Stanisław Graybner

PAN WYRĘBA

Konwersja: Nexto Digital Services

PAN WYRĘBA

Graybner Stanisław

Od kolei do Klonowie liczą opętanych mil pięć, co znaczy, że trzeba jechać cztery, a piąta dojeżdżać. Na dzisiejszą komunikacyę, to już świat zabity deskami, zwłaszcza, że chcąc się tam dostać, trzeba góry, parowy i wertepy przebyć, przez kilka rzek i strumieni w bród się przeprawić, a to wszystko stanowi karkołomne zadanie, Sanoczanom nie obce.

A jakaż żmudna ta droga! Oto na zahamowanych kołach spuszczasz się ze stromej góry, noga za nogą, dlatego, aby zaraz potem piąć się jeszcze wyżej. I tak ciągle, zdaje się bez końca. Nareszcie po kilku godzinach, zmęczone konięta nowego szczytu dotarły. Chwała

Bogu! Rozglądasz się. Gdzieś na dole drzewa i białe kominy być muszą. Wierutna bajka! Przed tobą nowych gór szczyty, nowych zarośli i wąwozów panorama, tyle piękna w swej dzikości, ile zniechęcająca do podróży. Klonowie jak nie ma, tak nie ma.

Nie zazdroszcząc mieszkańcom takiego kraju o owsianej kulturze, kręcisz i obracasz się niecierpliwie na wygniecionem siedzeniu, wreszcie dla skrócenia czasu drzemać usiłujesz — nadaremnie. Ale nakoniec wózek zwraca się szparko z bitego, cesarskiego gościńca i wtacza na wązką, niby głębokie koryto, w gliniastych ścianach wyżłobioną drożynę. Konie parskają. Snąć stajnię czują. Gdzież Klonowice? W istocie bliziutko, jeszcze tylko jedna góra, dostań się na nią, a wnet zobaczysz w dolinie, po nad brzegami bystrej, jak wąż wijącej się rzeczki, grupęwyniosłych topól, gospodarskie budowle, na podmurowaniu szalowany dwór, wśród śliwin, grusz i jabłoni. Na drugim planie widoku, tuż za sadem, ciągnie się sznurek niziutkich, w ziemię wrosłyeh chat szarych, na których straży, na lekkiem wzgórku, z cmentarzem drewniana cerkiewka.

Niech cię nie dziwi, ze dwór i wieś jakby jedna, całość stanowią. To po dawnemu, z tych czasów jeszcze, kiedy w Gralicyi bliżej bywało od pana do kmiecia, aniżeli później od kmiecia do pana.

A więc nareszcie jesteśmy w Klonowicach.

Przed dworem, na schodach ganku, stoi jak dąb wysoki, o szerokich ramionach mężczyzna, siwych oczu, szpakowaty, krótko ostrzyżony, bez brody, ale za to z wąsem potężnym. Na sobie ma tylko kamizelkę 'z rękawami i guzem u szyi, pas czarny z klamerką na biodrach, spodnie w buty, słomiany kapelusz, w ręku laska z oprawionym szpadelkiem.

Tak ubiera się pan Wyręba, po domu, przy pracy.

W tej chwili przykłada do oczu szeroką, opaloną dłoń i z pod niej patrzy w przestrzeń, w kierunku Zachodu.

— Czysto, na pogode — rzecze do siebie.

Prognostyk to nieomylny, bo oto promienie tonącego za górami słońca, oblewają szyby ganku purpurą, niby tłem bogatem do obrazu pięknej, typowej postaci szlachcica, wyrosłego na ziemi Sanockiej.

Czy aby w tem nie ma ironii? Wszakże zamiast ram złoconych dokoła portretu, czerwienieją tylko żywiczne jodłowe słupy ciosane, ganku podpory, a zamiast bogatego stroju, widzisz prosty kaftan, rzemień i kij sękaty. Ale nie. Tu słońce życzliwie pozdrawia strzechę rolnika, co z wiarą w Boga i przyszłość w pocie czoła orze szmat ojcowskich zagonów, zaledwie strzęp z szerokich dóbr, na jakich Wyrębowie z dziada pradziada w Sanockiem siedzieli.

Pan Marek Wyręba jest człowiekiem dziś wprawdzie nie bogatym, ale rządnym, powszechnie szanowanym i uznanym za rozumnego, słowem, okolicznym luminarzem.

Bo też posiada wszystkie zalety, ba, cnoty obywatelskie. Oszczędny, dobry gospodarz, troskliwy ojciec rodziny, do usług prywatnych i publicznych zawsze gotowy, to dosyć. Ma on tam pono swoje dziwactwa i przesądy, ale nie jego przecie w tem wina.

Klonowice leżą na przedpieklu. Sam pan Marek twierdzi, że trudniej mu spotkać w swych progach miłego gościa, aniżeli kudłatego niedźwiedzia. Ale jak żaden z jego protoplastów, tak i on nie zatęsknił do szerszego świata. Nie mówić o Paryżu lub Wiedniu, jeżeli we Lwowie i Krakowie bywało się bardzo rzadko, raz na lat kilka zaledwie. Stosunki sąsiedzkie w górach nie łatwe. Zimą nie przebrniesz zasp śnieżnych, na wiosnę, gdy rzeki wyleją, ani mowy ruszyć się z domu, a w lecie roboty Irak, nawet nie godzi się koni odrywać. Tak więc trzeba było samemu sobie wystarczać.

I tu szuać owej dziwaczności, rzec można, oryginalności pana Marka Wyręby.

Oberwane odłamki skał spadają w bystre potoki, a ztąd wraz z innemi, pędzi je woda do rzek, coraz dalej a dalej. W takim ruchu, bezkształtne bryły, szlifując się wzajem o siebie, przeistaczają się w okrągłe, gładkie kamyki. Towarzyskość jest wodą bieżącą, która pcha ludzi wszystkich razem naprzód, i nie tylko zmusza do przybierania form okrągłych, ale nadto, wyrównywa ich zwyczaje, zasady i przekonania. Jednostka oderwana, sama w sobie, pod wszystkiemi temi względami oderwana zostanie.

Pan Marek, obok cnót swoich, był odłamkiem Sanockiej skały, o kantach ostrych, któremu też wielce przydałaby się taka podróż podwodna z Sanu chociażby do morza.

Słońce zaszło. Na śladach jego jaskrawych, rysują się jeszcze wyraźnie wierzchołki gór, lasami gdzieniegdzie zarosłych.

Na wsi, to pora wieczornego obrządku.

— Pańskie oko konia tuczy — powtórzył sobie jak zawsze w takiej chwili p. Marek i, za schodzacemi z pola stadami dobytku, na folwark pospieszył.

Przy nim wiązano krowy u pali, a każda miała swoje nazwisko, że zaś zwykł był nosić przy sobie bryłkę soli, i dawał ja lizać ulubieńcom, więc też teraz nie jedna łeb odwróciła i rykiem dopominała się przysmaku.

— Nie mam Siwucho, jutro, jutro Wałkowa — tłomaczył się gospodarz i krówki po szyjach klepał. Wnet dziewki pod okiem pana doić zaczęły.

— Nastąp! — woła jedna. — Bodajeś! żeby cię wciurnaści! — narzeka druga, i stołeczek w gnoju ustawiwszy, skopek pod pełne wymię ustawia. Strzykanie mleka słychać po całej oborze.

— A dobrze mi wydając dziewuchy! — gromko zawołał p. Marek, poczem widząc, że wszystko w porządku, do owczarni pospieszył.

Tu znów własnemi rękami pomagał owsiankę w kozły zakładać, bo noce już dłuższe, rankiem rosy, niechże więc owce mają czem zęby przecierać.

Z kolei tu i tam zajrzał, zburczał chłopaka, ze źrebcom pozwalał pchać się jeden przez drugiego do szopy, wreszcie z karbownikiem o rannej robocie radził, aż po tem wszystkiem ku domowi podążył.

W tej chwili, przed dwór zatoczył się wózek. To pan Szymon, daleki krewny, rezydent i totumfacki, wraca z miasteczka, dokąd jeździł. za sprawunkami, po gazety i listy. Rześki, ruchliwy starowina. Jeszcze kości nie wyprostował po uciążliwej drodze, a już dobrodziejowi zdaje sprawę z poleceń, przyczem z parobkiem wybiera paczki i butelki ze słomy. Ale to nie delikatesy, koniaki, ani likiery.

— Siny kamień do pszenicy — wymienia p. Szymon — bretnale dla cieśli, olej, terpentyna, a tu waksztof dla jegomości.

Nadeszła dziewka i sprawunki do pokoju zabrała.

— A. cóż tam z poczty ? — zapytał wreszcie p. Marek — gazety są?

— Bodajże Cię Deus sekundował, zapomniałem co najważniejsze — i Szymon z zanadrza skórzaną torebkę wydobył, a podając p. Markowi — toć list jest od jejmości — dodał.

— Tak że mi gadaj — rzekł tenże, słomiany wdowiec od dwóch lat — pójdziemy czytać. Hej, baby, światła! — huknął i z Szymonem do pokoju poszedł.

Pani Wyrębina, to zacna, rozsądna, kobieta, najlepsza żona i matka. Cicha, uległa despotycznemu nieco mężowi, zdaje się nie mieć własnej woli. Ale w tem częstokroć leży subtelna umiejętność płci słabszej. Nie przeczy, ale prosi, wreszcie ustępuje, a jutro czeka sposobnej chwili, w którejby mogła żądanie słodziutko, powtórzyć; nigdy nie gniewa się i nigdy nie grozi, ale cierpliwie, stopniowo — jak kropla wody kamień wydrąża, tak ona — zdobywa ustępstwa na stanowczym, nawet upartym małżonku. A tej właśnie stanowczości i uporu posiadał p. Marek dozę nie małą.

Wyrębowie mieli troje dzieci: Józefa, Janinę i Stanisławę. Wychowanie ich dostarczało nieskończonego tematu do nieporozumień między rodzicami. A syn był pierwszym, na którego losy długo nie mogli się zgodzić ojciec z matką i odwrotnie. Kiedy chłopiec skończył szkoły w Krakowie, p. Marek postanowił zabrać go do Klonowie i pod swoim okiem gospodarstwa przyuczać.

— Niech wcześnie bierze się do tej roboty — mówił — do jakiej w jego wieku brali się ojciec i dziadowie. Na teraz będzie mi pomagał, a kiedy z pola zejdę, on głowę rodziny matce i siostrom zastąpi Rzecz to nie łatwa, której też ja tylko dobrze nauczyć go mogę.

Nie na razie, ale w chwili właściwej, delikatnie pani Kazimiera zwracała męża uwagę.

— Mnie się zdaje Mareczku, że to nie będzie dobrze. Klonowice fortuna skromna, marny trochę interesów. Skoro przyjdzie rozdzielić ja na trzy części, nie wiele dostanie się każdemu z naszych dzieci. Józio musiałby spłacać schedy siostrom, a czemże spłaci?

— Hm, czem? — mruknął p. Marek — ożeni się.

— Na to z góry liczyć nie można i — dodała cichutko — nie godzi się liczyć. Jeżeli się chłopcu nic odpowiedniego nie trafi, musiałby się sprzedawać.

— Tak zawsze szlachta robiła i tem stała — głosem stanowczym zadecydował mąż.

— A przecież za mną nie wziąłeś prawie żadnego posagu.

— Bo Klonowie było dosyć na dwoje.

— Ale Józiowi nie wystarczą na troje. Dzieliło i zmiejszało się fortunę w waszym rodzie przez setki lat, aż dziś przyszło do tego, że niema już czem dzielić.

Przystanął p. Marek i oczy wytrzeszczył. Uderzyła go ta uwaga, jak gdyby zupełnie nowa dla niego. Uśmiechnął się.

— A więc podług tego, jak mówisz Kaziuniu, to szlachta obecnie musiałaby dzieci topie jak kocięta, co? Żeby się nie mnożyły za nadto.

— Topić nie, żartujesz Mareczku, ale należy uczyć dzieci i ułatwiać im stanowisko, pozwalające obstawać własnemi siła-mi, zamiast, oglądania się na skromne resztki ojcowskich majątków.

Kroczył po pokoju p. Marek i wąsa szarpał. Wiedział on dobrze, że to wszystko, co żona mówi, jest zapowiedzią wytrwałej i długiej obrony jej poglądu. Za wygrane jednak nie dawał.

— Już to ja widzę — ciągnął — że chciałabyś ze szlachcica zrobić jakiegoś kauzyperdę, gryzipiórka, albo służalca. Padam do nóg.

Długo trwały podobne utarczki, aż wreszcie p. Marek mięknąć począł. Szukając jednak koniecznie sposobu ocalenia swych ultra-konserwatywnych zasad, postanowił bronić się samym Józefem.

— Niech on rozstrzygnie tę sprawę — mówił do Kaziuni. Pewnym był, że młodemu chłopcu uśmiechnie się gospodarstwo, że przełoży swobodę i stanowisko następcy ojca w Klonowicach nad służbę i zależność. Być może, takby się stało, ale pani Wyrębina nie omieszkała wpłynąć na syna, kiedy na wakacje do rodziców zjechał. Wkrótce potem Józef Wyręba, za protekcją wysoko położonego krewnego pani Kazimiery, otrzymał wcale przyzwoitą jak na początek posadę w jednej z najpoważniejszych instytucyi finansowych w Krakowie, z zapewnieniem, że jeśli młody człowiek zdolności i dobre chęci okaże, wówczas będzie miał do karyery i stanowiska drogę ułatwioną życzliwie. Jeżeli będzie żałował — mówił — jam temu nie winien. Zrobiłem swoje.

Wyrębianki, to hoże i ładne dziweczki. W stosunku do nich p. Marek również na swój sposób pojmował pedagogję. Od pieluszek, aż do dłuższych sukienek, matka nieustannie coś dla nich wypraszać, wywalczać musiała.

— Kołyska jest głupim wymysłem, wygodnym dla ospałych nianiek — mawiał — ona to sprawia, że się dziecku w głowie przewraca. I Wyrębianki nie znały kołysek.

Ospy szczepić nie trzeba — powiedział kiedyś Dietl — wiec ją pani Markowa, w tajemnicy przed mężem kazała dzieciom zaszczepić. — Do dziesięciu lat moje córki muszą chodzić boso po domu, po piasku i rosie, tym sposobem zahartują się.

— Ależ Mareczku — tłómaczyła żona — panny duże nogi mieć będą.

— O toż mi chodzi. Kobieta stworzona na matkę, więc niechaj ma stopy szerokie, bo takich właśnie potrzebuje — nie raz i nie dwa po dziewięć miesięcy z rzędu. Śmiechu warte te wasze kalectwa na jakichś tam sążniowych obcasach. To też kiedyś u sprowadzonych ze Lwowa bucików, własnoręcznie poodnibywał obcasy toporkiem, a Janka i Stasia, zanim moda nadeszła, już angielskie trzewiki nosić musiały.

Panienki rosły. Starszej należał się gorsecik.

— Wybij to sobie z głowy Kaziuniu — oponował p. Marek — garbatej nie pomogą sznurówki. a gładka po licha ma chować okrągłe kształty pod jakieś tam żelaza czy fiszbiny?

W swoim czasie małżonka wystąpiła z francuzczyzną i śpiewem.

— Głupstwo — krótko i węzłowato zawyrokował maź — pokażcie mi francuzicę, któraby się uczyła polskiego języka. Tryle wyciągać po włosku? Dziś rano Janka śpiewała „Kiedy ranne" i dalibóg dobrze było, aż echo niosło po sadzie

— Tańczyć panny nie umieją -- skarżyła się matka.

— Bo też nie piruetem, ale ciepłem sercem dziewczyna chłopcu podobać się powinna — apodyktycznie odpowiadał ojciec.

Lata całe Kaziunia ustępowała mężowi, z początku, młodsza, mniej doświadczona, ślepo wierzyła w rozum i radę jego, wreszcie nie miała odwagi sprzeciwiać się woli człowieka, którego nad wszystko kochała. Ale opatrzyła się z czasem, że ta wola jest często wynikiem przesądów i zacofania, że panny tak puścić w świat znaczyłoby tyle, co narazić je na pośmiewisko i upośledzenie. I tu już poczęła się walka uległości dla męża z miłością córek, z obawą o przyszłość ich. Panienki były przystojne, świeże i zdrowiuteńkie poduczone od proboszcza i guwernantki, ale zresztą tak mało wypolerowane, że matka słusznie truchlała, jak je ludziom pokazać, I przyszedł czas, w którym zapytała sięsama siebie co począć? Jedyna rada wybrać się na parę lat do Krakowa, a tam, po za okiem ojca, wykształcenie ukończyć. Przewidywała, że pan Marek nie będzie chciał słuchać o tem, że wystąpi z cala falangą zarzutów. To jednak nie zraziło jej znów, równie jak z synem, pokazała owo mistrzostwo, z jakiem powoli, łagodnie, zdobywając coraz to szersze ustępstwa, uzyskała wreszcie zezwolenie małżonka na swój projekt i wywiozła panny na edukacyę, nie zdradzając się w Klonowicach, jaki jej zakres nadać zamierza.

Dziś właśnie z rana p. Marek obliczył, że już dwa lata dobiega od chwili kiedy go odjechała żona z córkami. Tęsknił ojciec za rodzina, a tęskni! tembar że przez ten przeciąg czasu nie zdą Wybrać się do Krakowa. Gospodarskie Kłopoty, droga nie do przebycia, zresztą obowiązki publiczne, zawsze coś na zawadzie stawało. Co prawda, była to tylko ociężałość i przesadna drobiazgowość gospodarska. Jakże ruszyć się z domu, kiedy podoruja ugory? Toż to podstawa roboty. Orka na zagon — rzecz kunsztowna, siew — wszystko, a młocka? bagatela, kiedyż czujniej pilnować trzeba? I tak bez końca. Gdy już rok minął, p. Marek tłómaczył sobie, że tylko drugie tyle poczeka i tem serdeczniej rodzinę w Klonowicach przywita.

— Podróż do Krakowa, do nich — tłómaczył się przed Szymonem — to przyjemność, a pilnowanie gospodarstwa, obowiązek. Ten przedewszystkiem, zwłaszcza, że z oszczędnością złączony.

Teraz jedna dziewka przyniosła lampę, a za nią zaraz druga ustawiła dzieżkę zsiadłego mleka i dymiące ziemniaki. Jak rok długi, codzienna to w Klonowicach wieczerza.

— Niech jegomość jedzą bo wystygnie — mówiła Rynka.

A trzy służyły Marysie we dworze. Pan, zwolennik lakonizmu w stosunku do służby, wołał na nie Ryś, Maryś i Rynka — przez skrócenie.

Ale mimo wezwania, nie kwapił sio do mleka p. Marek. On teraz okulary, nałożył, bo zaczynał już szkieł przy lampie używać, i list od żony czytał uważnie.

— Jedz, jedz Szymonie, głodnyś pewnie po drodze — przerwał.

— Poczekam — odparł tenże — bom i ja ciekawy — i starowina śledził uważnie twarz czytającego. Dziesiątki lat przebywając w domu krewniaka, przywiązał się do jego żony i córek.

— No jakże tam, zdrowi aby?

— Mater dei! — zawołał Marek.

— Jezus Marja, czy co złego? — Szymon zerwał się z krzesła.

— Nie, nie — uspokajał pierwszy — co to dziś mamy, wtorek? a więc przyjeżdżają, w czwartek, słyszysz stary, przyjeżdżają, moja Kaziunia i Kruszyny moje! Toż to będzie witania.

— Chwała ci Boże — mówił Szymon — dwa lata prawie jak wyjechały.

— Oj tak tak, a po co to było?

— Już tam jejmość wiedziała co robiła, roztropna kobieta

— A no to się pokaże — wtrącił Marek — niech tylko będą. Co prawda boję się, czy się teraz z pannami dogadam, strasznie mądre być muszą.

—Ot, gadanie, gadanie.

__ Ha, trudno się dziwić, toć że dziś tyle szkapie w cyrku więcej rozumu batem w łeb kładą, niż dawniej szlachcicowi na trzech folwarkach. Wszystko mądre okrutnie. Ale, kiedy jądą, to już kwita, a teraz do ziemniaków, bo zdębieją — zakonkludował gospodarz, poczem obydwaj do stołu zasiedli i znakiem krzyża świetego wieczerzać poczęli.

Od rana ruch w Klonowickim dworze. Pani i panienka przyjają, Ze świtem wyprawiono do kolei koczobryk w cztery pół — paradne konie, z dwoma ludźmi na koźle. Poszedł i wóz po rzeczy. Ryś, Maryś i Rynka porządkują a wietrzą pokoje, pod okiem pana. Za dworem Szymon stoi nad parobkiem, który wypycha sienniki świeżem, jak ruta zielonem, jak balsam woniejącem sianem. To — zdaniem ojca — mądre, zdrowe a najtańsze posłanie.

— Równo głęboko Macieju! żeby mi dołow nie było — upomniał stary — a nie kładź że gamoniu badyli, czy nie wiesz, że to kłuje? — a że gruboskóry Maciej nie dość subtelnie tę rzecz pojmował, więc oburącz jął siano przebierać, poczciwy.

Narożny, wesoły pokój, a obok mniejszy o jednem oknie, w ostatnich czasach kazał p. Marek żydkom z miasteczka wytapetować, pierwszy niebieskiem, dla dziewcząt, drugi dla Kaziuni zielonem obiciem. Miała to być s i u r p r y z a. Matka skarży się, że wzrok traci na starość, wiec kolor zielony najlepszy. Tu właśnie Maryś rozpaloną żelazną łopatkę przyniosła, a jegomość nań ocet nalewa. Wykadzić trzeba. Już i sienniki gotowe, Szymon więc teraz z klapką ugania i głodne, bo zamknięte w niezamieszkałych pokojach, muchy wybija. Włodarz przed gankiem sypie piasek żółciutki, a za nim ogrodnik w esy floresy tatarak rozrzuca. Ale, jakby nie w porę tej misternej robocie, węgierskim wózkiem, parą wcale przystojnych gniadoszów, Zygmunt Grójecki, sąsiad z Buczyna nadjeżdża. Krzywią się ogrodnik i włodarz, bo ślady kół zostały na piasku, rysunek tataraku zepsuły końskie kopyta. Usłyszał turkot p. Marek.

— A tam kto? od pociągu przecie zawcześnie— i do ganku pospieszył — Bywaj, bywaj panie Zygmuncie — zawołał, witając młodego sąsiada, który z  uszanowaniem ramię starszego uścisnął. — Czy wiesz, że moje baby dziś przyjeżdżają ? Sala u nas, ot patrzaj, tatarak sypią, bo na makaty i dywany nie stać.

— Słyszałem, słyszałem — mówił młody, i nie mogłem odmówić sobie powinszowania panu tego powrotu. Mój Boże tak dawno ...

— Zatęskniłeś co? — i stary rękę położył na ramieniu Zygmunta,

— Niezmiernie się ucieszyłem, a mówię tak otwarcie, bo liczę, że mi pan tego za złe nie weźmie.

— Uchowaj Boże, cieszę się, że cię wdzę bardzo cieszę. Poczekasz, aż przyjadą, co? na obiedzie z nami zostaniesz.

— Jeżeli wolno — mówił Zygmunt z cicha.

— Co tam politykujesz, powiedz krótko, ciekawyś Jacelci?

— Gdy byż tylko ciekawy

— No, myślę, że i ona ciekawa, tobie dwa lata przybyło, a ona, wtedy dzieciuch prawie, dziś pannica, dziewiętnasty rok musiała się rozrosnąć.

Jakieś radosne promyki strzelały z oczów Zygmunta, ale nic nie rzekł, jeno się do ręki p. Marka schylił, ucałować pragnął. Ten ją zręcznie usunął, natomiast młodzieńca ku sobie ramieniem przygarnął.

— Dobryś ty chłopiec, dobry — mówił a Bóg da to i wszystko dobrze będzie. W pokojach rwetes, porządki — dodał — pójdziemy do stodół, rychlik młócą, I poszli. Różnią się ich myśli w tej chwili, a przecież garną starego z młodym do siebie, sercem ojca i sercem kochanka — dla jednej.

Buczyn, wieś intratna, leży o godzinę drogi Klonowic i jest własnością Zygmunta Grójeckiego, którego nieżyjący już ojciec z p. Markiem przyjaźnił się blisko a szczerze. Później na syna spadała ta sama życzliwość sąsiedzka, i słusznie, bo ten był pod każdym względem porządnym człowiekiem. Na wsi osiadł i gospodarzył w Buczynie, skoro taka była wola ojca, ale snad na to nie oglądał się w szkołach,, bo wydział prawny na uniwersyteeie ukończył. W ostatnich latach, między nim a Janiną Wyrębianką poczęło kiełkować uczucie serdeczniejszej przyjaźni, o ile je można tak nazwać u młodych. Zauważyli to rodzice dziewczyny i przywidywali następstwa, a raz nawet matka interpelowała ojca w tej sprawie.

— Jeżeliby miała być taka wola Boża Kaziuniu — mówił tenże — to namby się chyba nie godziło mędrkować. Zygmunt chłopiec zacny, nie magnat, ale i nie biedny, a z rodu karmazyn. Ja ci się tam schylać przed byle ciura, nie lubię, a przecież gdy patrzę w nasze i Grojedzkich drzewo rodowe, to u nich znajduję, (tu zniżył glos) jeszcze dawniejszych senatorów z miecza i kądzieli. Że on chciał się na jurystę promować, to mniejsza, boć w końcu woli nieboszczyka uległ i na ojczystem zagonie osiadł; grunt w tem, że krew stara i czysta, a tyle to człowieka pani matko. Zupełnie jak z koniem. Byle szkapa, po owsie w pół drogi ustanie, a rasowy, nawet po sieczce rwie naprzód, że na postrakach jak na stronach grać możesz. Jeżeli padnie, to chyba dopiero u mety.

Nie sprzeciwiała się Kaziunia, ile, że sama wielce ceniła Zygmunta. Że jednak przed dwoma laty Janina była na zamąźpójście za młoda, przeto rodzice nie liczyli się zbyt skrupulatnie z objawem skłonności Grójeckiego. Jeszcze czas na to. On jednak nie zasypiał sprawy. W stosunkach sąsiedzkich, jako częsty bezceromonialny gość, przy większej na wsi, aniżeli w miejskich salonach swobodzie, miał niejedną sposobność dostrzeżania tlejącej już iskierki w serduszku dziewczęcia. A któryż młodzieniec nie pragnąłby takiej iskierki rozdmuchać, w płomień rozpalić? Więc na ławeczce wśród bzów i jaśminów, w sadzie gdy Janka na sok rwała porzeczki, to znów w lesie na grzybach albo poziomkach, wszędzieszeptał jej do uszka słowo kochać ze wszelkiemi odmianami, aż ją wreszcie całej konjugacyi dokładnie wyuczył. Wszakże nie bronili rodzice.

Przed wyjazdem do Krakowa, młodzi zawarli pacta. Urzędownie nie wiedziano o nich.

W tej chwili p. Marek z Zygmuntem stoją w prochu i kurzu i przyglądają się robocie, jakiejby nikt nie zrozumiał nie tylko w Saksonii lub Flandryi, ale już nawet o dziesięć mil od Klonowie. Oto sześć dobranych dziewek, gdyby karjatydy, zaprzężonych do dyszli młocarni, obracają się w koło. A maszyna to nie podobna do innych tego rodzaju. Kierat drewiany, tryby i panewki drewniane, cepy drewniane. Kawałka żelaza, ani jednej śrubki w całej młocarni. Cieśla, stolarz, kołodziej, słowem mtejscowi technicy, sporządzili ją pod dyrekcyą p. Marka — i dobrze. Tłomaczóno mu wprawdzie, że z tem tylko bałamuctwo i żmuda, że Behrnowska maszyna zmłóei w trzech dniach to wszystko, czemu taki piastowski zabytek przez całe miesiące nie rządzi, ale on przy swojem obstawał.

— Grotówki z garści nie należy wypuszczać — mówił — co ja tam będę Niemcom mojemi pieniądzrni za maszyny kieszenie napychał. A czas? czy mi to pilno? Dziewki pęcak jedzą, jęczmienia chwalić Boga nie brak, niechże drepcą w maneżu, zamiast coby miały siedzi z założonemi rękami, albo co gorzej, opić się po kątach.

Krytykowanie tego systemu nie wypływało z roli Zygmunta. Ujął garść owsa przesypując z ręki do ręki wydmuchał, pochwalił i poszli dalej.

Pan Marek lubił przy sposobności popopisywaó się swem gospodarstwem, a szczególniej żywym, ulubionym dobytkiem, A nie było ani jednego kupnego zwierzęcia w Klonowicach, wszystkie własnego chowu. Na odwrót unikał sprzedaży tych drugich dzieci, jak je nazywał. Wybrakowanego barana, starego wołu czy krowę zjadano na miejscu. Koń miał u niego najwyższy przywilej. Niezdatnego do roboty dawano zwykle jednemu z miejscowych chłopów, nigdy na sprzedaż. Zdarzyło się raz, że obdarowany odmówił przyjęcia klaczy weterankr.

— Despektu ci ja Wielmożnemu Dziedzicowi nie zrobię — mówił kmieć stary — i śkapy żydowi, jak Onufer, na skórę nie psedom, ale sam ani paśnika, ani siana nie mam.

Pan Marek wyznaczył siano i zgoniny, które chłop miał dla klaczy aż do końca jej żywota pobierać.

— W Klonowicach się urodziła, w Klo nowicach spracowane kości niech złoży — mówił. Bo wszystko, co klonowickie, uważał jako część swego ciała, duszy, siebie samego. Jeżeli to było dziwactwo, należy mu je wybaczyć. To pewne, że Klonowice nie przejdą w obce ręce za życia Marka Wyręby.

Otóż i teraz gospodarz oprowadzał gościa po oborach i stajniach, aź wreszcie puścili się na folwark na nowe oziminy.

Zygmunt szedł chętnie, zdań i uwag doświadczonego rolnika słuchał uważnie, ale mimo woli, ku lasowi na górze oglądał się co chwila. Tam, od cesarskiego gościńca, wije się wąwozem dróżka do dworu. Młody sąsiad myślał o gościach z Krakowa.

— Bo to widzisz mój chłopcze — mówił do niego p. Marek, a byli już het w polu — ze mnie się śmieją, że orzę w czteroskibowe zagony i gęsto wybrużdżam, Wy to tam młodzi, chcecie zmusić nasze zimne ziemie do płaskiej orki, dajecie sobie jakimś Rosenberg-Lipińskim głowę zawracać. Ot, spojrzyj no na ten klin, dobrze jabym tu z płaską uprawą wyglądał.

Młodzieniec potakiwał, a okiem po za siebie zerkał.

— Przyjrzyj się tylko, jak woda szuro-wała tym przegonem. Czy to nie dowód, że potrzebny?

— Jadą! — Zygmunt teraz .zawołał.

— Co, gdzie? — nie spostrzegł się na razie p. Marek.

— Panie jadą z Krakowa — wołał tamten, nie tając radości — o tam pod lasem.

— Jak mi Bóg miły prawda. Babina moja, kruszyny kochane! Ale coś wcześnie, Mateusz jak widzę nie żałował bata, zmachał pewnie koniska. No, na dzisiejsze święto, niech go tam. A teraz duchem chłopcze, bo się spóźnimy, a byłby wstyd. Mój Boże, dwa lata...

Zbyteczna to była dla Zygmunta zachęta. Gdyby mógł, od gołębia pożyczyłby skrzydeł.

I obydwaj szparko do dworu zmierzali, młody przed starym dwoma krokami. Marek przycięźki podążał, zdejmując od czasu do czasu kapelusz i obcierając pot z czoła.

A tam na górze, pod lasem, rozległ się już dwukrotny trzask z bicza, czwórka mknie raźno ku wrotom otwartym i sercom otwartym. Tych bo tu spora gromadka. Szymon na czele, stoi pod gankiem i niecierpliwie wzrokiem p. Marka szuka, dalej dziewki z szafarką i czeladź cała. Co żyło we dworze, wyległo.

— Jadą, o jadą, to ci Mateusz zagania — szepnie Maryś do Rynki.

Toż stary, jeszcze p. Marka kawalerski, wąsaty woźnica, dumny z funkcyi, jaką pełni w tej chwili, aż się uniósł na koźle, by z większą fantazyą z bata na wiwat wystrzelić. Okracz lejcowe wplasały w dziedziniec.

A na.z pan gdzieś się zadział — karbownik zauważył.

Ale pan Marek z Zygmuntem, od guw porę dworu dopadli.

Jeszcze Kaziunia nie zdążyła stanąć na tatarakowy kobierzec, kiedy ją mąż stęskniony porwał ze stopni powozu w szerokie ramiona.

Koniec wersji demonstracyjnej.