Józef Bliziński

PAN DAMAZY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY

AKT PIERWSZY

Scena I

Scena II

Scena III

Scena IV

Scena V

Scena VI

SCENA VII

SCENA VIII

Scena IX

Scena X

Scena XI

Scena XII

Scena XIII

Scena XIV

Scena XV

AKT DRUGI

Scena I

Scena II

Scena III

Scena IV

Scena V

Scena VI

Scena VII

Scena VIII

Scena IX

Scena X

Scena XI

AKT TRZECI

Scena I

Scena II

Scena III

Scena IV

Scena V

Scena VI

Scena VII

Scena VIII

Scena IX

Scena X

Scena XI

AKT CZWARTY  

Scena I

Scena II

Scena III

Scena IV

Scena V

Scena VI

Scena VII

Scena VIII

Scena IX

Scena X

PAN DAMAZY

KOMEDIA KONKURSOWA W CZTERECH AKTACH

Józef Bliziński

J.I. KRASZEWSKIEMU

w dowód głębokiej czci,
wdzięczności za zachętę
przy stawianiu pierwszych kroków
poświęca
Autor

OSOBY

PANI ŻEGOCINA

PANI TYKALSKA, jej siostra

SEWERYN, ich siostrzeniec

ANTONI, jak wyżej

DAMAZY

ŻEGOTA

HELENA, jego córka

BAJDALSKI, rejent

GENIO, jego syn

MAŃKA

JAN, lokaj

Rzecz dzieje się na wsi w domu Żegocinej

AKT PIERWSZY

Scena przedstawia pokój; drzwi główne w głębi do przedpokoju; boczne po obu stronach; z lewej strony, nieco na przodzie, kanapa, poza nią biurko itd.; po prawej zwierciadło stojące i okno.

Scena I

SEWERYN

leży na kanapie, z książką w ręku, i pali papierosa. ANTONI, także z papierosem, wygląda oknem.

SEWERYN

( po milczeniu) Dobrze się bawimy, co?

ANTONI

( budząc się z zamyślenia, żartobliwie) Hm, napadło nas jakieś grobowe milczenie.

SEWERYN

Co u ciebie jest rzeczą fenomenalną.

ANTONI

Co tam! No, słuchaj, mieliśmy iść na kaczki, zabieraj się.

SEWERYN

Nie chce mi się.

ANTONI

( biorąc dubeltówkę stojącą w głębi) A niech cię też! Jaką z ciebie babę zrobili, daję słowo. Boisz się nóg zamaczać, czy co?

SEWERYN

E, nie plótłbyś.

ANTONI

Nic innego, zapewne ciotka zabroniła swemu beniaminkowi polowania z obawy, aby się nie zakatarzył albo nie okaleczył, bo ona spazmów dostaje na sam widok broni.

( Seweryn, nie odpowiadając, czyta; po chwili) Ja wyrzekłbym się i wszystkich dobrodziejstw pod takimi warunkami. być jak dziecko w powijakach. fe! No więc stanowczo nie idziesz?

SEWERYN

( ironicznie) Gdyby nas tu kto słyszał, wziąłby cię za zapalonego myśliwego, gotowego na skręcenie karku dla jednego kszyka albo dubelta, a tymczasem zamiast po polu łazisz już trzeci dzień najprozaiczniejszym gościńcem, upatrując innej zwierzyny. Myślisz, że nie wiem?

ANTONI

Może wiesz, ale nie wszystko. Pójdź ze mną, a dopowiem ci resztę.

SEWERYN

Wszakże to tym gościńcem ma przyjechać pan Damazy Żegota z Heleną? Aha. rumienisz się?

ANTONI

Nie myślę taić, że wyglądam ich przybycia z upragnieniem.

SEWERYN

Aha! zgadłem.

ANTONI

Ale zgadłeś, zgadłeś. ( ogląda się) I jeżeli pragnąłem, abyś mi towarzyszył w pole, to dlatego, że chciałem, korzystając z paru godzin wolnych, wywnętrzyć ci się. Bo widzisz, braciszku, potrzebuję twego zdania i porady.

SEWERYN

A wiesz, że zaciekawia mię ten twój romans. Więc jakże tam daleko zaszło z tą

gąską? Stary nie domyśla się niczego? 

ANTONI ( żywo) Cóż to znowu za ton! Masz, widzę, najfałszywsze wyobrażenie o naszym stosunku. Ja kocham Helenę, rozumiesz, kocham i ożenię się z nią. naturalnie, jeżeli mi ją dadzą. 

SEWERYN

Ach! dlaboga, z pocałowaniem ręki. ( wstając) Aleś ty bzika dostał. 

ANTONI

( jak wyżej) Sewerynie!

SEWERYN

Świetna partia, tobyś zrobił dobry interes! 

ANTONI

Partia. partia. Ja nie szukam partii, tylko żony. ( siada i zwija papierosa)

SEWERYN

Najprzód, nieładna. ( Antoni śmieje się głośno) Ale pozwól no, niby w szczegółach, pojedynczo biorąc, nie można jej nic zarzucić, ale dla mnie ma coś antypatycznego. 

ANTONI

Nawet?. 

SEWERYN

Daję słowo. na serio. Dalej, jak powiedziałem, gąska parafialna. tak na krótki stosuneczek nie mówię, ale na żonę. A ojciec!. bój się Boga. szlagon ordynaryjny. co on mógł jej dać za wychowanie? 

ANTONI

Poczciwe, i kwita!. A zresztą pozwól sobie powiedzieć, że wyrokujesz na domysł. Czyż ty ją znasz tyle, żebyś mógł sądzić? Może nawet nie mówiłeś z nią nigdy. 

SEWERYN

Przyznaję, żem się o to nie ubiegał. Raz jeden byłem u nich z ciotką, w przejeździe naturalnie, bo wiesz, że ona nie ma do nich nabożeństwa; toteż dziwi mię, skąd jej się wzięło ni stąd, ni zowąd zapraszać ich. 

ANTONI

I ja tego nie pojmuję. Ale cóż? Odstępujesz od rzeczy. 

SEWERYN

Więc znaleźliśmy się przypadkiem. Cóż to za dom! Parafiańszczyzna!. Nie można kichnąć, żeby ci nie życzono setnych lat! 

ANTONI

( z komiczną powagą) A któż kicha przyjechawszy z wizytą. 

SEWERYN

Bądź co bądź, jako gość, czułem się obowiązanym bawić pannę. Ale cóż. rozmowa nie szła i nawet nie wiedzieć, o czym było gadać. zacząłem o literaturze, ani rusz. 

ANTONI

To już kłamiesz. 

SEWERYN

No, liznęła tam coś ; ale co to znaczy! Napomknąłem o Warszawie nie była tam nigdy. Więc wszcząłem traktat o prosiątkach, o gąskach, o hodowaniu kurcząt i zdejmowaniu im pypcia, ale papie się to nie podobało i tak znacząco zaczął mrugać i krząkać, 

jakby się obawiał, żebym nie palnął jakiegoś ekiwoku.

ANTONI

Musiałeś ty tam swoim zwyczajem palnąć co?

SEWERYN

Ale nie, jak cię kocham. mówiliśmy najprzyzwoiciej. Po śniadaniu proponowano przechadzkę, a że tam nie ma ogrodu, więc poszliśmy do obory, z panną naturalnie. i z Dziubalską, zdaje mi się, czy jak się tam nazywa. ( śmiejąc się) Znasz ty ją?

ANTONI

Najpoczciwsza w świecie kobieta, Helenkę wypiastowała.

SEWERYN

Więc czy uwierzysz, że Dziubalsia kazała poodsadzać cielątka osobno od krów, zapewne żeby widok ssącego potomstwa nie wzbudził w pannie jakich zdrożnych myśli. Pokazuje się, że nawet dobrą gospodynią nie będzie. Nie wiem, na co ją chowają.

ANTONI

Pleciesz jak na mękach. Gdybyś ją znał bliżej, tak jak ja, przekonałbyś się, co to tam za brylańciki umysłu i serca mieszczą się pod tą parafiańską, jak nazywasz, powłoką.

SEWERYN

( szyderczo) Aj. aj!.

ANTONI

( niecierpliwie, wstając) A zresztą kocham ją, no i dosyć. a że, jak się spodziewam, wyczerpałeś już całą serię zarzutów.

SEWERYN

Zachowałem na ostatek najważniejszy.

ANTONI

Na przykład?

SEWERYN

Goła!

ANTONI

Och!

SEWERYN

( przedrzeźniając) Och! Dobre sobie to "och"!. Powiadam: romantyk jesteś, my się nigdy nie zrozumiemy, zanadto się różnimy w pojęciach.

ANTONI

Nie moja wina, jeżeli zamiast serca masz w piersiach kawał mięsa.

SEWERYN

( wstając) Mój drogi, czy mam, czy nie mam serca, o tym nie możesz sądzić. kto wie, czy też w gruncie nie jestem innym, jak się wydaję.

ANTONI

Więc maskujesz się, czy co?.

SEWERYN

Wiesz, że zależę od ciotki i że za obietnicę zapisania mi majątku należy jej się coś ode mnie.

ANTONI

Więc cóż, to jakoś niejasno dla mnie.

SEWERYN

Gdy stanę na pewnych nogach, wtenczas i dla serca może się coś znaleźć, a tymczasem.

ANTONI

A tymczasem, ponieważ to, co nazywasz sercem, libertynie, jest po prostu temperamentem, masz dla rozrywki Mańkę ; rozumiem!

SEWERYN ( oglądając się) Cicho! Co ty gadasz?

ANTONI

Ej, ty będziesz miał na sumieniu tę dziewczynę. 

SEWERYN

( z fanfaronadą) Ale ładna, co? 

ANTONI

( ironicznie) Dobrą opiekę znalazła. a wszakże to nawet jakaś kuzynka podobno. 

SEWERYN

( dowcipkując) Ciotka ją zaniedbuje cokolwiek. ale za to we mnie ma. 

ANTONI

Dobrodzieja. 

SEWERYN

Zapewne! Myślę o jej przyszłości. 

ANTONI

Żenisz się z nią? 

SEWERYN

( śmiejąc się, jakby usłyszał coś potwornego) Dobry sobie!. Tylko słuchaj no, nie wygadajże się przypadkiem przed ciotką, bobyś tu narobił dopiero bigosu. 

ANTONI

Ładne zamiary, z którymi potrzebujesz się taić. 

SEWERYN

Cóż to? Nie znasz ciotki? I tak chciałaby jej się delikatnie pozbyć, namawia ją do szarytek. dziewczyna broni się pokusom, jak może, ale dosyć by było najlżejszego podejrzenia, aby padła ofiarą. 

ANTONI

Wybierając z dwojga złego, skoro już zawsze ma być ofiarą. 

SEWERYN

Dajże pokój, nie żartuj. Ale wracając do tego, o czym mówiliśmy poprzednio, jakiejże to rady chciałeś ode mnie? 

ANTONI

E, nic już. 

SEWERYN

Powiedz otwarcie, proszę cię. 

ANTONI

Oto, ponieważ mają tu przybyć, chciałem prosić ciotkę, aby mię oświadczyła panu Damazemu, a że ty masz łaski u niej, sądziłem. 

SEWERYN

Już to, jeżeli się spodziewasz, że wam co udzieli, tobie albo Helenie. 

ANTONI

Widzę, że się dziś nie dogadamy. Do widzenia! ( wychodzi głębią) 

Scena II

SEWERYN

( sam, siada na kanapie) A, jaki drażliwy. ( po chwili) Jednak przysiągłbym, że on rachuje na jakieś dobrodziejstwa ciotki. Cha! cha!. grubo się myli. ( po chwili) A zresztą, któż ma większe prawo do tego majątku? ( wstaje) Gdy go otrzymam, powiedzą, że pieczone gołąbki same mi wpadły do gąbki. A czyż kto zrozumie, ile mię to kosztowało przymusu, pracy nad sobą?. ( szyderczo) On pracuje, powiadają, to się nazywa pracą! że gospodaruje i robi, co chce!. Jeżeli to jest praca, to ja jestem umęczony. czyściec przechodzę za życia! ( łamiąc ręce i zaciskając zęby) Dusić się pod maską, która cięży jak z ołowiu, całując rękę, którą by się gryzło do krwi!. i dziwią się potem, gdy człowiek, który przeszedł taką szkołę, szuka odwetu na innych!. ( po chwili) Ktoś idzie! Kładzie się na powrót i bierze książkę) 

Scena III

SEWERYN, MAŃKA. MAŃKA wchodzi z prawej strony, następnie, udając, że nie widzi

SEWERYNA,

idzie do zwierciadła i nucąc, poprawia sobie włosy.

SEWERYN

( wstaje z kanapy, obejrzawszy się, zbliża się do niej) Manieczko!

MAŃKA

( krzyknąwszy, z udanym przestrachem) Ach!

SEWERYN

( odskakując) Cicho! Na Boga!

MAŃKA

Brzydki, jakżeż można tak straszyć ludzi!

SEWERYN

( z daleka) Tylko nie udawaj, proszę cię.

MAŃKA

Pokazałeś się pan w lustrze niespodzianie jak jaka mara!

SEWERYN

( przysuwając się ostrożnie) Czyż wyglądam jak straszydło?

MAŃKA

Cha! cha! cha!

SEWERYN

Cicho, czegoż się znów śmiejesz?

MAŃKA

Mnie się zdaje, żeś pan jeszcze bardziej wystraszony niż ja. No, no, nie bój się pan. żadna z cioteczek nie zobaczy i nie usłyszy.

SEWERYN

( kwaśno) Nie dowcipkuj.

MAŃKA

Obie są w ogrodzie z tym gościem, co dziś przyjechał. ( w oknie) O, proszę patrzeć.

SEWERYN

( przysuwając się) W ogrodzie? ( bierze ją w pół i chce pocałować)

MAŃKA

( usuwając się, serio) No, no, cóż to znowu?

SEWERYN

( z ogniem) Mańka!

MAŃKA

Proszę się nie zapominać.

SEWERYN

Czego ty grasz komedię?

MAŃKA

( uwalniając się z objęcia) Jak to?

SEWERYN

Przyszłaś, boś wiedziała, że mnie tu zastaniesz.

MAŃKA

( jak wyżej) Proszę, szukałam pana może?

SEWERYN

Te raki o tym świadczą, zarumieniłaś się.

MAŃKA

( kryjąc się z twarzą) Bardzo przepraszam.

SEWERYN

A teraz udajesz surowość ¦ znane sztuki.

MAŃKA

Udaję!

SEWERYN

( całując ją po rękach) Udajesz!. Czy twe oczy nie mówią mi to wyraźnie?.

MAŃKA

Choćbyś pan czytał w nich jaką słabość dla siebie, to jeszcze nie upoważnia do traktowania mię w podobny sposób.

SEWERYN

Namiętność nie chce znać hamulca, a czyż nie wiesz, że cię kocham? 

MAŃKA

Nie dałeś mi pan dotychczas żadnego dowodu. 

SEWERYN

Ty to mówisz? 

MAŃKA

Kto kocha prawdziwie, ten się nie boi białego dnia i nie potrzebuje otaczać się tajemnicą. 

SEWERYN

Czyliżem ja winien, że nie chcesz zrozumieć naszego położenia? 

MAŃKA

Rozumiem, że pan nie zależysz od siebie i jesteś pod kuratelą. 

SEWERYN

Mańka! Nie rozdrażniaj mnie. 

MAŃKA

Mówię, jak jest; czyż inaczej potrzebowałbyś się kryć z tym, co, jak powiadasz czujesz do mnie?. 

SEWERYN

Ja się z tego położenia wyzwolę. muszę się wyzwolić. dla ciebie. 

MAŃKA

I cóż będzie? 

SEWERYN

Pójdę na swoje. 

MAŃKA

I cóż dalej? 

SEWERYN

Raj ci stworzę. 

MAŃKA

Chyba w sekrecie przed ciotką, boby nas z niego wygnała. 

SEWERYN

( rozdrażniony) Mańka! 

MAŃKA

O, daj mi pan spokój! 

SEWERYN

Ja znajdę sposób pozyskania niezależności, to całe moje dążenie. ( po chwili,ciszej )

Czy wiesz, że ciotka chce mnie ożenić bogato, obiecując w takim razie przeznaczyć mi majątek i od siebie. 

MAŃKA

( odpychając go i patrząc mu w oczy) Co? Co?

SEWERYN

Ale dajże mi mówić!. Ciebie tylko jedną kocham, bo tyś mię chyba oczarowała. ( gwałtownie) Nie uciekaj! Nie drażnij mnie!. Jednego całusa tylko. ( na stronie, spostrzegłszy Antoniego)

Ten znowu! ( puszcza Mańkę) 

Scena IV

POPRZEDZAJĄCY, ANTONI wchodzi głębią. 

ANTONI

Zagadawszy się, zapomniałem ładunków. ( bierze z krzesła w głębi; spostrzegając Seweryna i Mańkę)  

Aha! A ci państwo nie tracili czasu 

.

SEWERYN

( siadając) Cóż, zabiłeś co? 

ANTONI

Nigdy człowiek nie ma głupszej miny, jak kiedy się czuje gdzieś niepotrzebnym. ale stało się. 

SEWERYN

Czy idziesz na powrót?

ANTONI

A naturalnie. ( zbliżając się do Mańki) Ale korzystając ze sposobności, czuję się w obowiązku postawienia się na chwilę w roli moralizatora. ( bierze jej rękę) Panno Mario, posłuchaj życzliwej rady, strzeż się pani słówek, których nie można powtórzyć przy świadkach.

MAŃKA

( spostrzegłszy wchodzących, usuwa rękę) Dajże pan pokój. Idą. ( odchodzi na lewo)

Scena V

SEWERYN, ANTONI; TYKALSKA: ubranie skromne, pończocha w ręku; ŻEGOCINA w czarnej sukni, półżałoba; REJENT. Wchodzą głębią.

ŻEGOCINA

Śliczne rzeczy! Cóż to za nieprzyzwoite jakieś zaczepki? Miałam rację utrzymując, że pan Antoni był zawsze najgorszym przykładem dla Sewerynka; wykapany portret nieboszczyka ojca; ze swoją lekkomyślnością wyjdziesz jak on, przepowiadam ci.

ANTONI

( serio) Prosiłem już cioci tyle razy, aby szanowała pamięć naszego ojca.

ŻEGOCINA

Doprawdy, więc nie wolno ciotce skarżyć młokosa, który dopuszcza się w jej domu nieprzyzwoitości.

ANTONI

( jak wyżej) Owszem, wolno cioci upatrywać we mnie wszystkie złe skłonności, jak to zawsze robi, ale nie pomiatać pamięcią człowieka, którego wartości nie jest zdolny ocenić żaden rozum kobiecy.

ŻEGOCINA

( do Rejenta) Słyszysz go pan?

SEWERYN

( na stronie) Upiekło mi się. ( szuka kapelusza)

TYKALSKA

( do odchodzącego Antoniego) Anteczku, coś ty znowu zbroił, kanalio?

ANTONI

E, daj mi cioteczka pokój, bo się cały trzęsę. ( wychodzi głębią)

TYKALSKA

( grożąc mu) Oj, ty, ty, wisusie!

Scena VI

SEWERYN, TYKALSKA, ŻEGOCINA, REJENT.

ŻEGOCINA

Szkaradny chłopiec, instynktowo nie lubiłam go od najmłodszych lat.

TYKALSKA

Anteczka! A to za co?

ŻEGOCINA

( tonem wyższości) Moja Tykalska, tylko się nie odzywaj, proszę cię. już ty to taka jesteś łatwowierna.

REJENT

Pani musi być e. e. e. zbyt sercowa.

TYKALSKA Mój panie, ja tam na serce nie choruję. nie znam żadnych palpitacyj. 

REJENT

Podobne usposobienie często sprowadza nam e. e. e. zawody. Mogę to powiedzieć z własnego doświadczenia. 

ŻEGOCINA

Jak z twarzy, tak całym charakterem Antoni przypomina szanownego mego szwagierka. Panie, odpuść mu tam jego grzechy.( do Seweryna, który wziąwszy kapelusz szedł ku drzwiom)  

Gdzie idziesz, Sewerynku?

SEWERYN

Zajrzeć do gospodarstwa. 

ŻEGOCINA

( całując go w głowę) To bo czysty obraz mojej Amelki, która padła ofiarą tego związku. Moje dziecko kochane, ty masz serce i nie będziesz takim, jak twój ojciec, nieprawdaż? 

SEWERYN ( całując ją w rękę) Staram się zawsze postępowaniem wywdzięczyć się cioci za jej przywiązanie do mnie. 

ŻEGOCINA

Poczciwy chłopczyna; ty jesteś moją pociechą. Toteż myślę o twojej przyszłości i pragnę, aby twój brat przekonał się, że nie wolno lekceważyć łask ciotki, gdy ta ma w ręku środki do uszczęśliwienia tych, którzy ją potrafią szanować. Ty go nie będziesz naśladował.nieprawdaż? 

SEWERYN

Niech ciocia będzie spokojną. 

ŻEGOCINA

Pan Bóg ci pobłogosławi. 

REJENT

( zażywając tabakę, na stronie) Piu, piu! E. e. e. to ryba, panie. 

TYKALSKA

( cicho do Seweryna, który wychodzi) Fe, Sewerynku, wstydź się, złym bratem jesteś. 

SCENA VII

CIŻ, bez SEWERYNA.

REJENT

Miły kawaler, bardzo miły. e. e. e. ale i tamten miły. obydwaj wcale e. e.e. 

ŻEGOCINA

Ach, rejencie, bracia rodzeni, ale co za różnica!. Jak dzień do nocy. 

REJENT

Pani dobrodziejka, jako kobieta sercowa, możesz się uwodzić. 

ŻEGOCINA

Ale nie, nie, serce nie błądzi! 

REJENT

Dobra pani, bez przechwałek, mnie natura obdarzyła po macierzyńsku tym zbytkownym, że się tak wyrażę, e. e. e. meblem, więc znam się na tym troszeczkę. Serce, jak prawdziwy mebel, powinniśmy nosić. e. e. e. w pokrowcu, zdejmowanym tylko na uroczyste chwile. inaczej zszarza się. 

TYKALSKA

( siedząca na boku, z pończochą) Mój panie, co też pan pleciesz. serce w pokrowcu! 

ŻEGOCINA

( z politowaniem) Och! Tykalska. ona ma pretensję do dysputowania!. ( do Rejenta)

Ależ nie każdy może mieć tyle mocy nad sobą.

TYKALSKA

( śmiejąc się) Żeby chować do pokrowca.

REJENT

Ja, bez przechwałek, dzięki tej właśnie mocy wyrobiłem sobie pogląd filozoficzny na świat i ludzi. Z politowaniem patrzę na walki staczane codziennie w imię interesów, które. e. e. e. wobec wielkich zagadek nieskończoności. są. tyle, co. o!. ( dmucha w palce)

ŻEGOCINA

( nastrajając się do tonu rozmowy) O! To prawda, zastanowiwszy się głębiej.

REJENT

Dobra pani. jako rejent. e. e. e. kapłan i stróż prawa, potrzebowałem tej filozofii. Co mię to kosztowało, pani się domyślisz. ale też człowiek z natury, bez przechwałek, sercowy. dziś w spełnianiu funkcyj mojego urzędu jestem bezstronny i nieugięty jako Kato!

ŻEGOCINA

Mój mąż nieboszczyk pokładał w panu całe zaufanie.

REJENT

I nie zawiódł się nigdy. Obecnie moim gorącym życzeniem jest, aby to przekonanie odziedziczyła jego małżonka. ( całuje ją w rękę) Jako człowiek prawdomówny, wyznam otwarcie, że ta myśl. e. e. e. sprowadziła mnie tu. Sądzę, że w położeniu pani dobrodziejki, gdy pozostawioną jesteś samej sobie, rady człowieka, bez przechwałek, prawego i przyjaciela nieboszczyka męża mogą nie być do odrzucenia.

ŻEGOCINA

Ach, rejencie, uprzedziłeś moje życzenie. Nie uwierzysz, w jak stosowną chwilę przybyłeś.

REJENT

Jestem na usługi. ( całuje ją w rękę)

TYKALSKA

Mój nieboszczyk Tobunio umierając nie zostawił mi nic, toteż nie potrzebowałamżadnych rejentów.

ŻEGOCINA

Moja Tykalska, pozwól nam też raz swobodnie pomówić o interesach. taka nudna jesteś. łazisz za nami jak cień.

TYKALSKA

Ale, moja siostruniu, nie wiedziałam, że wam przeszkadzam. Och, dlaboga. kiedy tak, to idę sobie. ( wychodzi na prawo)

SCENA VIII

REJENT, ŻEGOCINA.

ŻEGOCINA

( ekstazując się często) Ach, rejencie, wdowa to sierota!. Pozbawiona w jednej chwili podpory, jaką miała w mężu, pozostawioną jest na łasce ludzi.

REJENT

( całując ją w rękę, znacząco) Dobra pani, w jej e. e. e. sytuacji zapewne nie

pozostaniesz długo osamotnioną. 

ŻEGOCINA

Rejencie, co mówisz, nie widzisz mojej szaty? 

REJENT

Ta szata jest tylko e. e. e. symbolem położenia przejściowego; we właściwym czasie zbolała dusza potrzebuje i ma prawo pożądać pociechy. To się jej należy. 

ŻEGOCINA

Och, rejencie, ja o tym nie myślę. 

REJENT

W tej chwili. w tej chwili ; pojmuję to. 

ŻEGOCINA

Mam inne obowiązki. zadosyć im uczynić jest całym moim pragnieniem. 

REJENT

Masz pani wszelką łatwość, nieboszczyk pan Żegota pozostawił żonę w pozycji zapewniającej jej niezależność; testament na przeżycie, który był zawsze jego ideą fiksą. 

ŻEGOCINA

( żywo) Nieprawdaż, to było zawsze jego życzeniem, pan sam jesteś świadkiem. 

REJENT

Pojmuję delikatne skrupuły pani, dają one e. e. e. chlubne świadectwo o jej sercu.  

Po śmierci nieboszczyka męża brat jego, pan Damazy i p s o i u r e zagarnąłby cały niemal po nim spadek, a pani, jako bezdzietnej, przysługiwałoby tylko prawo do czwartej części. 

ŻEGOCINA

( niespokojnie) Więc rzeczywiście to tak jest? 

REJENT

Dziwię się, dlaczego państwo nie zeznaliście tego aktu przede mną, bez przechwałek, dołożyłbym najpilniejszej uwagi, ażeby moc jego była niewzruszoną. Zapewne sporządziliście go państwo prywatnie, a nie znając go, nie mogę osądzić, o ile jest ważny. Dochodziły mię wieści, że pan Damazy. 

ŻEGOCINA

Co? Co? Mów! 

REJENT

Odzywał się w sposób przekonywający, że zna prawa, jakie miałby do spadku, gdyby testament na przeżycie nie był zrobiony, i. zarazem objawiał wątpliwość co do jego istnienia. 

ŻEGOCINA

Ach, rejencie, zmiłuj się!. 

REJENT

O, nie obawiaj się pani, o ile będzie w mojej możności, wesprę ją moimi radami, tylko przede wszystkim otwartość i bezwarunkowe zdanie się na mnie. ( całuje ją w rękę) 

Pani masz u siebie ten akt?

ŻEGOCINA

( płacząc) Pan byłeś świadkiem naszego pożycia, poświęcenia, z jakim pielęgnowałam schorzałego starca, cierpliwości, z jaką znosiłam jego popędliwość i grymasy. 

REJENT

Dobra pani, czyż potrzeba mi mówić o tym? Wiadomo było powszechnie, iż mimo znacznej różnicy wieku byłaś pani najlepszą, najwzorowszą e. e. e. małżonką. 

ŻEGOCINA

Cierpienia wszystkie ofiarowałam Bogu w tej nadziei, że mi to policzonym będzie.

REJENT

I że nieboszczyk uzna te zasługi; jakoż e. e. e. dobre nigdy nie pozostaje bez nagrody. Jeszcze mi w uszach brzmią słowa, w których, bez przechwałek, pełen zaufania do mnie, komunikował mi swój projekt sporządzenia wzajemnego zapisu.

ŻEGOCINA

Pan mógłby świadczyć, nieprawdaż?

REJENT

Rzecz zupełnie zbyteczna, dosyć tylko będzie zaprodukować i ulegalizować ten akt. Zdaj się pani na mnie. ( trzyma jej rękę)

ŻEGOCINA

( wybuchając płaczem) Rejencie, ratuj mnie, Pan Bóg ci to wynagrodzi. ( opiera głowę na jego ramieniu)

REJENT

( z pożądliwą ciekawością) Czy przewidujesz pani jaką nielegalność? Przede wszystkim prosiłbym o testament.

ŻEGOCINA

( jak wyżej, tragicznie) Nie ma go wcale!

REJENT

A, a!. ( uwalnia się z jej objęć i przechadza się poruszony)

ŻEGOCINA

( płacząc) Niegodziwy! Po tylu zapewnieniach, przysięgach. Czyż nie zmarnowałam przy nim najpiękniejszych moich lat. Poszłam za niego, uwiedziona pozycją.i cóżem użyła?.

Skąpiłam, od ust sobie odejmowałam, byłam najlepszą żoną, siostrą miłosierdzia, mogę powiedzieć, i tak mnie zostawił!.

REJENT

( zamyślony) Hm! To zmienia postać rzeczy. Masz pani e. e. e. prawo tylko do czwartej części majątku. wszystko zabiera pan Damazy.

ŻEGOCINA

( gadatliwie) Pan Damazy, który zawsze darł koty z nieboszczykiem mężem, który, gdy jego brat miał się żenić ze mną, nie wstydził się przez brudną interesowność odradzać mu tego związku, malując mnie najczarniejszymi kolorami, mnie, która, wychodząc za człowieka znacznie starszego od siebie, nie żądałam nawet żadnego zapisu.

REJENT

( jak wyżej) Istotnie, bezinteresowność pani w tym razie.

ŻEGOCINA

( jak wyżej) Szczęściem, że intrygi nie poskutkowały. Mój mąż poróżnił się z tego powodu z bratem, chociaż była już chwila, że uwiedziony jego radami, chciał zerwać i żądał ode mnie zwrotu podarowanych mi brylantów po pierwszej żonie. Ale zawiódł się pan brat! Uparłam się i brylantów nie oddałam.

REJENT

( ironicznie) I tym sposobem małżeństwo przyszło do skutku.

ŻEGOCINA

Pomimo intryg braciszka. o. bo to intrygant!. Nie uwierzyłbyś pan, jaki intrygant!.

A przy tym gbur. prosty szlachcic, gdzieś za piecem chowany; uszy zatykać, gdy zacznie dowcipkować po swojemu. Wystaw pan sobie, że nie był nawet na pogrzebie! I teraz ma się tłumaczyć, że odebrał list dopiero w tydzień po ceremonii. Czyż to moja wina? Niech sobie ma pretensje do poczty, że list szedł tak długo. 

REJENT

Prawdę powiedziawszy. e. e. e. w takim wypadku należało dać mu znać umyślnym posłańcem. 

ŻEGOCINA

Rejencie! Nie oskarżaj mnie. ( z emfazą) W takiej chwili! Gdy ręka Boska dotknęła mnie tak okropnym ciosem! Mogłażem nie stracić głowy? 

REJENT

Głowy nigdy tracić nie trzeba. ( po chwili) Cóż pani teraz zamierzasz? 

ŻEGOCINA

Siadaj, rejencie, i posłuchaj mnie, ( siadają) a najprzód powiedz mi, czy mię uważasz za chciwą? 

REJENT

Dobra pani. e. e. e. każdy pomimo przykazań boskich lepiej życzy sobie niż bliźniemu swemu. Jeżeli to jest wada. to wspólna wszystkim ludziom. Jednakże są wypadki. 

ŻEGOCINA

Chcesz zapewne powiedzieć, że z tego, co mi prawo naznacza, mogę żyć wygodnie? 

REJENT

Hm. wyobrażenie życia wygodnego zależy od wymagań, przywyknień. 

ŻEGOCINA

Och! Rejencie, jeżeli kto, to ja jestem przywykłą do wygód i powinnam mieć wymagania. Mój mąż, kochając mnie szalenie, nie odmawiał mi niczego, pieścił, chuchał, psuł mnie. Pomimo to, jeżeli sądzisz, że mi chodzi o ten majątek dla siebie, to się bardzo mylisz. ( rozrzewniając się stopniowo) Straciwszy najpiękniejsze lata obok człowieka, dla którego się poświęciłam, zestarzała przed czasem, poprzestałabym na najmniejszej schedzie i ofiarowawszy swoją krzywdę Panu Bogu, usunęłabym się od świata. Lecz idzie mi o mojego Sewerynka, o dziecię mojej rodzonej siostry. 

REJENT

Czy e. e. e. ten drugi? 

ŻEGOCINA

Muszę ci się wytłumaczyć z tej słabości. Moja siostra poszła z miłości za człowieka, który nie umiał jej szanować; chociaż na pozór kochał ją do zaślepienia, nie wahał się poświęcić jej dla urojonego obowiązku. Wszystkie jego czyny były szalone i nareszcie uciekł za granicę, przecinając sobie możność powrotu i zostawiając. ( melodramatycznie) ach, rejencie, zostawiając żonę i dwóch synów prawie w nędzy. ( dawnym tonem) Mój mąż, kochając mnie szalenie, był tak poczciwy, że zajął się moją rodziną. Gdy siostra wkrótce umarła, Antoniego oddał do szkół, a potem dopomógł do wzięcia dzierżawy; młodszego, Sewerynka, wzięliśmy dzieckiem na wychowanie. 

REJENT

( obojętnie) Czym bardzo e. e. e. chwalebny. 

ŻEGOCINA

Jeżeli w przypuszczeniu, że przeżyję męża, pragnęłabym kiedy jego majątku, 

Bóg nie poczyta mi tego za grzech, bo to było dla tego chłopczyny, który mię kocha jak rodzoną matkę. ( dramatycznie) Rejencie, zlituj się, jeżeli nie nade mną, to nad Sewerynkiem.

REJENT

( na stronie) Sewerynek i Sewerynek. ( głośno) Przyznam się pani, że e. e. e. gdybym znalazł jaki sposób, milej by mi było, bez przechwałek, zrobić, co się da, dla niej niż dla tego młodzieńca. Lecz nie rozumiem, co ja tu.

ŻEGOCINA

Ach, bo nie powiedziałam panu nic jeszcze. posłuchaj mnie pan ; pan Damazy ma córkę, jedynaczkę.

REJENT

A, ma córkę. ( na stronie) Hm hm. Genio mógłby.

ŻEGOCINA

Tak jest; mój mąż, który pomimo niezgody miewał chwile słabości dla brata, nieraz objawiał życzenie, aby Sewerynek ożenił się z nią, tym sposobem majątek pozostałby w rodzinie.

REJENT

( zamyślony) Niezła myśl!. Jeżeliby ze strony obojga nie zachodziła e. e. e. żadna przeszkoda. bo co do przymusu

.

ŻEGOCINA

Otóż liczę na pana. Staraj się utrzymać pana Damazego jak najdłużej w nieświadomości co do testamentu; to człowiek prosty, nie będzie wchodził w stan rzeczy i z pewnością przestanie na tym, gdy ofiaruję im dochód z pewnej części majątku, zapewniając resztę po mojej śmierci.

REJENT

( wstawszy, roztargniony) Hm hm, mogę z nim pomówić, wybadać. pojadę umyślnie.

ŻEGOCINA

( wstając) Nie potrzeba, tu się zobaczycie.

REJENT

Tu? Sądzę, że byłoby lepiej.

ŻEGOCINA

Zaprosiłam ich do siebie, robiąc pierwszy krok do zgody.

REJENT

( niespokojny) Zaprosiłaś ich pani?. O!. ( na stronie) To mi nie na rękę.

ŻEGOCINA

Powinni dziś przyjechać, bo posłałam konie jeszcze przed dwoma dniami.

REJENT

Dziś!

Scena IX

REJENT, ŻEGOCINA, SEWERYN.

SEWERYN

( wchodząc głębią) Jadą. karetę widać na grobli. ( idzie do okna po prawej, z miną obojętną)

ŻEGOCINA

Ach, jadą! Rejencie, nie opuszczaj mnie w tej stanowczej chwili. posłuchaj no. ( odprowadza go na bok i mówi do ucha)

SEWERYN

( na stronie) Co oni za konszachty prowadzą; to mi się nie podoba.

REJENT

Pani dobrodziejko, co do samej myśli, muszę ją. e. e. e. pochwalić. ale przyznam się, bez przechwałek, że chwile moje są drogie. To się nie da zrobić tak w dwóch słowach.

notariat, to moja rola. Mam dziś właśnie kilka czynności, do których mię zamówiono. 

ŻEGOCINA

Nie puszczę cię! Pójdź pan, porozumiemy się wpierw, nim wyjdę do nich. ach, jak mi serce bije. ( składając ręce) Rejencie, bez ciebie ja sobie nie dam rady. Ach!.zajeżdżają!. 

REJENT

( na stronie) Ha, będziemy manewrować. ( głośno) Służę pani. 

ŻEGOCINA

( do Seweryna) Mój aniołku, przyjmij ich tu. niech się rozgoszczą. bądź grzeczny, proszę cię. wytłumaczę ci, dlaczego. o mnie powiedz, żem trochę słaba, że jak się ubiorę, wyjdę do nich. ( wychodzi z Rejentem na lewo)

Scena X

SEWERYN, po chwili DAMAZY, HELENA, ANTONI.

SEWERYN

W istocie, oni mają coś z sobą. ( w oknie) Aha! Antoni przykonwojował tych państwa. wysadza swoją boginię. cha! cha!. wyskoczyła jak koza. pewnie to nie jeździło karetą, jak żyje. ( idzie do drzwi w głębi) Trzeba ich przyjąć. 

ANTONI

( wprowadzając przybyłych) Niech pan dobrodziej pozwoli, wezmę to okrycie. ( do Heleny) i pani także. 

 ( pomaga jej zdjąć) A kapelusik? ( odbiera go)

DAMAZY

( szlachcic łysy, z bujnym wąsem szpakowatym, zresztą ogolony, z fajką porcelanową w ręku)

Gdzież pani bratowa, panie mości dzieju? 

SEWERYN ( kłaniając się) Jest u siebie, nieco słaba. 

DAMAZY

A, pan Seweryn, jeśli się nie mylę. 

SEWERYN

( z pewnością siebie) W istocie, nie mylisz się pan. 

DAMAZY

Poznałem kawalera od razu, chociaż raz tylko widzieliśmy się, panie mości dzieju. 

SEWERYN

( na stronie, urażony) Kawalera!

ANTONI

( który rozmawiał z Heleną) Jak to, ciotka zasłabła? 

SEWERYN

Podobno. W tej chwili się dowiem i oświadczę o przybyciu państwa. ( wychodzi na lewo)

HELENA

Tatuńciu, to pan Seweryn? 

DAMAZY

Cóż, nie poznałaś go? Był przecie u nas. 

HELENA

To już tak dawno. 

ANTONI

( do Heleny) Wyglądałem pani od samego rana, liczyłem minuty i z niecierpliwości 

wyszedłem aż naprzeciw pod pozorem polowania.

HELENA

Żebyś pan wiedział, jak mi serce biło, gdyśmy dojeżdżali.

ANTONI

( półgłosem) Tak jak mnie, gdym z daleka państwa ujrzał.

HELENA

A ja, spostrzegłszy pana, uspokoiłam się zaraz. ( żarliwie) Jakoś pod taką opieką nabrałam śmiałości.

ANTONI

( jak wyżej) Ach, pani droga!.

HELENA

Cicho! Cóż to znowu. tacio usłyszy. ( zagadując) Jak tu ładnie jest u stryjenki.

DAMAZY

( który czesał łysinę, daje jej grzebień) Na, masz, popraw sobie włosy, bo wyglądasz jak czupiradło.

HELENA

( do Antoniego, z uśmiechem) Czy to prawda? Nie patrzże się pan na mnie. proszę się odwrócić! ( idzie do zwierciadła)

ANTONI

Nie przeszkadzam. ( biorąc okrycia) Zaniosę to tymczasem do pokojów państwa i zobaczę, czy tam wszystko przygotowane. ( wychodzi na lewo)

Scena XI

DAMAZY, HELENA.

DAMAZY

Nie wiem, panie mości dzieju, skąd się pani bratowej zebrało na takie czułości, że nas zaprosiła do siebie i przysłała po nas z taką paradą.

HELENA

To kareta, tatuńciu, prawda?

DAMAZY

Pal ją tam szlag i karetę, bylibyśmy tak samo przyjechali i własną bryczką. ale to się w tym coś święci. to nie na darmo.

HELENA

( w oknie) Jaki tu śliczny ogród!.

DAMAZY

Więcej parady niż pożytku, panie mości dzieju. Wolałbym sad.

HELENA

Dlaczego?

DAMAZY

( niecierpliwie) Dlaczego? Dlatego, że sad.

HELENA

Ale tu tak ładnie, takie klomby. co tu musi być słowików na wiosnę!

DAMAZY

A jej! Tego nie brak; jak się zaczną po nocy drzeć jeden przez drugiego, panie mości dzieju, to zasnąć nie dadzą.

HELENA

Ach, tatuńciu, jakże można tak mówić! Słowiczek tak ślicznie śpiewa, ja bym go słuchała całe życie. ( tuli się do niego)

DAMAZY

Bo ci pstro w głowie.

HELENA

Kiedy to tak miło, tak miło! Och, Boże!. 

DAMAZY

( spoglądając spod oka i krząkając dla ukrycia wzruszenia) Hm, hm, istny portret matki. ( po chwili, gładząc ją) Nabiegałaś ty się po tych klombach jeszcze małym dzieciakiem. 

HELENA

Toteż ledwo jak przez sen pamiętam. 

DAMAZY

Od czasu jak twój stryj ożenił się drugi raz, wszystko się skończyło. urwały się nasze wizyty. 

HELENA

Dlaczego, mój taciu? 

DAMAZY

( opryskliwie) O, boś nudna z tymi pytaniami. Wszystko dlaczego, dlaczego? Wiesz dobrze dlatego właśnie, że się ożenił. 

HELENA

Czy naprawdę stryjenka taka zła? 

DAMAZY

O, jak chce, to do rany ją przyłożyć, słodka jak miód, ale utłuc ją, panie mości dzieju, w moździerzu na proszek, toby tym wytruł połowę ludzi. 

HELENA

( śmiejąc się) Och, tatuńcio. 

DAMAZY

No cóż "tatuńcio"?. Tatuńcio zna ludzi, i koniec. Ho ho! Jest to ziółko, zawojowała całkiem męża, panie mości dzieju. Co on miał z nią, niech Pan Bóg nie da; jeszcze też trzeba mu było głupstwa, że zrobili zapis na przeżycie, chociaż był ze dwadzieścia lat starszy. Gdyby nie to, ten cały majątek na nas by przypadł, bo nie mieli dzieci. ( po chwili)

Ale co tam gadać, ( chodzi, do siebie) jeżeli mi żal, to tylko dla tej sieroty. 

HELENA

Dlaczego tacio tak posmutniał? 

DAMAZY

Dajże mi pokój, proszę cię. znowu dlaczego. ( po chwili ostro) Słuchaj no, tylko zaprezentujże mi się dobrze, niech nie powiedzą, żeś za piecem wychowana. Śmiało, głowa do góry. ot tak, ze stryjenką grzecznie, ale bez żadnych uniżoności, panie mości dzieju. Gotowa by sobie pomyśleć, że ledwie palcem kiwnęła, przylecieliśmy tu w widoku jakich dobrodziejstw z jej strony. Przydać by się przydało, ale jeżeliby miała pretensję, żeby ją po łapach za to całować, to dziękuję. Ale! Antoni tu się znalazł, coś mi w głowę zajechało, że kto wie, czy to nie jego robota te zaprosiny. 

HELENA

( zmięszana) Wątpię. skądżeby znowu. 

DAMAZY

( patrząc na nią) Co, nie zdaje ci się?. Ej, Hela, nie udawaj. 

HELENA

( bardzo zmięszana) Alboż ja udaję? 

DAMAZY

Daj no pokój! Ja stary, słuchaj no, to mnie nie zwiedziesz. ( ostro) Więc jakże ty z nim jesteś? Co? ( widząc, że milczy, ostrzej) Chciałbym wiedzieć! Bywa prawie co dzień, wysiaduje i ani tak, ani siak. To mi się nie podoba! Gadaj mi wyraźnie, czujesz co do niego? 

HELENA

( na stronie) O Jezus! Tacio się znowu gniewa! 

DAMAZY

Lubisz go, czy nie?

HELENA

Pana Antoniego?

DAMAZY

( zniecierpliwiony) Masz tobie, a o kogoż się pytam!

HELENA

( zawstydzona) Boże mój, alboż ja wiem.

DAMAZY

( jak wyżej) Jak to? Nie wiesz, to idźże się spytaj kogo!

HELENA

Ja kocham tylko tatunieczka.

DAMAZY

Tylko mi nie basuj, proszę cię, ja tego nie potrzebuję. do czego to podobne.

HELENA

Tacio się zaraz tak unosi.

DAMAZY

( łagodnie) Ale bo jakże się nie unosić, kiedy z tobą to jak z dzieckiem, zbywasz mnie ni tym, ni owym, a ja przecie ( patrząc jej w oczy) uważałem, żeś mu rada zawsze, jak przyjedzie.

HELENA

No jakżeż, proszę taci, on taki wesoły, miły.

DAMAZY

( biorąc ją pod brodę) I jak go długo nie widać, to ci markotno, co? Prawda?

HELENA

( zakłopotana) Och, Boże, ja sama nie wiem, tatunio mnie tak wyciąga na słówka.

DAMAZY

A wiecie państwo, że ona dobra sobie! ( niecierpliwie) Powiedz mi, jakże się to nazywa, że ile razy spodziewasz się go, to chodzisz od okna do okna i wyglądasz?. widziałem to nieraz.

HELENA

( oczy spuszczone) Jeżeli się kto obiecuje na obiad, to nie powinien dawać na siebie czekać aż do wieczora.

DAMAZY

No więc oczywiście tęsknisz za nim, i kwita, co tu gadać!.

HELENA

( z płaczem prawie) Ale gdzież znowu!. zaraz tam tęsknić. tacio tak mnie prześladuje.

DAMAZY

( chodząc, do siebie) E! to jeszcze głupi dzieciak, sama nie wie, jak się ma. trzeba podobno zaczekać!. Jeszcze jej też czas nie przyszedł.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT DRUGI

Scena I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT TRZECI

Scena I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT CZWARTY  

Scena I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej