greckiemi i omyłka w oznaczeniu daty napisania "Pamiętników", na końcu bowiem rękopisu postawiono r. 1400 zam. 1500; według przypuszczenia Trębickiego to może pochodzić z niedokładnego odczytania daty, oznaczonej literami alfabetu cyrylickiego lub greckiego.

Według Trębickiego zarówno rkp. linowski jak i berdyczowski miały być przepisane około połowy w. XVI, przyczem autor głównie opiera się na wskazówkach pisowni, uznając zresztą, że nie jest ona dostatecznie pewnym sprawdzianem.

Pierwszy też Trębicki zestawił te części "Pamiętników", gdzie są wiadomości, dotyczące samej osoby Janczara i wystąpił przeciw przypuszczeniu, jakoby autor "Pamiętników" brał udział w zdobyciu Konstantynopola. Przy opisie tego faktu, gdzie jest mowa o tem, że na żądanie sułtana Mahometa II despota serbski posłał mu 15. 000 koni, naturalnie z ludźmi, w rękopisie berdyczowskim czytamy: "miedzy ktoremi i jam też był". Ponieważ tych wyrazów w rkp. linowskim niema, przeto Trębicki uważa je za wtręt tłumacza lub przepisywacza i dodaje, że choć Janczar przemawia dalej w pierwszej osobie liczby mnogiej, n. p. "chcieliśmy się wrócić" itd., czyni to tylko przez solidarność narodową; dopiero w rok potem dostał się do niewoli tureckiej i odtąd już istotnie wspomina nieraz w "Pamiętnikach" o wypadkach swego życia.

Słusznie też autor podnosi, że Janczar nigdy nie był mahometaninem; dopiero potem Bartoszewicz wyznawcę Proroka z niego zrobił i kazał mu wracać do wiary chrześcijańskiej po uwolnienia się z niewoli tureckiej. Podnieść należy, że artykuł Trębickiego jest najlepszą pracą, jaką dotychczas Janczarowi w Polsce poświęcono.

W wydanym r. 1851 w Warszawie pierwszym tomie Piśmiennictwa Polskiego. Maciejowski na str. 352 i nast.. idąc za Trębickim, obszerniej omówił "Pamiętniki" Janczara jako zabytek nie oryginalny polski, ale spolszczony. I on także, opierając się na tekscie, ogłoszonym przez Grałęzowskiego. kreśli życiorys Janezara, dodając już od siebie, że gdy Konstanty dostał się wreszcie między Węgrów, "wtedy żyjącego wpośród siebie obstąpili bracia chrześcijanie, dopytywali się ciekawie o jego dzieje i opowiadane przez niego, a następnie spisane przekładali na swój język".

Na podstawie notatki w rkp. linowskim (Zamoyskich), że "Kronika" Janczara naprzód literą ruską (pismem słowiańskiem) napisana została. Maciejowski wnioskuje, że nasz zabytek naprzód w języku ojczystym Konstantego spisany został, a potem powstał przekład czeski i polski niezależnie od siebie, gdyż Aleksander Aujezdsky w przypisaniu pierwszego wydania Haugwicowi z Biskupic mówi, "że z różnych zbiorów zgromadził dzieło" (musiał więc kilka tekstów mieć przed sobą) "na wielu miejscach czeszczyznę poprawiwszy". Twierdzi dalej, nie znając dobrze tekstów polskich, że tylko w czeskim przekładzie umieszczono obelgi na papieża i cesarza, gdy tymczasem w przekładach polskich papież jest nazwany świętym ojcem i sprawcą wszej wiary chrześcijańskiej, co może tylko pochodzić stąd, że tu nie sam Konstanty, wychowany w wierze greckiej, lecz tłumacz przemawia "i kładzie na karb jego wyrażenia, o których mu się pewnie ani śniło".

Maciejowski wymienia trzy główne polskie rękopisy, ale z nich ani jednego nie widział (berdyczowski, dziś Czartoryskich, znał z wydania Gałęzowskiego, o kórnickim i linowskim tylko słyszał). Miał w rękach jedynie rkp. nazwany Smoguleckim, a wreszcie z Orędownika dowiedział się o rękopisie wileńskim, mającym także wypisy z Janczara. Tu Maciejowski zwraca uwagę na dopisek, że "kronika Konstantyna wytłumaczoną została z łacińskiego na język polski". Nie znając rękopisów, nie mógł Maciejowski oznaczyć wzajemnego między niemi stosunku, ani też coś bardziej stanowczego powiedzieć, w jakim stosunku znajdują się one do przekładu czeskiego. Jakkolwiek twierdzi, że wszystkie wówczas znane rękopisy Janczara pochodzą z w. XVII, sam przekład jednakże datuje z końca XV lub początku XVI wieku, nie zgadzając się z Trębickim. który go na drugą połowę w. XVI przenosił. Samo powstanie "Pamiętników" Maciejowski kładzie na czas między r. 1490 a 1497, gdyż o królu Macieju Korwinie wyraża się jak o zmarłym, a o Janie Olbrachcie mówi jak o żyjącym (str. 192 i 74 u Gałęzowskiego). Zbyt pospiesznie Maciejowski przyjął pogląd Trębickiego o obcem (serbskiem) pochodzeniu oryginału "Kroniki", nie poparłszy go dostatecznymi argumentami; przytem fałszywie objaśnia słowa w przedmowie do czeskiego wydania tegoż zabytku przez Aujezdskiego w r. 1565, twierdząc, że ten musiał mieć kilka tekstów pod ręką, skoro pisze, że "z różnych zbiorów zgromadził dzieło" Tłumacząc w ten sposób słowa czeskiego wydawcy, Maciejowski już z samego tytułu przytoczonego choćby przez Jungmanna w jego Historie Literatury České, v Praze r. 1825 str. 191 mógł się przekonać, że w wydaniu swem Aujezdsky umieścił nietylko "Kronikę" Janczara, ale także historyę o sławnych czynach Skanderbeka i inne rzeczy, więc musiał brać z różnych zbiorów do swego dzieła materyał. Ale w rzeczywistości Aujezdsky nieco inaczej się wyraził.

Jan Konrad hr. Załuski w krótkiej przedmowie do przedruku "Pamiętników" Janczara w r. 1857 ignoruje zupełnie zdanie Maciejowskiego i powtarza za Kucharskim, że "Pamiętniki" z języka czeskiego na polski przełożono, waha się tylko z orzeczeniem, czy po czesku były one pierwotnie, czy też z wtórej ręki napisane. "Baczne przyrównanie polszczyzny tego przekładu — dodaje Załuski — do innych dawniejszych zabytków polskich piśmienniczych każe odnieść epokę jego nakreślenia nie dalej, jak (co najwięcej) do pierwszej połowy szesnastego stulecia".

Po artykule Trębickiego nową epokę w badaniach nad Janczarem zaznacza artykuł, który ogłosił Józef Jireček w wydawnictwie zbiorowem: Rozpravy z oboru historie, filologie a literatury, ve Vidni r. 1860, str. 1 — 9. Poglądy jego są następujące: Znaczenie "Kroniki" Janczara polega głównie na tem, że jest ona ważnem i samodzielnem źródłem do dziejów wieku XV nietylko serbskich, bośniackich, ale także tureckich i węgierskich. Jireček sprawdza na podstawie innych źródeł, że wiadomości podane przez Janczara na ogół wzbudzają zaufanie. Wprawdzie Konstanty nie wzmiankuje wcale o niektórych wypadkach, np. o zdobyciu przez Turków jego miasta rodzinnego Ostrowicy, co się dokonało w r. 1454, ale natomiast znów znajdujemy tu takie szczegóły, o których nigdzie indziej niema wcale wzmianki, np. o nieudanym zamachu pacholąt serbskich na życie sułtana Mahometa II.

O autorze "Kroniki" po za tem, co on sam o sobie pisze, Jireček przypuszcza, że Konstanty Michałowicz wkrótce po wydobyciu się ze służby tureckiej osiedlił się w Polsce: "Wszystkie okoliczności przemawiają za tem. że na Węgrzech nie został. Już to, że będąc tak długo między Turkami, nie przestał być chrześcijaninem, że jako janczar, odznaczywszy się, zdobył sobie wyższe stanowisko, że bez wątpienia był mężem rozumnym i doświadczonym, w dziejach serbskich i tureckich biegłym, a nadto że znał dokładnie metodę bojową Turków, to wszystko niewątpliwie wystarczało, by się stał osobistością interesującą i pożądaną na dworach szlachty tamtejszej. Zdaje się, że przez czas pewien przebywał w Czechach i na Morawach. Ostatecznie jednak osiedlił się w Polsce, gdzie go przyjęto do stanu rycerskiego (Aujezdsky w tytule XLII wręcz go nazywa rycerzem) i niewątpliwie też tu dokonał żywota". Przypuszczenie to Jirečka łatwo może być poparte, zresztą tylko w pewnej mierze, przez te miejsca w "Kronice", gdzie Janczar nie ukrywa wcale niechęci do Węgier, a z wielką sympatyą odzywa się o Polsce. Nastrój ten jego wyraża się niezmiennie przy każdej sposobności.

Jireček autora "Kroniki" nazywa Michałem Konstantynowiczem, ponieważ drukowany tekst czeski tem właśnie imieniem go oznaczył. To samo podają i dwa teksty polskie, będące odpisem z jednego źródła, najbliżej treścią stojące do tekstu czeskiego, a jednak niewątpliwie nie będące przekładem z czeszczyzny. Nadto i w nich również w tytule rozdz. 4 autora "Kroniki" nazwano Rycerzem i Janczarem niegdy Tureckim.

W zapatrywaniach na język, w którym pierwotnie "Kronika" Janczara była napisana, Jireček nie zgadza się z Kucharskim i zwłaszcza ważnem jest orzeczenie jego o pochodzeniu tekstu czeskiego. "Przedewszystkiem co się tyczy tekstu czeskiego — pisze on — niewątpliwie jest on przekładem z polskiego. Świadczy o tem cały habitus języka, jeżeli już pominiemy liczne w nim polonizmy. Jest tu wiele zwrotów czeskich, wręcz dla Czecha niezrozumiałych, które się wyjaśniają dopiero, gdy je porównamy z odpowiednienri miejscami tekstu polskiego. Niepodobna przypuścić, żeby oryginalny tekst czeski mógł w ten sposób być napisany. Wprawdzie niektórzy z Braci (czeskich), wskutek dłuższego przebywania w Polsce, zatrącali nieco z polska, jak to wzmiankuje Blahoslav o B. Macieja Czerwence, ale polonizmy w "Kronice" Konstantego mają zgoła inny charakter, niż polonizmy Czecha, który nieco z polska zatrąca. Mogły one tylko powstać w przekładzie. Aleks. Aujezdsky, drukarz Braci czeskich, osiadły w Litomyszlu, który r. 1561 wydrukował w Szamotułach kancyonał, ułożony przez Blahoslava, wrócił znowu do Litomyszla i tam wydał kronikę naszą, zaznaczając w przedmowie do p. Wacława Haugwica z Biskupic, że "historyę tę zebrał według możności razem, gdyż rozrzucona była w jedno, jakż porůznu była, podle možnosti sebral) i wydrukował, poprawiwszy w wielu miejscach czeszczyznę". Słowa te wyraźnie stwierdzają, że kronika Konstantego już przed r. 1565 była przetłumaczona i w rękopisach kursowała. Że chętnie ją czytano, okazuje się to z dwu jej w krótkim czasie wydań (drugie wyszło w r. 1581). Możnaby mniemać, że ją przetłumaczył któryś z Braci czeskich, gdy ci po r. 1548 przenieśli się do Polski, prawdopodobniejszem jednak jest przypuszczenie, że przełożono ją wcześniej, już za króla Władysława II. Bracia dopiero w drugiej połowie w. XVI zaczęli pisać o rzeczach świeckich, a w tekście czeskim mówi się o Władysławie II, jako o królu panującym".

Ten wzgląd wprawdzie nie przemawia za dawnością przekładu czeskiego, gdyż nawet Aujezdsky miejsca tego nie zmienił, choć Władysław II oddawna już nie żył, przeto i właściwy tłumacz czeski miejsce to musiał zostawić tak, jak je odczytał w oryginale. Mimo to jednak przypuszczenie Jirečka zostało potem przez inny fakt potwierdzone, mianowicie przez znalezienie rękopisu czeskiego, znacznie starszego od druku.

W dalszym ciągu Jireček dowodami językowymi stwierdza, że tekst czeski przełożono z polskiego: przytacza on z tekstu czeskiego albo wyrażenia, albo wyrazy polskie, żywcem przeniesione do czeszczyzny, która ich wcale nie znała, jako to: piją aż do gwiazdy, bałwochwalca, na ten czas, żydowstwo, państwo i rycerstwo, dobrze z sobą byli, król się ma wystrzegać ranionych przygod, leżał na wietrze, ostatnia potrzeba; w innych wyrazach zachowana fonetyka polska, np. Wilk. Witkowic (zam. Vlk), ziemia Grecka, bułgarska itp. Czeskie wyrażenie niezrozumiałe "u tom vždy tak chytře jde v kole, aby vždy křest'ané trápeni" Jirecek zestawia z odpowiedniem miejscem tekstu polskiego zupełnie jasnem: "w chytrości swej obraca się jako w kole, tylko aby... ". W innym tekscie polskim, bliższym czeskiego (w rkp. petersb. F. IV, 250 i Arch. miejsk. krakowskiego) miejsce to brzmi: "a w tym się chytrze jako w kole toczą, aby... ", Tenże tekst lepiej też od berdyczowskiego wyjaśnia inne niezrozumiałe miejsce w tekscie czeskim, przytoczone przez Jirecka: "zapadaje za kopaliny a dřivi své vzavše", w pols. "zapiąwszy się w kapalin (tj. hełm) a drzewo (tj. kopię) wziąwszy". Tekst "Kroniki" jak pisze Jireček, różni się tem od tekstu innych rzeczy, razem z "Kroniką" przez Aujezdskiego wydrukowanych, że w nich właśnie wcale polonizmów niema. Tym sposobem za rzecz stwierdzoną uznać należy, że tekst czeski "Kroniki" Konstantego z Ostrowicy, ogłoszony w r. 1565 i powtórnie w r. 1581, jest niewątpliwie przekładem z języka polskiego.

Dalej Jireček rozbiera tekst polski "Pamiętników", w którym znajduje liczne czechizmy, ich jednak istnienie uważa za normalne w okresie, kiedy język czeski silny wpływ wywierał na mowę polską i kiedy czechizmy w ogólnem były w Polsce użyciu, naturalnie tylko w języku literackim. Jireček oparł się na rękopisie berdyczowskim, dziś biblioteki Czartoryskich, który istotnie nosi na sobie ślady wpływu czeskiego, jakkolwiek nie tak liczne, jak się to zdawało Jirečkowi, którv wiele wyrazów czysto polskich oznaczył jako czechizmy. Jest to jednak jedyny rękopis, na którym się rzeczywiście odbiły wpływy czeskie i gdyby Jireček uważniej go przepatrzył, byłby doszedł do przekonania, że jednak tekst jego właśnie został przełożony z języka czeskiego. Natomiast wszystkie inne rękopisy "Kroniki" śladów wpływu czeskiego na sobie nie noszą.

W ostatniej części swego artykułu Jireček zajął się rozstrzygnięciem pytania, w jakim języku powstał oryginał "Kroniki" i odpowiedział na nie, że "Kronika" odrazu po polsku napisana została, na co przytoczył następujące dowody: 1) że cała osnowa opowiadania i zwroty językowe są szczerze polskie; 2) że w tekście polskim trafiają się serbizmy. Co się tyczy tych ostatnich, to po części ma się z niemi rzecz taka sama, jak z czechizmami. Jireček zbytnią wagę przywiązuje do ortografii i widocznie nie znając dokładnie języka polskiego, zwłaszcza starszego, niektóre wyrazy czysto polskie uważa za zapożyczenia, np. dezdzowy, szwem gospodarzom zam. wszem; zrodziwszy może być zam zrządziwszy, a niekoniecznie pochodzi z serb. raditi — uczynić; zaduszna odpłata również może nie mieć bezpośredniego związku z serbską zadušbina., bo przecież jest polski dzień zaduszny.

Istotnie jednak obok przypuszczalnych innych serbizmów. na które Jireèek nie zwrócił uwagi, brzmienie serbskie lub zbliżone do serbskiego mają liczne imiona własne osób i miejscowości, oraz niektóre nazwy techniczne, np. wojnicy = szczególny rodzaj sług wojskowych, w rkp. berdyczowskim nazwanych wojennikami. Z tego Jireèek wyprowadza wniosek, że tekst polski nie mógł być przełożony z języka łacińskiego lub niemieckiego, bo skądżeby w takim przekładzie wzięły się wyrazy serbskie? Kto w Europie w w. XVI znał serbskie nazwy miejscowości na półwyspie Trackim? O Dyrrachium np. wiedziano, ale żeby miasto owo słowiańską nazwę Dracz nosiło, to wiemy dopiero w czasach najnowszych. "Z drugiej strony — pisze Jireèek — serbizmy te nie są tego rodzaju, by z nich można było wnosić, że tekst polski jest przekładem z języka serbskiego. Nie pozostaje więc nic innego, jak tylko przyjąć, że Janczar, osiadłszy w Polsce i zadomowiwszy się w nowej ojczyźnie, pamiętniki swe napisał po polsku". Autor "Pamiętników", "jako Serb z urodzenia, naturalnie mógł wplatać serbizmy. Obecność czechizmów tłumaczy się w sposób zwykły dla ówczesnych stosunków w Polsce, wszakże można i to przypuścić, że Janczar, zanim do Polski przybył, mógł przez pewien czas mieszkać w Czechach, gdzie do języka czeskiego przywykł".

Poglądy swe Jireèek popiera jeszcze i tem, że "Pamiętniki" widocznie napisane były dla szlachty polskiej, jak to widać ze wskazówek udzielonych tu rycerzom w celu ułatwienia im zwycięstw nad Turkami. Słowa Janczara o królach polskim i węgierskim Jireček uważa za zwrócone do Władysława II i Zygmunta I, jakkolwiek w rzeczywistości nie Zygmunta, lecz Olbrachta miał Janczar na myśli. Być może, iż w błąd wprowadził Jireèka zawarty w rkp. berdyczowskim ustęp o wyprawie na Bogdana Jednookiego, wojewodę wołoskiego, ale właśnie ustęp ten jest tu wtrętem i nie powtarza się w żadnym innym rękopisie. To też z bliższego rozpatrzenia się w rękopisach wypada, że oznaczony, przez Jireèka czas napisania "Pamiętników" między r. 1490 a 1516 (lata panowania Władysława II węgierskiego) można zredukować do granic między r. 1496 a 1501.

Julian Bartoszewicz w Historyi Literatury polskiej, wydanej w Warszawie w r. 1861, nie wspomina nic o pracach swoich poprzedników; natomiast, zdaje się, pierwszy ułożył legendę, że Janczar w niewoli tureckiej się zbisurmanił i dopiero dostawszy się do Węgier, powrócił do wiary ojców. Ogólnikowo tylko Bartoszewicz mówi o przypuszczalnym oryginale serbskim "Pamiętników", o ich tłumaczeniu czeskiem. o przeróbce ich i kilkakrotnych przekładach na język polski, wreszcie o przekładzie na język łaciński, o czem świadczy jeden z rękopisów polskich (wileński), gdzie zanotowano, że tekst przetłumaczono z łaciny. Czas napisania "Pamiętników" Bartoszewicz określa w ten sposób, że te najpóźniej r. 1497, tj. za panowania Olbrachta powstać mogły.

W r. 1864 Adam Zawadzki wydał "Stanisława Łaskiego prace naukowe... z dodatkiem dzieł Jana Tarnowskiego" w Wilnie u Józefa Zawadzkiego. Do prac Łaskiego, zachowanych w rkp. Muzeum wileńskiego, weszło, jako osobna księga, 13 rozdziałów z "Pamiętników" Janczara. Mikołaj Malinowski w przedmowie do książki, omawiając tekst Janczara na str. CLVII, pisze: "Że powyższy "Pamiętnik", według domysłu uczonego Juliana Bartoszewicza. musiał być pisany po serbsku, dowodzi tego rękopism kirylicą pisany, który w bibliotece dereczyńskiej książąt Sapiehów przed rokiem 1831 oglądał Jan Zakrzewski, nauczyciel gimnazyum wileńskiego i znaczny wypis z niego uczynił, który w ręku miałem i przekonać się mogłem o rzeczywistości twierdzeń przepisywacza". Ta wiadomość, bardzo ciekawa, uszła uwagi historyków literatury polskiej; niestety jednak, niepodobna z niej wywnioskować, czy ów rękopis cyrylicki zawierał przypuszczalny pierwotny tekst serbskosłowiański, czy też — co wydaje się o wiele prawdopodobniejszem — było to tłumaczenie tekstu polskiego na język ruski. Biblioteka dereczyńska poszła w rozsypkę i znaczną część jej zbiorów, zdaje się, przewieziono do Muzeum Rumiancowskiego w Moskwie, gdzie trudno byłoby znaleźć interesujący nas rękopis. Odpis prywatny Jana Zakrzewskiego zapewne zaginął i przez to, być może, nieprędko tajemnica ukryta w tym rękopisie cyrylickim stanie się dla nas przystępną.

Zeissberg. Dziejopisarstwo polskie wieków średnich, Warszawa 1877, II, 290-292 (po niemiecku w Lipsku 1873) streścił tylko to co dotychczas o Janczarze pisano, a zwłaszcza artykuł Jireèka. I on, jak Bartoszewicz, przypuszczał, że Konstanty się w Turcyi zbisurmanił, a potem znów przeszedł na wiarę chrześcijańską i że zapewne dni swoje zakończył w Polsce lub w Węgrzech. Według Zeissberga Janczar ma znaczenie przez to, że pierwszy w języku polskim dotknął przedmiotu historycznego i tym sposobem utorował drogę dziejopisarstwu krajowemu w języku narodowym.

Jednę z ostatnich obszerniejszych uwag o Janczarze napisał prof. Bujak w artykule: Kalimach i znajomość państwa tureckiego w Polsce około początku XVI w., osobne odbicie z tomu XL Rozpraw Wydziału historyczno-filozoficznego Akademii Umiejętności, w Krakowie 1900, str. 17 — 21 (282 — 286). Autor mówi o Janczarze na podstawie znajomości tylko tekstu berdyczowskiego. którego braki zna dobrze i dlatego ogranicza się do ogólnego scharakteryzowania tego pomnika. Określono tu dzieło Janczara jako traktat polityczno-geograficzny, czyli — jakbyśmy dziś powiedzieli — memoryał o kwestyi wschodniej, "obszerny i porządnie ułożony, co chlubnie świadczy o literackich zdolnościach tego Janczara, jeżeli on sam był redaktorem swego dzieła". Zaznaczono tu dalej, że dla historyi polskiej ważne są rozdziały, opisujące tureckie wojny Władysława Warneńczyka i śmierć jego, podniesiono też, że ostatni (w rkp. berdyczowskim) rozdział jest jakby wstępem do zapowiedzianego szczegółowego planu krucyaty (którego jednak Janczar nie ułożył, jak to widać z rękopisu dawniej Trębickiego, gdzie zachowała się "Kronika" w całości), wreszcie za stronę dodatnią i za zasługę poczytał autor Janczarowi, że starał się kwestyę bałkańską gruntownie, genetycznie, a więc historycznie przedstawić i opisać także instytucye państwa tureckiego. Natomiast zarzucił mu, że podał niezbyt liczne i niezbyt dokładne co do szczegółów wiadomości topograficzne, tłumacząc go zarazem, że dopiero w trzydzieści kilka lat po opuszczeniu służby tureckiej spisywał swe wspomnienia, i uznając, że wiadomości te były cenne naówczas, gdyż o półwyspie Bałkańskim i krajach azyatyckich wtedy w Polsce niewiele wiedziano. Ciekawej kwestyi źródeł, z których korzystał Janczar, prof. Bujak dotknął także, wskazując, że w opisie posiadłości wielkiego hana tatarskiego daje się odnaleźć dalekie echo powszechnie wówczas znanej książki Marka Pola.

II. WYDANIA.

Najwcześniej, bo jeszcze w XVI wieku, ogłoszono drukiem "Pamiętniki" Janczara w języku czeskim p. t. Historya neb kronyka Turecká d Michała Konstantina z Ostrowicze Ráca neb Bosnaka někdy od Turkůw zagatho, a mezi Jenčaře daného, wěrné a prawé sepsaná. Item taženy proti Turku, a na konci také přidane gsau někreté wěci z knich o slavných činech Skanderbergka, knižete Epirotského. Od Alex Augezdského, impresora w gedno sebráná a na mnoha miatech z strany czesstiny sprawena. W Litomvssli 1565. (Powtórnie w r. 1581).

Również w XVI wieku o 24 lata wcześniej dość liczne ustępy z "Kroniki" Janczara także w Czechach ogłoszono drukiem w tekście Kroniki Czeskiej Hajka (r. 1541), który zapożyczył się od Konstantego z Ostrowicy, nie wymieniając nigdzie jego imienia.

Polskie wydania są następujące:

1) Zbiór pisarzów polskich Część druga. Tom V. Pamiętniki Janczara Polaka przed rokiem 1500 napisane. W Warszawie, w drukarni A. Gałęzowskiego i komp. przy ulicy Żabiej N. 472. 1828.

2) Pamiętniki Janczara przed rokiem 1500 napisane. Wydanie wtóre. Sanok. Nakład i druk Karola Pollaka. 1857.

3) Pamiętniki Janczara przed rokiem 1500 napisane. Wydanie trzecie. Nakład i druk Karola Pollaka. 1868.

4) Stanisława Łaskiego, wojewody sieradzkiego, Prace Naukowe i Dyplomatyczne, wydane z rękopismów Muzeum Wileńskiego, z przedmową Mikołaja Malinowskiego, oraz z dodatkiem dzieł Jana Tarnowskiego, z jedynego egzemplarza biblioteki kórnickiej. Wydanie Adama Zawadzkiego, Czł. Wil. Arch. Kom. Wilno, nakładem i drukiem Józefa Zawadzkiego. 1864. W książce tej na str. 115 — 138 znajdujemy wypisy z "Pamiętników" Janczara.

Wreszcie w czasopiśmie Glasnik Srbskog Učenog Drustwa kn. I, Sveska XVIII (Stareg reda). U Beogradu 1865, na str. 25 — 188 ogłoszono "Pamiętniki" Janczara w przekładzie z czeskiego tekstu Aujezdskiego, dokonanym przez dra Janka Szafarika p. t. Mijaila Konstantinovića Srbina iz Ostrovice Istorija ili Ijetopisi turski spisani oko godine 1490.

Wydanie czeskie Aujezdskiego z r. 1565, powtórzone przez Graudenza w r. 1581, obejmuje oprócz właściwej "Kroniki" Konstantego jeszcze przypisywane przez wydawcę temuż autorowi:

Taženi proti Turku, Svaté vjry Křest'anské y nassych životůw vhlawnjmu a krwawému nepřjteli, yakým spuosobem před se wzato býti by mělo, A kde by se lid walečny y naň penjze, ktomu y děle wzyti měla. Jest to praca oddzielna, przedruk z pierwodruku Mikulasza Klaudiana w Mladej Bolesiawi r. 1518 z tytułem: Prødmluva z spisu latinského vyložena, co nyni v mésté Øimé o Turcich na obecnim snémé jednano było, 4, str. 6. Późniejsze wydania: 4, 1543; 8, 1545; 8, 1594. (Por. Dr. Zibrt, Bibliografie ceske historie, III, Nr. 6693). Wobec tego zrozumiałemi się stają słowa przedmowy Aujezdskiego, który pisze, że "Kronikę" z pojedynczych czyści zebrał w jednę całość.

Ostatnią część książki wydanej przez Aujezdskiego stanowi: K Doplnieny teto Kronyky Turecké położy se nětco o tom, co Jan Kastryot, Otec Giøjka Sskanderbega s Cysaň Tureckými dwěma též potom Gify Skanderbeg syn geho, w bogjch y wálkách swých s týmiž èiniti mél.

Rzeczy te poprzedza: przypisanie książki panu Wacławowi z Biskupic i na Litomyszlu Haugwieowi, gdzie właśnie wspomniano o zebraniu "Kroniki" w jednę całość i o poprawieniu w niej czeszczyzny, oraz wstępne słowa do czytelnika, gdzie się prawie nic o samym zabytku nie wspomina.

Właściwa "Kronika" Janczara dzieli się tu na 50 rozdziałów (przedmowę oznaczono tu jako rozdział pierwszy), poczem bezpośrednio, bez żadnego nagłówka, następuje jeszcze jedna przemowa do czytelnika, widocznie pochodząca od wydawcy, który tłumaczy autora, że nie o wszystkich cesarzach tureckich napisał, ponieważ nie miał zamiaru układać kompletnej kroniki tureckiej; być może też, iż niejednę osobę nazwał innem imieniem, niż to. jakie mu inne źródła nadają, ale to pochodzi stąd, że niektórych nazywano to po imieniu, to po nazwisku i stąd bywają niezgodności. Dalej jest tu mowa o karaniu za grzechy i modlitwa o odwrócenie kary. Wreszcie zamyka tę rzecz proroctwo tureckie, z przekładem na język czeski, o przyszłym upadku potęgi otomańskiej, zapisane przez Bartłomieja Georgiewickiego, czyli Georgiewicza. którego pisma przełożono też na język polski i drukowano w w. XVI.

Przekład serbski z r. 1865 tłumacz poprzedził własną przedmową, pominął zupełnie wstępy Aujezdskiego, a natomiast przetłumaczył ostatnią przemowę i opatrzył ją datą roku 1536; dodał też na końcu proroctwo Georgiewieza.

Z wydań dotychczasowych polskich najpoprawniejszem jest dokonane przez Zawadzkiego w Wilnie w r. 1864 razem z dziełami Stan. Łaskiego. Nie miałem sposobności sam zbadać rękopisu, otrzymawszy jednak od p. Antosiewicza fotografie trzech stronic, porównałem je z tekstem drukowanym i znalazłem niektóre niedokładności: między zam. miedzy str. 115; wszystko zam. wszytko str. 136; Mahomet zam. Machomet tamże, Chrześcianach zam. Krześcianach, Chrześciaństwem zam. Krześciaństwem, Chrześciańskie zam. Krześciańskie tamże, Mahomet zam. Machomet str. 137; to iabtko zam. te iabłko tamże, myśląc zam. myszląc tamże, wziął zam. wziol tamże. W niektórych miejscach poprawiono oczywiste błędy rękopisu, np. sprawę woienna na sprawa woienna, czery na cztery itd., zostawiono formę: po swey ziemie str. 136; niekiedy trafiają się też błędy drukarskie, np. pryzimi zam. przyimi str. 137.

Wydanie Gałęzowskiego bynajmniej do wzorowych nie należy, jak to już wykazywał Trębicki, choć trzeba przyznać, że wiele zarzutów swoich skierował niesłusznie pod adresem wydawcy, winowajcą bowiem istotnym jest często pisarz zabytku, który bardzo nieuważnie pierwowzór kopiował. Błędy wydania czy rękopisu korygował też Semenowicz w Jagića Arehiv für slavische Philologie VII, 438 — 440, ale niezawsze trafnie: tak na str. 38 wydania Gałęzowskiego wydrukowano: szlawin, co Semenowicz czytał jako: złowion, w rkp. natomiast jest: szlawni (sławny); na str. 168 wydrukowano prozthy, co Semenowicz czytał troski, w rkp. jest pszothy (psoty, szkody); na str. 260 wydrukowano olijola sije, co według Semenowicza należy czytać: liją się, rkp. zaś ma plyotą sye (plotą się). Już z tych jednak trzech miejsc widać, jak wydanie Gałęzowskiego znaczne zawiera błędy, a jest ich i więcej, jeżeli już pominiemy niezliczoną, ilość miejsc w druku, różniących się tylko pisownią od oryginału, jakkolwiek druk miał z dyplomatyczną ścisłością oddać wszystkie właściwości pisowni oryginału. Szezegółowem porównaniem druku z oryginałem zajęła się słuchaczka uniwersytetu, panna Szafrańska i zanotowała kilka tysięcy drobnych różnic, a kilkadziesiąt znaczniejszych. Do grzechów wydawcy zaliczyć też trzeba wciągnięcie do tekstu późnych dopisków marginesowych, np. na str. 230: "braknie kilku kart...", wskutek czego niektórzy z badaczów sądzili, że kopia rękopiśmienna opierała się na zdefektowanym, pierwowzorze. Wydawca też niekiedy umyślnie opuścił coś w druku: tak np. "nie wypadło" mu drukować końcowej części rozdziału 4; na Str. 92 (rkp. str. 115) opuścił wyrazy: naczynya meskiego koniecz zelyazem okowayą; na str. 242 (rkp. str. 290) opuszczono: yeszly nyeprzyyacziel za nymy nye cziągnye. W tłumaczeniu też na język nowoczesny wydawca niektóre miejsca samowolnie zmienił, np. pop rzymski na kapłan rzymski, na świni zamienił na żółwiu, w innych miejscach nie zrozumiał wyrazu i zastąpił go przez inny nieodpowiedni, np. Cesarz puścił panów na ich bydlenie (str. 208). wydawca wytłumaczył: na ich prośbę. Gdzieindziej znowu (w rozdz. 35) czytamy, że Cesarz Turecki działa nad wodą umieścić rozkazał, "ażeby nikt tam prać bielizny ani mieć jej do napoju nie mógł" (str. 203) w tekście zaś oryginalnym czytamy, że Cesarz kazał zatopić działa, "aby ztamtąd żadny pobrać (błędnie wydrukowano popracz, i stąd nieporozumienie) nie mógł"; ale ani o bieliźnie, ani o napoju niema tu nic zgoła. Jeżeli dodamy do tego, że wydany przez Gałęzowskiego rękopis jest sam przez się najgorszy ze wszystkich polskich, obejmujących całość "Pamiętników", to zupełnie zrozumiałem się stanie, że wszelkie badania nad Janczarem, oparte na tem wydaniu, łatwo mogły doprowadzić do błędnych wniosków. Pollak w r. 1857 przedrukował tekst ogłoszony przez Gałęzowskiego. a resztę niesprzedanego nakładu puścił ponownie w ruch księgarski, ze zmienioną tylko kartą tytułową, gdzie oznaczono rok 1868 tego pozornie nowego wydania.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III. TEKSTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. WARTOŚĆ HISTORYCZNA I LITERACKA "PAMIĘTNIKÓW".

Niedostępny w wersji demonstracyjnej