Aleksander Fredro

PAN GELDHAB

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Osoby:

AKT PIERWSZY

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

Scena piąta

Scena szósta

AKT DRUGI

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

Scena piąta

Scena szósta

Scena siódma

Scena ósma

Scena dziewiąta

Scena dziesiąta

Scena jedenasta

AKT TRZECI

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

Scena piąta

Scena szósta

Scena siódma

Scena ósma

Scena dziewiąta

Scena dziesiąta

PAN GELDHAB

Komedia w trzech aktach

Aleksander Fredro

Osoby:

PAN GELDHAB

FLORA, córka jego

KSIĄŻĘ RODOSŁAW

LUBOMIR, rotmistrz

MAJOR, przyjaciel Lubomira

LISIEWICZ, przyjaciel Księcia

KONTO, intendent Księcia

PIÓRKO

KOMISANT

KRAWIEC

KAMERDYNER

LOKAJ

Scena w Warszawie, w domu pana Geldhaba.

AKT PIERWSZY

Teatr wystawia pokój w domu pana Geldhaba.Na przodzie po prawej stronie stolik z książkami i krzesło, po lewej kanapa; w głębi dwoje drzwi:jedne, którymi wchodzą, drugie, otwarte, dają widzieć dalsze pokoje. Drzwi na prawo i na lewo.

Scena pierwsza

Pan Geldhab, Komisant, Krawiec, Tapicer, Kupczyki, Kamerdynery, Lokaje

Geldhab w szlafroku, papiery w ręku,zdaje się być bardzo zatrudnionym. Tapicer przybija firanki. Kupczyki w głębi stoją z różnymi sprzętami.

GELDHAB

do Tapicera

A, na mój honor, dobrze, kształtnie i gustownie;

Z firanek kontent jestem, kontent niewymownie;

Haftów, frandzli, miuślinu suto i bogato,

Tak u mnie być powinno, Geldhaba stać na to!

po krótkim milczeniu

Przysięgam na mą duszę i majątek stawię,

Że ledwie jest podobnych dwie w całej Warszawie.

Wkrótce Tapicer odchodzi.

KOMISANT

z papierami w ręku

Panie …

GELDHAB

do Krawca

Cóż, liberyja dla dworu gotowa?

KRAWIEC

Oto jest frak na próbę …

GELDHAB

A nasza umowa?

Waszeć widzęś zapomniał,jaka była zgoda.

KRAWIEC

I owszem, wszak zarobiłem,jak najnowsza moda.

GELDHAB

Moda z jednym galonem? Szalony! Szalony!

Cóż dwór pański oznacza, jeśli nie galony?

KRAWIEC

Jednak to gust najlepszy.

GELDHAB

śmiejąc się

Takie dobre gusta

Pewnie tacy stanowią, których kieszeń pusta;

Gdzież złotem kto przesadzi? Do twarzy mu wszędzie;

A więc galon sług moich niechaj w troje będzie.

KRAWIEC

Dobrze.

GELDHAB

By sutą była, jak tylko być może.

Czemuż być nie ma, powiedz, kiedy na to łożę?

Krawiec odchodzi.

Geldhab spogląda na papiery, potem wokoło.

KOMISANT

Wielmożny …

GELDHAB

Ale zaraz, jakżeś uprzykrzony!

do Kamerdynera

Dowiedz się, czy w gazecie będę umieszczony;

Chciałbym tam mieć wyraźnie artykuł ten cały:

dając kartkę, czyta

"Jaśnie Wielmożny Geldhab, dziedzic Samochwały,

Przybyszowic, Grypsowa, Łówki et cetera " -

Et cetera pamiętać! - "który równie wspiera

z przyciskiem

Licznych swoich poddanych,jak wszystkich dokoła,

Których tylko w niedoli wynajdywać zdoła,

Raczył dać na spalone Bamberga przedmieście

Z zwykłą hojnością złotych polskich tysiąc dwieście."

KOMISANT

Gdy dobroć twoja, panie, tak dla obcych skora,

Siostra, co w niedostatku, od pół roku chora,

Bez wątpienia próśb swoich skutkiem się ucieszy,

Gdy pan procent przyspieszyć …

GELDHAB

Nic pan nie przyśpieszy.

KOMISANT

Ten list przekona, w jakim strapieniu zostaje.

GELDHAB

z niecierpliwością

Cóż to, nie wiesz, że córkę za księcia wydaję?

Gdy mnie fraszkami nudzić ułożyłeś sobie,

Myśleć o nich nie będę w tej tak wielkiej dobie,

Mając innych ważniejszych zatrudnień tysiące;

I termin też wypłaty aż za dwa miesiące.

Napisz waćpan, że bardzo żałuję niebogi,

Ale pomóc nie mogę … Bywaj zdrów!…czas drogi.

Odwraca się.

KOMISANT

Wszak to siostra!

GELDHAB

Wiem o tem.

KOMISANT

Chora.

GELDHAB

To źle.

KOMISANT

W nędzy.

GELDHAB

Ależ, mój panie, nudzisz; że nie dam pieniędzy,

Wszak ci już powiedziałem i powtarzam jeszcze.

Kłaniam …

obróciwszy się, do siebie

Gdzież tę kanapę, te krzesła umieszczę?

Pokazuje Kupczykom, gdzie mają w drugim pokoju postawić. Kupczyk i stawiają i odchodzą; tymczasem Komisant mówi.

KOMISANT

Za powinny uczynek nie byłby w gazecie;

I na cóż być uczciwym, jeżeli w sekrecie?

Nie dojdzie, niech kto, jak chce, złoci się i puszy,

Prawdziwego szlachectwa bez szlachetnej duszy.

Komisant  odchodzi.

GELDHAB

dając klucze Kamerdynerowi

Idź, wynieś na stół wszystkie srebra i ozdoby.

KAMERDYNER

Wszystkie? Wszakże mam nakryć na cztery osoby.

GELDHAB

Cóż z tego?

KAMERDYNER

…Że nie zmieszczę i w największym tłoku.

GELDHAB

Co na stole nie zmieścisz, to stanie na boku;

Czegoż się patrzysz?… Jakże, czym na to kupował,

By nikt ich nie widział? Co? Będę srebra chował!

Szalony! Hm, nie stawiać! Chować! To mnie bawi.

Kogo nie stać ma srebra, niechże ten postawi!

Luks, luks u mnie być musi; zbytek, przepych wszelki …

do odchodzącego Kamerdynera

A resztki wina scedzić do jednej butelki!

LOKAJ

wchodząc

Książę Rodosław.

GELDHAB

Książę? Niech wnijdzie łaskawie.

Za chwilkę się ubiorę.

Na stoliku, stojącym na przodzie,rozkłada książkę i wraca kilka razy, przypatrując się i poprawiając;kładzie złotą tabakierkę i chustkę.

Tak … i to zostawię.

Odchodzi.

Scena druga

Książę, Lisiewicz, Konto

KSIĄŻĘ

we drzwiach się zatrzymuje, jakby słuchał lokaja, który go anonsował; potem obraca się w tył i woła na Konta

Panie Konto, chodź więc, chodź!

na stronie

Nieznośne stworzenie!

do Konta

Jakież cię za mną pędzi tak nagłe zdarzenie?

KONTO

z głębokim ukłonem

Ach,jaśnie oświecony …

KSIĄŻĘ

wpadając w mowę

Prędzej.

KONTO

Mości książę …

Mimo wdzięczności …

KSIĄŻĘ

Prędzej!

KONTO

Która serce wiąże

Do najlepszego …

KSIĄŻĘ

Dalej!

KONTO

…Z wielkich książąt księcia,

Mimo, że tak śmiem mówić, mimo przedsięwzięcia …

KSIĄŻĘ

z niecierpliwością

Cóż ci do reszty wzięło rozumu niewiele,

Sen, gorączka czy przestrach jaki?

KONTO

zbliżając się do ucha

Wierzyciele.

KSIĄŻĘ

z gniewem

Ech, zawsze jedno, jedno, aż już słuchać nudno!

KONTO

Ależ mnie w domu własnym usiedzieć się trudno.

Rzemieślnicy wciąż piszczą, a rabinów roje

Za ul sobie obrały pomieszkanie moje,

Nieczułe jak opoki, uparte jak żmije;

Łakomstwa ich nie wzruszą morały mi kije.

Dawny szwajcar był wprawdzie wielki moczymorda,

Lecz go się przecież bała wierzycielska horda.

Gdy nie mógł dostojeństwa zatrzymać powagą,

Uczył mores natrętnych pozłacaną lagą.

Ale dzisiaj, przy nowym, za pierwszym natłokiem

Aż do biura wpadnięto niewstrzymanym krokiem

I zelżono haniebnie pod pańskim obrazem

Całą intendenturę z mą osobą razem.

KSIĄŻĘ

Szturmem cię więc dobyto?

KONTO

Korzystając z wesołości Księcia dobywa papierów i mówi przeglądając

Książę pan się śmieje.

A ja, dalibóg, wkrótce, wkrótce oszaleję.

LISIEWICZ

Jednak kasę odbito?

KONTO

przeglądając papiery

Nic w niej nie ruszono …

KSIĄŻĘ

Bo próżna.

KONTO

Tak to niby.

KSIĄŻĘ

Lecz tych gości grono

Do waścinej szkatułki że się nie dobrało,

To szkoda: tam być musi zapasów niemało.

KONTO

Książę pan najłaskawiej żartem mówić raczy,

Niewiele sług poczciwych sakiewka dziś znaczy.

Ach, gorzkie w tych godzinach, gorzkie zbiory nasze!

przybliża się do Księcia z ukłonem, patrząc w papiery

Gdyby książę pan … przejrzeć …

KSIĄŻĘ

uderzając ze spodu w papiery

Ach, nudzisz mnie wasze!

LISIEWICZ

biorąc Konta na stronę

Nie uprzykrzaj się waćpan … przyjdziesz w innej porze …

Konto okazuje nieukontentowanie.

Nie trzeba księcia martwić …

KONTO

To nic nie pomoże …

LISIEWICZ

przytrzymując go

Zdrowie księcia najdroższe …

KONTO

wyrywając się

Proszę!… Wiem, co robię …

z uśmiechem

Gdyby jaśnie …

KSIĄŻĘ

Ach, dobrze, że wspomniałem sobie:

Daj, wasze, daj rachunki.

KONTO

z wielkim ukłonem; do Lisiewicza

Źle robię?

do Księcia

Niech służą.

KSIĄŻĘ

Lecz staraj się pieniędzy, pieniędzy i dużo!

KONTO

Pie … pieniędzy?

LISIEWICZ

Pieniędzy, książę pan powiada.

KONTO

w zamyśleniu powtarza

Pieniędzy!

LISIEWICZ

Wolę księcia uczynić wypada.

KSIĄŻĘ

Rób, co ci się podoba - zastawiaj, przedawaj,

Lecz kiedy chcę pieniędzy, to pieniędzy dawaj,

Rozumiesz? Bądź zdrów!

LISIEWICZ

Książę żegnać się z nim raczy.

KONTO

na stronie

Bierz licho taką łaskę i takich tłumaczy!

Odchodzi.

Scena trzecia

Książę, Lisiewicz

LISIEWICZ

Natrętność nadzwyczajna - chcieć odbierać długi!

Księciu! Księciu bezczelnie odmawiać usługi!

Wszystkie już społeczeństwa zwalone zasady;

Nieznane były dawniej podobne przykłady!

Dziś ten, co w rzędzie szlachty ledwie ojca kładzie,

Śmie często panu z panów stanąć na zawadzie.

KSIĄŻĘ

Takich to gmin pożyczał …

LISIEWICZ

Panowie tracili,

Była przecie i różnica; ale co w tej chwili …

KSIĄŻĘ

Same sknerstwo, natrętność, rozpusta bezbożna.

LISIEWICZ

Nawet dla księcia dostać pieniędzy nie można!

KSIĄŻĘ

Ach, Lisiewiczu, gdyby …

LISIEWICZ

Próżno mnie łeb boli:

Lichwiarze dać już nie chcą, a panowie goli.

KSIĄŻĘ

Mamci ja wprawdzie wioski, lecz się wspomnieć boję;

Największe - wierzyciele trzymają jak swoje,

Resztą intendent rządzi, z tych nic nie wykradnę

I mam tylko co kwartał rachunki dokładne.

z niecierpliwością

Gdyby pożyczyć chcieli jakie bądź urwisze,

To na ciotce bogatej pewność im zapiszę;

Bo jeno się przeniesie do wieczystej chwały,

Biorę po niej majątek czysty i niemały.

Wtedy, mając pieniądze, myśli bym odmienił

I mniej ceniąc posagi, siebie więcej cenił;

Gdyż nader nie zostaję ujęty powabem

Złączenia się tak ściśle z imć panem Geldhabem.

Smutno będzie się znaleźć w swych znajomych gronie

I nowego Kopciuszka widzieć w swojej żonie.

LISIEWICZ

Ubodzy bez znaczenia niech się boją świata,

Jego zwykły szacunek za pieniądzmi lata;

W dobrej uczcie przez głowę nie przejdzie nikomu,

Za to ręczę, że księżna Geldhabówna z domu.

KSIĄŻĘ

Zapewne; moja świetność jej niskość pokryje,

A na odwrót, jej złotem mój kredyt ożyje.

LISIEWICZ

Możemy też zapobiec wczesnym przedsięwzięciem,

Aby się nadal pan teść nie bratał ze zięciem;

I gdy Książę pan zechce,

z ironią

to może i żonie

Podoba się dalekie od miasta ustronie.

KSIĄŻĘ

Zrobiłbym to niemylnie, gdybym był wacanem,

Lecz ja nie pragnę zostać mej żony tyranem;

Jest pewny kres wszystkiego, nawet i swawoli

Który nigdy przestąpić honor nie dozwoli.

LISIEWICZ

Ach, ta wspaniałość duszy jest mi nader znana

I tylkom dla rozrywki mówił księcia pana,

Ale inne bojaźni muszę wyznać szczerze:

Gdy wspomnę Lubomira, wielki mnie strach bierze -

Może nagle przyjechać w tak znaczącej porze …

KSIĄŻĘ

I cóż stąd?

LISIEWICZ

On się dawniej kochał w pannie Florze.

KSIĄŻĘ

Ha, tym gorzej dla niego!

LISIEWICZ

Ona go kochała …

KSIĄŻĘ

Cóż stąd, powtarzam jeszcze?…

LISIEWICZ

I słowo mu dała;

Ma zatem prawo …

KSIĄŻĘ

Ależ tak śmiesznym nie będzie;

Stanąć jak współzawodnik w jednym ze mną rzędzie?…

LISIEWICZ

Wielka by śmiałość była, temu nikt nie przeczy,

Lecz miłość … zaręczenie … a podobne rzeczy …

KSIĄŻĘ

Miał, co miał, zaręczony czy nie zaręczony,

Niech sobie pan Lubomir innej szuka żony.

LISIEWICZ

Zapewne; jednak jeśli powiedzieć się godzi,

W każdym razie ostrożność nic nam nie zaszkodzi;

Zwłaszcza że bardzo łatwo księciu panu będzie,

Mając w swoim znaczeniu tyle związków wszędzie,

Wyrobić najspieszniejsze rozkazu wydanie,

By Lubomir od pułku jechać nie był w stanie.

Tak go więc zatrzymując, jak długo wypadnie,

My tu nasze zamiary ukończymy snadnie.

KSIĄŻĘ

Hm … nieźle …Lecz z Geldhabem pomówimy wprzody,

Może nam niepotrzebne te wszystkie zachody.

Scena czwarta

Książę, Lisiewicz, Geldhab

GELDHAB

Książę …

całują się

cieszę się …

całują się

książę …

całują się

czekał, czekał nieco …

Ale wiesz, u nas …

do Lisiewicza z hardością

Witam …

do Księcia

…jak godziny lecą.

LISIEWICZ

Oto papiery, które pan dałeś dla księcia,

Posag nie jest powodem jego przedsięwzięcia …

KSIĄŻĘ

śmieje się na stronie

Więc nie czytał ich nawet, spokojny w tej mierze.

GELDHAB

Nie trzeba mi to mówić, bardzo temu wierzę.

Między panami jeden drugiego nie zdradzi;

Lecz choć słowo dość u nas, pismo nie zawadzi;

Więc nie ma o czym mówić, notariusz przyjedzie

I wszystko ukończymy po dobrym obiedzie.

po krótkim milczeniu

Ach, tak dziś pracowałem, że nie czuję głowy …

Ależ upraszam siedzieć …

siadają

Jak to w dzień pocztowy,

Nie mogę się opędzić suplikantów zgrai.

A, że też to na świecie nic się nie utai!

Że żyję z ministrami, i choć się nie chwalę,

Przyznać potrzeba, żyję dosyć poufale,

Dlatego wiejska szlachta ułożyła sobie,

Że jak się za kim wstawię, co zechcę, to zrobię.

Mogę ja wprawdzie pomóc, mam i wpływu trochę,

Ale żebym mógł wszystko, to są myśli płoche.

Koniec końców, co poczta, jak minister jaki,

Odbieram, oprócz suplik, samych listów paki,

Do tego jeszcze rządców mych wiosek niewielkich

Także pliki raportów i rachunków wszelkich;

Przy naszym miejskim życiu rzecz to niby zdrożna,

Lecz mając duże dobra, gardzić nią nie można.

LISIEWICZ

Szczęśliwy, komu nieba przyjaciela dały;

Jemu wtedy powierza rządów ciężar cały.

Ten się wszystkim zatrudnia, odebrawszy wioski,

A on żyje spokojnie i nie zna, co troski.

Szczęście! Szczęście! … Lecz pana wypada żałować,

Że tak sam jeden musisz myśleć i pracować.

GELDHAB

Sam jeden? Waćpan myślisz, żem brudny ów sknera …

LISIEWICZ

Broń Boże!

GELDHAB

Co na złoto tylko się obziera?

LISIEWICZ

Bynajmniej.

GELDHAB

Że wraz jestem i sługą,i panem?

LISIEWICZ

Nie!

GELDHAB

Żem nie umiejącym żyć w świecie bałwanem?

LISIEWICZ

Któż to mówi?

GELDHAB

Że płacić sług nie jestem w stanie?…

LISIEWICZ

Ależ mnie nie rozumiesz, mój łaskawy panie!

GELDHAB

Więc nie sam jeden! Trzymam rządców, sekretarzy,

Rachmistrzów, budowniczych, mądrych gospodarzy;

Mógłbym słowa nie mówić, tylko ręką kiwać.

Więc nie sam jeden - nie ma czego utyskiwać.

po krótkim milczeniu do Księcia

Donoszą mi …

LISIEWICZ

Zapewne o wojska przechodzie.

GELDHAB

Lecz któż?…

LISIEWICZ

Po co się kręci, kiedy wszyscy w zgodzie.

GELDHAB

Pozwól …

LISIEWICZ

Po wsiach bez tego ubóstwa dokoła.

GELDHAB

Niech skończę …

LISIEWICZ

I pan swoich obronić nie zdoła.

GELDHAB

Czyż mówię?…

LISIEWICZ

Które mają ciężarów już tyle …

GELDHAB

Cóż u diabła!…

LISIEWICZ

I nawet,jeśli się nie mylę …

głośno, patrząc na Księcia

Pułk, w którymi pan Lubomir,już tam postawiono.

KSIĄŻĘ

A! Lubomir … Waćpanu znajomym jest pono?

GELDHAB

Lubomir, hę …Lubomir? Rotmistrz?…

KSIĄŻĘ

Tak, ten właśnie.

GELDHAB

Niby to … ale skądże?…

KSIĄŻĘ

Mówmy zatem jaśnie:

Lubomir kochał córkę waćpana?

GELDHAB

Tak … trochę.

KSIĄŻĘ

A ona?

GELDHAB

Nie, nie; ale … tak, jak dzieci płoche,

Niby tak … swawolili, ale z Florki strony! …

KSIĄŻĘ

Wszak mówią, że Lubomir był z nią zaręczony?

GELDHAB

Coś niby obiecałem, bo z ojcem w przyjaźni …

KSIĄŻĘ

Dosyć. Wiem, com chciał wiedzieć, pewnie nie z bojaźni,

Lecz wcale z innych przyczyn. Ależ panna Flora

Gdzie jest? Możnaż ją widzieć?

GELDHAB

Jest to właśnie pora,

W której się rozlicznymi trudni naukami.

Nie wiem wprawdzie, to dziewczę, mówiąc między nami,

Czego się uczyć może, bo już wszystko umie,

Nauczycieli nawet przewyższa w rozumie.

Pójdę po nią i dobra moje w zakład stawię,

Że ją znajdę przy jakiej uczonej zabawie:

Albo przeziera listy, czyta dykcjonarze,

Albo też czułe dumki nuci przy gitarze.

Diabli ma rozum! Przy niej ja znaczę

pokazując na palce

o, tyle!

A jaka poetyczka! - Aż ją słuchać mile;

Czasem powiem żartując: "Florko, powiedz odę.

Na przykład … na ten czarny stolik lub komodę. "

Wnet dwieście utnie wierszy nad czarnym stolikiem,

Tak, że niech się schowają Nelson z Kopernikiem.

Idę więc.

odchodząc, do siebie

Ach, to rozum, rozum niesłychany!

Odchodzi.

LISIEWICZ

do odchodzącego

Czekamy.

KSIĄŻĘ

Ach, to głupiec, głupiec niewidziany!

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena piąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena szósta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT DRUGI

Scena pierwsza

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzecia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena czwarta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena piąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena szósta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena siódma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena ósma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziewiąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziesiąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena jedenasta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT TRZECI

Scena pierwsza

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzecia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena czwarta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena piąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena szósta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena siódma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena ósma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziewiąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziesiąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej