Wawrzyniec Engeström

Pamiętniki Wawrzyńca

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP

PAMIĘTNIKI HRABIEGO WAWRZYNCA ENGESTRÖMA.

MEMORYAŁ PODANY P.BUCHHOLTZ POSŁOWI NADZWYCZAJNEMU KRÓLA JM.PRUSKIEGO PRZY KRÓLU POLSKIM I NAJJAŚNIEJSZEJ RZECZYPOSPOLITEJ.

PRO MEMORIA PODANE MINISTROWI DUŃSKIEMU P.ROSENKRANZ

KONFERENCYA D.22. SIERPNIA 1790R. Z PANEM D'ENGESTRÖM, POSŁEM NADZWYCZAJNYM KRÓLA IMCISZWEDZKIEGO.

DO MARGRABIEGO LUCHESINL DN.16.MARCA 1790r.

PROMEMORIA DIA MARGR. LUCHESINI D.19.MARCA.

PROMEMORIA PODANE KS.KAZLM. SAPIEZIE, MARSZAŁKOWI KONFED. LITEWSKIEJ, D.9.KWIETNIA 1789.

NOTA PODANA DEPUTACYI DO SPRAW ZAGRANICZNYCH DNIA 16.WRZEŚNIA 1790 ROKU.

LIST KANCLERZA KORON. MAŁACHOWSKIEGO Z DNIA 6.LISTOPADA 1790 ROKU.

LIST KANCLERZA KORONNEGO MAŁACHOWSKIEGO Z DNIA 2.LISTOPADA 1790 r.

ODPOWIEDŹ Z DNIA 4.LISTOPADA 1790 r.

NOTA WYSŁANA DO DEPUTACYI SPRAW ZAGRANICZNYCH.

DEKLARACYA KRÓLA IMCI SZWEDZKIEGO.

NOTA USTNA, (NOTE VERBAIE.)

MEMORYAŁ PODANY HRABIEMU DE GOLTZ SPRAWUJĘCEMU INTERESA PRUS W POLSCE, W CHWILI, GDY MOWA BYŁA O TRAKTACIE MIĘDZY PORTĄ A POLSKĄ.

MEMORYAŁ PODANY MARSZAŁKOWI POTOCKIEMU DNIA 4. MAJA 1790r.

NOTA PODANA DEPUTACYI DO SPRAW ZAGRANICZNYCH. 1790.

1799.

Pamiętniki Wawrzyńca hr. Engeströma

Posła nadzwyczajnego i ministra pełnomocnego króla J. Mci Szwedzkiego w Polsce czasu Sejmu czteroletniego, później Kanclerza Państwa i ministra Spraw Zagranicznych itd. itd. itd. przełożone z oryginału przez J.I.Kraszewskiego

Tom XV

Engeström Wawrzyniec

Wnukowi Autora
tych Pamiętników
Wawrzyńcowi hrabiemu Engströmowi
w dowód szacunku i przyjaźni

od Tłumacza.

WSTĘP

Drezno 1875

Pamiętniki Wawrzyńca hrabiego Engeströma, które, za pozwoleniem rodziny, ukazują się w polskim prze. kładzie, z wielu względów są dla nas bardzo zajmujące. Stanowisko autora, jego szczera przyjaźń dla Polski, której obywatelstwo pozyskał na czteroletnim Sejmie, wymownie zalecony przez J. U. Niemcewicza, — ścisła zażyłość i wzajemna miłość łącząca go z Ignacym Potockim, Niemcewiczem i patryotami, których dziełem była ustawa dnia 3. Maja, — naostatek zacny i szlachetny charakter autora, polecają dzieło jego. —

Wzmiankę o oryginalnym rękopiśmie pamiętników tych, z małemi z nich wyjętemi próbkami, uczynił przed laty kilka p. Luc.Siemieński. Skłoniła ona nas do usilnego nalegania u wnuka autora o pozwolenie przejrzenia tej szacownej pamiątki. — Na widok trzech ogromnych folijantów, przyznajemy się, strach nas niejaki ogarnął, lecz ustąpił natychmiast, gdyśmy się bliżej rozpatrzyli w tym olbrzymim zbiorze papierów z całego życia hr.Engeströma.

Część tylko jego zawiera właściwe pamiętniki, pisane po francuzku i po szwedzku, reszta dokumenta wszelkie tyczące się osoby, stosunków, czynności urzędowych, spraw familijnych. Wzięliśmy z nich to naprzód co obchodziło Polskę, następnie co maluje epokę, ów koniec XVIII, wieku, tak w dziejach pamiętny, tak potężnego wpływu na czasy następne aż do dni naszych. Sposób w jaki hr. Engeström maluje ludzi, charaktery, społeczność, żywy, malowniczy, kolorowany, nadaje pobieżnym jego notatkom, płynącym z pierwszych wrażeń — zajęcie wielkie.

Warszawa i społeczeństwo polskie wybornie są acz nader złośliwie, odmalowane w Szulca podróży, lecz Engeströma obraz z większą miłością dla Polski, z głębszą stosunków znajomością; z innego daleko punktu, kreśli nam wizerunek tej samej chwili w świetle różnem. Mamy tu portrety dyplomatów, ludzi wpływowych, kobiet, — wszystkich aż do niektórych kom-parsów dramatu.

Życie autora i przebieżona przezeń droga, która go do najwyższych w Szwecyi dostojeństw doprowadziła — może służyć za wzór jak praca sumienna i szlachetny charakter zawsze prawie odnoszą zwycięztwo, choćby największe miały do zwalczenia przeszkody.

Ojciec autora pamiętników biskup Jan Engeström, doktor teologii, był w Lundzie podkanclerzym uniwersytetu i profesorem języków wschodnich. Był to jeden z najsłynniejszych swojego czasu orientalistów i filologów i słynął w Szwecyi, jak później Mezzofanti polyglottyczną swą nauką, i wymową. Oprócz szwedzkiego posiadał gruntownie języki grecki, łaciński, hebraejski, chaldejski, syryjski, arabski, turecki, koptycki i etyopski, a z żyjących francuzki, włoski, hiszpański, niemiecki i angielski. Wydał cenioną grammatyką hebraejską i mnóstwo pomniejszych rozpraw. Życiorys jego przez Dr. J. Nelandr'a, znajduje się w kronice biskupów szwedzkich. (Rhyutu Biskops Cronika. ) Ożeniony był z Małgorzatą Benzelstierna, córką Arcybiskupa Podkanclerzego Upsali D. Fil. i Teol.Jakuba Benzelius, z którego małżeństwa siedmiu synów i osiem córek zostało.(1)

Wawrzyniec (Lars) Engeström był trzynastym z rzędu w rodzeństwie. Urodził się dnia 24. Grudnia 1751 w Refvelstad w Westmanlańskiej prowincyi środkowej Szwecyi.

Sześcioletnim już rozpoczął szkoły, w siedemnastym roku składał examin teologiczny, we dwa później lata jurydyczny, i w tymże roku 1770 opuścił z chlubnem świadectwem akademiją w Lundzie. Rodzina przeznaczała go na dyplomatę, pierwsze jednak miejsce urzędowe otrzymał przy archiwach Państwa w tymże r.1770. W lat trzy później był już drugim sekretarzem gabinetowym króla, a w trzy jeszcze szefem biura (1776). W r.1782 wysłany został do Wiednia jako sprawujący obowiązki przy legacyi szwedzkiej u dworu Cesarskiego. (Charge d'affaires). Kilka lat przebytych w tej stolicy wtajemniczyły go w praktykę dyplomatyczną. Tu on poznał się po raz pierwszy z kilką Polakami i poprzyjaźnił z Julianem Niemcewiczem. Opis dworu Wiedeńskiego i dyplomacyi rozpoczyna właśnie nasze pamiętniki.

Z Wiednia wysłany był Engeström w r.1787, w dyplomatycznej missyi do Warszawy, dokąd przybył z razu niemając listów uwierzytelniających, a te otrzymał dopiero dnia 10.Sierpnia 1788 r.(2)

Interesa Szwecyi łączyły ją podówczas i zbliżały do Polski i Prus razem, gdyż wkrótce po przybyciu Engeströma od Warszawy, wojna pomiędzy Szwecyą a Rosyą, wybuchła; polityka Hertzberga zarówno Polskę jak Szwecyą okrutnie zawiodła. Ze strony gabinetu pruskiego nie szło o zyskanie wpływu i zabezpieczenie pokoju Europy, ale opolowanie na kraje, któreby tworzące się państwo zaokrąglić mogły. Szwecya, którą łudzono obietnicami, zmuszoną została, skutecznego nie znajdując w Prusach i Anglii poparcia — zawrzeć traktat, który wyczerpanie finansowe czyniło koniecznym. Gorzej daleko Prusy postąpiły sobie z Polską, od której nie mogąc inaczej otrzymać Gdańska i Torunia — zdradziły ją, złamały traktat najuroczystszy i łupem nieszczęśliwego kraju, wynagrodziły sobie koszta koalicyi przeciwko rzeczypospolitej francuzkiej.

Engeström, który doskonale pojmował, jak ściśle interesa Szwecyi i Polski łączyć były powinny te dwa kraje, podał myśl układów o konwencyę przygotowawczą do traktatu między niemi i o nią z deputacya do spraw zagranicznych odbywał konferencye.

Nieprzyjaciel Rosyi, oburzając się na gospodarstwo jej w Polsce, szedł ręka w rękę z patryotami i sympatyzował z niemi. Nadzwyczaj czynny w czasie Sejmu czteroletniego, wielką był pomocą w kierownictwie stosunków dyplomatycznych, dostarczając wskazówek, jakie mu stanowisko przynosiło.

W Warszawie poznał hr.Engeström pannę Rozalię Chlapowską, krewnę marszałka Gurowskiego, dla której powziął przywiązanie, odpłacone wzajemnością, Ale marszałek Gurowski, stronnik Rosyi, był nieprzyjacielem wszystkich, którzy z nią nie trzymali. Stawił więc jako opiekun długo przeszkody wydaniu p. Chłapowskiej za hr.Engeströma, ale stałość obojga w końcu przemogła.

Otrzymawszy zezwolenie króla Szwedzkiego, hr. Engeström dla interesów żony i przez miłość dla przysposobionej nowej ojczyzny, postanowił starać się o indigenat polski. Niemcewicz wziął na siebie wniesienie o to do Stanów Rzeczypospolitej, na posiedzeniu dnia 21.Czerwca 1791r. i odezwał w te słowa za przyjacielem:

Niemcewicz poseł Inflan: "Czując zacność obywatelstwa polskiego, nie sądźcie Naj. Stany, abym was prosił, żebyście go udzielili osobie niegodnej onego. Ta, za którą wnoszę prośby moje, znana wam jest: jest to p.d'Engeström poseł nadzwyczajny króla J. M. Szwedzkiego u dworu N. P. i Rzeczypospolitej. Siedm lat N. S. jak miałem honor poznać się zagranicą z tym zacnym mężem, widziałem w nim umysł stały, serce cnotliwe i obyczaje nieskażone, widziałem w nim nadto szczere do kraju przywiązanie, widziałem go cieszącego się ilekroć sprawy Rzeczypospolitej pomyślny brały obrot, smucącego się ilekroć losy nasze były niepewne: tak dalece, iż mówić można, iż był Polakiem, nie mając nawet prawa noszenia imienia tego. Każdy co go zna, da mu to świadectwo, mianowicie zaś godni koledzy z Wdztw Wielkopolskich, z których wielu przez żonę jest z nim spokrewnionych. Pozwólcie N. S. niech ten kraj, który on od dawna ulubił, przez dobroć i łaskę waszą stanie się ojczyzną jego: oto jak najpokorniej upraszam W. K. M. i P. S. i projekt indygenatu do Laski podaję. "

Król przychylił się do wniosku posła Inflanckiego i po przeczytaniu podanego projektu, izba jednomyślnie okrzyknęła zgodę. Z wielkim zapałem i sympatyą dla człowieka, który wszystkich serca umiał sobie pozyskać.(3)

W bijografii hr.Engeström'a, którą Julian Bartoszewicz umieścił w Encyklopedyi, poselstwo Engeströma do Polski i jego zakończenie w cokolwiek jaskrawem a niewłaściwem przedstawione są świetle.

Engeström nie popadł wcale w niełaskę u dworu, jak to zaraz zobaczemy.

W roku 1790 dnia 22.Czerwca mianowany kawalerem orderu Gwiazdy Polarnej, do rodzinnego herbu, dołączył godło: Speravit rebus infestis; otrzymawszy indigenat Polski, a od tworców konstytucyi, porówni z innemi jej przyjaciołmi i orędownikami, pierścień pamiątkowy z napisem: Fidis manibus. — Do herbu też dołożył pierścień złoty w polu niebieskiem z datą 3. Maja 1791 roku, a w koronie obok dawnych godeł — wizerunek szlachcica polskiego w stroju narodowym, trzymającego w ręku pierścień Jako drugie godło herbowe, przyjął wyrazy: Fidis manibus.

Odwołany z Polski, że nie popadł w niełaskę najlepszym dowodem jest, iż został mianowany zaraz dnia 16. Lipca 1792 r., Kanclerzem dworu i członkiem komisyi do Spraw zagranicznych, nowej komisyi państwa, oraz komisyi do spraw pomorskich.

Tu go doszła smutna wiadomość o nieszczęśliwym związku Targowickim i wiarołomstwie króla pruskiego, mającym tak bolesne wywrzeć skutki na losy Polski.

W skutek nieporozumień z członkami ówczesnej rejencyi, Engeström wystąpił z zajmowanej przez się posady i wysłany został jako minister pełnomocny do Anglii; a w roku 1795, w tymże charakterze, na dwór cesarski do Wiednia. Akredytowany przy królu pruskim, otrzymał pierwsze posłuchanie od Fryderyka Wilhelma III., dnia 26.Kwietnia 1798 roku.

W roku 1803 napowrót odwołany z poselstwa do Spraw wewnętrznych, w r.1805 d.1.Marca został Komandorem Gwiazdy północnej i członkiem, a potem Prezydentem akademii starożytności i sztuk pięknych.

Z powrotem z podróży, przedsięwziętej do Saksonii i Polski (r.1809), został mianowany prezydentem kancelaryi, a wkrótce potem Ministrem Spraw zagranicznych, członkiem izby panów, dziedzicznym baronem, (29.Czerwca 1809 r.) kawalerem orderu Serafinów, później dziedzicznym hrabią. Sypały się nań teraz mnogie dostojeństwa i zaszczyty, kanclerstwo uniwersytetu w Lundzie, ordery Karola XIII. Legii honorowej, Orła czarnego, Ś-go Stefana i t. p. Towarzystwo Przyjaciół Nauk Warszawskie, mianowało go członkiem swym honorowym (20.Października 1810 roku).

Wszystko to nie oderwało jego serca od przybranej, drugiej, a nieszczęśliwej ojczyzny, której pozostał wiernym, dając jej dowody swojego przywiązania. Przebywał często i ilekroć mógł w majętności swój dziedzicznej w Poznańskiem, w Jankowicach (4)

Gdy w roku 1812 Sejm warszawski, wedle starej formy ogłosił powszechną konfederacyę Królestwa Polskiego, Engeström także, jako dobry Polak, z dziedzictwa swego Jankowic, nadesłał akces, w słowach pełnych najżywszego patryotyzmu, uczuć najszlachetniejszych. Że tak całe życie myślał, dodaje Bartoszewicz, dał tego Engeström dowody.

W Szwecyi, jako minister Spraw zagranicznych, wpływał do wielu czynności ważnych, w roku 1812, podpisał traktat z Hiszpanią, w 1809 ratyfikował pokój między Francyą, Danią i Rosyą; w roku 1812 traktat z Anglią, w r.1814 z Francyą.

Ku końcowi życia skołatany wielkiem i pracą, złożył sam wysoki urząd, który mu niemal wszechwładny wpływ dawał na sprawy krajowe (Kanclerza królestwa Szwecyi i Norwegii) — w przekonaniu, iż młodszych sił potrzebowały sprawy ojczyzny, a sam przeniósł się dla odpoczynku, na ziemię polską do majętności swej Jankowic w Poznańskiem.

Tu on zmarł dnia 19.Sierpnia 1826r. i pochowany został w parafialnym kościele, we wsi Ceradz kościelny (5).

Pierwszy hrabia Edward Raczyński, wspomniał o pamiętnikach Engeströma, a za nim powtórzył o nich wiadomość Jul. Bartoszewicz w Encyklopedyi, naostatek p.Siemieński, który je przeglądał, napisał o nich artykuł, okazując ich ważność dla dziejów ostatnich lat XVIII, wieku. Staraliśmy się jak najwierniejszy dać ich przekład, nie zmieniając nawet postaci i pozostawiając włożone akta i dokumenta, a noty tam, gdzie je sam autor umieścił.Żeśmy się zaś, samym pobytem Engeströma w Polsce nie ograniczyli, łatwo czytelnik wytłumaczy sobie — przebiegając te karty. Do najciekawszych pamiętników z XVIII, wieku, należą te Engeströmowskie — są one dotąd nieznane i nie wydane wcale; nie godziło się więc, wzgardzić tym szacownym materyałem, gdy się sam nastręczał, a z wielu względów objaśniał to, co u nas się działo — szczególniej w obyczajowym względzie. Byliśmy naówczas, bardziej może niż dziś, narodem europejskim i wiele z tych wad, jakie nam wyłącznie przypisują — przyjęliśmy z ogólnego zepsucia, tak jak wiele idei szlachetnych przyswoiliśmy z ogólnej wieku skarbnicy. Obraz polski, zyskuje na zestawieniu go z innemi. Stokroć też to więcej zajmujące, niż wszystkie kunsztowne obrazki tej epoki, bo niezmierną nacechowane prawdą.

Drezno, d 15 Maja 1872r.

J.I.Kraszewski.

(1) Z papierów familijnych udzielone przez hr. Wawrzyńca Engeströma, wnuka autora, znanego u nas z pięknych Poezyi i pism wielu. P.W.

(2) Dołączony tu list do p. d'Asp, poświadcza w jak przykrem był położeniu oczekując na Credentiales:

List do Pana d'Asp z Warszawy, dnia II. Czerwca 1788.

Jestem tu jak żołnierz zapomniany na posterunku. Od dnia 12. Maja żadnych listów; od dnia 16. Kwietnia żadnej wiadomości o odebranych odemnie. Nie wiem więc, czy od dnia 24. Marca moje depesze doszły, a pisze regularnie każdego dnia, gdy poczta odchodzi. W razie jeślibym tu miał zostać, upraszam pana racz wyrobić, aby mi listy uwierzytelniające przysłano. Że dotąd nie jestem uważany tu za szpiega, winienem to tylko może repntacyi uczciwości i otwartości, nabytej w Wiedniu, a którą tu, w tym kraju potrafiłem utrzymać... Mnóstwo mam niepokojów. Lękam się, czy potrafię zadowolnić Jego królewską Mość i spełnić moje posłannictwo. Lękam się w stosunkach moich powiedzieć za wiele lub za mało. Ważę każde słowo. Wolałbym być na czele kompanii grenadyerów i iść do szturmu pod rozkazami wodza, niż tu być wiecznie w obawie, aby jedno słowo nieostróżne, które się wymknie przypadkiem, nie miało złych skutków dla ojczyzny mojej.

(3) Gazeta Narodowa i Obsa. 1791, N. L, 1, 26 Czerwca.

(4) Majątek Jankowice, przy działach familijnych, przeszedł po kądzieli w inne ręce i z nich dopiero dostał się w niemieckie. Engeströmowie, dla których był on drogą pamiątką, bo stary Kanclerz bardzo 'pięknie tu ogród i rezydencyę urządził, nigdyby go byli w niemieckie nie oddali posiadanie. P.T.

(5) W Szwecyi odziedziczył po wuju swym Macieju Benzelstierna, dyrekt. poczt., majorat Rafwelstat; rodzinne swe gniazdo, oraz dom do majoratu należący, w Sztockholmie ze znaczną biblioteką, zbiorem obrazów i medalów. Biblioteka i część znaczniejsza obrazów przez hr. Edmunda Engeströma, spadkobiercę majoratu, szambelana Karola XV., za zezwoleniem rodziny, włączoną została do zbiorów publicznych królewskich (1858r. 26 Października).

Pierworodny syn z Chłapowskiej w Warszawie urodzony 1791 roku 21 Lipca, trzymany był do chrztu przez króla Stanisława Augusta z hetmanową Branicką, siostrą królewską. P.W.

Pamiętniki hr. Engeströma, pisane są po francuzku i po szwedzku. — Na początku ich ręką własną zanotował: "Gdym do służby krajowej wstępował, która jest obowiązkiem każdego poczciwego obywatela, z młodzieńczą, siłą i wiarą w przyszłość, postanowiłem wytrwałością i pracą ze szczebla na szczebel przechodząc, dosłużyć się w mej ojczyźnie pierwszorzędnego stanowiska. Alem zawcześnie przyrzekł sobie do-' bijać się go prawdziwą zasługą, bo do intryg nigdy stworzonym się nie czułem, mając ku nim pogardę obrzydzenie, Walczyłem z przeciwnościami wytrwale, zdawało mi się nieraz, że los zawzięty nigdy mi sprzyjać nie może, — to znowu zaświeciła nademną opatrzności gwiazda, najczęściej, gdym się tego najmniej spodziewał.

Nie miałem nigdy w marzeniach moich ani postanowienia, ani myśli, doścignięcia stopnia Kanclerza dworu — okoliczności mimo mej woli postawiły mnie na nim. Gdy w Sztockholmie wybuchnęła rewolucya 1809 roku byłem naówczas w Polsce, oddalony od ojczyzny, dla której nie widziałem ratunku. Siedemnastego Kwietnia odebrałem pierwszą wiadomość ze stolicy, a razem królewskie wezwanie wzywające mnie na prezydenta kancellaryi. Dziewiętnastego byłem już w drodze. Królowi Karolowi XIII. zawdzięczam wszystko — to też wiarę i przywiązanie dlań do śmierci dochowam. "

Po tym wstępie w języku szwedzkim, następuje w tymże języku chronologiczna nota wszystkich ważniejszych w życiu autora zdarzeń, od urodzenia, wejścia do szkół, eksamenów, wstąpienia w służbę, otrzymanych stopni i nominacyi, tytułów, a między niemi indigenatu polskiego, nominacyi na członka towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie itp.

Pierwsza część rękopismu jest szczegółowym życiorysem lat młodych, od kolebki niemal poczynając, historyą odbytych szkół, wydarzeń w domu rodzicielskim, z charakterystyką osób, towarzyszów, nauczycieli i krewnych. Następnie przechodzi autor od owej historyi studyów do kolei służbowych. Opisuje swe przygody i postrzeżenia w sposób bardzo zajmujący. Maluje żywo ówczesny stan Szwecyi, rozdwojenie narodu na stronnictwa czapek i kapeluszów; ludzi, którzy naówczas w politycznych i społecznych ruchach najważniejszę odgrywali rolę. — Cały ten oddział pisany po szwedzku, sam zdaje się piszący przeznaczał raczej dla krajowców, niż dla obcych. Czytelnik polski mało by może zajmował się sprawami, które dla Szwedów są cennym materyałem ich dziejów domowych. Tłumaczenie polskie pominęło więc to wszystko, zostawując do zamierzonego wydania oryginału w języku szwedzkim, które niechybnie wielkie tam obudzi zajęcie.

Następnie rozpoczyna się pamiętnik francuzki od pobytu hr. Engeströma w Wiedniu, który tu dajemy w przekładzie; poprzedza go jednak kilka kart w języku szwedzkim, — mogących służyć za wstęp do niego, i te w przekładzie hr.Wł. Engeströma, przyłączamy; od dnia 22. Stycznia 1782 roku. gdy autor wysłany do Wiednia jako Charge d'affaires, w podróż wyrusza.

"Dnia 23.Grudnia 1782 roku wyjechałem z Grypsholmu w towarzystwie Nilsa Rosensteina i pastora Sysemyhl. Rosenstein udawał się do Paryża jako sekretarz ambasady, Sysemyhl towarzyszył mi do Wiednia jako kapelan legacyi. Oba oni do podróży przyzwyczajeni nie byli. Rosenstein krom ze Sztockholmu do Hesslé, majątku swego w okolicach Upsali, nigdy nie popróżował. Sysemehl z rodzinnego swojego miasta Wismaru odbył raz wycieczkę morską do Sztockholmu, i więcej się już potem nigdzie nie ruszył. Musiałem się więc ja zająć całem przygotowaniem do podróży, wpakowałem towarzyszów moich na sanie, i dniem i nocą jechaliśmy do Linköping. Tamtejszy biskup, późniejszy arcybiskup Uno von Troil, nie dopuścił nam nocować w gospodzie, przyjął nas gościnnie i serdecznie, a po wieczerzy ofiarował nam pokoje u siebie. Nazajutrz po śniadaniu jechaliśmy w dalszą drogę. Towarzysze moi, oprócz na obiad i nocleg nie wysiadali nawet, zostawując mi wszystkie zachody podróżnego żywota. Gdyśmy wśród zimnych nocy ciągnęli się dalej, Sysemyhl zawsze pamiętny gościnności Una von Troil, odzywał się do mnie błagalnie każdego wieczora. — A kochany panie Charge d'affaires, czy nie mógłbyś nam znowu wynaleźć tak dobrej gospody, jak u tego poczciwego biskupa.

W dalszej drodze zginęła sanna, zmuszeni byliśmy nocować, ale nie znaleźliśmy już owej marzonej przez pastora gościny. Nie długo dobiliśmy się do Lundu, gdzie kilka dni Przebawiłem u matki i rodzeństwa. Rosenstein połączył się z baronem Stahl i razem z nim pojechał za granicę, pastor Sysemyhl został przy mnie.

Na ostatek wyruszyliśmy do Helsinborga, dokąd przybyliśmy już w nocy. Pełen młodzieńczego pospiechu chciałem zaraz po ciemku przeprawiać się łodzią na drugą stronę do Helsingör. Tamtejszy komendant Duks, chciał mimo nocy mnie expedyować, ale jeneralny inspektor, który miał pasport mój wizować, sprzeciwił się temu stanowczo. Zmuszeni byliśmy zanocować.

Dnia 1go Stycznia 1783 roku, opuściłem Szwecyą. Gdyśmy z Sysemyhlem siadali do łodzi, przyłączył się do nas jakiś pan Kantlow, prosząc, aby się mógł z nami przeprawić. Był on ajentem w Lizbonie. Kilkakrotnie chciał się od strony Gothenburga przeprawić, ale zawsze z niebezpieczeństwem życia, zmuszony był na brzeg powracać, postanowi] więc tędy dostać się do Hamburga.

Przybyliśmy szczęśliwie i bardzo wcześnie do Helsingör, zatrzymano nas tu wszakże bardzo długo na komorze celnej i nie zdążyliśmy już do Kopenhagi przed zamknięciem bram miejskich.

Musieliśmy nocować na przedmieściu w lichej bardzo gospodzie. Z rana, dostawszy się do miasta, odwiedziłem zaraz naszego ministra barona Sprengporten i francuzkiego ambasadora barona de la Houle, do którego miałem list rekomendacyjny. De la Houle mały i żwawy człowieczyna, bardzo był niezadowolniony z duńskiego klimatu. Powtarzał często: Le soleil ne nous fait jarnain l'honneur de nous regarder. Rozmówiwszy się z nim dość obszernie, poszedłem przypatrzeć się miastu, a wieczór spędziłem w teatrze. Na noc, wszyscy trzej towarzysze podróży, zeszliśmy się do dobrego w mieście hotelu.

Sysemyhl, który tu miał dawnych znajomych w akademii i zamierzał żenić się w Kiel, oświadczył mi, że się chwilowo ze mną rozłączy, a po ślubie wraz z żoną do Wiednia pospieszy. Nazajutrz z rana wyjechałem z Kantlowem otwartym powozem pocztowym. Niegodziwy czas mieliśmy w podróży, chroniły nas tylko nasze futra niedźwiedzie, które już w Kopenhadze w ulicach zwracały na nas oczy ciekawej gawiedzi. W Slagelse miasteczku, w którem się zatrzymałem, powiedziano mi w gospodzie, że na kilka dni przed nami, przejeżdżał tędy stary szwedzki pan, wesoły i grzeczny staruszek. Był to mój Rosenstein, który nie miał nad lat 29, ale był jak my podobnie futrem okutany. W Korsöo musieliśmy dla mgły, cały dzień się jeden zatrzymać, użyłem tego czasu na moją korespondencyę. Na statku, który nas nazajutrz przez mały Bełt przewoził, zgromadziło się liczne, wesołe i bardzo różnorodne towarzystwo. Stara jakaś panna ze szlacheckiego instytutu w Jutlandyi, która nie wysiadała ze swego powozu, ciągle chorowała na morską słabość i chustami pozakrywała okna karety, aby tego niepięknego widowiska nam sobą niedawać. Stary poważny obywatel, wiozący do domu syna przybyłego z Indyi Wschodnich, znajdował się z nami na pokładzie. Młodzik był bardzo wesół i swawolny. Przez całą drogę śpiewał nam piosnki humorystyczne naszego Belmana. Przebywszy pospiesznie dalszą drogę, stanęliśmy w Hamburgu, w hotelu Kaiser-Hof przy Burcie. Tu zaopatrzyłem się w garderobę potrzebną i rozmaite przybory, niezbędne mi w Wiedniu. Szwedzki minister, szanowny radzca Faxel, zaprosił nas na obiad wystawny i przedstawił starej hrabinie Benting, która każdej niedzieli liczne i doborowe towarzystwo u siebie przyjmowała. Staruszka dała mi list polecający do Wiednia, do duńskiego ministra barona Vierek. Tegoż dnia jeszcze opuściliśmy Hamburg. Kantlow puścił się na Holandyę, ja pojechałem drogą na Lipsk. Drogi w Niemczech były naówczas w bardzo złym stanie — znalazłem je niegodziwemi. Następną stacyę do Magdeburga mil sześć, musiałem jechać godzin dwanaście. Z niecierpliwości większą część jej przebyłem piechotą. W Hamburgu kupiłem sobie bardzo dobry stary powóz, ale niewiem prawdziwie, jak mógł tę podróż wytrzymać. Przybywszy do Magdeburga, byłem przez rozliczne warty pruskie grubijańsko rewidowany, a nareszcie pod eskortą dostawiono mnie do urzędu celnego. Tu jeszcze raz szczegółowej podległem rewizyi i puszczono mnie nareszcie do hotelu, który szczęściem bardzo był urządzony wygodnie. Dostawszy ładny pokoik na parterze, przebrałem się, zjadłem dobry obiad, odesłałem mojego służącego i położyłem się uszczęśliwiony do łóżka. Ledwiem może pół godziny pospał, gdy mnie obudził głos jakiś w moim pokoju. Niepomału mnie to zdziwiło, gdyż zamknąłem się na klucz i klucz miałem przy sobie. Wyskoczyłem z łóżka przelękły — głos odezwał się znowu: — "ah je!" Była to straż ogniowa, która wołała na mnie oknem, że je na noc zamykać potrzeba. Zamknąłem je, wróciłem do pościeli, ale sen był już przerwany.

Z Magdeburga jechałem do Lipska, gdziem stanął pod Niebieskiem Aniołem. Powóz potrzebował naprawy, dla tego całe dwa dni tu spoczywałem, zwiedzając co było w mieście do widzenia.

Najwięcej mnie zajęła biblioteka uniwersytetu i poznanie uczonych tamtejszych, do których miałem listy od profesora Riciusa z Lundu, przez p. Nathaniela Leske. Z Lipska na Hubertsburg i Meissen dojechałem do Drezna. Przyjaciel mój, baron Duglas Oxenstierna był tu Charge d'affaires. Jak tylko dowiedział się o mojem przybyciu, zabrał mnie gwałtem z hotelu do swojego mieszkania. U dworu prezentowany byłem przez ministra pruskiego, barona, późniejszego hrabię, Alfvensleben. Byłem u niego na kolacyi i u dworu na balu, który nadzwyczajną odznaczał się elegancyą. Bal rozpoczął się tańcem, którego nigdy jeszcze nie widziałem.

— Cóż to za taniec? zapytałem Oxenstierny, gdy wrócił od swej damy.

— Tańcowaliśmy polskiego, odpowiedział Oxenstierna.

Taniec ten niczem innem nie jest, tylko rodzajem powolnej, poważnej przechadzki po salonach.

Kurfirst następnie tańcował angleza, a potem kadryla, ale zawsze z tak zabawnem namaszczeniem i powagą" jakby to była sprawa jaka urzędowa i interes stanu. Jego baletmistrz stał tuż przy nim i pilnował wszystkich par, aby się żadnej myłki lub nieporządku nie dopuściły.

Z Drezna jechałem na Czechy, do Peterswald. Tu opowiadał mi stary pocztmistrz, jak to miejsce haniebnie zniszczone było w czasie siedmioletniej wojny przez Prusaków. Pytał się mnie czy znowu nie zanosi się na wojnę? Odpowiedziałem mu, że się tego wcale nie spodziewam.

— A! toby nie dobrze było! wyrwało mu się nagle.

Zwróciłem jego uwagę, iż sam dopiero co opowiadał, jak jego dom ucierpiał — a on mi na to:

— To prawda! a no w czasie wojny to się też coś zawsze uda skorzystać.

W Wiedniu miano zawsze to przekonanie, że złe a wązkie przesmyki i drożyny, nie dadzą nigdy wejść do Czech Prusakom. Drogi to rzeczywiście okropne, ale doświadczenie nauczyło, że i one Prusaków powstrzymać nie mogą. To też jak słyszałem, teraz tam dobre drogi zaprowadzają.

Wzdychałem do lepszego gościńca i ucieszyłem się niewymownie, gdy służący mój z daleka pokazał mi słup zwiastujący szosę. Dostawszy się tu jechaliśmy pospiesznie i prędko w Pradze stanęli. Śliczne miasto. Most jego na Wetławie do najpiękniejszych w Europie należy. Tu pierwszy raz w życiu zobaczyłem mnicha (zakonnika) i takie na mnie uczynił wrażenie, iż zdziwiony stanąłem wśród ulicy, aby mu się przypatrzeć.

Stanąwszy w hotelu poszedłem do księgarni Schönfelda, aby sobie kupić opis tej ślicznej i ciekawej Pragi. Schönfeld sam był w sklepie, chciał się dowiedzieć czego żądam, a wyrozumiawszy, oświadczył, iż szczegółowego opisania Pragi samej nie ma, tylko krótką o niej wiadomość w dziele o Czechach. Zapytał mnie kto jestem, a gdym mu to oświadczył, powiedział mi, iż dla krótkiego opisu Pragi nie potrzebuję całej książki kupować, że mi ją chętnie do jutra pożyczy. Zaprosił mnie do siebie na obiad i żądał, bym przyszedł trochę wcześnie", aby miał czas mnie trochę oprowadzić po mieście. Zaprowadził mnie sam do katedry, gdzie lud pobożny widziałem na klęczkach, całujący mosiężne ogniwo, którego św. Jan Nepomucen trzymał się, gdy go porwano i z mostu zrzucono. " Ogniwo to odwiecznemi pocałunkami dobrze jest już wytarte. Później zaprowadził mnie do kościoła, w którym jest grób słynnego astronoma Tycho Brahe. Była to niedziela, przecisnęliśmy się do grobu wśród tłumu pobożnych, czego nie śmiałbym uczynić w protestanckim kościele. Byłem tem mocno zmięszany, ale widząc jak się Schönfeld przeciskał, podążałem za nim wśród klęczących. Potem udaliśmy się jeszcze do bibliotekarza uniwersytetu p.Unger, który mi powiedział, że oryginalne akta najważniejsze dla historyi czeskiej, zabrane przez Königsmarka, obecnie znajdują się w Sztockholmie.

Przy obiedzie u Schönfelda poznałem miłego bardzo grzecznego człowieka. Zdawał mi się bardzo uczonym i do rzeczy; mówił wiele i pochlebnie o królu Gustawie III. Tę grzeczność jego odpłaciłem jak umiałem, sławiąc cesarza Józefa II. Major e longinquo reverentia. Obu nas później doświadczenie nauczyło, żeśmy nie zupełną mieli słuszność. Mile wzruszony gościnnością i uprzejmością p.Schönfelda puściłem się w dalszą drogę. Do samego Wiednia gościńce były doskonałe. Przybyłem tu późno wieczór. W domu poselstwa oczekiwano mnie, otworzyły się podwoje i portyer w czarnej liberyi u stopni powozu mnie powitał. Służba poprzednika mojego, zmarłego Sahlmana, także w żałobnej liberyi, mnie przyjęła. Pokoje nie były ani ładne, ani smakownie umeblowane; w sypialni pozostało świeże wspomnienie śmierci mojego poprzednika. Wszystko to razem nie mogło bardzo miłego na mnie uczynić wrażenia.

Przespawszy się i wypocząwszy po długiej i uciążliwej podróży, udałem się do Matolaja, który był w Wiedniu ajentem szwedzkim przy Radzie państwa, a zarazem miał w poselstwie powierzony dozór nad spuścizną po nieboszczyku Sahlmanie. Był to jedyny człowiek w Wiedniu, do którego w pierwszych godzinach mojego pobytu, mogłem się udać dla zasięgnięcia niezbędnych mi wiadomości. "

PAMIĘTNIKI HRABIEGO WAWRZYNCA ENGESTRÖMA.

W ciągu 53 lat, które spędziłem na usługach kraju, zebrała się znaczna ilość papierów, zawierających wiadomości, odnoszące się do historyi życia mego prywatnego i spraw współczesnych. Posady jakie zajmowałem, tak wyłącznie czas mój cały zabierały, że mi go nie starczyło na ułożenie pamiętników z materyałów, które do nich zostały przygotowane. Choroba oczów, którą byłem dotknięty zimą między latami 1823 a 1824, nie dopuściła mi pracować piórem, a nie mogąc się obejść bez zajęcia, byłbym prawdziwie nieszczęśliwym, gdyby nie okazana mi przyjaźń p.p. Liljegren, Hökaruson i Brunnius. Ci panowie przychodzili koleją do mnie po obiedzie o czwartej i przesiadywali do dziewiątej. Czasu tego używaliśmy do układania papierów w porządku chronologicznym, na odczytanie ich przy mnie i pisanie pod dyktowaniem. Dwóch z tych panów nie byli mocni w języku francuzkim, mogły się więc wcisnąć omyłki, których dla ślepoty mej poprawić nie byłem w stanie, a introligator nie zawsze się pilnował porządku. Łatwo pojąć, że sposób w jaki układały się te pamiętniki nie dopuszczał ani wytwornego, ani poprawnego stylu i formy. Całą ich zasługą, prawda.

D.14 Stycznia 1826.

"Byłem tak obcym w Wiedniu, żem tu nie miał nie mówię już znajomych, ale nawet nikogo, któregobym choć raz wprzód widział, wyjąwszy p.Barthélemy, sekretarza poselstwa francuzkiego, który był wprzódy w Stockholmie, i jak mi wiadomo, od wszystkich tam był ukochany. Krewny mój p.de Bergenschold dał mi list do niego, który natychmiast wręczyć pospieszyłem. Przyjął mnie doskonale i odtąd okazywał zawsze wiele przyjaźni.

Prezentowałem się u ambassadora francuzkiego barona de Breteuil, opatrzony w list jak mi dał do niego senator hr. de Rudenschold. Bardzo był rad z odebrania listu od starego swego przyjaciela. Przyjął mnie jak można najlepiej, chociaż obejście się jego zwykle było szorstkie i wcale nie pociągające, ale szczere. Odegrał później rolę znaczną" już to jako minister Stanu we Francyi, już jako członek emigracyi, w nieszczęśliwej sprawie naszyjnika, którąby był mógł ułagodzić. Był on w niej głównym sprawcą, jedynie dla zgubienia kardynała de Rohan. Było w tej sprawie" jak mi opowiadał Rivarol, wielu uwiedzionych, a jeden tylko winowajca. Baron de Breteuil dom utrzymywał na stopie bardzo wspaniałej, niezmiernie wystawnie. Co niedziele bywały wielkie obiady, a co wtorki wielkie wieczerze i przyjęcia u niego.... Odwiedziłem potem posła hiszpańskiego Osorio y Moscoeo hr.D'aquila. Kawaler Bigot de St. Croix dał mi list do niego. Był to bardzo maluśki staruszek, okaleczały z wypadku spadnięcia z konia, przenoszący się z miejsca na miejsce z pomocą dwóch hajduków ogromnych, prowadzących go pod ręce. Mówił mi sam nie raz: "My wszyscy grandowie hiszpańscy, jesteśmy mali. "

Hr. d'Aquila był człowiekiem bardzo grzecznym, wielce szlachetnym, żył po pańsku, kosztownie, a sprawy polityczne zdawał na swego sekretarza poselstwa Don Domingo d'Yriarte, który później stał się moim najlepszym przyjacielem. W chwili mojego wyjazdu z Gripshéolmu, znajdował się w towarzystwie króla, jeden książe Galiczyn. — Baron Fryderyk de Nolcken prosił i otrzymał od niego list rekomendacyjny dla mnie, do jego stryja, naówczas posła nadzwyczajnego cesarzowej. Był on ambasadorem przy cesarskim dworze, lecz gdy cesarzowa Katarzyna, odwołała wszystkich swych ambasadorów po nieprzyjemności jakiej doznał w Londynie p.Czernyszew, pozostał tylko posłem nadzwyczajnym, aby módz mieszkać w Wiedniu. Przywrócono mu ambassadę po wzięciu w posiadanie Chersonii. Był to człowiek bardzo miły, bardzo bogaty i wielki pan w całem znaczeniu tego wyrazu.

Pan Bigot de St.Croix dał mi był także list do hrabiego di Graneri ministra sardynskiego, człeka dowcipnego i zacnego, który mi wiele okazał przyjaźni.

Ciało dyplomatyczne w Wiedniu z bardzo się wielu osób składało. Kawaler de Somma, później margrabia de Circello reprezentował Portugalią, hrabia de Wassenaer Hollandyą, sir Robert Keith Anglią, hrabia de Walmoden Hanower, baron Ridesel Prusy, baro de Viereck Danią, nie licząc wielkiej liczby ministrów rezydentów i sprawujących interesa innych krajów. Nie będę tu wspominał tylko o tych, z któremi bliższe miałem stosunki. Mówiłem już, że pan de Bentinck dał mi list do barona de Viereck. Był to człek słusznego wzrostu, sztywny, suchy i chudy, bardzo uczciwy, zacny i uczony w prawie publicznem niemieckiem. — Stworzony do sejmu Ratysbońskiego, w Wiedniu nie bardzo był na miejscu. W towarzystwach prawie go nigdy widzieć nie było można.

Sir Robert Keith, znany z wielce energicznego postępowania jako minister angielski w Danii, w czasie nieszczęśliwej sprawy królowej Karoliny Matyldy, szanowanym był powszechnie. Widząc żem się umiał zachować z godnością w moich stosunkach z poselstwem francuzkiem, polubił mnie i okazywał wiele przyjaźni. Baron de Riedesel dawny przyjaciel Winckelmana, był wielkiej zacności człowiekiem. Pobyt jego na dworze cesarza Józefa nie był wcale przyjemnym. Pisał on raporta do swego króla, które ten udzielał cesarzowej Katarzynie, w chęci powaśnienia jej z cesarzem Józefem, a ona je posyłała i dawała o nich wiadomość samemu cesarzowi. Na zebraniach cesarz zwykle mijał p. Riedesel nie mówiąc doń ani słowa, choć dość długo rozmawiał z temi co przed nim i za nim siedzieli.

Miałem honor być przedstawionym na jednem z tych zgromadzeń niedzielnych (cercle). Gazety pełne były wszystkie pochwał najszumniejszych czynności cesarza, na wiarę tych papierów świat go brał za wielkiego człowieka. Przykro mi, że przekonania tego podzielać nie mogę; nagłówniejszą cechą jego charakteru była zawiść. Odbył podróż do Francyi. Stan kwitnący i bogactwo kraju tego boleśnie go raziły; wielka sława wojenna Fryderyka II była dlań nieznośną. Nienawiść tę okazywał w sposób tak dziecinny, tak nędzny, iż pojąć to trudno i uwierzyć. Naprzykład gdy król pruski przybył raz odwiedzić go w obozie na Szlązku, wojska cesarskie stały pod bronią gotowe do manewrów. Zaczynał deszcz padać, potem ulewa wszczęła się silna i długa, cesarz manewrów poprzestać nie chciał i Fryderyk II zmoczony został do nitki, A że nie przewidując podobnej przygody, nie miał z sobą innej sukni nad tę, w którą był ubrany, gdy cesarz poszedł się przebrać do swego namiotu, Fryderyk przez ten czas suszyć się musiał przed ogniem. Cesarzowa Marya Teresa często mówiła przed synem o sławie i dobrem imieniu jakie sobie pozyskał naówczas Gustaw książę szwedzki, później panujący pod imieniem Gustawa III. — Ztąd powziął doń taką zazdrość, że przeszła w nienawiść i objawiała się w sposób najnieprzyzwoitszy. Okazał tę niechęć gdy się spotkali z sobą we Włoszech, a później zmuszając l'abbé Casti do napisania: Il Re Theodoro in Venetia. Chciał jeszcze koniecznie wsunąć w tę sztukę, że król Gustaw cierpiał w Wenecyi na niestrawność z powodu zbytniego objadania się ostrzyg.

Casti przecież na to sie, nie zgodził. Nie ma zresztą nic w tej sztuce po czemby poznać można, że ma być mowa o Gustawie III. — pod postacią króla Theodora, ale intencyą wyśmiania go miał cesarz... Cesarz Józef nie okazywał zazdrości potęgi cesarzowej Katarzyny, lękał się jej, a miał nadzieję, że w ścisłym związku z Rosyą potrafi resztę świata zgnieść i zwyciężyć. — Nie zaniedbywał też nic, czemby sobie mógł względy cesarzowej pozyskać. — W czasie pobytu swego w Petersburgu, gdy przyszło iść szeregiem na mszę do kaplicy pałacowej, zajął miejsce pomiędzy szanibelanami cesarzowej poprzedząjącemi ją... i on, co byl tak dumnym, nie wahał się okazać służbistym.

Przyjaciel mój p.de Mühl, powiadał o arcyksiężniczkach austryackich, że zajmowały miejsce blizkie Matki Bozkiej (Die Ertzherzoginnen sind nächst Mutter Gottes). W istocie duma domu cesarskiego austryackiego była naówczas niesłychana. Cesarz wprawdzie wydał kilka rozporządzeń zdających się podnosić mieszczaństwo, lecz powodem była chęć nie okazania mu łaski i względów, ale raczej pragnienie upokorzenia szlachty, ktora może w istocie potrzebowała być nieco okiełznaną. Przechadzka po ogrodzie Augarten dawniej bywała dla klas średnich i pospólstwa zbronioną, cesarz nakazał ją otworzyć wszystkim, a gdy mu z tego powodu czyniono uwagi, miał odpowiedzieć.

 — Gdybym ja — szukał towarzystwa równych mnie tylko łudzi, musiałbym chyba zamknąć się w grobach cesarskich.

Józef II. uznawał brata swojego Leopolda niższym politykiem i ekonomistą nad siebie, ale sam miał się za wyższego w sztuce wojennej. Ufność swą całą zlał na marszłka de Lascy, który nieochybnie miał wielką, znajomość ekonomiki militarnej, głęboką naukę kształcenia wojska, ale — jak mnie się zdaje, fałszywe też pojęcia o sposobie prowadzenia wojny.

W ostatniej wojnie z Turkami naprzykład, rozkazał wyciągnąć kordon wzdłuż całych granic tureckich. Nieprzyjaciel mógł więc zawsze być silniejszym nad garstkę wojsk którą miał przed sobą. Turcy też spędzili słaby oddział wojsk austryackich, stojący przed niemi i wpadli do bannatu temeswarskiego. Cesarskie wojska cofać się przed niemi musiały. — Marszałek Lascy chciał odwrót uskutecznić w biały dzień, a bagaże, wozy i przybory wojskowe wyprawić nocą, ażeby niemi dróg nie zawalać. Cesarz zdecydował, że — cofać się mają wszyscy nocą. Dwa były gościńce, które się w pewnem oddaleniu schodziły z sobą. Jedna część armii poszła drogą na prawo, druga na lewo. Na czele ostatniego oddziału znajdował się biedny Francuz, którego przebrano po turecku i z tego powodu zaszła nieszczęśliwa omyłka, gdy się dwa oddziały z sobą -spotkały. Oddział idący z prawej strony wziął tamten drugi za wojsko nieprzyjacielskie. Już się zaczynało strzelanie. Cesarz wysiadł ze swego powozu, siadł na koń i zniknął. — Gdy się nareście nieporozumienie owe wyjaśniło, poczęto pytać i szukać cesarza. Nikt o nim nie wiedział, dopiero nazajutrz znaleziono go w Carancebes (?). Jedynym był oficerem z całej armii, który drapnął i znalazł się w towarzystwie ciurów wojska swojego. — Gdy wszelkie niebezpieczeństwo minęło, mówiono o przygodach dnia wczorajszego, a cesarz dodawał: Und olle haben sie. mich verlassen. I wszyscyście mnie opuścili. Gdy to potrzykroć powtórzył, książę Józef Poniatowski, czuł się w obowiązku honorowym uniewinnić — i rzekł:

 — Wasza Cesarska Mość raczysz sobie przypomnieć, żem mu konia podawał, ale mógłżem się spodziewać, aby gniady tak miał szybko polecieć? Skoczyłem natychmiast na konia, chcąc towarzyszyć W. Cesarskiej Mości, a jużem Jej dostrzedz nie mógł.

— Panowie powinniście to pojmować, odparł cesarz, że losy cesarstwa zawisły od jego głowy... co innych osób się nie tyczy.

W czasie mniejszej wojny o spadek bawarski cesarz stał na jednej górze w Czechach, a przy nim znajdował się marszałek de Lascy. Ten właśnie zajęty był rozpatrywaniem położenia i okolicy z pomocą teleskopu, który miał w ręku, gdy cesarz zawołał przerywając mu. Patrzaj no... on tam.

— Któż taki? — A król pruski. — Ah! odparł Lascy — niech sobie tam będzie. W istocie król pruski Fryderyk znajdował się na drugiem wzgórzu, chociaż nieco oddalonem. Drugą razą Lascy znajdował się w namiocie cesarza, zajęty oznaczeniem na rnappio pozycyi, którą wojsko zająć miało, gdy oznajmiono o doboszu pruskim, który zbiegł do obozu cesarskiego. Cesarz kazał go przywołać, począł z nim rozmawiać i pytał jakim sposobem bębniono jenerałmarsz w wojsku pruskiem. Dezerter dla pokazania bębnić począł. Lascy zerwał się zniecierpliwiony z siedzenia i "widząc cesarza zajętego doboszem zawołał do przytomnych.

— Oto go Waszmość macie jakim jest.

(Da haben Sie Ihn wie er ist).

Raz gdy cesarz obchodził wojsko z całym swym sztabem, spotkał jeźdzca austryackiego, który w ręku prowadził konia z pod pruskiego oficera. — A z jeźdzcem coś zrobił ? Spytał cesarz. Niewygodnie mi z nim było, odparł tamten, tom go zabił. — Cesarz ręką sięgnął do kieszeni, wziął garść dukatów i dał je żołnierzowi. Hrabia de Bunöw, adjutant księcia saskiego, opowiadał mi tę anegdotę.

Na zamku cesarskim w Wiedniu był korytarz pewien, który zwano "przechodem kontrolerów; " jedne ze drzwi od pokojów cesarskich wychodziły nań. Tu zbierali się wszyscy pragnący mówić z cesarzem, w godzinach na przyjęcie oznaczonych. — Dawano im rodzaj posłuchania-

Ludzie przynoszący fałszywe denunciacie i rozmaite dziewczęta, większą część ciżby tej stanowiły. Cesarz kazał jednego po drugim wpuszczać do swego gabinetu — Uczciwe kobiety obawiały sie, tam przychodzić, gdyż dowiedzionem było, że cesarz zbyt sobie chciał pozwalać. — Trafiło się raz, że z takim fałszywym donosicielem miał cesarz rozmowę następującą.

— Znowuś tu przyszedł, łajdaku jakiś, ostatni twój raport okazał się z gruntu fałszywym.

— Tak jest, N. panie, odparł tamten, ale to co dziś przynoszę, najświętsza prawda.

— No — to chodźże.

Wielkie zakłady i instytucye, które cesarz widział we Francyi, obudzały w nim zazdrość niezmierną, chciał co najmniej zrównać się z niemi. W Wiedniu też powstały znakomite. Szpital waryjatów winien był początek 500,000 złotych, które hrabia Palm zapłacił za godność książęcą. Były to dobrze użyte pieniądze, ale cesarz wcale nie szanował własności — prywatnej. Luteranie zakupili byli cmentarz, cesarz go im odebrał, i kazał im powiedzieć, że mogą się kazać grześć razem z katolikami, albo sobie na cmentarz kupić plac nowy. — Na przyszłość zaradzić temu było łatwo — ale z przykrością przychodziło widzieć rodziny całe przenoszące zwłoki swych krewnych na inne miejsce, i zmuszone naruszać pokój grobów. Wdowa po pewnym radzcy dworu, którą znałem, osoba najbojaźliwsza w świecie, miała przecie odwagę naówczas, gdy przyszło do poruszenia. zwłok jej męża, gorzkie cesarzowi czynić wyrzuty.

Nakazał cesarz chować zmarłych w dołach napełnionych wapnem, aby rozkład ciał przyspieszyć. Wiedeńczycy dotąd wszystko znosili bardzo cierpliwie, ale nakaz ten omało nie wywołał zaburzenia, i musiano go cofnąć. List który cesarz pisał z tego powodu do gubernatora Wiedeńskiego, sławny jest. — Styl którego używał w swych listach do urzędników, był w najwyższym stopniu grubiański. — W bibliotece mojej, jest mały zbiorek takich listów odręcznych, (Handbillets).

W towarzystwach rozmowa jego była przyjemną, nmial pięknie mówić, lubił sam się sobie przysłuchiwać i oglądał się po otaczających, badając, jakie tez wrażenie czyni na słuchaczach. — Z kobiet, bywał tylko w towarzystwie czterech pań, w istocie bardzo miłych; księżnej Franciszkowej Lichtenstein, pani de Reisach, pani de Burghausen i pani de Pergen. Właśnie przyszedłem był raz z wizytą do ostatniej z nich, gdy mi służący w przedpokoju powiedział, że cesarz jest u niej. — Namyślałem się chwilę, czy wnijść, alem się niemógł oprzeć ciekawości widzenia — jak też się w towarzystwie znajdował. — Wszedłem i pozostałem nie siadając. Obok cesarza stało krzesło niezajęte, dał mi znak bym usiadł koło niego. — Jego cesarska Mość starał się niezawodnie wszystkim przytomnym dawać jak największą swobodę, o tyle o ile panujący może to uczynić — jednakże gdy wychodził, czuło się jakby wielki ciężar jaki spadł z ramion.

Fryderyk II. król pruski, kazał ułożyć kodex praw dla swego państwa. Cesarzowa Katarzyna II. także układała prawa, musiał więc i cesarz Józef o nie się postarać. Sprowadził pewnego prawnika nazwiskiem Reese, który uchodził za bardzo biegłego.

— Napiszesz mi waćpan kodex praw, rzekł.

— He mam na to czasu? Spytał prawnik.

— Sześć miesięcy.

Dobrze. I tak Reese napisał kodex praw inaczej ułożonych niż dawny. Wydrukowano naprzód część pierwszą i dano jej moc obowiązującą. Skutkiem tego rozporządzenia pewna część praw została zniesiona, inne trwały, i wynikły niezliczone trudności z tąd dla sędziów. — Kodex ten wyśmiano i sparodiowano. nim się ukazał cały w broszurze, noszącej tytuł "Der Richterschlendrian. (?).

Przeznaczeniem jego było, żeby mu sie. nic a nic nie udawało.

Sławny baron de Trenck, napisał w jednej broszurze, ogłoszonej po śmierci cesarza. — "Pragnął wielkich rzeczy, ale się zawsze cofał przed niemi. — Widzieliśmy go w wyprawie przeciw Turkom. Przed rozpoczęciem wojny, chciał opanować Belgrad, gdy pokój trwał jeszcze — ale się to nie powiodło. Marszałek Laudon znajdował się tego dnia w Wiedniu, gdy wiadomość o tem przyszła. Stał we drzwiach któremi cesarz miał wnijść na salę zabawy; w przechodzie szepnął mu cesarz, aby się udał do jego gabinetu. Wpadłszy tu, rzucił się na krzesło i zawołał.

— Nie pochwyciliśmy Belgradu!

— Alboż wojna rozpoczęta? rzekł Laudon.

— Nie — lecz chciałem tylko wziąć Belgrad, nie szedłbym dalej — rzekł cesarz. —

— Może się to nagrodzić —

— Nie — chciałem był zapobiedz wojnie. —

— Któż osnuł ten plan?

— Marszałek Lascy, odparł cesarz — ale go źle wykonano.

— N.Panie, odezwał się marszałek, gdy idzie o rzecz takiej wagi, należy temu plan wykonywać, kto go podał —

Cesarz chciał Antwerpię uczynić portem morskim, dając jej wolną żeglugę po Skaldzie. Traktaty się temu sprzeciwiły a Hollendrzy mieli twierdze nad brzegami dla obrony praw swoich. Gdy cesarz wspomniał o tem księciu Kaunitzowi, ten zauważał, że Hollendrzy mogą strzelać do statków cesarskich.

— Nie będą śmieli strzelać! rzekł cesarz i — wyjechał do Węgier. Wkrótce potem przyszły doniesienia, że Hollendrzy strzałami swemi niedopuścili statkom cesarskim, spuścić się rzeką. Ks.Kaunitz posłał raporta te cesarzowi, i dopisał tylko na brzegu — Strzelali przecie  — Kaunitz.

Książe de Ligne odezwał się wówczas — policzek dali. — Jeżeli cesarz nie rozprawi się z niemi, służyć z nim nie podobna. — Cesarz począł zbierać wojsko i sztyftować się do wojny, a Francya musiała swym kosztem tę sprawę załagodzić — bo królowa Maria Antoaneta więcej strzegła interesów brata, niż swego kraju.

Sławny książe Potemkin, który czasom wyrażał się nie koniecznie przyzwoicie, mówił o cesarzu Józefie — ale w sposób jeszcze wyrazistszy, czego powtórzyć nie można. — Cesarz strzelać by rad zawsze, ale mu z panewki znosi.

Właśnie gdy cesarz był w Chersonie u cesarzowej Katarzyny, odebrał tam upokarzającą wiadomość, że Belgowie znękani ciągłemi zmianami i wszelkiemi ciężarami, które ponosić musieli, podnieśli bunt. przeciwko niemu. —

— To są muchy, odezwał się cesarz — mogę je zgnieść, ale muchy to moje i takie co miód noszą. — Niezgniótł więc ich wcale, a Belgowie się zeń wyśmiewali. —

Węgrowie często bardzo woli się jego przeciwili, musiał się nawet cofać przed Papieżem.

Sposób życia cesarza ściągnął mu nieprzyjemne choroby, które pomimo wszystkich leków dawanych przez Dr. Brambila, tak górę wzięły, że ciału jego zagrażał rozkład zupełny. Zmartwienia jakich doznawał z powodu niepowodzeń o których wyżej wspominaliśmy — zwiększyły jeszcze chorobę. Pozostawała mu tylko nadzieja, że choćby po jego śmierci, związek zawarty z Rosyą przez małżeństwo synowca jego z księżniczką Elżbietą Wirtembergską, siostrą wielkiej księżnej, posłuży do spełnienia jego widoków; ale księżniczka po krótkiej chorobie zmarła. Gdy ta niespodziana wiadomość cesarzowi przyniesioną została, odezwał się.

— Ostatnie to z nieszczęść moich, spodziewam się w krótce życia dokonać. Proroctwo to się ziściło.

Rozsiano naówczas w Austryi pisemko pod tytułem: Cesarz i echo jego. (L'Empereur et son Echo) którego tu kopię przyłączam.(1)

Arcyksiążę Franciszek, a teraźniejszy cesarz Franciszek II., syn arcyksięcia Leopolda brata cesarza, znajdował się naówczas w Wiedniu, gdzie kończył wychowanie. Obiecywał on już być czem późnić] się stał, to jest dobrym, uczciwym a nieznaczącym człowiekiem. Cesarz Józef, który wygnał Jezuitów, dał jednak swemu synowcowi za nauczyciela księdza ex- Jezuitę, poleconego mu przez księżnę Franciszkę Lichtensteinowę, na mocy tego że wychowywał hrabiego Brun'a, siostrzeńca marszałka de Lascy, o którym wówczas cuda prawiono, choć późnićj źle się obrócił.

Księżniczka Elżbieta Wiirtembergska przeznaczona na żonę arcyksięciu Franciszkowi, znajdowała się też w Wiedniu, na wychowaniu przy pani de Jeanclos, o której wówczas bardzo wiele dobrego mówiono. — Księżniczka ta nie była piękną, ale miała wyraz twarzy dobroci pełen i powiadano, że w istocie dobrą była. — Dwoma faworytami cesarza, a raczej osobami, które najczęściej' widywał, i w których całą swą ufność pokładał, byli — książe Rosenberg, wielki podkomorzy cesarski i marszałek de Lascy.

Marszałek Laudon siedział u siebie na wsi w Hadersdorf, jakby bez służby czynnej — miałem przyjemność często go widywać. — Baron Axel Stjernblad, który w pułku jego służył zaprezentował mnie marszałkowi, i otrzymałem zaproszenie, abym często bywał u niego. Raz w tydzień regularnie jeździłem do niego na obiad. Prawie zawsze bywałem z nim i z panią de Laudon sam na sam. Jeśli więcej się osób znalazło, co się rzadko trafiało, byli to po większej części starzy wojskowi.

Marszałek Laudon miał piękną bibliotekę, rozmowa z nim była zajmującą i wielce nauczającą. Był on w Szwecyi, chcąc tam wstąpić do służby wojskowej za protekcyą swojego wuja pana de Borneman, zasłużonego wojskowego, który z Karolem XII. odbywał wszystkie jego wyprawy, jako gwardyak. (Garde de corps) Laudon zaprezentował mu się jak rosyanin w mundurze zielonym i wuj drzwi mu zamknął; musiał sobio kazać uszyć mundur granatowy, aby być przez niego przyjętym. Przodkowie Laudon'a, którzy się osiedlili w Inflantach za czasów kawalerów mieczowych, pochodzili z familij szkockiej Kample, u których imię Laudon było tytułem. Zbudowali w Inflantach zamek i nazwali go Laudon. Ojciec jego, dawniej w służbie szwedzkiej, nie dosyć był majętny aby mu dać bardzo staranne wychowanie. Przybył do Stockholmu wkrótce po śmierci Karola XII., a naówczas niepodobieńszem było znaleźć miejsce dla niego, wstąpił więc do służby wojskowej. — Odbył wyprawę krymską pod dowództwem marszałka Münich'a. Potem przywiązał się do jenerała Lowenwolde a po nieszczęściach jakie spotkały marszałka Munich'a, które dotknęły tez i jenerała Löwenwolde, opuścił Rosyę — i udał się do Berlina prosząc o przyjęcie do służby, ale się niepodobał Frydrykowi II. — Pojechał więc do Wiednia, i został umieszczony w pułku Pandurów starego Trenclca, gdzie odsyłano zwykle tych, którym szczególnych łask okazać nie chciano. — Jako kapitan zasiadał w sądzie wojennym, wyznaczonym do sądu nad starym Trenckiem. Sekretarzem trybunału tego był niejaki Hochstätter. Był on sekretarzem Löwenwold'a i Laudon odnowił z nim znajomość, tu dopiero. Gdy wojna siedmioletnia zdecydowaną została, ten sam Hochstätter, o którym wspominałem, a który się był ożenił z panną de Binder, siostrą barona de Binder Kriegelstein, faworyta i prawej ręki księcia Kaunitz'a, otrzymał przez swego szwagra protekcyę księcia, i z jej pomocą rangę majora. — W jaki sposób odznaczył się w ciągu tej wojny, zbyt jest wiadomem, bym o tem mówić potrzebował.

Po moim wyjeździe z Wiednia, otrzymał dowództwo armii przeciwko Turkom. — Nie poszedł on za planem marszałka de Lascy, o którym mówiłem. Książę Eugeniusz, często mi to opowiadał, wojska swe w ciągłym trzymał marszu, szedł brzegiem Dunaju, aby sobie zapewnić swobodne komunikacye i wydać bitwę stanowczą. Laudon był szczęśliwym, że mu się dało podźwignąć sprawy Austryi. — Zrobił ktoś naówczas w Wiedniu karykaturę, która przedstawiała cesarza w mundurze Austryackim, koloru białego, a Laudon'a przy nim zajętego wywabianiem plamy z munduru, z podpisem:

— Plama wywabiona, ale dawnej świetności przywrócić nie podobna. —

Nie można znaleźć skromniejszego na świecie człowieka nad Laudon'a. Cesarzowa Marya Teressa spytała księcia de Ligne:

— Co się z waszym marszałkiem Laudonem dzieje?

— N. Pani, odparł de Ligne — skrył się w kątek przedpokoju wstydząc, że tyle ma zasługi — Książę Kaunitz, który, jak mówiłem, miał sposobność być dla marszałka Laudon'a użytecznym i pomagał mu, uważał go odtąd za dzieło rąk swoich, i zaszczycał szczególnemi względami, jakich wcale nie był skorym okazywać dla innych, mówiłem wyżej, że Rosenberg i Lascy byli u cesarza w największych łaskach. — Gdy przychodzili na wieczory do księca Kaunitz'a, książę nie powstawał nawet na ich powitanie, witał lekkiem głowy skinieniem tylko. — Lecz gdy kamerdyner oznajmywał przybycie Laudon'a, wstawał i szedł zawsze naprzeciw niemu aż do drzwi. —

Cesarz miał dwa kanclerstwa czyli ministerya, jedno jako głowa cesarstwa niemieckiego, drugie jako pan monarchii austryackiej. —

Elektor moguncki był sędzią Rady cesarstwa, ale nie mieszkał w Wiedniu. — Książę Colloredo był kanclerzem cesarstwa, dobry i szanowany staruszek, ale mało znaczący już gdym go poznał, dla wieku swego. Książę Kaunitz zajmował miejsce kanclerza monarchii austryackiej. Był to starzec, który zachował jeszcze siły średniego wieku, i który nieochybnie jako mąż stanu miał znakomite zasługi, ale w życiu prywatnem był nadzwyczaj pocieszny, z powodu różnych dziwactw z któremi się popisywał. Utrzymywał nawet, że kto się oryginalnym sposobem zachowywania nie odznacza, nie może mieć wielkich zdolności i wyższego umysłu. Był wzrostu średniego, suchy i chudy i nie lubił tych, którzy byli otyli — raziło go to. Fizyognomię miał wyrazu energicznego i bystrego, odznaczał się szczególnym sposobem układania peruki na głowie. Miłość własna jego posuniętą była do stopnia, który sobie wyobrazić trudno; był przekonanym, iż umie wszystko doskonalej i potrafi zrobić też lepiej niż drudzy. Dumę miał nieznośną, ale znosić ją wszyscy byli zmuszeni, bo go cesarzowa Marya Teresa popsuła. Nałogi, których nabrał już w późnym wieku się nie pozbywają. Szczegóły o jego sposobie obejścia się z ludźmi, znajdą się w moich notatkach. —

Baron Spielman był mężem zaufania, ciało dyplomatyczne wcale go nie widywało. — Hrabia Cobentzel wicekanclerz monarchii także u siebie nie przyjmował. — Był to człowiek bardzo miły, słodki, poczciwy, grzeczny i wielce uczony; wielką mu winienem wdzięczność osobistą. — Zdaje mi się żem miał niejaką wyższość nad nim w rozprawach, a to. przedłużało nasze posiedzenia. Wolałem traktować z baronem de Leykam, referendarzem cesarstwa, względem którego wyznaję chętnie, czułem się niższym. Znał to co do niego należało doskonale, i każdą kwestyę starał się najprzód postawić jasno. — Oto czego się odemnie pan domagać możesz i otrzymać na tej a na tej podstawie a czego osiągnąć nie możesz dla tej a tej przyczyny., Zwykle na to co mówił trudno było znaleźć odpowiedź. Z nim traktowałem o interesach Szwecyi jako części składowej państwa niemieckiego.

Gdy koadjutor biskupstwa Lubeki, uznał słusznem żądać inwestytury księztwa Oldenburgskiego i Delmenhorst (?), które mu cesarzowa ustąpiła, król Gustaw III. chciał się temu sprzeciwić, odebrałem rozkazy wystąpienia i poczynienia kroków właściwych w tym przedmiocie. Stan tej kwestyi nie był dobrze znanym ani w Petersburgu ani w Stockholmie; mówiono mi, że się rozpoczęła z tego powodu korespondencya między królem a cesarzową, która stała się w końcu ostrą i mogła się przyczynić do wojny, jaka poźniej wybuchła. Współcześnie ja działałem w tym interesie w Wiedniu w kierunku całkiem przeciwnym od tego jakim szły dwie głowy koronowane.

Dom Holsteinski dzielił się na trzy gałęzie, rosyjska była najstarszą; księztwa Oldenburgskie i Delmenhorst, zamienione za Holstein należały do niej. — Gałęź Szwedzka była drugą, prawa jej do księztw nie mogły być ważne, dopóki pierwsza nie wygasła. Gałęź rosyjska ustąpiła praw swoich trzeciej, nie mogła więc ustępować tego czego nie miała, to jest posiadłości rzeczywistych, choć mogła zrzec się dochodów (usufruit) do których szwedzka żadnych praw nie posiadała. Uczyniłem więc na wypadek akt zastrzegający (réservation) prawa gałęzi szwedzkiej na wypadek wygaśnięcia gałęzi rosyjskiej.

Pan de Kock przybył do Wiednia dla negociowania o inwestyturę — opowiedziałem mu otwarcie o krokach jakie przedsięwziąć postanowiłem, jeśliby podał prośbę w tym przedmiocie. Przyrzekł mi dać wiedzieć jeśliby mu wypadło wystąpić z tem, a ja nawzajem obiecałem nic nie przedsiębrać przed tym czasem. Pan dc Kock nie dotrzymał mi obietnicy, natychmiast o tem uwiadomiony byłem, a protestacya moja wedle wszelkich form wciągnioną do akt została.

Książę Galitzin minister rosyjski powiedział mi, że odebrał rozkaz od cesarzowej służyć królowi, jak gdyby należał do rodziny cesarskiej, i przez czas pobytu swojego w Wiedniu w istocie to spełniał.

Domyślano się naówczas, że król, który jechał do Włoch, skierować może swą podróż na posiadłości cesarstwa. Napisałem wcześnie oświadczając Jego królewskiej Mości, jakby mnie boleśnie dotknęło, jakbym się czuł upokorzony, gdyby obcy ktoś przy N. Panu pełnił obowiązki jego ministra. Wprawdzie nie miałem w ówczas charakteru i dostojności wyższej nad prostego charge d'affaires, alem był szlachcicem szwedzkim i miałem honor zostawać w służbie króla. —

Król kazał mi odpowiedzieć, że nie dopuści pewnie do służenia sobie kogo innego nad tego, który miejsce w jego służbie zajmuje, jeśliby przybył do Wiednia, ale że zapewne skieruje się inną drogą.

Konsulat szwedzki w Trieście powierzony był domowi handlowemu Wagener, wielce szanownemu, jak mi zaręczał hrabia de Zinzendorf, który był gubernatorem Triestu. — Stary Wagener zmarł, a dom utrzymał się, prowadzony dalej przez dwóch synów, z których jeden był razem konsulem Szwedzkim i Hollenderskim, a drugi konsulem angielskim. —

Nieszczęśliwy skład okoliczności zmusił tych młodych spadkobierców do rodzaju upadłości, z której wyszli wszelako bardzo uczciwie, zrobiwszy układ ze swemi wierzycielami — co ich od wszelkiego sądowego poszukiwania zabezpieczało. Założyli naówczas nowy dom handlowy, lecz zaledwie rok upłynął cesarz kazał ich wtrącić do więzienia, jako obwinionych o bankructwo podstępne. — Odnieśli się o opiekę do ministra angielskiego, holenderskiego i do mnie. —

Kawaler Keith powiedział mi wówczas, że za niemi wstawiać się nie może, ponieważ konsulom angielskim nie było dozwolonem handlem się zajmować, lecz może mi być radą pomocnym. — Baron Haften, który zajął posadę po hrabi de Wasenaer w poselstwie hollenderskie'm, przyznał mi się, że wcale nie wiedział jak mu należało postąpić. — Czy nie zgodzisz się Wać pan, rzekłem mu, bym zredagował projekt noty, który — spólniebyliśmy podpisać mogli, ? — Z wielką przyjemnością — odpowiedział.

Wniosłem więc byśmy weszli z oświadczeniem, że bracia Wagener rozpocząwszy handel w państwie austryackiem, zostawszy mieszczanami Triestu i uznawszy trybunał miejscowy, w charakterze kupców nie mogli wcale pośrednictwa naszego żądać, ale ponieważ zarazem wzięto archiwa konsulatu, które wcale z żadnem bankructwem nie były w związku, mogliśmy słusznie się żalić i żądać ich zwrotu. Sir Robert Keith zgodził się na to i Haften notę ze mną podpisał. Każdy z nas naturalnie kopią jej wysłał do swojego dworu. Wkrótce jakoś potem poszedłem jednego rana odwiedzić Haftena, wyszedł naprzeciw mnie, uściskaliśmy się i rzekł do mnie. — Otoż ci winien jestem pochwałę, którą odebrałem od mego dworu. Bardzo są zadowolnieni ze sposobu wystąpienia w interesie Wagenera. Odpowiedź w tym przedmiocie ze Stokholmu, odebrałem później. P.de Franc napisał mi tylko iż król notę znajdował dobrą, ponieważ ją Haften ze mną podpisał. — Było to zaspokajającem dla kogoś, co jak ja uznawał p. Haften za najmilszego człowieka w świecie, lecz razem za jednego z najmniej zdolnych, bo mu niepodobieństwem było notę jakąkolwiek napisać. M. de Franc uznał się równie nieświadomym rzeczy jak on nie śmiejąc sądzić nawet czy żądanie nasze było lub nie zgodne z prawem narodów. Baron de Haften miał przy sobie jako sekretarza legacyi, młodego Fagot, dobrego i miłego chłopaka, ale naówczas prawie jeszcze dzieciaka.

Napisałem do Wagenera, że jeśli zostanie uznany niewinnym, uczynię co tylko w mocy mej będzie, aby mu miejsce konsula zwrócone było. Wypadek zrządził, że gdy po latach dziewięciu później Wagener został uznany niewinnym, ja byłem w Szwecyi kanclerzem dworu i po żywem starciu z baronem Libeth, poleciłem go mianować znowu konsulem w Trieście. W siedemnaście lat potem gdy wojenne wypadki zrujnowały Wagenera, przybył on do Stockholmu, prawie w jednej chwili zemną. — A że departament spraw zagranicznych był mi powierzony, byłem jeszcze raz w możności usłużenia mu.

Ponieważ cesarz starał się okazywać ducha tolerancyi we wszystkiem, dozwolono Luteranom zbudować kościół w Wiedniu. Gdy się ta parafia ukonstytuowała bezpiecznie, proponowałem rządowi, ażeby osobna kaplica przy poselstwie istnieć przestała i za zezwoleniem Jego Królewskiej Mości rozdzieliłem pomiędzy kościoły luterskie w Węgrzech obraz wielkiego ołtarza, z kielichem, pateną i innemi sprzętami kościelnemi, zawsze z warunkiem, że przedmioty te wrócić miały do poselstwa szwedzkiego, gdyby kościoły istnieć przestały. Kapelan poselstwa pastor Sysemihl był młodzieńcem łagodnego charakteru, bardzo światłym i cnotliwym, ale w towarzystwie ciężkim. Jako kaznodzieja miał wielkie zalety i wielu katolików przychodziło do kaplicy szwedzkiej dla słuchania mów jego... Król mianował go proboszczem przy jednej z parafii w Pomeranii. — Znajdował się w Wiedniu dobry instytut dla wychowania głuchoniemych, poddałem myśl, że należałoby korzystać z' tego wzoru i założyć podobny w Stockholmie. Sysemihl mógł się obeznać z instytucyą w czasie pobytu swojego w Wiedniu. Odpowiedziano mi, że w Szwecyi głuchoniemych prawie nie było.

Baron de Breteuil opuścił Wiedeń w krótkim czasie po przybyciu mojem, dla objęcia ministeryum, na które został mianowany.

Poszedłem się z nim pożegnać.

Był niezmiernie ścisły w rachunkach.

Spytał mnie od jak dawno byłem w Wiedniu.

— Od sześciu tygodni, odpowiedziałem. — Więc musiałeś pan już obrachować pewnie co go życie kosztować będzie? Nie róbże, zmiłuj się długów! Obiecałem mu zastosować się do zbawiennej rady, i takeśmy się rozstali. Wrócił jeszcze za mną do salonu pytając czy hrabia Creutz był jeszcze w Paryżu. Odpowiedziałem iż zdało mi się, że się tam znajdować, musi. Nie mogłem zrozumieć dla czego mi zadał to pytanie, potem dopiero dowiedziałem się ze Stockholmu, że hrabiego Creutz'a znalazł w Paryżu i polecił mnie jemu w jak najusilniejszy sposób.

Następcą, jego był margrabia de Noailles, człowiek na dworach bywały, miły, przystępny i grzeczny, niezmiernie pobożny, sposobu myślenia szlachetnego. Znajdowałem się na obiedzie u niego, gdy oznajmił nam iż ma przybyć pewny hrabia Tomatis, który jako gracz osławiony był w Warszawie. Hrabia chciał mi go koniecznie przedstawić, dodał, — alem odmówił przyjęcia. — Później baron B... dał mi wiedzieć iż od swojego dworu miał rozkaz zaprezentowania go. -- Tak tedy, panowie moi, rzekł — wstyd caly spada na dwór sardyński nie na mnie. Dom poselstwa utrzymywany był dalej zupełnie na stopie na jakiej' go baron do Breteuil postawił. Sekretarzem ambasady był przy nim Chevalier do Graviere i tłusty Abbé des Noyers, który daleko był mniej przyzwoity od swego ambasadora.

Wspomniałem tu hrabiego de Breme jako mininistra sardyńskiego. Przybył w miejsce pana cle Graneri, który otrzymał posadę w ministeryum. Był to przystojny, słuszny mężczyzna, umiejący pięknie mówić i z łatwością. Przed wyjazdem p.Graneri książę Galitzin otrzymał powtórnie credentiales jako ambasador swego dworu. Książe Kaunitz zwierzył się margrabiemu de Noailles, iż otrzymał rozkaz nie ustępowania nikomu. Dotąd ambasadorowie Francyi i Hiszpanii jako posłowie dworów spokrewnionych stawali zawsze na pierwszych miejscach w sali posłuchalnej, u drzwi któremi cesarz wchodził do swych apartamentów; uważano to za miejsce honorowe. Teraz cesarz obwieścić kazał, że w zebraniach u niego miejsc żadnych odznaczonych nie będzie. — W następną niedzielę ambasadorowie Francyi i Hiszpanii nie znajdowali się wieczorem u dworu. Ambasador rosyjski dla przekonania iż miejsc nie było, postawił p. de Graneri wyżej niż sam stał. Ambasadorowie Francyi i Hiszpanii nie mogli mu przebaczyć, że miejsce to przyjął. Winien był ich zdaniem, jako przedstawiający dwór Burbonom pokrewny, stać przytem aby ranga zachowaną została. Od tego czasu ambasadorowie stawali zawsze w pośrodku sali. — Hrabia Osorio y Moscoso, powrócił do Hiszpanii, ale dojechawszy z Wiednia do Barcelony umarł. Następcą jego był margrabia do Liano, miły człowiek, który po długiej służbie na łaski panującego zapracował. Żonaty był z osobą niegdyś bardzo piękną, ale która teraz całkiem płeć straciła. Miała być bardzo milą w rozmowie po hiszpańsku, po francuzku jednak źle mówiła. Sekretarzem poselskim był p. Huerta. — Liano dom utrzymywał na wielkiej stopie, jednak już nie tak jak jego poprzednik, który był niezmiernie bogaty. Hrabia Józef Kaunitz powracający z poselstwa swego z Madrytu, zmarł także w Barcellonie w tym czasie co i hrabia d' Aquila. Był on ministrem austryackim w Szwecyi, a król Gustaw III. wielce go cenił. Poleconem mi było oświadczyć w imieniu króla ojcu, z jakiem współczuciem odebrał wiadomość o jego zgonie. — Było to polecenie trudne bardzo do spełnienia gdyż książę Kaunitz nie znosił, by przy nim mówiono o śmierci. Udałem się z tem do hrabiego Filipa do Cobentzel, prosząc go o radę jak mam sobie postąpić w tak trudnym razie. — Zapytał mnie czy depesza w której rozkaz ten był zawarty, traktowała też i o innych przedmiotach — odpowiedziałem że właśnie, nie. — Możesz mi pan powierzyć tę depeszę? spytał. — Położył ją potem na stole między innemi papierami, które książę przeglądać musiał. — Co rana papiery te Kaunitz przezierał i czytał i w ten tylko sposób można mu było dać wiedzieć o osobach, które umierały. Margrabia Noailles, ambasador francuzki, zwrócił się mówiąc coś do księcia i wyrwało mu się — Książę Lobkowitz umarł tej nocy. Natychmiast Kaunitz tyłem się do niego odwrócił i odszedł.

— Cóż ja mu tak nieprzyzwoitego powiedziałem? zapytał de Noailles swojego sąsiada.

— A cóżeś mu pan mówił? rzekł zagadnięty —

— Oznajmiłem mu o śmierci Lobkowitza — odezwał się de Noailles.

— Nie mógłeś mu pan nic w świecie przykrzejszego powiedzieć, odrzekł tamten — jak tylko wspomniałeśo śmierci. —

Zwykle książę przestawał mówić o osobie zmarłej, unikał jej wspomnienia i udawał że o zgonie nie wie.

Jednakże wyjątkowo tym razem zbliżył się do mnie i prosił bym królowi wyraził jego wdzięczność, za łaskawe wspomnienie o synie.

Nuncyusz papiezki Monsignor Garampi Biskup Montefiascone, był człowiekiem poszanowania godnym i nauki lubiącym. — Kupował w Wiedniu książek wiele, zbierał bowiem aż trzy biblioteki, jedną dla siebie, drugą dla biskupstwa swego, trzecią dla miasta w którem się urodził. — Audytorem nuncyatury był Monsignor Caleppi, człowiek bystry, przebiegły, zręczny, wielki komplemencista, czołgający się przed ludźmi będącymi w łaskach i znaczeniu — nie zbywało mu na dowcipie, poglądach, i jak mi zaręczał baron de Leykam, miał znakomity talent negociowania, łatwość w wyszukaniu drogi pośredniej, prowadzące") do porozumienia między stronami.

Garampi zostawszy kardynałem, wyjechał. Zastąpił go Monsignor Caprara rodzaj — pantalona (aktora ludowego teatru). Był tak naiwnym, że się raz zapytał mnie czyby to prawdą było, że król szwedzki został katolikiem. Odpowiedziałem mu, że człowiek wstępujący na tron, mógłby zapewne zostać katolikiem, ale król szwedzki uczynić tego nie mógł.

Ambasadorem weneckim gdym przybył do Wiednia był Foscarini, dobry i zacny starzec. Umarł potem, zastąpił go Delphino, człowiek bogaty, ale niezmiernie rozpustny.

Za moich czasów były wielkie domy w Wiedniu. Księżna wdowa Lichtensteinowa żyła na stopie wielkiej pani. Syn jej książę Ludwik także dom utrzymywał bardzo świetny.

Książę Paar, wielki pocztmistrz dziedziczny państwa austryackiego, także dom miał wspaniały i otwarty. — Hrabia Kollowrath kanclerz czeski, hrabia Palffy kanclerz węgierski, hrabia Hatzfeld minister spraw wewnętrznych, żyli po pańsku i wystawnie. Pamiętano jeszcze nieboszczyka hrabiego Borh. — Był to nadzwyczaj miły człowiek, mówił mi Hatzfeld. — Widywaliśmy go co dnia, była to ozdoba i rozkosz naszego kółka, lecz od czasu ożenienia, przestał się ukazywać. — Człowiek rozumny, dodał Hatzfeld, może jak każdy inny głupstwo popełnić, ale zrobiwszy je, przynajmniej się go wstydzi.

Wspomniawszy o wyższem towarzystwie, nie mogę pominąć bez wzmianki przyjaciół, którzy pobyt mój w Wiednia uprzyjemnili.

Mieliśmy w Wiedniu dwa towarzystwa — pierwsze z nich szlachty czyli towarzystwo wyższe, poczynało przyjmować wieczorem dopiero o godzinie dziewiątej; drugie (niższa szlachta) przyjmowało o siódmej — bawiono się tam do dziewiątej. Można więc było bywać zarazem w obu towarzystwach. — Pomiędzy niższą szlachtą wiele było osób miłych i pań bardzo pięknych.

Pan Motolai, agent Rady Dworu Cesarstwa, człowiek światły, żona jego niezmiernie miła, i ładniuchna; wuj jego p.Haffner i żona tegoż wyśmienici byli ludzie, — już nie młodzi. P. de Birkenstock uczony i literat, miał zamiłowanie i znawstwo sztuki — Pani także osobą była miłą. Toż Baron Bracen, Radzca Dworu Cesarstwa, człowiek szanowny i jego rodzina składali dom bardzo przyjemny, Szwagier jego Baron Vahel, równie miły.

Pani de Hochstätter osobą była wielce dobrą, a córka jej miluchnną i wdzięczną. Poszła ona. za mąż za Barona Schleinitz, wówczas rezydenta Brunświckiego. Pani de Motolai po śmierci męża, wyszła za P.de Bildt, posła szwedzkiego przy Sejmie Cesarskim.

Szesnaście lat wysłużywszy królowi panu memu, w r.1786, prosiłem J. K. Mości o posunięcie mnie w służbie, Na to odpowiedział mi Kanclerz Oxenstierna, pod datą (miejsce próżne, zostawione w rękopiśmie).

Cesarstwo niemieckie wzruszyło pod ten czas całe Niemcy. Anglia z jednej, Prusy z drugiej' strony, czyniły wysiłki jak największe, chcąc sobie pozyskać panujących książąt. Wiedziałem, że król sobie życzył wskrzesić missye w Wiedniu i Sztokholmie, chwila zdawała mi się po temu. Zwróciłem się więc do hrabiego Cobentzel, rlając mu poznać, iż okoliczności sprzyjały do zatarcia śladów nieporozumienia, i że możnaby teraz właśnie na nowo zawiązać stosunki przez ministrów naznaczonych od obu dworów. Hrabia przyjął przedstawienie moje ad referendum, i w kilka dni przyniósł mi odpowiedź, że Cesarz miał dobrą wolę mianowania ministra pełnomocnego! jeśli król ze swojej' strony także go od siebie naznaczy. Napisałem więc raport do króla, który był z tego zupełnie zadowolniony i mianował P. de Calsing, posła nadzwyczajnego w Saxonii, na poselstwo w Wiedniu. Udałem się, do hrabiego Cobentzel i oznajmiłem mu, żem miał ministra szwedzkiego w kieszeni; ale miałem nadzieję, iż obce nominacye wyjdą współcześnie. Cobentzel poszedł z raportem do Cesarza, i dał mi znać, źe Cesarz ze swój strony zdecydowany był wysłać Hrabiego Stadion'a, i że bylebym Księciu Kaunitzowi oznajmił o nominacyi Celsinga, a natychmiast otrzymam urzędowe zawiadomienie o naznaczeniu Stadiona przez Cesarza. — Uczyniłem ten krok oznajmując Ks.Kaunitzowi, i oczekiwałem prędkiej odpowiedzi, ale Kaunitz zawiódł mnie i kazał czekać. — Nie wiem czy się to stało przez zapomnienie, czy dla tego aby się niedomyślano, iż obie nominacye wyszły razem. Poszedłem więc poskarżyć się przed panem Cobentzel i zaraz mianowanie Stadiona oznajmionym mi urzędownie zostało. Dokonawszy w ten sposób czego król 7.marca życzył sobie, prosiłem mocno, aby mnie odwołano z Wiednia i zaawansowano w randze, na co dano mi odpowiedź, że król się zgadza na awans, ale chce wiedzieć, jakiegobym sobie życzył.

Pan de Cesing przybył do Wiednia w miesiącu Wrześniu. Wkrótce po jego przybyciu otrzymałem depesrę cyfrowaną, oznajmującą mi, iż król miał zamiar przyzwoite mi dać miejsce w Szwecyi, ale naprzód życzy sobie jeszcze poruczyć mi missyę za granicę, i że mam się udać do Polski; a p.Bildt, który wkrótce przybędzie do Wiednia, jako sekretarz poselstwa, przywiezie mi instrukcye.

To nowe rozporządzenie mną, nie było mi do smaku. Wolałbym był jechać do Hollandyi, złe miałem wyobrażenie o Polsce, a tam przecież był początek szczęścia mojego.

Sławny Książe de Nassau za moich czasów przybył do Wiednia, prezentował go pan Barthelemy (Chargé d'affaires) sprawujący interesa Francyi, jako książęcia de Nassau; chociaż ojciec jego nie był uznany prawym synem, i księztwo Siogou, którego tytuł ta gałęź nosiła, przeszło było na książąt Oranii. Towarzystwo wiedeńskie zwało go księciem de Nassau, gdyż, tłómaczono się — sprawujący interesa Francyi tak go nazwał, a król Francyi ma prawo mianować książąt i nazywać ich jak mu się podoba. Pytano Barona Wagen, prezydenta Rady Dworu Cesarstwa, czy mu ten tytuł dawać będzie?

 — W urzędowem condusum cesarstwa pewno mu go niedam, odpowiedział — ale w towarzystwie tak go będę nazywał jak i drudzy. — Dziad jego po mieczu ożenił się był z francuzką z familii znacznej Charlotte de Maylly, potem ks.de Nassau opuścił żonę i osiedlił się w Niemczech. Mieszkał tu lat siedemnaście nie widząc się z nią, a w tym czasie narodził się ojciec owego księcia, o którym mowa. — Wedle praw niemieckich dziecię to nie było prawem, ale że książę za morze nie popłynął i na stałym lądzie równie jak żona się znajdował we Francyi, dziecię zostało uznane.

Ten o którym mówię wytoczył proces księciu Oranii, chcąc odzyskać księztwo Siegen. W procesie tym niemcy zwali go kawalerem de Maylly. — Pretendent ten dla Ks.Oranii nie był niebezpiecznym, a proces jego umarł z nim razem, gdyż dzieci nie zostawił z żoną swą, słynną polką z rodziny Gozdzkich. Ten Nassau był pięknym mężczyzną, pochmurnego oblicza, znano go z odwagi, dziwactw i wybryków. Po żonie wziął był znaczne dobra na Ukrainie. Książe Kaunitz spytał go, czy téż na Ukrainie są piękne konie?

— Tak jest, a będziesz mógł W. Ks.Mość sam o tem osądzić, gdyż będę miał honor ofiarować mu konia rodem z tego kraju. Zapomniano o tem zupełnie, gdy dnia jednego dano znać o przybyciu konia z Ukrainy, którego pocztą przywieziono. Nassau kazał zbudować umyślnie rodzaj powozu, a raczej domku na czterech kołach, do którego konia wprowadzono, zaprzężono koni cztery i tak go przytransportowano do Wiednia, przebywając ogromną przestrzeń, dzielącą stolicę od Ukrainy. Wszyscy szli jak na osobliwość przypatrywać się temu powozowi, ciekawszemu, niż koń, który jak utrzymywano, dość lichą był szkapą.

Pan Bild, który miał pozostać przy panu Celsingu, jako Sekretarz poselstwa, przybył do Wiednia w końcu Grudnia roku 1787. Przywiózł w istocie instrukcye do missyi jaką mi w Polsce polecono, podpisaną przez króla, dnia 11.Listopada w Helsinborgu.

Wyruszyłem w drogę dnia 12.Stycznia 1788, nad wieczór. Trudno to opuszczać miejsce, w którem się pięć lat bawiło, gdzie się powiązały stosunki przyjaźni i węzły silniejsze jeszcze. Serce miałem wezbrane żalem, opuszczając Wiedeń. Przejeżdżałem przez Nicolsburg, małą mieścinę należącą do księcia Dietrichstein'a, pełną żydowstwa. Po nad miastem panuje zamek, w którym odbywały się pierwsze układy o pokój zawarty w Presburgu w r.1805-Blizko bardzo wznosi się wysoka góra, widok z niej daleki na równiny rozległe Austryi. — W r.1742 wchodził na nią Fryderyk II, w towarzystwie włościanina, który mu służył za przewodnika. Jeszczem w domu pocztowym widział tego staruszka.

Dzień jeden zatrzymałem się w Brnie, dla widzenia krewnych — przyjaciół moich, z któremi rozstałem się w Wiedniu, i żeby chwilę jeszcze niemi się choć tu zajmować. Brno pięknem wcale jest miastem. Twierdza

Spielberg bardzo potężna i straszna, jeśli nie komu innemu to więźniom stanu. Z jednej strony tej twierdzy widzieć się daje głowa rzeźbiona, wprawiona w mur, mająca przedstawiać żołnierza szwedzkiego, który w r. 1645 usiłował wdrapać się na mury. — Miasto szczęśliwie naówczas obronić się zdołało, pod wodzą jenerała des Souches, Francuza rodem, wyznaniem protestanta, który rozpoczął był służbę swą w wojsku szwedzkiém, i zmieniwszy wiarę na katolicką, przeszedł w służbę austryacką. Wzniesiono mu piękny pomnik w kościele Ś.Jakóba w Brnie, Dzień jeszcze potem zatrzymałem się w Ołomuńcu, gdzie oglądałem bibliotekę Akademii, między innemi rzeczami ciekawemi, posiadającą autograf, rękopismu Melanchtona, zawierający — Loci communes. Bibliotekarz był tak uprzejmym, że mi ofiarował spis autorów, którzy nad historyą Morawii pracowali — Teschen, małe i bardzo brzydkie miasteczko na Szlązku, którego Książę Albert Saski nosi tytuł książęcy — sławne jest zawartym tu w r. 1778 pokojem, który zakończył wojnę o sukcessyą Bawarską, — Niedaleko ztąd wjechałem w granice polski dawnej, która się stała Galicyą, i przebywszy Wisłę, znalazłem się w rzeczywistej teraźniejszej Polsce, w Krakowie, ze stolicy dawnej, dziś miastem pogranicznym, uczynionym. Dawne jego przedmieście Podgórze po tamtej stronie Wisły do Galicyi już należy. Gościniec prowadzący z Wiednia do Krakowa, jak wszystkie w ogóle w krajach cesarskich był doskonały. Przybywszy zawczasu do tego miasta, zająłem się czytaniem memoryału dosyć obszernego, pod tytułem: Relation d'un voyageur attentif nur Ia Pologne, (relacya podróżnego zastanawiającego się nad Polską), który był do moich instrukcyi przyłączony i miał mi służyć za przewodnika. Jenerał Toll, dzisiaj Baron Toll, jeneralny gubernator Skanii, miał być, jak mi Bildt mówił, autorem tego dzieła. — Przebył zaledwie kilka tygodni w Warszawie i chciał wydawać sąd o kraju. Byłem zmuszony wierzyć prawdziwości dokumentu poleconego mi przez króla, a że w nim co wiersz wszędzie mowa o intrygach, do których nie mam talentu, ani powołania; wziąłem pióro aby w pokornej depeszy oświadczyć N.Panu; jak mało czułem się zdolnym do zajęcia miejsca, które mi przeznaczono, błagając go, aby raczył mnie użyć gdzieindziej — tam, gdzieby potrzeba człowieka prawego i uczciwego.

Nazajutrz rano przebudziwszy się ujrzałem przy mojem łóżku postać jakąś do czarnoksiężnika podobną, z długą brodą, w płaszczu czarnym. — Zapytałem o powód odwiedzin tak rannych. — Odpowiedział mi, że jest faktorem tego domu i ofiarował mi swe usługi. — Był to żyd polski, pierwszy któregom spotkał w tym stroju, — wielkie też na mnie uczynił wrażenie. Żydzi w Polsce pod nazwiskiem faktorów, spełniają służbę lokajów, wszędzie, wyjąwszy tylko Warszawę. — Jegomość ten, którego wziąłem za przewodnika zaprowadził mnie naprzód do katedralnego kościoła. Myślałem nawet; że ze mną doń wejdzie, bom bardzo potrzebował tłómacza, ale posunąć się tu nie śmiał, kilka razy mi się ukłonił i pozostał w pewnem ode drzwi oddaleniu. Kościół katedralny bardzo piękny i znakomity mnóstwem pomników, które się w nim znajdują. Prawie wszyscy królowie polscy tu są pogrzebani, i niezliczona ich moc możnych panów, wodzów, biskupów, kauclerzów i.t.p. Kapituła kazała wydrukować wszystkie nagrobne napisy w małej książeczce pod tytułem: Series monumentorum Ecclesiae Cathedralis Cracoviensis.

Zölner w swej podróży do Szlązka, Wieliczki i Krakowa, nie wiele ją ceni, — jednakże napisy te idące po sobie szeregiem, stanowią rodzaj historyi polskiej.

Ksiądz, którego znalazłem w kościele i który był łaskaw mi pokazywać co w nim było widzenia najgodniejszem, ofiarował mi tę książeczkę. Byłem zmuszony zbierać co mi się jeszcze z mojej łaciny pozostało, aby się z nim jakkolwiek rozmówić. Znalazłem na ławach kapituły trzy korony w polu niebieskiem, i sądziłem, że kró-

Iowie szwedzcy kazali je tam umieścić, dowiedziałem się jednak później, że Biskup jeden czy Arcybiskup, imieniem Aaron rodem z Francyi: nadał swój herb kapitule, około roku 1050. Pomniki Zygmunta I. i II. są z pięknego marmuru czerwonego, który ksiądz szwedzkim nazywał. O ile mi wiadomo podobnego w kraju naszym nie ma. Sądziłbym, że król z domu Wazów, sprowadzić musiał ten marmur z zagranicy, a ztąd przypuszczenie, iż go z własnego kraju kazać przywieść. Monumenta zdają się z czasów Wazów. Gdy Karol Gustaw, zdobywszy niemal całą Polskę, przybył do Krakowa, poszedł oglądać kościół katedralny, uczony jeden nazwiskiem Starowolski służył mu za Cicerona, a gdy przyszli przed grób Władysława Łokietka — odezwał się do króla — Król ten był dwa razy z tronu zrzucony, i dwakroć na tron powracał.

— Ale wasz król Kaźmirz, rzekł Karol X., nie powróci już więcej. — Któż to wie? odparł Starowolski, Pan Bóg jest Wszechmogący, a fortuna niestała.

Z katedralnego kościoła poszedłem oglądać Zamek, położony na wzgórzu bardzo wyniosłem i urwistem od strony doliny, chociaż się na nie wchodzi po pochyłości nie zbyt stromej. Nie pojmuję tego jak wojsko rosyjskie, opanowawszy Kraków, mogło kilka miesięcy oblegać zamek ten, dopóki go przez kapitulację nie wzięło. Nie było w nim więcej nad dwieście ludzi polskiej załogi. Sześćdziesięciu ich mając na czele dwóch oficerów francuzkich z których jeden nazywał się Charlot, opanowali zamek niespodzianym wtargnięciem, wdarłszy się po drabinie, przystawionej do kloaki, przez którą się wcisnęli wewnątrz. Musiały im później przyjść jakieś posiłki, gdyż jak mi mówiono, było ich dwustu w chwili kapitulacyi. Podwórce zamkowe są dosyć znacznej rozległości., budowy też obszerne. Izby wewnątrz bardzo wysokie i na swój czas, widać, że były nader wspaniałe. Kominy w trzech salach są pięknie z marmuru rzeźbione, i mają na sobie herby Wazów z palem (avec une barre). Jeden strop rzeźbą drewnianą przyozdobiony dotąd był jeszcze zachowany. — Dzielił się się on na kwadraty, a w każdym z nich znajdowała się głowa ludzka. Głowy te nadzwyczaj urozmaiconego charakteru, każda inna, tak że dwóch do siebie nie było podobnych. Drugi strop w innym pokoju przyozdobiony był napisami łacińskiemi Rudolfa Agricoli. (Janociana. Vol. 11. p. 63. § XII.)

Po południu kazałem się zaanonsować do bankiera Lewińskiego, do którego miałem listy polecające od bankiera Luz w Wiedniu. Znalazłem tego dobrego staruszka siedzącego w końcu długiego stoła: przy nim stały dwie butelki węgierskiego wina, a obok dwaj jego zięciowie. Wyszedł naprzeciw mnie i prosił siedzieć. Zaczęliśmy potem rozmowę i razem wino... Gdyśmy dwie butelki dokończyli, prosił mnie do drugiego pokoju obok, gdzie zastaliśmy jego żonę, dwie córki i kilka osób — gości. Posiedzieliśmy tu zaledwie półgodziny, gdy dano znać, że wieczerza była podana, w czasie której pito za moje zdrowie i zdrowie pana Lewińiskiego, żony, dwóch córek, dwóch zięciów, ich dzieci, korespondenta jego w Wiedniu i innych przytomnych, każdego pojedyńczo, z osobna. Naostatek wstaliśmy od stołu i bardzom był szczęśliwy, czując że się jeszcze na nogach utrzymać mogę. Przeszliśmy tedy znowu do bocznego pokoju. W kwadrans potem pan Lewiński znowu mi zaproponował abyśmy do sali jadalnej wrócili. Myślałem że mi chce co powiedzieć na osobności, lecz znalazłszy tu znowu dwie butelki na stole, a obok dwa krzesła dla mnie i dla niego, odezwałem się, że zmuszony będąc potem wracać do domu, byłem w niemożności korzystania z jego gościnności i szczęśliwie wymknąć się zdołałem.

Nazajutrz udałem się do Wieliczki, małego miasteczka, znakomitego swemi kopalniami soli, z której się utrzymuje. Wręczyłem panu baronowi Vernier dyrektorowi żup solnych list rekomendacyjny od hrabiego Hampfer'a prezydenta rady górniczej, który dostałem za pośrednictwem hrabiego Filipa Cobentzel. Baron dał mi za przewodnika pana Seeling, człowieka nader uprzejmego i zacnego. Gdyśmy do kopalni przybyli, wolałem zejść na pierwsze piętro po wschodach, niż spuszczać się, machiną używany zwykle. Wschody są wszakże niezmiernie męczące; strome bardzo i nie mniej nad 480 stopni. — Wydatki jakie kosztowało urządzenie tych kopalni, są olbrzymie i nie do obliczenia. — Utrzymują sklepienia w wielu miejscach kolumny ogromne drewniane, składające się ze stosu drzewa nagromadzonego. Mam w mojej bibliotece trzy widoki tych kopalni, plan miasta i kopalni na czterech arkuszach, wydane za panowania Władysława IV. w r. 1645, także plany i widoki ich z czasów Augusta III. z roku 1760 i za panowania Stanisława Augusta w roku 1766, ale najwspanialsze sztychy i wizerunki nie zdołają dać wyobrażenia o tych podziemiach, o ich wielkości i — charakterze. Ściany wykute w soli rodzimej", za przybliżeniem światła błyszczą jak kryształowe. Cesarz Józef kazał illuminować całe te kopalnie, przyjmując w nich, zwiedzających je w przejeździe wielkiego księcia rosyjskiego (później cesarza Pawła I.) i wielką księżnę żonę jego. Powiadają że przyjęcie to było nad wyraz przepyszne, czemu chętnie wierzę, bo zbliżywszy świecę tylko, efekt się otrzymuje nadzwyczajny; jakem się sam przekonał. Powietrze bardzo dobre, chociaż czuć je wilgocią. — Jest i kaplica podziemna. Posąg świętej zdaje mi się, (jeśli się nie mylę, ) św.Kunegundy, wyrobiony z soli, codzień po troszę kształtów i wdzięku traci; i pomalutku topnieje. Sprzedają tu mnóstwo drobnych fraszek wyrobionych z soli.

Od czasu jak Galicyę Austrya posiada, sól dobywają z większą korzyścią a mniejszemi kosztami, ale tak pięknych sklepień jak dawne już pono nie będzie. Obiad jadłem u barona Vernier, który był dla mnie nadzwyczaj grzecznym. On i towarzysz jego żalili się, że nie mogą sobie dostać wina austryjackiego i muszą się węgierskiem kontentować. Zdziwiła mnie mocno ta skarga. Nigdym nie mógł smakować wwinach austryjackich i przypomniałem sobie kawalera de Maya, rodem Włocha, który mi mówił, że gdy mu raz pierwszy wino austryjackie podano, sądził, że to była limonada bez cukru.

Poznałem się w Krakowie z Polakiem jednym, nazwiskiem Carosi, który wydał kilka dziel o mineralogii. — Jest on także autorem rodzaju podróży po niemiecku pisanej, którą mam w mojej bibliotece. Są w niej spisane wszystkie dzieła, które się o Wieliczce i Bochni ukazały. Zdaje mi się wszakże, iż wszystko to razem, nie ma wielkiej wartości. Tego dnia gdym odwiedzał Wieliczkę, znajdowało się się mnóstwo wieśniaków od gór Karpackich. Zwano ich tu Góralami (mieszkańcami gór). Zakupywali dla siebie zapasy soli. Góry karpackie ciągną się dzieląc Polskę od Węgier łańcuchem, który się przedłuża aż prawie do morza Czarnego. Z obu stron tych gór znajduje się sól rodzima tak w Polsce, jak w Węgrzech, a nawet w Mołdawii. Pan Seeling mówił mi też, iż znalazł siarkę rodzimą w niewielkiem oddaleniu od kopalni soli i że tam fabrykę siarki założył.

Król Stanisław August wiele uczynił dla uniwersytetu Krakowskiego, dla Wileńskiego i w ogóle dla podniesienia nauk. Biblioteka uniwersytetu nie jest zbyt liczna, ale zawiera rzeczy bardzo ciekawe. Zachowują w niei blachy z rysunkami anatomicznemi bardzo staremi, które muszą być bardzo zajmujące. Jest też rodzaj encyklopedyi w rękopiśmie, tom ogromny in folio, pisany w r.1459.

Miasto Kraków zbudowane jest na stary sposób; przyczółki domów wychodzą w ulice, a domy ściśnięte są i przyparte jedne do drugich, dachy ich dzielą tylko od siebie ogromne rynwy, wystające daleko, z których na przechodniów strumienie lecą gdy deszcz pada. Miasto wygląda wszakże jakby niegdyś bogatem było i do dziś dnia zachowało powierzchowność dostatnią.

Zaraz po obiedzie wyjechałem z Krakowa i przybyłem nad wieczorem do pierwszej stacyi. Nim w moim pokoju zapalano i ogrzano go, siedziałem w izbie gospodyni, która ze mną rozpoczęła, rozmowę z pomocą tłumacza wziętego przezemnie z Krakowa. Kazała powiedzieć, iż przykro jéj jest, żem się wybrał w podróż w porę tak zimnę. — Kazałem jej odpowiedzieć, że pochodzę z kraju, w którym mrozy są większe jeszcze. Dziwiła się temu, dodając, że nie wie gdzieby o téj porze ciepło być mogło, wyjąwszy kraju Maurów. Spytała pótem z jakiego pochodziłem narodu. Odpowiedziałem iż byłem Szwedem. Na co otrzymałem uwagę, iż choć Szwed nie wyglądam tak bardzo strasznym, jakby ona sądziła iż Szwed być musi. Pojęcia te o Szwedach są zapewne skutkiem wojen Karóla XII., które na ludzie uczyniły wrażenia, a to się z pokolenia w pokolenia podawało.

Drugą noc przepędziłem w Małogoszczy, a trzecią w Nowem Mieście. Czwartego dnia późnym wieczorem, dnia 28 stycznia przybyłem do Warszawy i wysiadłem w gospodzie na przeciwko Kapucynów, przy ulicy Miodowej. Jest to ten właśnie dom, przed którym król został porwany przez konfederatów w r.1771 d.3 listopada — i w którym zmarł wierny hajduk jego Butzow, jeden który chciał króla bronić, zaco postrzałem z pistoletu ranny skonał w godzinę potem. — Król kazał mu wznieść pomnik mały na cmentarzu kościoła na Lesznie, przedmieściu Warszawy, gdzie go pochowano. Butzow był Meklemburczykiem i protestantem.

Nazajutrz rano udałem się z wizytą do pana de Caché, sprawującego interesa cesarskie. Był on w Stockholmie przy hrabi de Goes jako sekretarz legacyi przed moim pobytem. Nie znałem go wprawdzie, alem przybywał z jego kraju, który mi przyjemne po sobie zostawił wrażenie. Od niego poszedłem do pana de Koenigsfels, sekretarza ambasady rosyjskiej, — przyniosłem mu list od pana Ott radzcy kancellaryi, przy ambasadzie rosyjskiej w Wiedniu, i pytałem go kiedy bym mógł najlepiej widzieć się z posłem, aby mu wręczyć list, jaki mi dał książę Galitzin, poseł rosyjski w Wiedniu — do niego. — Powiedział mi, że go znajdę o czwartej godzinie po południu w domu. —

Przybyłem tedy, zostałem przyjęty i ujrzałem u komina małego człowieczka, dosyć otyłego, z dwoma wielkiemi. wstęgami, i tyląż gwiazdami u fraka. — Był to hrabia Stackelberg, który wystąpił przeciwko mnie z wielką powagą i przyjął bardzo grzecznie. — Przeczytawszy list, przedstawił mnie znajdującym się tam osobom. —

— Nie znasz pan tu jeszcze nikogo, rzekł mi ambasador, nię będziesz pan wiedział co robić z wieczorem, idź pan na teatr. Sztuka pana nie zabawi, bo nie umiesz po polsku, ale balet jest bardzo piękny. Dodał że dom jego dla mnie zawsze będzie otwartym i kazał mi dać bilet do swojej loży.

Nimem z niego skorzystał, porobiłem inne wizyty dla oddania listów polecających, któremi mnie opatrzono w Wiedniu, do Mniszka wielkiego marszałka koronnego i p.Raczyńskiego marszałka nadwornego koronnego od księcia Jabłonowskiego kasztelana krakowskiego; do Buchholtza ministra pruskiego od hr.Podewils; do p.Withworth ministra angielskiego, od kawalera Keith, do pana Bonneau korespondenta marynarki Francyi, od margrabiego de Noailles i do p.Aleksandrowicza od księdza Pokubiaty sprawującego interesa polskie w Wiedniu.

Jednego p.Bonneau znalazłem tylko w domu. — Od niego udałem się do loży ambasadora, gdzie znalazłem pana de Königfels, z bardzo ładną osobą, która miała być jego żoną i której mnie zaprezentował. W chwilę po mnie wszedł do loży dosyć jeszcze młody człowiek w mundurze jeneralskim z orderem orła białego, który zaprosił pana i panią Königfels na bal nazajutrz mający być wydanym przez Wolnych Mularzy. Königfels powiedział mi, że to jest książę Kazimierz Sapieha, jenerał artylleryi litewskiej. Spytał mnie czy należałem do wolnych mularzy, odpowiedziałem, żem nim był, o czem gdy księciu oznajmił, zaproszony zostałem także na bal jutrzejszy.

Nazajutrz objechałem wyrzucając bilety moje u reszty dyplomatów przebywająch w Warszawie, u Monsignora Saluzzo nuncyusza papiezkiego i arcybiskupa Kartageny, u Monsignora Moscardini jego audytora, u p.Essena ministra rezydenta saskiego i komendora Maisonneuve sprawującego interesa Zakonu Maltańskiego. — A że nie przyjęto mnie nigdzie, miałem czas jeszcze udać się do ambasadora, na chwilę przed wyjazdem na bal. Znalazłem u niego sułtankę faworytę (sic) p.Grabowską, metresę króla i śliczną jej córkę, która później wyszła za hrabiego Krasickiego, sławnego księcia Nassau - Siegen i p.Buchholtza. — Przybywszy na bal, znalazłem go już rozpoczętym a salę tak przepełnioną, że niepodobna się było wcisnąć. — Po za tym tłumem nic widzieć nawet nie mogłem. — Nagle muzyka ustała, usłyszałem hałas jakiś i nadzwyczajne poruszenie wśród ciżby, i wdrapałem się na krzesło, żeby zobaczyć co się dzieje. — Ambasador przybywał — ustępowano czyniąc mu miejsce i ztąd całe zamięszanie. Przeszedł kłaniając się z powagą na prawo i lewo, i zajął miejsce na krześle w końcu sali, prosząc dwie damy, aby usiadły obok niego z obu stron. —

Zwątpiwszy ażebym mógł się przypatrzyć tańcującym, a nie znając nikogo, wsunąłem się do jednego z sąsiednich pokojów, gdzie znalazłem Buchholtza, z którym rozmawiałem, dopóki nie usiadł do gry. Spytał mnie co o nim mówiono w Wiedniu, gdzie mi się nie trafiło słyszeć ni razu jego nazwiska. Odpowiedź była dosyć trudna; wykręciłem się z tego jak mogłem najzręczniej. Zaprezentował mnie panu i pani Mniszech. Nie zapomnę nigdy komplementu jakim mnie marszałek wielki koronny zaszczycił.

— Nie mam honoru znać pana, rzekł, ale mimo to umiem go wysoko cenić. —

Miało to, zdaje mi się, oznaczać, że mu książę Jabłonowski dobrze mnie zalecić musiał.

Hotel do którego zajechałem wcalę się nie odznaczał czystością. Gospodyni jego, jakaś pani kapitanowa, która dom ten utrzymywała i którą nieustannie tym tytułem honorowano, wcale się o nią nie troszczyła. Musiałem więc przenosić się d. 1.Lutego, i stanąłem u niemca, nazwiskiem Poltz'a, Pod orłem białym, gdzie mi było bardzo dobrze. Pozostałem tu dopókim sobie własnego nie urządził domu.

Dnia tego obiadowałem u Buchholtza z p.Withworth, Maisonneuve, z którym zrobiłem znajomość i z panem de Cache.

W niedzielę dnia 3.Lutego, zrana udałem się do ambasadora, który mnie do zamku zawiózł z sobą. Jeździł zawsze powozem poczwórnym, zaprzężonym w sześć koni. Z prawej strony karety jechał paź konno. Zebranie już było w pełni, gdyśmy przybyli. Ambasador udawał iż się wstydził swojego opóźnienia. Historya ta powtarzała się regularnie co niedzieli, jeżeli ambasador pewnym nie był iż nuncyusza nie ma. Ambasador bowiem miał pretensyę zajmować pierwsze miejsce, i krok brać przed nim, a tego jednego tylko wielka uległość polaków dozwolić mu nie mogła. Hrabia Stackelberg przedstawił mnie królowi. J. Królewska Mość przyjął mnie wielce uprzejmie i pytał o to co się dzieje z jenerałem Joll.

Zaledwie król się cokolwiek usunął, natychmiast kołem obstąpiono ambasadora rosyjskiego i zaczęto mu dworować. — Dla zajęcia czasu między przyjęciem u dworu a obiadem ambasadora, pan de Cache zawiózł mnie do bankiera Teppera, którego dom jest na bardzo pięknej stopie. Często tam później bywałem. — Wówczas jeszcze miano Teppera za najbogatszego bankiera na północy.

Ambasador dawał co niedziela obiady wielkie na które ciało dyplomatyczne i dostojniejsi cudzoziemcy proszeni i był razna zawsze. Tu odnowiłem znajomość z nuncyuszem i jego audytorem, których widziałem w czasie ich przejazdu przez Wiedeń. Wieczorem ambasador zaprezentował mnie księciu prymasowi, bratu króla, przy wieczerzy, co niedziela bowiem bywały takie wieczerze i ja zawsze odtąd na nie uczęszczałem. Pan Buchholtz miał mi ułatwić znajomość w mieście, ale odkładał od dnia do dnia. — Nakoniec w ostatni. Wtorek dnia 5. Lutego po obiedzie u nuncyusza, pojechaliśmy wyrzucić bilety u księcia Stanisława Poniatowskiego, u księcia wielkiego podkomorzego ojca jego, u pani Krakowskiej", pani wojewodzinej Podolskiej, hetmana Tyszkiewicza, pani Wincentowej Tyszkiewiczowej, kanclerza wielkiego Małachowskiego, u podskarbiego Kossowskiego i dyrektora poczt Przebendowskiego, teraźniejszego marszałka Rady nieustającej. Z tych wszystkich nikt mi się wówczas grzecznością nie odwdzięczył, jakem się dowiedział później, dla tego że mnie ambasador Stackelberg nie prezentował.

Pojechałem do niego oddawszy wszystkie wizyty. Znalazłem go samego, w chwilę po mnie przybył Przebendowski, z którym wysunęli się do jego gabinetu. — Wszystkich tych dni gdy się zbierała Rada nieustająca, marszałek przyjeżdżał między piątą a szóstą godziną po południu, zdawać sprawę ambasadorowi rosyjskiemu z tego co się na niej działo. Była to godzina najwygodniejsza dla hrabiego, chwila jego odpoczynku, pomiędzy partyą Wistha poobiednią, i drugą przedwieczorną.

Pan Withworth zawiózł mnie z sobą do księżnej Sanguszkowej, staruszki bardzo szanownej, której dom był na wielkiej stopie. Otoczona swemi wnukami, księżna miała zawsze około siebie pełno młodzieży. Tańcowano prawie co wieczór, wyjąwszy post, a wówczas bywały koncerta. Zostałem do niej zaproszony na obiad na dzień 17. Lutego. Towarzystwo było bardzo liczne, przy stole posadzono mnie pomiędzy panią Kossowską a panem Czackim młodym,(2) to jest między wdziękiem a — pedanterią. Pan Czacki pytał mnie dokąd się mam udać, gdy opuszczę Warszawę. Odpowiedziałem mu, że zapewne do Szwecyi powrócę. Odparł mi na to, że zapewne nie długo tam zabawię, bo król potrzebować musi ludzi moich zdolności i talentów — a widziałem pana Czackiego po raz pierwszy w życiu. Dodał, że studyował historyą szwedzką i wie jakie usługi moi przodkowie oddali swej ojczyznie. Wystąpił potem przeciwko rewolucyi r.1772. i wyraził się, że ona szwedów uczyniła niewolnikami. Odpowiedziałem mu, iż w tej rewolucyi żadnego nie miałem udziału, ale z niej byłem bardzo zadowolony, gdyż nie lubię żadnych środków rewolucyjnych, że nie czyniąc Szwecyj niewolnicą, właśnie powiększyła znacznie prerogatywy tronu a zmniejszyła władzę Stanów, ale sprawiedliwość przyznać kazała, iż ona zarazem ukróciła wpływ mocarstw obcych. —

— Zdaje mi się, dodałem, że Polacy powinni czuć całą jego niedogodność, i życzę im aby się go tak jak mój kraj, pozbyć potrafili.

— Co do mnie, rzekł Czacki — wolałbym może być niewolnikiem obcego mocarstwa, niż własnego króla.

— Są różne przekonania i gusta, rzekłem — i o te się spierać niepodobna, ale bym był prawdziwie w rozpaczy, gdyby choć jeden Szwed się znalazł, podzielający to jego zdanie.

Buchholtz d.25.Lutego wyjechał do Berlina, bardzo był dla mnie grzecznym, ale ruszyć mu się ciężko zawsze było, i oderwać od swojej partyjki Whist'a. — Tak był do wizyt nie pochopny i leniwy jak (o czem się później przekonałem) i da wszelkich innych interesów. — W chwili swego wyjazdu prosił hrabiego Unruh'a, aby ten mnie zawiózł do starej księżnej Czartoryskiej z domu Wallenstein, wdowy po wielkim kanclerzu litewskim, którą zwano księżną kanclerzyną. Pojechaliśmy tam tegóż wieczora. Księżna dowiadywała się u mnie o jednego ministra szwedzkiego, który był jej wielce przyjaznym...

— Czy nie baron de Düben — spytałem.

— Nie, tamten był przed nim.

— Więc, hrabia Rudenskiold.

— Tak, to on.

— Umarł.

— A taki jam mu zawsze przepowiadała, że nie pożyje długo.

— Miał jednak lat osiemdziesiąt umierając. —

— Ale chorowity był, nie mógł długo pociągnąć. —

Nie wiem wieku księżnej, ale miała postawę bardzo poważną, i — jak się zdaje — nadzieje długiego bardzo życia.

Hrabia Unruh, o którym wspomniałem, jest głównym dyrektorem mennicy. Pochodzi z bardzo starożytnej rodziny protestanckiej, która osiedlona była na granicy Niemiec. — Stryj jego, faworyt Augusta III., pierwsze mu do szczęścia otworzył wrota. Służył on najprzód w wojsku saskiem i znajdował się w bitwie pod Kesselsdorf w r.1746. Ożenił się w Dreźnie z niejaką panną Berlepsch, damą honorową księżnej elektorowej. Szczęśliwą karyerę swą w Polsce zawdzięcza on przywiązaniu do hr. Stackelberga, który nielitościwie się z niego prześmiewać i drwić lubi. Pod protekcyą ambasadora rosyjskiego, ustanowił rodzaj zwierzchnictwa, biskupstwa nad kościołami luterańskiemi, dowodząc że tylko szlachta polska, zarządzać tu miała prawo. Złożył też konsystorz, z którego mieszczan wyłączono. Okoński, biskup poznański, wielki kanclerz, zmuszonym był przez ambasadora zrzec się swojego urzędu, gdyż nie chciał w żaden sposób układu tego zatwierdzić. — Protestanci są tu w ogóle uważani za obcych przez katolików, którzy nie lubią widzieć ich na urzędach i odznaczających się. Rola służki powolnego, jeśli nie gorzej jeszcze, którą Unruh odegrywał w domu Stackelberga; czyniła go dla wszystkich wzgardliwym. Tego dnia gdy Unruh dostał wstęgę błękitną (orła białego) ambasador nieustannie sobie z niego żartował jak zwykle i doprowadził go naostatek aż do gniewu; Unruh stanął w płomieniach, czerwony. —

Widzisz hrabio, rzekł Stackelberg do marszałka Potockiego, który z niemi grał Whist`a — mogę gdy zechcę uczynić go czerwonym.

— A nawet błękitnym, panie ambasadorze, dodał marszałek Potocki.(3)

Pani Unruh z domu Berlepsch, była jedną z osób najszanowniejszych, jakie mi się w życiu spotkać trafiło. Żyła z tym człowiekiem, nie złym może ale grubianinem i nie miłym, znosząc go z anielską cierpliwością. Unruh miał zwyczaj ciągle twarz i gębę obrzydliwym sposobem wykrzywiać. — Raz p.Sewerynowa Potocka grała z nim naprzeciw, whista.

— Zdaje mi się jednak żem źle nie grała, rzekła.

— Ja też nie przeczę temu.

— A cóż znaczą te miny.

— To były miny, zadowolnienia, dodał Unruh.

Z niedzielnych obiadów ambasadora i wizyt oddawanych mu z grzeczności poobiedzie, skorzystałem by poznać wszystkie jego wierne sługi. Liczba ich była bardzo znaczna, wszyscy niezmiernie udekorowani. On sam grywał whista zwykle, a do koła stołu mnóstwo osób stawało, ale tuż w drugim pokoju był faraon, w którym baron Unruh najczęściej bank trzymał. Ambasador sam, hr.Unruh, baron Unruh, a nawet marszałek dworu ambasadora mieli pewien udział w wygranej tego banku.

Chodziłem regularnie na wieczerze niedzielne do księcia prymasa. A że i on nie grywał i ja także, często i długo rozmawialiśmy z sobą. Raz zapytał mnie czy Szwecya jest w dobrych stosunkach z Francyą. Odpowiedziałem mu, iż mi się zdaje że tak być powinno, bo oba kraje wspólne mają interesa. — Lecz rzekł mi, Francya zdaje się opuszczać portę ottomańską. —

— Choćby Francya, rzekłem, zaniedbała własne interesa, nie idzie zatem ażeby Szwecya miała ją w tem naśladować.

Nikt mi dotąd nie mówił o ministrze rezydencie Saskim. Pan Wihtworth był tak łaskaw mnie z nim zapoznać. Zwał się Essen, ale nie należał do znakomitej' rodziny tego imienia, która się znajduje w Inflantach i Szwecyi. Ojciec jego był zdaje mi się drukarzem w Dreznie, i zwał się Essenius. Syn jego będąc w służbie rządowej i na pewnem stanowisku skrócił nazwisko, odejmując mu zakończenie łacińskie. — Essen był człowiek najpiękniejszych przymiotów, o nim mi jeszcze nieraz później wspomnieć przyjdzie.

Dnia 1. Marca zostałem zaproszony na obiad razem z ambasadorem do księżnej Kanclerzynej. Była na nim i pani Krakowska. Nie raczyła nawet przemówić do mnie. dopóki -się nie wypytała wprzódy u Ambasadora com ja za jeden był, ale potem stała się bardzo grzeczną.

Jest ona siostrą króla, a więc z domu Poniatowska, wdowa po nieboszczyku Hetmanie wielkim Branickim, który zarazem był Kasztelanem Krakowskim. Jest to pierwsza dostojność w Rzeczypospolitej. Kasztelan zowie się panem krakowskim, a jego żona, panią Krakowską. Pisze się Pani Krakowska, nie dodając Kasztellanowa. — Wszyscy inni Wojewodowie mają pierwszeństwo przed kasztelanami, z wyjątkiem jednego Kasztellana Krakowskiego. Kasztellan tego Województwa, niewiem już za jakiego panowania, położył w służbie króla i kraju znakomite zasługi, gdy Wojewoda snać zaniedbał spełnić swe obowiązki. Wynagradzając poświęcenie to, na przyszłość dostojność kasztellańską postawiono na pierwszem miejscu po Prymasowskiej godności, sądziłem z razu, że tylko dla odróżnienia go od innych kasztellanów dawano mu tytuł Pan — i nic więcej. Druga siostra królewska była wdową po panu Zamojskim, Wojewodzie Podolskim, znajdowała to wyrażenie bardzo ładnem i zwała się panią Podolską — ale to było nadużycie, powinna się była nazywać, panią Wojewodziną Podolską.

Dnia 2 Marca poszedłem zwiedzić bibliotekę Załuskich, zebraną przez dwóch braci, obu biskupów, bogatych i miłujących nauki. Potrafili ją uczynić niezmiernie wielką i obfitującą w rzadkie rękopisma, szczególniej dla historyi polskiej ciekawe. Mnóstwo w niej jest dubletów i bardzo wiele dzieł niekompletnych. Dom, który Załuscy ofiarowali na bibliotekę jest obszerny, ale korpus jego nie piękny. Poznałem się tam z jednym z bibliotekarzów księdzem Kopczyńskim, wielce zasłużonym człowiekiem, autorem grammatyki polskiej, do której wstęp, stanowiący rodzaj gramatyki powszechnej, ma być arcydziełem. Ofiarował mi on dzieło Brauna: De scriptorum poloniae et prussiae typis iam impressorum aeque ac manuscriptorum virtutibus et viciis judicium.

Cesarzowa Katarzyna II, która znajdowała tak szkaradnem, że Francuzi rabowali we Włoszech i w Niderlandach arcydzieła malarstwa i rzeźby, sama jednak kazała by bibliotekę zabrać i wynieść do Rosyi. Musiała ona tam przybyć w bardzo złym stanie, bo kozakom powierzono upakowanie i dozór przy transporcie, wiele rzeczy popsuto, wiele zginęło, wiele po drodze posprzedawano. Mówiono, że pan Czacki, o którym wyżej wspomniałem, nabył wiele rzeczy szacownych przy tej sposobności.

Widywałem często u Ambasadora starego francuza, nazwiskiem Bellecour, pułkownika dowódzcę regimentu imienia Działyńskich. Był bardzo zabawny, a mówił tonem Tambur Mażora, jak utrzymywali wojskowi, o czem ja sądzić nie mogę, bom nigdy żadnego nie słyszał. Wolno mu było pleść co się podobało. Był on jednym z tych, oficerów, których wysłano z Francyi dla pomocy Konfederatom na dowódzców. Wzięty w niewolę przez Rosyan, wysłany został na Syberyą. Opisał swe losy i przygody w książce, którą wydał pod tytułem: Relation ou Journal d'un officier français au service de la Confederation de Pologne, pris par les Russes et relégué en Sibérie. Amsterdam, 1776.

Dnia 3 Maja byłem na obiedzie u króla w Łazienkach z ambasadorem, panem Withworth, Mylordem Darnley i Mylordem Titschfield, dwoma młodemi anglikami, którzy tylko co przybyli. Ambasador mnie tam zawiózł. Przejeżdżając około Ujazdowa, spytałem się go coby ten gmach miał znaczyć.

— Jest to — odpowiedział mi, żywa historya złego królewskiego gospodarstwa. Chciał tu on zbudować pałac królewski. W skutek nieskończonych zmian, które co chwiła w nim czynić musiano, gmach został zniszczony tak, że w końcu nic już z niego zrobić nie było można. Naówczas król ofiarował go w podarunku Rzeczypospolitej, Rzeczpospolitą kosztowało to wiele pieniędzy, nim z niego zdołano zrobić koszary. W drodze ambasador examinował mnie rozpytując o Wiedniu; powiedziałem mu otwarcie mój sposób widzenia — że według mnie Cesarz Józef II. wcale nie jest tym jenialnym człowiekiem, wychwalanym przez dzienniki; że Marszałek de Lascy z wielkiemi talentami i wielkiemi zasługi, może nową organizacyą zaprowadzoną w wojsku austryackiem nadwerężył dawnego jej ducha, że zasady jego wojenne sądzę doskonałemi może w każdym innym wypadku, ale nie tam gdzie potrzeba wojnę przeciwko Turkom prowadzić; iż marszałek Laudon, według mnie był niechybnie jedynym człowiekiem zdolnym do poprowadzenia i tej wojny i każdej innej, lecz że Cesarz mu nie da żadnego dowództwa, gdyż zazdrość marszałka Lascy stara się go o ile możności trzymać na boku. — Bardzo to cieszyło Hrabiego Stackelberga, który był przeciwnym wojnie z Turcyą, i aljansowi z Austrya, a życzył daleko mocniej przymierza i zbliżenia się do Prus.

Król mi powiedział, że mu doniesiono o moich odwiedzinach w bibliotece Załuskich; iż jeślibym czego potrzebował ofiaruje mi też swoją, i że pole bibliotekarzom Reverdil i Albertrandiemu, aby mi usłużyli. Pierwszy z nich jest Francuz, dosyć światły, drugi uczony starożytnik. Wysyłanym był przez króla do Rzymu dla poszukiwania niektórych aktów odnoszących się i mogących objaśnić dzieje Polski. Później był także posłanym do Szwecij w tym samym celu. — Sala biblioteczna jest burdzo piękna, ale jeszcze nie pełna. Brakuje wielu książek, które rozpożyczają. z wielką łatwością, a potem się one nie wracają.

W pośrodku sali, na wzniesieniu, był posąg Voltair'a w szlafroku i szlafmycy, siedzącego w krześle, z napisem, który tu przytaczam dla tego że go sam król ułożył:

Depuis que i'ai ecrit,

On lit, on rit

Et l'on tolére davantage.

Zbiór sztychów królewski bardzo jest obfity, szczególniej w nowożytne roboty. — Sprowadzać każe wielkim kosztem wszystko, co się gdzie pięknego ukaże. — Układ sztychów szczególny, idą bowiem nie według mistrzów i szkół, ale wedle przedmiotów, dla tego, by, jak mówią, uwydatnić różnicę w traktowaniu jednego tematu, przez rozmaitych artystów. — Król ma także zbiór monet i medalów polskich, który ma być bardzo bogatym. Ksiądz Albertrandi ma o nim staranie.

Niewielu dawało się widzieć, albo raczej nikogom z młodzieży polskiej nie widział, wytwornie i elegancko ubranego po polsku. Gdy ze wsi przybył obywatel w stroju narodowym i znalazł się w towarzystwie, drudzy go sobie pokazywali, zowiąc — ten Polak. Prawie wszyscy ubierali się po francuzku, i chodzili w mundurach województw.

Chodziłem często do księgarni Grölla, starając się dostać książek odnoszących się to do historyi polskiej, to to do statystyki i jeografi tego kraju. W tym przedmiocie bardzo mało co, prawie nic znaleść nie można.

Ksiądz Wyrwicz przetłumaczył Buschingo na język polski, starając się z niego zrobić dobrą jeografią polski, poprawiając błędy, które cudzoziemiec, przy największej troskliwości o zapobieżenie im, uniknąć nigdy nie może, a dodając wszystko co Büsching opuścił, lub co się od czasu jak pisał, zmieniło. Z książki tej wszakże, nie umiejąc po polsku, korzystać nie mogłem.

Gröll mi mówił, iż zaczynano więcej daleko pisać jak przed tem. Codziennie prawie przynoszono mu rękopisma, po większej części rzeczy z francuzkiego lub niemieckiego tłómaczone. — Zaczynano się też krzątać starając kraj wywieść z tego upokarzającego stanu, w jakim się dotąd znajdował. — Pismo jedno na cześć sławnego Zamojskiego odważyło się nawet mówić o tronie dziedzicznym. W innym rzucono myśl przymierza z Prusami. W mowie łacińskiej, którą miał jeden z professorów uniwersytetu Wileńskiego, na cześć Jana Sobieskiego, przedstawił on młodzieży obraz wielce różny chwały i świetności przeszłych czasów, stawiąc go obok upadku i sromu dni dzisiejszych, a mogło to wielkie uczynić wrażenie, bo dotykało miłość własną. Mowa ta była drukowaną. Kazałem sobie to przepisać, znajdzie się przyłączone.

Król polski jest niezawodnie z twarzy i głowy jednym z najpiękniejszych mężczyzn, jakich w życiu widziałem; lecz wyraz jakiegoś smutku zmniejsza wrażenie, któreby ta piękna postać czynić mogła. — Nie znać na nim wcale by był bardzo sczęśliwym, włosy jego już w znacznej części posiwiały. Ramiona ma szerokie, pierś podniesioną, wzrost dość wysoki, a nogi trochę w stosunku do niego za krótkie. Zdrowia był bardzo mocnego, lecz zmartwienia i sposób życia (nadto podobno galanteryi był oddany), już go zniszczyły. Bywał w tych czasach często chorym, tak, że się o jego życie lękano, ale los go na większe jeszcze przeznaczał niedole, nad te, których doświadczył. Musiał oglądać oczyma swemi całkowite zniszczenie Polski, podzielonej pomiędzy trzech sąsiadów, niknącej z karty Europy, i pójść umierać na obcej ziemi, monarchą gracialistą, w Petersburgu.

Kołaczkowski mnie zapewniał, że Cesarz Paweł I. kazal mu był wznieść pomnik, zażądałem od barona Heding, aby mi dał opisanie jego, i otrzymałem odpowiedź, że nigdy o żadnym nie słyszał.

Stanisław Poniatowski był ulubionem dziecięciem u matki, która też ze szczególną pieczołowitością wychowaniem jego się zajmowała. Młodym będąc bardzo jeszcze, pojechał do Petersburga z panem Wiliams, ministrem angielskim, który go w swojej kancellaryi umieścił. Z tego powodu król raz powiedział panu Biörnstjerna, naówczas Sekretarzowi poselstwa szwedzkiego. — wiesz pan, że ja też byłem Sekretarzem poselstwa?

— Piękna to dla mnie perspektywa! odparł na to Biörnstjerna.

Książę Karol Saski jeździł do Peter burga za panowania jeszcze Cesarzowej Elżbiety; starał się przypodobać tej pani, i został za to księciem Kurlandzkim. Zaniedbał za to Wielką Księżnę, która później była Cesarzową i panowała pod imieniem Katarzyny II. Poniatowski naówczas ministrem będąc polskim w Petersburgu, pozyskał sobie względy Katarzyny.

Wstąpiwszy na tron zemściła się na księciu Saskim, a wynagrodziła drugiego. — W tych dwóch uczuciach szukać należy przyczyn usposobienia dla księcia Kurlandzkiego, prześladowań jakich doznał August III. w Polsce, i wstąpienia na tron Stanisława Augusta. — Książę Kurlandzki miał naówczas z sobą wśród dworu swego, szlachcica polskiego nazwiskiem Braneckiego, czy Branickiego(4), którego Wielki Książę bardzo polubił, mówił on dobrze po niemiecku palił tytuń, i pił tęgo na rozpasanych biesiadach w Oranienbaum. Znajdował się tam w chwili, gdy żołnierz z gwardyi przyprowadził Ministra polskiego, którego schwyta! w ogrodzie przebranego za krawca. Wielki książę nakazał był zrazu wrzucić go w morze.

— Po cóż tego nieboraka życia pozbawiać — zawołał Branicki, niech sobie żyje, ja ręczę Waszej Wysokości, że mu się więcej na oczy nie pokaże — proszę mi go powierzyć, a ja go natychmiast za granicę wytransportuję. — Książę zgodził się na to i rzecz została wykonana. — Usługą tą chwalił się wielce i chętnie ją królowi przypominał Branicki, ilekroć co potrzebował wyrobić u niego, — a trafiło się to bardzo często.

Czartoryscy zbogaceni, stawszy się przemożnemi z łaski Augusta II. i III., — zawadzali potem na dworze polskim, tak, że hrabia Brühl postanowił panującego wyrwać wreszcie z ich opieki. — Ułożył więc aby przeciwko nim postawić Potockich, których szczególnemi zaszczycano względami. W czasie gdy Czartoryscy szli w łaskach hrabia Brühl ofiarował córkę swą w małżeństwo Kazimierzowi Poniatowskiemu, synowi starszemu Hetmana a siostrzeńcowi Czartoryskiego. Małżeństwo to projektowane, później zerwano, a panna Brühl wydaną została za Mniszcha, krewnego i kreaturę Potockich. Czartoryscy rzucili się naówczas w opozycyą, która groźną się stała dworowi, nadewszystko od czasu wstąpienia na tron Katarzyny II.

Stanisław Poniatowski, Stolnik litewski był jednym z tych, którzy najgwałtowniej występowali przeciwko dworowi. Zapomniał się nawet raz do tego stopnia, że wśród jednego zgromadzenia dobył szpady. Król był zmuszony dać mu order Orła Białego, i szczególnym wypadkiem, ten co podawał królowi gwiazdę, którą mu miał wręczyć pomylił się. — Zwykła gwiazda kawalerów nią ozdobionych nosi napis:

Pro fide, Rege et lege.

Na gwiaździe zaś królewskiej stoi zamiast tego:

Pro fide legę et grege.

Król dając gwiazdę, dał mu swą królewską, nie kawalerską. — Był to rodzaj przepowiedni.

Augusta III. zdetronizować chciano, i dokazanoby tego, gdyby dwa miesiące dłużej' tylko pożył. Po jego śmierci Saska dynastya miała jeszcze wielu przyjaciół w Polsce, i utrzymują, że gdyby w obozie pod Wolą, Potoccy się do szabel rzucili, Poniatowski obranym by nie był.

Słyszałem w Warszawie powieść, jakoby Cesarzowa Katarzyna kazała naprzód ofiarować koronę polską Księciu Adamowi Czartoryskiemu, zwykle zwanemu księciem jenerałem — lecz że on jej przyjęcia odmówił. — Nie wiem o ile to się zgadza z prawdą.

Był naówczas posłem rossyjskim w Polsce hrabia Kajserling. — Córka jego naturalna wydaną była za barona d'Asch, sekretarza ambasady, człeka uczciwego i utalentowanego, który miał zupełne zaufanie posła, a któregom później widywał dosyć zaniedbanym i zapomnianym przez króla, chociaż miał u niego nie małe dawne zasługi.

Czartoryscy przyczynili się do wyboru swojego siostrzeńca w tej nadziei, że pod nim za niego rządzić będą, lecz wkrótce okazało się, że-się zażądał od nich wyswobodzić. — Naówczas zawiązały się między niemi a Potockiemi ściślejsze stosunki, które już odtąd trwały. Król miał także zamiar uwolnić się od jarzma, w którem go trzymał poseł rossyjski, chcąc się przyłączyć do konfederacyi Barskiej, ale mu ambasador zagroził zrzuceniem z tronu. Zląkł się tego tak bardzo, że już potom nie myślał o odstąpieniu od Rossyi.

Raz gdy wracał z przechadzki, młodzieniec pięknej postawy, w przedpokoju mu zaszedł drogę i wręczył papier, który król wziął, sądząc, że to była prośba.

Był to w istocie — pozew powołujący go, aby się stawił przed trybunałem Konfederacyi. Wkrótce jakoś potem został porwany przez konfederatów. — Wracał naówczas z wieczoru od księcia kanclerza Czartoryskiego wuja swego, w nie wielkiem oddaleniu od jego pałacu, zbrojni ludzie powóz królewski otoczyli. Paź poprzedzający karetę" (sądząc, ie to byli żołnierze rosyjscy z załogi, powiedział im tylko, by się rozstąpili. — W tejże chwili wystrzał z pistoletu zabił pod nim konia, a on padłszy zdołał się podnieść i ujrzał powóz, który ruszył ku zamkowi. Adjutant królewski Ośmiałowski uciekł, hajduk Butzow został zabity, króla zmusili konfederaci iść z sobą. Wszystko to stało się w jednem mgnieniu oka.

Wiadomo jak król został ocalony przez pewnego człeka, imieniem Kuźmę, który otrzymał pensyą od króla i żył potom we Włoszech pod nazwiskiem Kuźmińskiego, wyszlachciwszy się sobie w ten sposób samowolnie.

Nazajutrz po powrocie króla całe ciało dyplomatyczne, przybyło do zamku, składając królowi powinszowania, że zdołał niebezpieczeństwa uniknąć. Nuncyusz papiezki poświęcał był wprzódy chorągwie konfederacyi, która dla obrony wiary katolickiej zawiązaną zostaią. Wszedł pierwszy na salę.

— Ot macie skutki waszego błogosławieństwa! odezwał się król.

— Błogosławiłem też przy koronacyi Waszej Królewskiej Mości, odparł Nuncyusz.

I na tem audiencya się skończyła.

Inni ministrowie zostali dobrze przyjęci, i wyszli bardzo zadowolnieni.

Przyszła wreszcie kolej na ostatniego, a był nim minister rezydent saski. Przyjaciel mój Essen powiadał mi, że cokolwiek był zakłopotany, jak ma swój komplement obrócić, ale nic miał czasu ust otworzyć. Znalazł króla otoczonym rodziną i faworytami swemi. — Wszyscy oni razem napadli go, miotając obelgi, tak że nie było co robić, musiał co najprędzej za drzwi się wynosić.

Opiszę to później, jakim sposobem król został wreszcie zmuszonym iść razem z narodem.

W chwili mojego wyjazdu z Warszawy, byłem nawet pewny, że się w swem postanowieniu nie zachwieje. Zmienił jednak przekonanie - i to w sposób najśmieszniejszy w świecie. — Konfederacya Targowicka podtrzymywana przez Rossyą podniosła sztandar buntu. Rozpoczęto się już ucierać i jenerał Kościuszko odniósł był nad Rossyanami zwycięztwo. — Nalegano na króla, aby się udał do obozu, który się formował niedaleko od Warszawy, by przytomnością swoją, wojskom dodał ducha. Ksiądz Piatoli miał jechać do Drezna i traktować z tym dworem o przyjęcie korony polskiej dla Infantki, bo tak zwano wówczas księżniczkę Saską. Piatoli otrzymał był audiencją w chwili odjazdu i miał tylko odebrać rozkazy i instrukcje. Wchodząc ujrzał tłumoki, pełne mundurów, a na stoliku porozkładane szpady i szable, fuzje i pistolety.

— Postanowienie Wasej Królewskiej Mości, odezwał się Piatoli — jedno może kraj uratować. Widzę, że W. królewska Mość chcesz się udać do obozu.

Król przybrał naówczas 'postawę rycerską, zbliżył się z wielką powagą do stołu, porwał szpadę, którą z pochwy obnażył i zawołał:

— Na ten raz, ręczę, będziemy się tęgo bili! Piatoli niezmiernie rozczulony, pod wrażeniem tej sceny, siadł do powozu i jak mógł najprędzej pospieszał.

Nie dojechał jeszcze do granicy, gdy się spotkał z damami, z otoczenia królewskiego, które uchodząc z teatru "wojny, wyjechały były z Warszawy, ale się zatrzymały na drodze, odebrawszy przez umyślnego kurjera wiadomość od króla, o jego akcesie do konfederacyi Targowiekiej.

Nazajutrz po wyjeździe Piatolego zebrał król Radę, chcąc jej oświadczyć urzędownie swe postanowienie. — Większa część Rady odmówiła — i niechciała iść za jego przykładem. — Spodziewano się tego po Małachowskim, Potockim i innych, ale objaw ten ze strony księcia Sapiehy, Marszałka konfederacyi litewskiej zdziwił niezmiernie wszystkich. — Wątpiono o jego patryotyzmie; domyślano się, że pod wpływem wuja swojego Branickiego oddał się Rossyi. — Sapieha był niesłychanie zadłużony i wiekuiście w kłopotach i interesach szukający ratunku. Przemówił do króla, mniej więcej w tych słowach:

— Wasza królewska Mość, odzywałeś się często, żem był złym obywatelem; przekonamy się teraz, czy zdanie to było słusznem. Nadto mam przywiązania do kraju i poszanowania dla złożonej przezemnie przysięgi, abym miał przystąpić do Konfederacyi, której celem jest obalenie konstytucyi, przez nas uchwalonej i ustanowionej.

Wychodząc z Rady, marszałek Małachowski, któremu Sapieha zawsze się ukazywał nieprzyjaznym, odezwał się do niego.

— Mości książę, szlachetne postanowienie W. Ks. Mości, może go zmusić do opuszczenia kraju, równie jak nas wszystkich. W jakim stanic są finanse księcia? Czy masz pieniądze?

— Nie mam nic, odparł Sapieha.

— Jeśli tak, to pozwólże W.Ks. Mość, abym jej mój worek otworzył... dodał Małachowski.

Wracam jeszcze do króla polskiego. Zbywało mu zupełnie na charakterze i energii. Rozrzutnym był nie umiejąc być wspaniałym. Dawać nie lubił, ale odmówić: nie umiał. Nie był złośliwym, ale mści! się dziecinnie w drobnostkach. Nie był dobrym, ale tak słabym, że często mógł za dobrego uchodzić. Nic wiem czy miał tyle osobiste'] odwagi co jego bracia, lecz brakło mu odwagi ducha i dawał się prowadzić wszystkim, co go otaczali, co się zbliżali do niego, po większej części kobietom, albo wpływowi płci ich lub silniejszemu hartowi ulegając. Z wyjątkiem tylko księcia Prymasa, który był wielce energiczny. (?) Upodobanie w kobietach i zalotność była w nim namiętnością najsilniejszą — panującą. — Pragnienie posiadania wszystkich pięknych kobiet, jakie spotykał i płochość z jaką je potem porzucał, przyczyniły mu nieprzyjaciół wielu. Kobiety które mają wpływ ogromny w tym kraju — owe piękności ukochane i zapomniane, przyczyniły się wielce do zwiększenia i zaostrzenia opozycyi przeciw niemu, która byłaby wzrosła do olbrzymieli rozmiarów, gdyby jej wszechmocność Rosyi nie tłumiła; posiłkowana środkami korupcyi, jakie sam król zawsze miał w ręku.

Król, jakim go tu odmalowałem, nie miał zdolności do uszczęśliwienia kraju, to pewna, ale posiadał wszystkie świetne przymioty, które mu wybornie monarchiczną rolę reprezentacyjną spełniać dozwały. Piękny, miły, prześlicznie mówiący po polsku, po łacinie, po niemiecku, po włosku, po francuzku i po angielsku, niedoskonale świadom wszystkich nowinek literackich i wszelkich nowych instytucyi obcych krajów, — cudzoziemcom rozmową swą imponował — czarował ich. Jako marszałek dworu wielkiego jakiego państwa mógłby był czynić honory w niezrównanie świetny sposób. — Płacił pensye uczonym, którzy mu przygotowywali dobre wyciągi z ksiąg nowych, co mu ułatwiło sądzenie i mówienie o nich, chociaż sobie pracy czytania ich nie zadał. Miał wszędzie doskonałych i płatnych sowicie korespondentów. Był też niechybnie jednym z panujących najlepiej zawsze uwiadomionych o tem, co się w Europie działo.. Przez niego ambasador rosyjski odbierał najświeższe i najciekawsze wiadomości. Nazajutrz po otrzymaniu poczty, Komarzewski udawał się runo o godzinie dziesiątej do pałacu ambasady i zdawał posłowi sprawę z otrzymanych wczoraj depeszy.

Król pełen był najsłodszych grzeczności wzglądem osób, które sobie pragnął pozyskać, a w ogóle wszyscy ci, którzy mogli w jakikolwiek sposób wpływać na opinią i sąd o nim za granicą, nigdy mu nie byli obojętni.

Niegdyś bywał król często w domu pani Geoffrin w Paryżu. Gdy wstąpił na tron zaprosił aby go raczyła odwiedzić w Warszawie. Gdy przybyła, postawiono ją w zamku i znalazła tu z wielkiem podziwieniem apartament zupełnie tak urządzony jak ten, który miała w Paryżu. Też same rozmiary, te same obicia, takież meble, aż do książki, którą w wigilią odjazdu zostawiła na stoliku, rozłożonej na tej samej karcie i oprawnej, jak tamta.

Polska winna nieochybnie królowi wielką wdzięczność za to wszystko co uczynił dla podniesienia nauk, dla dźwignięcia podupadłego wychowania publicznego.

W Warszawie król założył szkołę wojskową. Ze szczczególnem staraniem usiłował dla uniwersytetów pozyskać nauczycieli jak najlepszych. Ze szkół wychodzili ludzie wykształceni, których król używał szczęśliwie, obsadzając niemi swoję kancelaryą, biorąc ich za sekretarzy, do misij zagranicznych, przeznaczając im potem wyższe posady. Wychodzili z nich też ludzie, którzy na sejmach odznaczali się świetnie talentami i nauką swoją i pałali chęcią oswobodzenia ojczyzny od wstydliwego jarzma, które ją przygniatało. Król tego ani przewidywał, ani sobie życzył, nie domyślał się nawet ich istnienia, gdy sejm 1788 roku na którym się ukazali, objawił o nich Polsce.

Ambasador cierpiał bardzo często na gwałtowne kolki, które często o życie jego lękać się kazały. Essen mi powiadał, że zmartwienia, jakich doznał w Kijowie w czasie pobytu cesarzowej w tem mieście, mocno jego zdrowie nadwerężyły, a mimo to, rachując zawsze na dawniej silną konstytucyą, pozostał jak był łakomym. Miał też nieustanne niestrawności. Hrabia Stackelberg w młodym dziś jeszcze wieku wysłany był do Hiszpanii, jako minister rosyjski. Z depesz" Jogo zadowolnieni byli w Petersburgu. — Gdy powrócił, znajdowano go miłym i zręcznym i mianowano ambasadorem w Polsce.

Długo był tutaj spokojnym, szczęśliwym i wszechmogącym. Utrzymywał nawet korespondencya prywatną z cesarzową i zdawał się u niej mieć nadzwyczajną wziętość i laskę. Gdy Branicki ożenił się z panną, Engelhardt, damą honorową cesarzowej, a siostrzenicą lisięcia Potemkina, począł potajemnie występować przeciwko niemu; zniechęcać dlań Potemkina i przez niego działać u dworu przeciw Stackelbergowi. W Kijowie cesarzowa dozwoliła mu się znajdować i przedstawić sobie. Zobaczywszy go tam, odezwała się:

— Stackelberg zestarzał.

To i ostrzeżenie już było niedobrą wróżbą.

Przy stole zauważyła cesarzowa, że się strasznie objadał. Odpowiedział na to, że miał tak pożerający apetyt; że w Hiszpanii całe lasy pozjadał.

Odpowiedź ta się niepodobała.

Cesarzowa znajdowała, że dawne swe koncepta powtarzał za często. Nie zapraszano go do karety cesarzowej, dla odbywania z nią spacerów, gdy inni mniej zasłużeni i nie tak wzięci, dostąpili tego szczęścia.

Dla ukrycia o ile możności upokorzenia tego przed Polakami, których wielu wówczas znajdowało się w Kijowie; wślizgał się do jednego z powozów, które szły za cesarzową, wioząc osoby mniej znaczące, należące do jej dworu. Nie mniej jednak rzecz się ta rozgłosiła, a sposób w jaki się ratował, wcale się nic przyczyniał do zyskania mu poszanowania. Lecz przedstawiał on potęgę Rosyi w Polsce, której się obawiano, rozdawał pensye, któremi dwór obdzielał i nie mniej adorowali go ci nikczemnicy obywatele, którzy swą ojczyznę sprzedawali.

Odwołany z ambasady swej w Polsce, został wysiany jako poseł do Szwecyi. Tu duma jego do najwyższego stopnia raziła i niepodobała się. Książę regent zażądał najmocniej i otrzymał to, że go odwołano.. Powróciwszy do Petersburga, zniknął tonąc w tłumie i wegetował prawie zupełnie zapomniany aż do przybycia króla polskiego. Cesarz Paweł naznaczył go i kazał mu pełnić obowiązki szambelana przy królu co było dlań nowem upokorzeniem. Nie przeżył też go zbyt długo. Zupełne zniszczenie zdrowia ściągnęło mu paraliż, który prawic z dziecinnieniem bezsilnem się skończył. Napróżno jeszcze chciał się ratować wodami karlsbadzkiemi, od których powracając, zmarł w Dreznie w r.1799.

Hrabia Stackelberg mały był i otyły, — fizyognomią miał nie piękną wcale, ale pełną wyrazu i inteligencyi. Znać na nim było, że życia nie oszczędzał, starszym daleko wydawał się, niż był w istocie. W towarzystwie przyjemny był i wesoły.. W sposobie obejścia się zachowywał powagę, która przeradzała się w nieznośną dumę, szczególniej względem tych, których podobało mu się lekceważyć i nad niemi się znęcać. Daleko grzeczniejszym był względem obcych niż dla Polaków. Z pomiędzy nich więcej szanował tych, którzy sami szanować się umieli, niż takich co nikczemnie i podle starali mu się przypodobać i biegali koło niego. Z temi obchodził się nie lepiej jak ze swemi lokajami. Żadnych okrucieństw i gwałtów, któremi pamięć swą w Polsce uwiecznili Saldern i Repnin poprzednicy jego, niedopuścił się Stackelberg w czasie swojego poselstwa w Warszawie.

Obejście się jego z królem polskim nie było zapewne tak grzeczne i względne jakby może być było powinno, lecz porównawszy je z obchodzeniem się poprzedników jego, niezmiernie wiele zyskiwało.

Raz gdy książę Repnin obiadował u króla, rozmowa padła na wypadki, w których ludzie zmuszeni bywają ratować się od głodu, rzucając do zatrudnień stanowi ich nieodpowiednich, ale do których czują się usposobieni.

— Ja, rzekł biskup Młodziejewski, zostałbym nauczycielem w szkole.

— Co do mnie — odezwał się król, prawdziwie nie wiem, jakbym sobie w takim razie dał radę.

— Radziłbym W. Królewskiej Mości, zostać tancmistrzem — podchwycił książę Repnin — Stackelberg nigdyby się podobnego wybryku nie dopuścił.

Duma jego i nacięcie były pomimo to do niezniesienia, ale też trzeba niepospolitego charakteru i głowy, ażeby ją takie powodzenie nadzwyczajne nie zawróciło.. Przez lat siedemnaście nawykłym był widzieć wszystko płaszczącem się przed sobą, częstokroć aż do największego upodlenia. Trudno mu było uwierzyć, że się to kiedykolwiek zmienić mogło. Wszystko się do rewolucyi przygotowywało do koła, ślepym był i uwierzyć w nią, nie mógł.

Hrabia Stackelberg kobieciarz był wielki.

W tym czasie przywiązał się był do księżnej Radziwiłłowej, której mąż miał kasztelanię, a potem dostał województwo wileńskie Księżna porzuciła go, przechodząc do Withwortha. — Zaczął się starać potem o względy pani Ożarowskiej, której mąż naówczas kasztelan, został poźniej hetmanem. Gdym był w Warszawie, ona zawsze grywała z nim partyę whista.

Lubił bardzo żartować sobie z ludzi i zabawiać kosztem drugich; miewał też zwykle dwóch lub trzech takich, którzy mu służyli chętnie do tej igraszki. Unruh zajmował główne miejsce.Żył bardzo kosztownie, widywał mnóstwo ludzi, bywał w wielu domach, ale w wyborze osób nie był wcale skrupulatnym. Wielu awanturników wciskało się do jego domu. Jeden z tych panów, rodem Francuz, przybył raz do niego na obiad bardzo wcześnie. — Ambasador który był zwykł przed obiadem grać partyę billardu, spytał go czy grywał w billard.

— Dawniej, rzekł Francuz, grywałem bardzo dobrze, ale spadłszy raz z mostu wywichnąłem rękę, i od tego czasu gram nieszczęśliwie.

— Dam waćpanu ile chcesz punktów z góry.

— Sześć.

— Zgoda, idzie — sześć.

Francuz wygrał wszystkie partyę — jednym punktem mając więcej.

— Sześć zanadto, dam waćpanu pięć — odezwał sio, ambasador.

Francuz znowu wygrywał tak samo, jednym punktem więcej mając.

Zaczęto powoli zmniejszać punkta na cztery, trzy, dwa, jeden — a Francuz ciągle w tenże sposób wygrywał.

Ambasador widząc, że się dał temu jegomości oszukać, skończył grę i odezwał się. —

— W istocie jeżeli waćpan spadł — to — przyznać należy — padeś bardzo szczęśliwie — (vous etes heureusement tombé.)

Withworth wprowadził mnie do domu pani Szaniawskiej, z domu Scipion. Mąż jej był starostą małogoskim, z tego powodu zwano ją zwykle starościną małogoską. Towarzystwo w jej domu zbierało się bardzo przyjemne. Spotykałem tu często księżnę Radziwiłłowę, księżnę de Ligne, hr. Stanisława Potockiego, panią Wincentowę Tyszkiewiczową, marszałka Potockiego, panią Stanisławowę Potockę. — Marszałek Potocki często tu spędzał wieczory, tu miałem przyjemność zrobić z nim znajomość, która później zmieniła się w najpoufalszy stosunek przyjacielski.

Na jednej wieczerzy u marszałkowstwa Mniszchów, król zaszczycił mnie długą rozmową. Rozpoczął od wojny finlandzkiej, i gdym mu powiedział, że bitwa pod Willmansbrand nie byłaby przegraną gdyby jenerał Wrangel, potrafił był powstrzymać zbyt szalony zapał swych żołnierzy, którzy pospieszywszy się z napadem, okazali potem przy cofaniu się najzimniejszą krew — dodał, że marszałek Keith słowo w słowo mówił mu toż samo, —

Przeszedł później na inny przedmiot, na wojnę teraźniejszą przeciw Turkom, która zabijała wielkie masy ludzi nie żelazem nieprzyjacielskiem, ale chorobami. — Pochodzi to z różnicy klimatów, dodał. — Ośmieliłem się mu uczynić uwagę, iż zdawałoby się jakoby natura sama, chciała niemi zakreślić granice państw, a panujący grzeszyli chcąc je pogwałcić i minąć, — Dodałem to, o czem słyszałem od marszałka Laudon'a, że Piotr pierwszy, zdobył kraje na Persach, które potem opuścił, cofając z nich załogi swoje, gdyż żołnierze nie mogli znieść klimatu — i padali jego ofiarą. (NB. Wojna którą Rosya prowadzi teraz przeciw Turkom, a do której i król polski chciał należeć i brać w niej udział, ma na celu zdobycze w krajach gorących. )

Dnia 17. Marca odebrałem depesze, któremi król mnie uwiadomił, że w Warszawie był niejaki baron Heyking, który nadsyłał do Szwecyi wiadomości o Polsce. Król kazał mi dać wiedzieć, że to bynajmniej nie powinno mnie niepokoić, gdyż Heyking zaczął ten obowiązek spełniać, dobrze wprzód niżeli ja przybyłem do Warszawy. — Zażądał on aby mu nadano charakter dyplomatyczny, a król polecił odpowiedzieć mu, że zgodnie z prawami konstytucyjnemi szwedzkiemi, posady dyplomatyczne mogły być tylko krajowcom powierzane.

Gdy miałem być przedstawiony królowi, ten sam baron Heyking znajdował się między przybyłemi gośćmi, pospieszył zaraz zapoznać się ze mną, mówił mi wiele na pochwały króla i jenerała Toll i dal mi do zrozumienia iż był z nim w ściślejszych stosunkach, z powodu wolnomularstwa. — Wyznawał tez głośno wielkie dla narodu szwedzkiego poszanowanie i miłość. — W kilka dni po odebraniu tej depeszy, gdym był u ambasadora, Heyking mocno się przysiadł do mnie.

— Bardzo bym rad, rzekł, obeznać się z konstytucyą szwedzką, czy też obcej narodowości człowiek, nie może być do służby przyjęty.

— Do misyi dyplomatycznych za granicą, nie — odpowiedziałem.

— Właściwie nie o to pana chciałem pytać, podchwycił zmięszany nieco, — przecież ludzie utalentowani należą do całego światu, a król mógłby się użytecznie posłużyć cudzoziemcami, gdyby miał władze, ich użyć.

— Tę władzę król ma, rzekłem, można, nie będąc szwedem, służyć w wojsku i z czasem zostać nawet Feldmarszałkiem, ale dowództwa w fortecy nie może król powierzyć cudzoziemcowi. Można nie będąc szwedem dostąpić wszelkiego urzędu w służbie cywilnej, jeśli się dowiedzie zdolności, lecz tylko z wyjątkiem dyplomacyi zagranicznej.

— Ale ja, o tem nie mówię wcale, przerwał, i pytam tylko przez ciekawość. — Miło jest znać rozmaite prawa i zwyczaje różnych krajów.

— Rozumiem to, odpowiedziałem, lecz objaśniając pana, i zaspokajając ciekawość jego, nic pominąć nie mogłem.

Baron Heyking pochodzący z dobrej, dawnej rodziny kurlandskiej, miał wielkie zdolności, lecz udręczony swoim położeniem nic nie znaczącym, pałając chęcią zajęcia w świecie jakiegoś stanowiska, wdawał się za nadto w rozmaite intrygi a w istocie do żadnego kraju przywiązania nie miał. — Podróżował wiele. Był szambelanem elektora Trewiru. Ożenił się z panienką, której matka była guwernantką, instytutu panien szlacheckich w Petersburgu.

Baronowa była garbata i poczwarnie, straszliwie brzydka, ale dobra bardzo i miła, a pełna wiadomości i nauki. — Więcej z pewnością warta była od swego męża. Pochodziła rodzina jej z Francyi, lecz przywiązała się silnie do przybranej swój ojczyzny Rosyi, gdy o Heykingu trudno było powiedzieć kogo oszukiwał a komu służył. — Zdaje mi się, że ten co lepiej' płacił, miał go za sobą.

Heyking był w Warszawie narzędziem sławnego barona Howen'a, który długo przeciwny dworowi petersburgsldemu, i o mało za to nie straciwszy całego majątku, zmienił system opierając się na protekcyi cesarzowej rosyjskie", szykanując i drąc się nieustannie z księciem kurlandskim. Heyking pod tym względem pomagał mu bardzo dzielnie. Małżeństwem swem zyskawszy protekcyę w Rosyi, pomimo to korespondował i donosił dworowi szwedzkiemu i starał się otrzymać miejsce ministra lub sprawującego interesa Szwecyi w Polsce; potem znowu chodził około tego, aby otrzymać posadę ministra polskiego w Szwecyi, a gdy mianowano na nią hr. Potockiego, chciał z nim jechać do Stockholmu jako sekretarz ambasady. Gdy mu się to wszystko nie powiodło, udało mu się dostać miejsce posła z powiatu piltyńskiego w Kurlandyi. Mały ten powiat szczupłą liczbę mieszkańców zawiera, Heyking jako poseł obrany przez szlachtę, grał rolę i przybierał tony ambasadora jednej z największych potęg europejskich.

Nie zapomnę nigdy jednej z not przez niego podanych, która się zaczynała: "Wierny powierzonemu mu mandatowi nakazującemu swych współobywateli, niżej popisany i.t.d."

W kilka dni po przybyciu mojem Tepper mi powiedział, że odebrał z Petersburga listy do barona de Stierneld. W jednem z pism moich do Szwecyi napomknąłem jak mi miło było żem się tu współziomka mógł spodziewać i — odebrałem rozkaz naglądania na jego postępowanie i wywiedzenia się zkąd mógł ciągnąć pieniądze na swe podróże. — Szczęściem dla mnie, nie przybył wcale i uwolniony zostałem od nader nieprzyjemnego zlecenia. Baron Nolken przejeżdżając przez Warszawę mówił mi tylko, że cesarzowa dowiedziawszy się o roli jaką Stierneld odegrywał na ostatnim sejmie, stojąc w opozycyi, przyjmowała go z wielkiemi oznakami szacunku. Jedynym jego błędem popełnionym w Petersburgu było, że naiwnie brał to dla siebie, co czyniono w chęci naprzykrzenia się królowi.

Byłem zaproszony na jednę wieczerzę, którą księżna do Nassau wydawała dla ambasadora i dla jego otoczenia. Osób na niej było niewiele. Księżna opowiadała nam, że z liczby zaproszonych, dwadzieścia sześć osób zachorowało. Uwierzyłem temu w prostocie ducha i sądziłem, że jaka epidemia grasowała po mieście. — Uspokojono mnie wszakże zapewnieniem, iż księżna Jejmość miała zwyczaj kłamania i w ten sposób starała się uniewinnić z małej liczby przytomnych gości. Księżna de Nassau, była z domu Gozdzka. Ojciec jej, skąpiec wielki zebrał był bardzo znaczną fortunę, której ona stała się jedyną spadkobierczynią. — Poszła była naprzód za mąż za księcia Janusza Sanguszkę, z którym się przez rozwód rozstała. W Spa zrobiła znajomość z panem Charles de Mailly, zwykle zwanym księciem de Nassau. Sądziła, że jest w istocie księciem, posiadającym jakiś kraik w Niemczech, a on był przekonany, że księżna miała niezmierne bogactwa.

Tymczasem ojciec księcia przez trybunały cesarstwa, uznany został nieprawym synem, a księstwo Siegen oddano księciu Oranyi. Księżna ówczesna Sanguszkowa już była n tenczas strwoniła znaczniejszą część swojego majątku. W ten sposób oszukali się wzajem oboje. Małżeństwo zawarte zostało, gdy król szwedzki znajdował się w Spa. Utrzymywała to pani, że król się w niej kochał, i że dla walczenia przeciwko księciu de Nassau wydał wojnę, która tego roku wybuchnęła. Niezmiernie się tem pyszniła. Mówiła mi, że proponowała królowi handel nader dla Szwecyi korzystny. Miała mu dostarczać drzewa z ogromnych lasów dóbr swoich ukraińskich. Wprawdzie nie bardzo była mocną w jeografii, ale na dowcipie jej nie zbywało, miała go wiele. Kłamstwa jej przybierały postać poetycznych romansów, których obfite źródło nigdy się nie wyczerpywało. Marszałek Potocki chodził tam często dla przyjemności słuchania żywych jej opowiadań. Była niegdyś bardzo piękną i niezmiernie romansowego usposobienia i fantazyi. Gdy śliczny jej pałac, który miała w Warszawie palił się — zatrzymała się w domu naprzeciw niego, siadła w oknie dla przypatrzenia się pożarowi i śpiewała aryę Didony, oglądającej Kartago w płomieniach. Lubiła bawić się kosztem drugich w sposób często bardzo zjadliwy i uszczypliwy. Przedemną był w Warszawie minister duński, którego nazwiska sobie przypomnieć nie mogę.

Jednego dnia księżna mu powiada.

— Jakże pan rzadko u mnie bywasz, jak pan jesteś niegrzeczny.

— Księżna pani daruje, ale ja tak daleko mieszkam.

— A! prawda, rzekła. — Szkapy to fatyguje (Cela fatigue les bètes. — Rozumie się konie).

W miejscu pałacu, o którego pożarze wspomniałem, chciała sobie zbudować nowy, przygotowano plan bardzo wspaniały. Miał być niezmiernie obszerny, lecz zaledwie dokończono pawilon, który stal w końcu bocznego skrzydła, gdy księżnie pieniędzy nie stało na ciąg dalszy.

W całe pięknie pawilon ten sobie umeblowała i mieszkała w nim. prawiąc tysiące różnych rzeczy skomponowanych dla wytłumaczenia czemu budowla została przerwaną. Reszta gmachu stała w ruinach.

Na wieczerzach u pani Krakowskiej, w małem kółku, bywałem często. Znajdowałem tam zwykle księżnę de Nassau i do Ligne, panie Wincentowę Tyszkiewiczowę i panią Aleksandrowiczowę, komandora Maisonneuve, czasem panów Withworth i Buchholtza. Tu nie grywano w karty, Maisonneuve czytał głośno, a panie haftowały. Wszystkie pracowały dla pani de Nassau, która chciała dla księcia zrobić wspaniały namiot. Haftowane meble do niego, całe były siane w trofea i laury.

Pan Bonneau zaprosił mnie na obiad dla zapoznania z prałatem Ghigiotti, sekretarzem króla, do spraw duchownych. By! to Włoch rodem, chytry i przebiegły. — Fizyognomię miał wcale miłą; stary nie był, ale złamany i chorowity. Znać żył wiele i życiem szafował. Nie odmawiał sobie żadnej przyjemności i opłacał je sowicie z kieszeni króla, który, jeśli pieniędzy nie miał, dawał mu wexle, a Ghigiotti dla prędszego zdobycia grosza, sprzedawał je z ogromnemi ustępstwy. Bonncau powiedział mi, że życzył sobie ze mną zrobić znajomość, i że w tym celu nawet uczynił wyjątek z reguły, od której nigdy nie odstępywał, jadając zawsze u siebie w domu. Na ten raz jednak, odstąpił od niej.

Zrozumiałem dobrze iż król dał mu polecenie, aby mnie wyspowiadał i co można ze mnie wyciągnął.

Szanowny prałat udawał wielką dla mnie serdeczność.

— Niech się pan strzeże, bo tu na pana oczy są zwrócone — rzekł do mnie.

— Tem lepiej, odpowiedziałem, mam nadzieję, że oczy te niedostrzegą nic prócz dobrego i pochwały godnego.

— Nie, ale mówią, żeś pan ciekawy dowiadywać się o wszystkiem i że jesteś przez króla tu przysłanym.

— Miałbym bardzo złe wyobrażenie, odezwałem się, o podróżnym, któryby w kraju przebywając, nie starał się go poznać i coś nauczyć. Na to nie potrzeba szczególnego polecenia.

Chodziłem potem często do Ghigiottego w soboty i spędzałem tam kilka godzin popołudniowych. Znajdowałem zwykle nuncyusza papiezkiego, audytora nuncyatury, księdza Benvenuto, a niekiedy hrabiego Tomatis.

Monsignor Saluzzo nuncyusz papiezki był Neapolitańczykiem, nie odznaczał się ani zdolnościami szczególnemi — ani wielką nauką, ale był człowiek nadzwyczaj miły i przyzwoity..

Audytor ksiądz Moscardini był wielce zdolny i znał swoją rzecz doskonale, ten zajmował się interesami. Po francuzku źle mówił, ale umiał wypowiedzieć co chciał. Zręczny był i giętki bardzo. Ksiądz Kołłątaj, o którym niżej jeszcze mówić będę miał zręczność, życzył sobie uzyskać dla kościoła polskiego swobody, jakie miał kościół gallikański, a to wcale do gustu Moscardiniemu nie przypadło.. Tego dnia, gdy Kołłątaj mianowany był podkanclerzem na urząd, który go stawił w konieczności częstych i ścisłych z nuncyaturą stosunków, audytor nie wiedział jeszcze wcale o nominacyi. Byliśmy w ogrodzie u księżnej Sanguszkowej, ktoś wspomniał o Kołłątaju. Ks. Moscardini puścił się w wjgadywania przeciw niemu i dokończył zowiąc go — Un birbante.

W tem Niemcewicz się odezwał — Król go dziś mianował podkanclerzem....

— Galantuomo! galantuomo! poprawił się zaraz audytor — galantuomo!

Niecierpiał narodu francuzkiego i gdy raz począł o nim mówić nie łatwo go było powstrzymać. — Ale w końcu, ażeby się niby okazać bezstronnym, zwykle dodawał.

— Ano, trzeba być sprawiedliwym, perukarzy i kucharzów mają doskonałych — to prawda!

Mówiono mi, ze mianowany był później biskupem w Neapolitańskićm, i że wyszedł na przeciw legijom polskim, które poprzedzały Bernadottego w awangardzie. Przemówił do oficerów po polsku (bo język ten znał doskonale) i wyrobił to, że się z rezydencyą jego bardzo grzecznie i względnie obeszli.

Ks.Benvenuto starzec ślepy i złamany, ale z twarzą świeżą jeszcze, był sekretarzem ks. Ricci ostatniego jenerała zakonu Jezuitów. — Ten pełen był dowcipu, zdolności i nauki. Rozmowa z nim niezmiernie była zajmująca. —

Hrabia Tomatis przybył do Polski z dobrym zapasom kart poznaczonych. Dowiedziono mu to i mowa była o tem, żeby go powiesić, ale wdzięki jejmości uratowały go od tego fatalnego końca. Ożeniony był ze sławną baletniczką, która się bardzo podobała królowi i ambasadorowi. Do śmierci pobierała pensyą od króla. Raz pewna pani wymawiała jej rzemiosło, którem zarabiała i pieniądze, jakie jej dawano.

— Cóż to dowodzi? rzekła p.Tomatis, więcej od was jestem warta, to tez mi więcej dają. — W istocie dama o której mowa, miała także małą pensyjkę, ale wcale innym sposobem nabytą.

Odebrałem pakiet przez pocztę a w nim była książka pod tytułem.: Peril de Ia balance du Nord. (Niebezpieczeństwo równowagi na Północy). — Gdym ją otworzył, pierwszą rzeczą która mnie uderzyła, była nota, którą gdzieś znałem, przypominając sobie żem ją, czytał. Była ona w istocie wyjętą z jednej z moich depeszy do barona de Stael.

Tym sposobem dowiedziałem się, zkąd mi ta paczka przyszła. — Pokazałem tę książkę Lucchcsiniemu; dostarczył pieniędzy dla przełożenia jej na język polski. Wykonał tłumaczenie młody człowiek nazwiskiem Bieńkowski. Cesarzowej rosyjskiej wmówiono, ie ja pisałem tę książkę po francuzku, a mój przyjaciel Niemcewicz przełożył ją na język polski; ztąd nienawiść, jaką cesarzowa do nas obu powzięła.

Niejaki p.Hesse utrzymuje, że on to napisał po niemiecku, i posłał królowi Gustawowi III. przez p. Bildt's. Ten powiadał mi, że w istocie Hesse oddał mu jakiś pakiecik, o którym nie wiedział co zawierał, i że go prze słał królowi baron de Stael, że król mu udzielił noty, któremi francuz, imieniem...posłużył się do zrobienia tej książki. Zdaje mi się, że Hesse noty te pisał, bo w książce dokładniej jest wszystko wyszczególnione, niżeli zwykło bywać u francuzów. W jednem tylko miejscu Slezwik zamiast Holstein — stoi. Król kazał książkę tę przełożyć po feńsku.

Król polski, który dość długo obchodził się ze mną bardzo mile, był tak względnym iż mi oświadczył, że widzieć mnie będzie z przyjemnością na, swych wieczorach w Łazienkach, ilekroć zechcę tam przybyć. — Kiedy niekiedy korzystałem z tego. Młody oficer gwardyi francuzkiej, margrabia de Fenouill toż samo pozwolenie otrzymał. Raz wieczorem pojechaliśmy do Łazienek. Wieczór rozpoczął się od czytania głośnego, czytał komandor Maisonneuve; a umiał czytać wybornie. Mówiono, że był niegdyś aktorem. Zaledwie kwadrans to trwało gdy poczta przybyła przynosząc nowinę o zwycięztwie odniesionein przez księcia de Nassau nad Turkami niedaleko Chersonii. Przerwano czytanie, ruszyli się wszyscy, radość była powszechna. Nassau już być musi w Konstantynopolu, odezwano się. — O Panu Fenouill i o mnie zapomniano zupełnie. Nikt nawet niepomyślał o zapoznaniu się i zbliżeniu do nas. — Wyjechaliśmy więc, a ja więcej już nie pokazałem się na wieczorach, w Łazienkach.

Król życzył sobie mieć w Warszawie ministra szwedzkiego. — Polecił marszałkowi Raczyńskiemu, aby mi dał wiedzieć przez wspólnego naszego przyjaciela p. Essen ministra saskiego, żem powinien był urzędowo wystosować żądanie do Raczyńskiego, prosząc aby raczył uprzedzić króla JMości o mojej przyszłej nominacyi w ten sposób, by król mógł odpowiedzieć na usilne przedstawienie, które Rosyanie czynić będą przeciwko mojemu przyjęciu - — że już mi wprzódy przyrzekł przyjąć mnie. — Ton krok tedy natychmiast dopełniłem. Szczęściem listy moje uwierzytelniające przybyły. Zaczynałem się niepokoić położeniem, w jakiem się znajdowałem. Napisałem do pana d'Asp list, którego kopię tu przyłączam.

Jużem był postanowił opuścić Warszawę i jechać do Berlina; uprzedziłem wszystkich o wyjeździe moim, prosiłem nawet króla o posłuchanie pożegnalne, ale togo mi nie dano, bo król wiedział że zostanę. List w którym zawarte były rozkazy abym nic opuszczał Warszawy, wstrzymano na poczcie i zakomunikowano go królowi. Odebrałem go dopiero w kilka dni później.

Dnia 10 sierpnia 1788 roku, złożyłem do rąk króla polskiego listy uwierzytelniające mnie jako ministra Rezydenta przy jego dworze, na audiencyi prywatnej, w gabinecie J.K.Mości w Łazienkach, przyczem przemówiłem w następujących słowach.

— Najjaśniejszy Panie! Król pan mój namiłościwszy pragnąc utrzymać przyjaźń, która go wiąże do Najjaśniejszej osoby Waszej, mianować mnie raczył ministrem Rezydentem przy W.Kr.Mości. — Upraszam W.K.Mość, abyś mnie łaskawie przyjął. Będę. się starał pozyskać względy Waszej Kr. Mości postępowaniem rozsądnem, uczciwem, nieposzlakowanem i przez poszanowanie winne nietylko majestatowi tronu, ale też cnotom, które w tej chwili blask jego podnoszą.

Ambasador rosyjski dawał co niedziela wielkie obiady, na które byłem raz na zawsze proszony. Tym czasem wieść się rozeszła o bitwie na morzu, która miała się odbyć między flotami szwedzką a rosyjską. — Na wszelki wypadek gdyby w tem coś prawdy być miało, zdawało mi się przyzwoitem nie pokazywać się już w domu ambasadora. Poleciłem księdzu Aufresne, aby o tem Jego Excellencyę zawiadomił.

Hrabia Stackelberg rozumiał, żem tak postąpił dla rozjątrzenia przeciwko Rosyanom narodu polskiego, który już i tak burzył się przeciw nim.

Hrabia Jan Potocki właśnie tylko co przybył, przebrany po polsku, z włosami uciętemi według starego obyczaju. Rozpuścił między ludzi kilka pisemek, które sensu nie miały, ale podburzały młodzież swawolną i nieumiejącą się zastanawiać. Dano mu do zrozumienia w Wiedniu, że król pruski chciał opanować część Polski; siadł więc ną pocztę i poleciał do Warszawy z wielkiem pragnieniem odegrania tam jakiejś roli. Pisma jego głównie skierowane były przeciwko Prusom, lecz gdy duma ambasadora w zły go humor wprawiła, napisał przeciwko niemu, urywek następujący: Przepisy grzeczności i przyzwoitego zachowania się.(5)

Artykuł I.

Ten który u siebie ludzi przyjmuje, powinien grzeczniejszym być od tych, którzy u niego bywają, bo każdy sobie obiad i wieczerzę znaleźć może, gdy tym czasem ci co przyjmują byliby sami i nie mieliby nikogo u siebie, co dom otwarty czyniłoby zupełnie nie użytecznym.

Artykuł II.

Gospodarz domu, powinien zawsze wyrażać się: Uczyń mi pan honor obiadowania u mnie, honor zjedzenia wieczerzy, bo w istocie czyni się honor temu co jeść daje przenosząc jego stół nad ten, któryby się gdzieindziej znalazło.

Artykuł III.

Są w każdym domu meble tylko dla ozdoby, jako to żyrandole, lichtarze i t. p. Gospodarz domu, nie jest obowiązany ofiarować je gościom, lecz sprzęty pożyteczne, jako krzesła i stołki, musi im dać nieodbicie.

Artykuł IV.

Gospodarz domu powinien zawsze wstać gdy kto wchodzi, bo ten nich dowiedzie, że mu rad jest u siebie.

Artykuł V., ostatni.

Gospodarz domu powinien zawsze sam podawać krzesło, a gdy senator lub kawaler orderu niebieskiej wstęgi chce go wyręczyć, powinien odpowiedzieć — Proszę się nie fatygować, mam do tego innych lokajów.(6)

Konkluzya.

Ponieważ pożyteczna jest krajowi, aby w nim obchodzenie się przyzwoite było rozpowszechnione, wnoszę zebranie podpisów i zobowiązania się aby nic chodzić do domów, których gospodarze przepisów tych zachowywać nie zechcą." —

Dowiedziawszy się o dziecinnych wystąpieniach Potockiego przeciw Prusom, powiedziałem o tem Bucholtzowi, którego to widocznie mocno obeszło, musiał brać aż proszki uśmierzające, i nie przyszedł do siebie pókim go nie zapewnił, że tam nic nie było przeciwko osobie jego. Scena ta odbyła się w domu posła rosyjskiego.

Zły humor przeciw mnie i kwaśne usposobienie ambasadora, były hasłem do zupełnej niełaski u dworu. — Nim się o tem dowiedziano, byłem zaproszony do pani Grabowskiej, metresy królewskiej. Król, który tam nadjechał, udał, że mnie nie widzi, nikt z otaczających go nie śmiał już przemówić do mnie. Uważałem zakłopotanie pani domu i chciałem się wysunąć, ale minister pruski szepnął mi, żebym został, bo wie, źe król chciał mówić ze mną, chociaż nie śmie, dopóki ambasador rosyjski jest przytomnym. Ambasador odjechał, zostawując wszakże nadzorców, którzy każdy krok króla uważali i nie mógł ani słowa przemówić do mnie.

Udałem się na zebranie niedzielne wieczór do Łazienek królewskich, starając się tak umieścić, aby zmuszonym był mnie zobaczyć. Ale w czasie gdy król gości obchodził w koło, po prawej i lewej ręce jego szli Rosyanie. Znowu więc mówić ze mną nie mógł, a gdy mnie pominął, wyszedłem zaraz, nie czekając już końca wieczora.

Drzwi wszystkich domów, w których dotąd byłem przyjmowany, zostały dla mnie teraz zamknięte. Jedna tylko starościna Małogoska i księżna Sapieżyna z domu Sułkowska, miały odwagę mnie przyjmować. Wieczory spędzałem zwykle u pani Detoubeville, Paryżanki, osoby bardzo milej i rozumnej, której towarzystwo było przyjemnem, ale ona w większym świecie nie bywaią.

W nadziei, że potrafię Polsce zyskać podporę w królu, pruskim, jeszcze dnia 10 maja podałem p. Buchholtzowi memoryał, który tu cały wypisuję:

(1) Wiersz ten traci całą swą wartość w tłumaczeniu, dajemy go więc tak jak jest w rękopiśmie hr. Engdstroma.

L'Erapereur et son Echo.

L'Einpereur (L'Echo) [w oryginale "Echo" w drugiej kolumnie]

Je suis seul en ces lieux, personne ne m'écoute (écoute)

Qui ose me repondre, et qui est avec moi? (moi)—

Je t'entends, c' est l'Echo; repond a mes demandes — (demande)

Veux tu pronostiquer? si le Braband resistera? (resistera).

Ce peuple en courroux m'en voudrait'il encore? — (encore)—

A me contrarier serafil constant? (constant)

Joseph cette fois serafil dompte (dompte).

Ah Dieu: que dois-je attendre apres tant des malheurs ? (malheurs).

A composer avec mes sujets serai je reduit? (reduit).

Les Belges sont fiers — Commeut l'entreprendre ? (rendre).

Rendre ce que j'ai acquis par des faits inouis ? (Oni) —

Qu'aurai-je donc acąuis pour magloire etmes peines? (peines).

Mais que deviendra mon peuple malheureux ? (heureux).

Et qui suis-je donc moi qu'on tient pour immortel? (mortel).

L'Univers, n'est ii point tout rempli de mon nom (non).

Tous mes peuples soumis ne me craindrout plus (plus) —

Autre fois mon nom imprimait la terreur. (erreur).

Laissez-moi, je souffre, je me meurs (meurs).

(2) Tadeuszem,

(3) Bo wstęgę błękitną staraniem ambasadora otrzymał.

P. W,

(4) Idąc za nieświadomemi polskich stosunków pisarzami, po wtarzają u nas często nazwisko Branecki rozróżniając je od Binni-ckich, — różnicy zaś w brzmieniu nie ma, tylko w herbach dwóch rodzin.

(5) Po fraucuzkn: Civilité puérile et honnête. Tytuł książeczek dla dzieci, zawierajęcych przepisy zachowania się przy ludziach.

(6) Unruh.

Koniec wersji demonstracyjnej.

MEMORYAŁ PODANY P.BUCHHOLTZ POSŁOWI NADZWYCZAJNEMU KRÓLA JM.PRUSKIEGO PRZY KRÓLU POLSKIM I NAJJAŚNIEJSZEJ RZECZYPOSPOLITEJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRO MEMORIA PODANE MINISTROWI DUŃSKIEMU P.ROSENKRANZ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KONFERENCYA D.22. SIERPNIA 1790R. Z PANEM D'ENGESTRÖM, POSŁEM NADZWYCZAJNYM KRÓLA IMCISZWEDZKIEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO MARGRABIEGO LUCHESINL DN.16.MARCA 1790r.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PROMEMORIA DIA MARGR. LUCHESINI D.19.MARCA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PROMEMORIA PODANE KS.KAZLM. SAPIEZIE, MARSZAŁKOWI KONFED. LITEWSKIEJ, D.9.KWIETNIA 1789.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOTA PODANA DEPUTACYI DO SPRAW ZAGRANICZNYCH DNIA 16.WRZEŚNIA 1790 ROKU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST KANCLERZA KORON. MAŁACHOWSKIEGO Z DNIA 6.LISTOPADA 1790 ROKU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST KANCLERZA KORONNEGO MAŁACHOWSKIEGO Z DNIA 2.LISTOPADA 1790 r.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODPOWIEDŹ Z DNIA 4.LISTOPADA 1790 r.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOTA WYSŁANA DO DEPUTACYI SPRAW ZAGRANICZNYCH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DEKLARACYA KRÓLA IMCI SZWEDZKIEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOTA USTNA, (NOTE VERBAIE.)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MEMORYAŁ PODANY HRABIEMU DE GOLTZ SPRAWUJĘCEMU INTERESA PRUS W POLSCE, W CHWILI, GDY MOWA BYŁA O TRAKTACIE MIĘDZY PORTĄ A POLSKĄ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MEMORYAŁ PODANY MARSZAŁKOWI POTOCKIEMU DNIA 4. MAJA 1790r.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOTA PODANA DEPUTACYI DO SPRAW ZAGRANICZNYCH. 1790.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1799.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej