Julian Ursyn Niemcewicz

PAN NOWINA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY.

AKT I.

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena. IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

Scena VIII.

Scena IX.

Scena X.

Scena XI:

AKT II.

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

Scena VIII.

Scena IX.

AKT III.

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV. 

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

PAN NOWINA

czyli dom pocztowy komedya oryginalna we trzech aktach

Niemcewicz Julian Ursyn

OSOBY.

PAN NOWINA Szlachcic, trzymający pocztę.

PANI NOWINA żona iego.

EWELINA FLORA BASIA, Córki ich.

PANI MODNICKA,

JEY DZIECI.

MAMKA.

WALERY zalotnik Eweliny.

JAŚMIN lubiony od niey.

PAN PŁAKSA, Stryy Walerego.

PAN HRABIA.

NOTARYUSZ publiczny.

ŻOŁNIERZE.

Scena w Miasteczku Polskiem,

Do Czytelnika,

Gdyby Autorowie Dramatyczni mieli tylko na celu, bawić i rozweselać publiczność, powołanie ich nie byłoby godnem ciucha prawdziwie obywatelskiego: użytecznieyszy przedmiot zaymować ich powinien; stróże obyczaiów, bezstronni postrzegacze szkodliwych wad spółeczeństwa, te im na iaw wybawiać, te karcić należy.

Są wady i przywary w poiedynczych osobach, iuź od dawna wystawione na Scenie, przez znakomite różnych Narodów piorą, lecz są szkodliwszej nierównie zdrożności, zarażające spółeczeństwa, kray prawie cały; na takie szczególnieyszą uwagę zwracać powinni troskliwi o dobro Kraiu swego pisarze.

Oycowie nasi, zbyt zaniedbywali korzystać z postępów i światła innych narodów: troskliwszem okazuiąc się o to pokolenie dzisieysze, w iednym tylko wzgledzie niebezpiecznie przeważyło szale. Długo ślepe przywiązanie do obcey mowy, do obcych obyczaiów, w wyższych tylko postrzegano klassach, dziś zaraza ta, rozciągając się stopniami, od pysznych gmachów, rozszerzyła się do skromnych wieyskich mieszkań, z widoczną krzywdą dla kraiu. Wytworne całkiem obce wychowanie, wytępiło nieraz cnót domowych zasady, wzbudziło wstręt do Kraiu własnego, do mowy oyczystey, do tych wiadomo-ści, do tych zatrudnień, które w stanie zwłaszcza miernym, nieodbicie wżyciu są potrzebnemi: Harfa, Fortepiana, tamburin po wsiach nawet, wypędziły krosienka, igłę i kądziel. Często Szlachcic na nie wielkiey zagrodzie, -dzierżawca, Ekonom nawet, poświęcaią grosz ostatni, brną w długi, by do dzieci swoich sprowadzić byle tylko obcą mistrzynią lub mistrza.

I iakież stąd skutki? wpoienie w młode umysły romansowych i błędnych marzeń, pretensye do wytworności, niezgadzaiące się z miernością majątku, niewiadomość wszystkiego co do rządney gospodyni, dobrey żony, i matki należy. Wyrużowane, siedzące z gitarami pod strzechą mamzele, nie zwabią pienieni swoim rozsądnego człowieka, i albo nędznie więdnieią, albo uwiedzione od obcych porywaczów, pogrążaiąwe łzach Rodziców, opłakuią same zdrożnego wychowania skutki.

Toż samo prawie i we płci męzkiey: nikt mi tęgo nie zaprzeczy, że młodzież nasza, naymniey nawet maiętna, powzięła wstręt iakiś do życia domowego, do rolnictwa, do gospodarstwa. Kto nie umieści się w woysku, nie widzi szczęścia, i zbawienia, iak tylko po biórach; naytrudnieyszą rzeczą sta-ło się, dostać, Etonoma, lub Podstarościego; a ieźeli się iaki zdarzy, to rozkochany w iakiey Pasterce, bardziey zaięty fraczkiem, i ieuwabnemi pończochami, niżeli żniwem, nie bardzo korzystne rolnictwu oddaie usługi. Uderzony, tak szkodliwemi zdrożnościami, tknięty narzekaniem Właścicielów ziemskich, wady błędnego wychowania, i obcey wytworności, w dzisieyszey Komedyi wytknąć starałem się; szczęśliwy ieżeli dopnę iedynego prac moich celu, ieźeli sztuka ta iakikolwiek Kraiowi memu przyniesie pożytek.

AKT I.

Scena I.

Izba Pocztowa szafy i stoły z listami.

PAN NOWINA sam.

Dzisiay w wieczór Gazeta Hamburska przychodzi"

Dwa razy ona w tydzień życie moie słodzi.

Bo iestże co milszego, iak w ciepłym pokoiu,

Staczać bitwy i zbroyne ścierać szyki w boiu,

Siedząc w wygodnem krześle mocnych twierdz doby

I co ieszcze nie było, to wcześnie zgadywać? ( wać,

Gdy nic nie ma nowego, to wynaleść sobie,

I do ucha tey, owey, poszepnąć osobie,

Nie ma grzechu, z swym wnioskiem trochę sie rozszerzyć

Lepiey dobrą wie-ć zmyślić, niźli smutney wierzyć:

Dla mnie z których bądź kraiów wiatr iaki zawieie,

Nie rozpacz, lecz pochlebne niesie mi nadzieie.

Nie tak nasz sąsiad Płaksa, ten choć mu się wiedzie,

Nie mówi, iako klęskach i ustawney biedzie;

Nie masz pono na świecie szczęśliwszego człeka!

Zawsze się iednak żali, i zawszą narzeka.

(Zegar z kukawką biie dziewiątą.)

Scena II.

Pan Nowina, Pani Nowina.

PAN NOWINA.

Dzień dobry moie serce, dziewiąta wybiia,

Nikt się koło śniadania dotąd nie uwiia;

Czemuż tak poźno?

PANI NOWINA.

Jeszcze czekać będziesz długo,

Ja sama bydź nie mogo i Panią i sługą:

Twe kochane Córeczki z modnem wychowaniem,

Żadnem się zaiąć nie chcą domowem staraniem:

Późno w noc nad Romansem łzy leiąc obfite,

Poszły spać w pół do trzeciey, i śpią iak zabite.

PAN NOWINA.

To nie dobrze, ruszać się powinny dziewczęta.

PANI NOWINA.

Tak to, gdy Szlachic dzieci chowa iak panięta,

Z tey nieszczęśliwey Madam wszystko złe powitało.

Bogu dzięki, że iuż ią licho ztąd porwało;

Jam iey przyiąć nie chciała, lecz próżne gadania.

PAN NOWINA.

Madam była poczesna, a przy tym i tania;

Dotąd wydatku mego nie żałuię wcale,

Mam z dziewcząt pomoc, patrzay; gdy przyydą żurnale,

Cożby nayświeższe wieści mogły dla mnie znaczyć,

Gdyby nie było w domu ktoby mógł tłumaczyć?

Jam tez dlatego właśnie był przyiął tę Madam,

Gdy sam nieszczęściem, obcym językiem nie gadam.

A w snuiącym się zawsze na tey Poczcie tłumie,

Zaiedzie Polka, co to po Polska nie umie;

Albo też wstąpią iakie Niemczyki ochocze,

Dobrze, że ktoś tam z nimi trochę poszwargocze;

PANI NOWINA.

Ty zawsze w tych gazetach, łapiesz mdłe nadzieie,

Lepieyby było wiedzieć, co się w domu dzieie;

Poyśdź do stayni, obory, liczyć w polu snopy,

Niż badać, co tam robią na końcu Europy!

Pan Bóg dał ci maiętność, mogłeś się nie biedzić,

Porzuciłeś wieś dobrą, by na Poczcie siedzieć:

Jam była przeciw temu, nikt mię nie obwini,

Coż ci poczta przynosi?

PAN NOWINA.

A wioska co czyni?

Przynaymniey, że gustowi moiemu dogadzam,

Wszakże ia na bogactwach szczęścia nie zasadzam,

Że pragnę wiedzieć, co się w obcych kraiach dzieie,

Bym, stąd dla kraiu mego przeglądał nadzieie,

To mnie bawi, a pono bliźniemu nie szkodzi.

PANI NOWINA.

Lecz z zabawy żadna się korzyść nie urodzi,

Tąż się bawić i naszey chce tylko młodzieży;

Nie przeczę francuzczyznie, umieć ią należy,

Rozumieć; lud, co bronią, nauką się wsławił,

Co nas często zdumiewał, częściey ieszcze bawił;

Ale pocóż Oyczystą nienawidzieć mowę?

Pocóż gardzić tem wszystkiem, co tylko krajowe?

Umieć tańcować, brzdąkać, inne tam kuglarstwa,

A nie znać, co potrzeba koło gospodarstwa?

PAN NOWINA.

Łatwo żonko, poprawią te maleńkie wady,

Jeśli tylko za twemi zechcą iśdź przykłady.

PANI NOWINA.

Alboż nie uczę ? coż gdy daię im rozkazy,

Dla iedney niby obce są moie wyrazy,

Druga zatknąwszy gębę od śmiechu się dusi.

PAN NOWINA.

To zbyt zuchwale, wkrótce inaczey bydź musi

PANI NOWINA.

Kochanku! nie pierwszy raz tak się odkazuiesz,

A iak przyydą żurnale, to wszystko daruiesz.

PAN NOWINA.

Za tę szalaną płochość dobrze ia im zadam.

PANI NOWINA.

Ze wszystkiem ie zmieniła ta nieszczęsna Madam;

Były wprzód, ta Bogulką, tamta Katarzyną,

Dzisiay iedna iest Florą, druga Ewelinę:

Żadna nie słucha; Kasia iakiei tam łamańce,

Osobliwsze nieznane wyprawuie tańce;

Bogulka nad Romansem tey rzewne Wylewa,

Lub strasznemi gorgami włoskie aryie śpiewa;

Wczoray dziewczęta rzeknę, przyprawcie sałaty,

Te lecą do Szpineta, próbować sonaty,

Obudwoma rękoma iak zaczęły brzękać,

Prawdziwie gdy tak potrwa, iest się czego lękać,

Żeby czasem (pokazuie palcem na głowę)

Scena III.

Ciż sami, Basia.

Basia. z tacą na ktorey iest garnek z piwem grzanem, czarki i łyżka,

BASIA.

Śniadanie dla Państwa gotowe.

PAN NOWINA.

Basiu coż robią siostry?

BASIA.

Rozumiem że zdrowe,

Lecz wątpię, by do wstania miało się zanosić,

Kawę sobie do łożka kazały przynosić.

PANI NOWINA. (kiedy Basia nakrywa)

Szczęście żem choć to dziewczę wczesnemi zakazy,

Od fatalney siostr starszych ustrzegła zarazy,

Powolna mym naukom, na zle rady głucha,

Jak przynależy córce rodziców swych słucha.

(Basia dyga.)

PAN NOWINA.

Basiu, powiedz twym siostrom, niech włożą szlafroki,

I stawią przedemną bez naymnieyszey zwłoki.

(Basia dyga i odchodzi.)

Scena. IV.

PAN NOWINA.

Wyśmienita Dziewczyna.

PANI NOWINA.

Z starszych Panien stratą,

Pierwsza męża dostanie, ia ci ręczę za to.

(nalewaią sobie piwo z garka i iedzą.)

My, iemy piwo grzane, a im kawy trzeba,

Jakby nie dosyć było, z masłem kawał chleba,

Jak nam rodzice, nasi bywało, dawali.

PAN NOWINA.

Pamiętasz serce, co to my nie wyrabiali,

Jak ia bywało ciebie nie odstąpię kroku,

Jak siedząc na kuserku albo na tłumoku,

Palę strzeliste akty iak czuły pastuszek;

Nie raz porwę za rączkę, i mały paluszek.

Caluię: to mi czasy, wiek prawdziwie złoty,

(ociera gębę z piwa, i żonę w rękę całuie.)

PANI NOWINA.  (z przymileniem.)

Mniey było nauk, więcey uczciwey prostoty,

Chociaż niewychowani wykwintnie i modnie,

Przepędziliśmy życie szczęśliwie i zgodnie.

Kto wieńczy naszym Córkom równie się powiedzie,

Kto przybędzie to spoyrzy, i zaraz odjedzie;

Każdego ich przysada, wykwintność odraża,

Naturalnie człek, słuszny na wytwór nie zważa,

Woli rozsądną żonę, dobrą gospodynią,

Niźli sławną w Muzyce i tańcach Mistrzynią.

Wiedzcie, mówię im często, ieżeli nie znacie,

Nigdy na klawikorcie męża nie wygracie;

Ale to słowa próżne iakby groch o ścianę!

PAN NOWINA.

A co to za Dziewczęta puste niesłychane,

W iakim, to bałamuctwo zakończyć: sposobie.

Nie znam, chyba czemprędzey wydać za mąż obie.

Synowiec Pana Płaksy człowiek słuszny wcale,

Ma wioskę, iakąś pono Sumkę w kapitale,

Dla iedney z dziewcząt byłby mąż wcale dogodny.

PANI NOWINA.

Prawda człek słuszny, ale dla nich nie dość modny,

Ilekroć tu przychodzi, podobać się chciwy,

Cóż znaydzie? iakieś kwasy, oziębłość i krzywy.

Ta tey szepcze do ucha, a to się nie godzi,

Patrzayże ma Soeur, wszakże on w kontuszu chodzi';

Tamta, ach! po francuzku iak brzydko wymawia,

Tańcować się nie uczył, patrz iak. nogi stawia!

A tak ten zacny człowiek, chociaż rozkochany,

Ale takiem przyięciem srodze pomieszany,

Nie naraża się więcey, i bywać przestaie

PAN NOWINA.

Inaczey będzie, iak ia porządnie wylaię.

Tey wytwórnosci dłużey cierpieć się niegodzi.

PANI NOWINA.

Już od Państwa do szlachty ubogiey przechodzi,

Wczoray od tkacza płótno gdym wzięła dla dzieci,

Opodal coś dziwnego bieli się i świeci,

Patrzę długo mniemaiąc, że mi się coś roi,

Podstarości w pończochach nad żeńcami stoi.

PAN NOWINA (śmieiąc się.)

Znam Jegomości, wielki z chłopami iest śmiałek.

PANI NOWINA.

Posłuchay, lepszy ieszcze powiem ci kawałek,

Wszak znasz Pana Zagrodę co ma wlokę iedną,

Pół tylko chłopa, krowę, i pono klacz biedną,

I iego córka Panie naśladować żąda,

Miasto prząść, to zpod strzechy z Gitarą wygląda.

PAN NOWINA.

Ja moim głowy zmyię, no sama zobaczysz.

PANI NOWINA.

Nie odkazuy się próżno, wszystko im przebaczysz:

Nową biedą iesteśmy pono zagrożeni,

Ten Pan Jasmin co się to Emigrantem mieni,

Co to maluie, skacze, różne piosnki nuci,

Skrycie pono dziewczęta nasze bałamuci,

Mam go na oku, nie wiem co go tutay znęca,

Ustawicznie się z niemi i gzi i wykręca,

PAN NOWINA.

Mylisz się kochaneczko, to, człowiek nielada,

Historyą, Jeograsią, wybornie posiada,

Pomocą mi w Gazetach przyznać to należy,

Wczoray niewiedząc pytam, kędy Bengal leży?

On zaraz w odpowiedzi na wszystko gotowey,

Bengal? odpowie leży w Szwecyi południowej;

A takie wiadomości ia wysoko cenię.

Scena V.

Ciż sami, Ewelina, Flora.

PAS NOWINA.

Przecięż że Panny wstały.

(Ewelina i Flora postępuią teatralnym krokiem i z wielkiemi wykrętami kłaniaią się,)

PAN NOWINA.

Kłaniam uniżenie.

FLORA.

Bon jour Papa,

EWELINA.

Mama.

PANI NOWINA.

Czy zdrowe witamy?

PAN NOWINA.

Zkądże znowu wzięły się te Papy i Mamy?

Czemuż i te Imiona w obcey głosić mowie?

Wiecie, ia waszym Oycem, ta się Matką zowie:

Odtąd iak Mamy, Papy weszły w usta dziatek.

Niemasz uszanowania dla Oyców i Matek..

EWELINA.

Większą gładkość i słodycz w tey mowie znayduię.

PAN NOWINA.

Ale ślicznych się rzeczy o was dowiaduię,

Czy dla tegom na Madam koszt łożył niemały,

Żeby z was porobiła czyste czupigrały ?

Dobrze iest pewnie umieć po Francuzku gadać.

Żeby się coś nowego w gazetach wybadać,

Potem Oycu udzielić, lecz to długie spanie,

To rzeczy gospodarskich całkiem zaniedbanie,

Te Ustawiczne tryle, łamańce i dżogi;

Nie wiele się przydadzą, kiedy kto ubogi,

Rozkazuię zaniechać tych dżogów kuglarskich,

A uczyć się od Matki robót gospodarskich,

Zayrzeć do kuchni, wiedzieć kacząt, kurcząt wiele,

Robić syry i masło, znać się na nabiele,

Wiedzieć iak z koprem, kminem, ukwasić, ogórki,

Gdy gość się zdarzy upiec placek lub mazurki;

To dobrey gospodyni prawdziwa ozdoba,

To się ludziom rozsądnym nayprędzey podoba.

(do żony.)

Coż kochanko, czy powiesz, że łaiać nie umiem?

(głośno do Córek) Coż waście na to?

EWELINA.

Papę nie całkiem rozumiem,

Jakże Panna, rzewliwem uczuciem zaięta,

Ma zazierać do kuchni, lub liczyć gąsięta?

FLORA.

Prawdziwie, ie się na to wzdryga piękna dusza,

Niech nas Papa do takich robót nie przymusza.

PAN NOWINA.

Coż proszę macie robić, czyli rozumiecie

Ze z waszemi dżogami mężów dostaniecie?

Synowiec Pana Płaksy człowiek bogoboyny,

Maiętny, gospodarny i wcale przystoyny,

Zaczął czynić starania koło Eweliny;

Ale te górne, tony, te gardzące miny,

Odstreczyły go z domu, i iuż tu nie bywa,

Chcę żeby go przyymować.

EWELINA.

Ach! ia nieszczęśliwa!

Jakąż z męża takiego mieć będę pociechę!

Co ma łeb wygolony i wąsy iak strzechę,

Całkiem w nim układ dziki ani emablować,

Ni gadać posrancuzku ani też walcować,

Jaki wstyd dla mnie w smutney żyłabym niedoli!

PANI NOWINA.

Nie umie on walcować, lecz zna się na roli,

Jest człowiekiem uczciwym, gardzącym pustoty,

Kochać kray i pracować to iego przymioty,

Prędzey kobiety z takim sczęście swe znachodzą,

Jak z temi co walcuią, potem sie rozwodzą;

Pan Jaśmin większe moie powaby posiada,

Jest cudzoziemcem, zatem kochać go wypada.

EWELINA.

Sądziłabym się stokroć, ach! stokroć szczęśliwą,

Gdybym dotknąć umiała duszę iego tkliwą!

Jaki rozum, talenta, iaki dowcip rzadki;

Jakiemi życie iego wsławione przypadki,

Stracił niezmierne dobra przez wierne usługi,

Zamek o siedmiu piętrach, ogród dwie mil długi,

I dziś ieszcze bogaty, choć się z tem nie chlubi,

Ma nawet order, tylko nosić go nie lubi.

PANI NOWINA.

I on cię Córko łudzi takiemi androny.

PAN NOWINA.

Choć Monsiu Jaśmin człowiek głęboko uczony,

Nie iest mężem dla Waści, niech swoie dochody,

Zamki o siedmiu piętrach, potężne ogrody,

Zachowa dla Grasianek i dla Baronowien,

A dla was len naylepszy, co wam zewsząd rówien,

Walery krewny Płaksy, iest człowiek bez przywar.

EWELINA.

Ach! jamais Papa!

FLORA.

C'est une bete! un barbare.

PANI NOWINA.

Słyszałyście WPanny co Oyciec doradza,

Z wolą iego i moia zupełnie się zgadza.

A teraz czasu dłużey nie tracąc darenmo,

Do domowey roboty wraz póydziecie ze mną,

Ewelina do szycia, a Flora do przędzy

(Obiedwie śmieią się za wachlarzem i minywyrabiaią. )

Czegoż się ociągacie?

PAN NOWINA. (z passyą.)

Jdźcież mi czemprędzey!

FLORA (dobywa żurnalu z kieszeni.)

PAN NOWINA.

Coż tam masz?

FLORA.

Żurnal (chowa.)

PAN NOWINA.

Pokasz.

FLORA.

Matkę tem urażę;

Nie mam czasu.

PAN NOWINA.

Pokaz, kiedy Oyciec każe;

Może coś w nim nowego, ostatni był pusty;

Numer dwudziesty piąty.

FLORA.

To dwudziesty szósty.

Pan Nowina.

Tego nie znam, zapewne wiele musi znaczyć,

Musicie mi go zaraz całkiem przetłumaczyć.

FLORA.

Ja muszę iśdź do przędzy.

EWELINA.

Ja do szycia śpieszęPan Nowina, (do żony.)

Pozwol, niechay się z niemi na chwilę ucieszę.

PANI NOWINA.

Wcześniem ia przewidziała, iak się wszystko stanie,

Otóż twoia surowość i odkazywanie,

PAN NOWINA.

Daruy kochanko, sama chciey zważyć przyczyny,

Kto wie iakie w Żurnalu bydź mogą nowiny.

Jak przetłumaczą wraz się wrócą do roboty.

PANI NOWINA.

Na próżno, widzę, będą wszystkie me kłopoty,

Nigdy, nigdy w tym domu porządku nie będzie.

(wychodzi.)

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XI:

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT II.

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT III.

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV. 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej