Eliza Orzeszkowa

PANI LUIZA

Konwersja: Nexto Digital Services

PANI LUIZA

(Z OPOWIADAŃ PRAWNIKA)

Eliza Orzeszkowa

Dość dawno już temu pewnego przedpołudnia znalazłem na biurku moim wśród innych korespondencji liścik niewielkich, a bardzo zgrabnych rozmiarów, w kopercie fiołkami pachnącej zamknięty i na welinowej ćwiartce, poniżej cyfry spowitej w bluszczowe gałązki, następujące wyrazy zawierający:

Szanowny Panie!

Jak jestem, kobietą i jak z powodu niedyspozycji domu w tych dniach nie opuszczam, mam śmiałość prosić pana o wizytę w celu konferowania z nim o moich interesach, które rada bym bardzo powierzyć  światłym widokom i sumiennym staraniom Jego, tyle mi przez księcia X rekomendowanym. Przyjmuję codziennie od 3 do 7 po południu.

Chciej pan przyjąć wyrażenie uczuć moich zupełnie dystyngowanych.

Luiza ze Zmurskich Wielogrońska

Przeczytanie listu tego obudziło we mnie naprzód śmiech, potem gniew. Tak ogólny styl pisma, jak przede wszystkim wyrażane mi uczucia zupełnie dystyngowane rozśmieszyły mię zrazu, potem przyszło mi na myśl, iż ktoś zażartować chciał sobie ze mnie lub zmistyfikować przesyłając mi pismo podobne, i rozgniewałem się trochę na tego, co mi czas zajmował niepotrzebnymi żartami. Po dłuższym jednak namyśle zacząłem przypuszczać, że list, który śmiejąc się mimo woli odczytywałem raz jeszcze, nie był  żartem ani mistyfikacją, ale utworem jakiejś może cudzoziemki, która z językiem miejscowym dostatecznie obznajmioną nie była, a własnego używać nie chciała nie wiedząc, czy zrozumianą przeze mnie zostanie. Ależ znowu podpis u dołu listu umieszczony a brzmiący tak bardzo po polsku zbijał to przypuszczenie. Ze Żmurskich Wielogrońska! Ani cienia cudzoziemszczyzny w obu tych nazwiskach. Poprzedzało je wprawdzie imię Luiza, więc z francuskiego brzmiące...

Nagle przypomniałem sobie, tak jak to często przypomina się o rzeczach tu i ówdzie zasłyszanych, lecz zupełnie obojętnych, więc do pamięci z trudnością wracających, iż w bliskości miasta naszego znajdowały się dobra obszerne do jakiejś pani Wielogrońskiej należące i że w samym mieście naszym przebywała od czasu pewnego osoba nazwisko to nosząca. Nazwisko to obijało się na wet nieraz o uszy moje, ale komentarzy towarzyszących mu wcale a wcale, już nie pamiętałem. Zdawało mi się tylko, jakobym nieraz spotkał się z nim w domu księcia X, którego interesami prawnymi często zajmowałem się i u którego bywałem nie tylko już jako prawnik i pełnomocnik, ale jako dawny i dobry znajomy, a także, iż znajdując się raz na mieście widziałem damę jakąś jadącą zgrabnym, leciuchnym koczykiem, w aksamit i sobole otuloną i że ktoś, co mi w chwili owej na ulicy towarzyszył, nazwał damę tę panią Wielogrońska.

Wspomnieniami tymi upewniony, iż osoba, która chciała interesy swe powierzyć  światłym widokom moim, nie była mitem ani wymyśloną dla zażartowania ze mnie mistyfikacją, postarałem się o adres jej, którego mi nie przysłała w przekonaniu zapewne, iż nikt z żyjących o miejscu pobytu jej nie wiedzieć nie mógł, i około czwartej z południa udałem się do jej mieszkania.

Mieszkanie to zajmowało całe pierwsze piętro jednej z najobszerniejszych i najozdobniejszych kamienic naszego miasta. Po wschodach wszedłem do przedpokoju, gdzie spotkał mię bardzo poważnej powierzchowności lokaj czy kamerdyner i dowiedziawszy się o moim nazwisku, uprzedzony już znać przez swoją panią, roztworzył z ukłonem przede mną drzwi salonów. Kiedym zdejmował paltot mój, uderzony zostałem znajdującym się w przedpokoju przedmiotem bardzo cennym i niepospolicie pięknym. Były nim wielkie wieszadła ułożone z rogów łosich i jelenich, powikłanych ze sobą w sposób niezmiernie kunsztowny, a przytwierdzonych do postumentu artystycznie z dębowego drzewa wyrzeźbionego. Sprzęt ten, tak pospolity zwyczajnie, mógł tu śmiało nosić nazwę dzieła sztuki. Dwa duże salony, które przechodziłem, a które wiodły do mniejszego saloniku i widniejącego za nim gabinetu czy buduaru, nosiły na sobie charakterystykę szczególną i mogącą zwrócić uwagę każdego, byle choć trochę myślącego przybysza. Były one nie tylko napełnione, lecz przepełnione sprzętami najrozmaitszego rodzaju i użytku, które zdawały się tam tłoczyć i mieszać  że sobą w nagromadzeniu na pierwszy rzut oka zbytecznym wielce i niemal chaotycznym. Kanapy, kanapki, kozetki, szezlongi, maluchne foteliki, taborety, stoliki, etażerki, lampy i kandelabry stały tam w ugrupowaniach najrozmaitszych niby różnorodne wojsko w popłochu rozrzucone na zbyt ciasnej dla niego przestrzeni. A jednak wystarczało jednego dłuższego rzutu oka, aby w chaosie tym dostrzec przewodniczącego mu miękkiego, rozpieszczonego smaku. Były to nie salony, lecz raczej obrazy ze wszystkich powyżej wymienionych sprzętów i sprzęcików ułożone, a wśród których wyobraźnia marzącą i rozpieszczona z lubością zatrzymywać by się mogła na różnych ciepłych, potulnych kącikach, wśród których słyszałeś, zda się, przytłumione gwary leciuchnych światowych rozmów lub szepty poufnych gawędek. W trzecim dopiero saloniku, znacznie niniejszym niż dwa poprzednie, a zatopionym w delikatnej jakiejś, bladobłękitnej barwie, oko przybysza spocząć mogło na przedmiotach bardziej już poważnego znaczenia. Były nimi wiszące na ścianach obrazy wielkiej ceny i mistrzowskiego pędzla, a także spoczywające na stołach kosztowne bardzo albumy włoskich, flamandzkich i francuskich malarzy. Pod jedną ze ścian stał pyszny fortepian paryski z pulpitem zapełnionym nutami do grania i śpiewu, a u okna, obok sztalugi z rozpoczętym krajobrazem jakimś, leżały w nieładzie rozrzucone wszelkie przybory do pastelowych robót malarskich.

Znajdowałem się tedy w przybytku muz i wątpić nie mogłem, że dystyngowane uczucia właścicielki przybytku tego zwracały się przeważnie, jeśli nie wyłącznie, w kierunku artystycznym. Po kilku minutach oczekiwania uchyliła się przede mną bladobłękitna draperia przysłaniająca całkowicie drzwi przyległego pokoju, a zza niej wpłynęła raczej, niż weszła do małego saloniku postać kobieca, wcale na pierwszy rzut oka niepiękna.

Kibić pani Luizy, ze wzrostem swym mniej niż średnim i z nazbyt nieco podniesionymi ramionami, nie wydawała się ani okazałą, ani kształtną. Twarz jej, o zmęczonej nieco, acz bardzo białej i przezroczystej cerze, zarysowaną była nieprawidłowo i z niedyskretną wielce szczerością zdradzała cyfrę trzydziestu kilku przeżytych już wiosen. A przecież gdy pani Luiza postąpiła ku mnie kilka kroków, gdy z uśmiechem i lekkim skłonieniem głowy podała mi rękę, a potem tąż ręką ukazując mi fotel usiadła sama na kanapie, gotów byłbym powiedzieć, że kobieta, która na pierwszy rzut oka wydała mi się zupełnie prawie brzydką, była przeciwnie, jeżeli już nie doskonale, to bardzo pociągająco piękną. Ale też suknia, która spływając z nazbyt wysokich i szerokich jej ramion opływała ją całą miękkimi, a jak świat długimi fałdami, dodawała niskiej i krępej nieco jej kibici wiele powagi i wysmukłości. Nie umiem, doprawdy, w przybliżeniu choćby określić kroju i rodzaju tej sukni. Wiem tylko, że był to aksamit mieniący się jak skrzydła niektórych gatunków gołębi zielonymi i szafirowymi barwami. Zresztą ręka pani Luizy wychylająca się z prawdziwego puchu muślinów i koronek była jak śnieg prawie białą, uśmiech ust jej bladawych i trochę za szerokich posiadał w sobie nieujęty wyraz dobroci i rzewności, a powłóczyste i łagodne spojrzenie jej szafirowych, wilgotnych oczu przypominało wzrok potulnego, lękliwego nieco dziecięcia lub dziewicy z rozmarzonym sercem patrzącej w gwiazdy.

Rozmowa pomiędzy nami zawiązywała się zrazu z trudnością, jak zresztą bywa najczęściej, gdy dwie osoby nie znające się dotąd wcale i nie posiadające ze sobą nic wspólnego spotykają się nie dla towarzyskiej tylko rozrywki, lecz w ważniejszych nieco celach. Ważniejsze te zresztą cele, dla których właśnie tu przybyłem, wydawać się musiały pani Luizie przedmiotami rozmowy wielce suchymi i do podjęcia trudnymi, bo o ile tylko mogła, zwlekała chwilę mówienia o nich. Przez kwadrans dobry obracała ona rozmowę około przedmiotów nic wcale nie znaczących, zachwycała się pięknością dni wiosennych, ubolewała nad brzydką i ubogą powierzchownością miasta naszego, które nie posiada ani malowniczych widoków mogących sprawić przyjemność oku, ani artystycznych zbiorów i zasobów, które by chwilowo przynajmniej mogły urozmaicić czas i zabawić umysł.

— Nie pojmuję prawdziwie — rzekła — jak ludzie mogą spędzać tu całe swe egzystencje. Co do mnie bowiem, mieszkam tu od roku niespełna, a doświadczam takiego uczucia, jakbym zupełnie już wyłączoną została spośród świata ucywilizowanego.

— Przebacz pani — odparłem żartobliwie —  że w imieniu stałych mieszkańców miasta naszego, do których sam należę, zaprotestuję przeciw jej wyrokowi i upewnię, że nie wszyscy przynajmniej należymy do europejskich Eskimosów albo Niam-Niamów.

Zrozumiała prędko niewłaściwość odezwania się swego i wpółzmieszana, wpółrozweselona żartem moim zaśmiała się cichutko.

— O! nie wątpię  — zawołała —  że stąd do kraju Kongo jest bardzo daleko! Chciej pan jednak przyznać nawzajem,  że równa pewno odległość dzieli ludność tutejszą (o wyjątkach nie mówię) z krajami najwyżej posuniętymi w cywilizacji.

— Nie będę o to sprzeczał się z panią... pozwolę tylko sobie uczynić uwagę, że ze względu na pewne szczególne okoliczności i to jeszcze za zasługę poczytać nam należy, iż z plemienia białego nie przemieniliśmy się jeszcze dotąd w czarno lub czerwonoskóre...

Marzące, wilgotne jej oczy patrzały na mnie z wyrazem naiwnego zdziwienia.

— Doprawdy? — rzekła. — Tak, w istocie, słyszałam wiele o tym wszystkim... szczegółów jednak smutnych tych historii nie znam dobrze. Ostatnie lat dziesięć przepędziłam całkiem prawie za granicą, a tu nikt mię dostatecznie poinformować nie mógł. Jedynymi bliskimi znajomymi moimi są tu książę Andrzej X, mój chrzestny ojciec, i syn jego...

Tu, nie wiadomo dlaczego, źrenice pani Luizy zmąciły się nagle, a powieki jej na chwilę w dół opadły.

— Książęta X — mówiła dalej  — przebywali także za granicą i niewiele mi o tym powiedzieć mogli. Jestem bardzo osamotnioną...

— Pani nie masz tu krewnych ani dawnych przyjaciół, znajomych?...

—   Żadnych, żadnych przyjaciół ani znajomych! Wszystkie stosunki moje są tam, gdzie przepędziłam całe prawie życie... Tu zaś jestem w położeniu cudzoziemki, którą by burza wyrzuciła na nie znane jej lądy!

Mówiła to ze smętnym uśmiechem, a słowa jej, jakkolwiek dość dziwne dla mnie, miały wszelki pozór prawdy. Ustnie wyrażała się wprawdzie po polsku daleko lepiej niż piśmiennie, widocznie przecież przychodziło jej to z niejaką trudnością. Zatrzymywała się często w mowie szukając słów i wyrażeń, których jej niedostawało, a wymowa, pełna wdzięku, posiadała w sobie pewien odcień cudzoziemszczyzny. W uchu moim przecież brzmiały wciąż dwa nazwiska: ze Żmurskich Wielogrońska!

- Matka pani musiała być zapewne cudzoziemką? - zapytałem.

- O nie! - odparła - matka moja była z domu mademoiselle Wronicz. Straciłam ją bardzo wcześnie. Ojciec mój zaś, który po śmierci mojej matki został młodym wdowcem, wysłał mię na wychowanie do klasztoru świętej Klary w Paryżu, w którym jedna z zakonnic była bliską krewną mojej matki,  une mademoiselle Wronicz aussi. Wzrosłam pod okiem tej  świętej kobiety, a po wyjściu z pensji wydano mię bardzo prędko za pana Wielogrońskiego, który w dwa lata później umarł. Jako wdowa miałam zupełną możność urządzania sobie życia według upodobań własnych, toteż zamieszkałam tam, gdzie mi było najlepiej, w miejscu, z którym wiążą mnie najgorętsze sympatie i najlepsze wspomnienia, to jest w Paryżu.

Zdaje mi się, że gdybym był ciekawym, mógłbym był w tej zaraz pierwszej chwili poznania dowiedzieć się mnóstwa szczegółów z życia i przeszłości pani Luizy. Jak wszystkie dusze miękkie i wiecznie smętne, była ona widocznie niezmiernie skłonną do zwierzeń, w których użalanie się nad tym, co jest, i wspominanie tego, co było, odegrywa ogromną rolę. Nie byłem przecież jeszcze dość zaciekawionym, aby na podobnych rozmowach tracić czas, którego nie miałem zanadto. Postarałem się więc zwrócić uwagę pani Luizy na jedyny powód, który mię do jej domu sprowadził.

- Interesom to więc majątkowym zapewne przypisać należy teraźniejszy pobyt pani w kraju?

Trudno mi było wtedy odgadnąć, dlaczego na tak proste to moje zapytanie zmieszała się nieco i Spuściła oczy.

- Tak - odparła po chwili wahania - jakkolwiek interesy te wzbudzają we mnie wstręt, ale to wstręt śmiertelny, muszę przecież je raz uregulować, dlatego przynajmniej, aby móc potem nie myśleć już o nich. Przybywszy tu przed rokiem blisko prosiłam pana L., aby zajął się uregulowaniem moich interesów, i dałam mu stosowną plenipotencję. Ale jestem prawdziwie zdesperowaną, ze powiedzieć muszę, iż pan L. wcale, wcale nie usprawiedliwił zaufania, jakie w nim pokładałam.

Powiedziała to z żalem, a nawet z bardzo widocznym, lubo powściąganym gniewem. Zdziwiło mię trochę oskarżenie to dotykające, jak się zdawało, honoru i uczciwości kolegi mego, którego znałem z najlepszej strony.

— Nie zdaje mi się  — rzekłem — aby pan L. zdolnym był zdradzić czyjekolwiek położone w nim zaufanie. Jest to człowiek, który z pewnością nie dopuścił się nigdy żadnego nieuczciwego postępku.

— Ja go też o żadną nieuczciwość nie obwiniam wcale! — zawołała pani Luiza żywo i z widocznym zdziwieniem. — Pan L. okazał się tylko względem mnie niedelikatnym, do najwyższego stopnia niedelikatnym...

— Czy podobna? jest to jednak człowiek dobrze wychowany i należący do dobrego towarzystwa!

—   C'est possible! a jednak był on bardzo niewzględnym dla mnie. Głównym poleceniem, o spełnienie którego prosiłam pana L., było ułożenie pewnego bilansu, z którego dowiedzieć bym się mogła, ile też naprawdę mogę mieć z majątków moich pewnego rocznego dochodu. Otóż pan L. pojechał do Żmurowszczyzny, objeżdżał podobno wszystkie folwarki, składał jakieś sesje z dzierżawcami i komisarzami, a wróciwszy oświadczył mi, il  a eu la hardiesse de me dire, że nie mogę spodziewać się więcej jak ośmiu, najwyżej dziesięciu tysięcy rubli! Upewniam pana, que c'était de la dernière absurdité et vous comprendrez, że po podobnym oświadczeniu nie mogłam już dłużej korzystać z rad i pomocy pana L.

— Jak wnoszę z tego, co usłyszałem, pani posiadać musi pewne dane, dla których cyfra przez pana L. wystawiona wydaje się jej tak zupełnie nieprawdopodobną.

—   Mais comment donc! — odparła — posiadam na to najpewniejsze dane! Otrzymywałam zawsze z majątków moich około dwudziestu tysięcy. Od kilku lat dopiero cyfra ta zmniejszać się zaczęła, a będąc pewną naturalnie, iż staje się to dzięki nierzetelności i chciwości dzierżawców i rządców, przyjechałam tu sama głównie dlatego, aby nadużyciom tym koniec położyć. Ces gens-là sont tellement imbéciles et   tellement ropaces!   n'est-ce pas?

— Być może; co pewna jednak, to  że w ostatnich właśnie kilku latach dochody wszystkich w ogóle posiadłości wiejskich w kraju naszym zmniejszyły się ogromnie.

— Doprawdy? — zapytała z nowym zdziwieniem —  et pourquoi?

— Reforma stosunków włościańskich, zwiększone podatki, stagnacja w handlu i w kredycie... — zacząłem, ale przerwała mi pani Luiza.

—   Au nom du ciel! — zawołała uśmiechając się i z gestem prośby składając białe swe rączki. —

Au nom du ciel! ne m'en parlez plus, monsieur.

Słyszałam już nieraz i od pana L., i od innych osób całą tę nieszczęśliwą nomenklaturę, której znaczenia w żaden sposób objąć nie może moja biedna kobieca głowa. Que voulez-vous? Wszystkie te reformy, stagnacje, handle i kredyty są dla nas kobiet zupełnie niepojętymi. C'est le royaume des élus: urzędników i kupców! Co do mnie, wiem to tylko, że jest zupełnym, ale zupełnym niepodobieństwem, abym utrzymać się mogła z tych ośmiu czy dziesięciu tysięcy, które mi pan L. łaskawie przyobiecać raczył...

- Jestem zupełnie pewną  - dodała z uśmiechem tak uprzejmym i słodkim, iż nieledwie za serce chwytającym -  że pan lepszych, a raczej... prawdziwszych dostarczysz mi wiadomości.

- Czy będą pomyślniejsze, nie wiem, ale że będą prawdziwe, o tym upewniać pani nie potrzebuję - odparłem. - Ponieważ jednak wkładać pani raczy na mnie obowiązek, który ja znowu z przyjemnością przyjmuję, prosiłbym o plany i inwentarze dóbr, wedle których mógłbym orientować się gdy będę już na miejscu.

- Plany... inwentarze...  - powtórzyła zrazu jak przez sen, wlepiając w twarz moją szafirowa źrenice swe, które przybrały wyraz dziecięcej niemal naiwności. Po krótkiej jednak chwili śmiejąc się ze swobodą także dziecięcą  - zawołała:

-  Mais vous me parlez de nouveau en grec, monsieur! Skądże mogłabym mieć te plany i te in... inwen... comment l'avez-vous dit? in... wentarze? Co to właściwie znaczy? Może to tam gdzieś w Żmurowszczyźnie się znajdzie!

- W braku planów i inwentarzy - rzekłem - racz mię pani objaśnić w przybliżeniu przynajmniej, jaką jest rozległość dóbr jej, na ile folwarków są one podzielone i jakie obarczają je rządowe lub prywatne ciężary?.

Patrzała na mnie długo, a w oczach jej przebiegały i na rozwartych nieco ustach drgały powstrzymywane uśmieszki.

- Jak widzę  - rzekła - panowie wszyscy jednostajnym przemawiacie językiem. Sam nawet książę Andrzej łaje mię nieraz, że nie wiem sama, co mam, 1 nazywa mnie z tego powodu małą filozofką. W istocie nigdy pojąć nie byłam zdolną, jak można zajmować się podobnymi rzeczami, troszczyć się o te wszystkie majątkowe sprawy i na tych materialnych dobrach szczęście swoje zakładać. Co do mnie, chciej mi pan wierzyć, iż wszystko to nuży i nęka mię niewypowiedzianie i że czułabym się prawdziwie poniżoną we własnych oczach, gdybym choć jeden dzień cały poświęciła tym powszednim, poziomym zachodom i rachubom...

Mówiła to z widoczną, nieudaną szczerością. Słuchałem ją zdumiony.

—   Łaskawa pani! — rzekłem — jakże więc pojmować mam gniew jej, który kolega mój miał nieszczęście ściągnąć na siebie oświadczając, iż cyfra dochodów jej dosięgnąć nie może owym dwudziestu tysiącom...

— O! — przerwała — to wcale co innego! Ja tyle mieć muszę, aby móc się utrzymać!

Szczególna to była logika! Później dopiero przekonałem się o tym ż wielokrotnego doświadczenia, że prawne zawikłania z kobietami bywają najczęściej mniejszym lub większym morzem, do wypicia mężom prawa dawanym. Podówczas jednak nie posiadałem jeszcze doświadczenia tego i uczułem się zdziwionym, a bardziej jeszcze zakłopotanym.

— Cóż tedy rozkażesz mi pani uczynić? — zapytałem. — Do kogo lub gdzie udać się mam po nieodzownie mi potrzebne papiery, regestry, dokumenty?

W chwili gdy czyniłem to zapytanie, wzrok pani Luizy pobiegł ku stojącemu w rogu salonu bardzo ozdobnemu zegarowi. Od kilku minut już rzucała ona na  zegar ten przelotne i zaniepokojone nieco spojrzenia.

—   Pardonnez-moi de grâce, monsieur!  — odrzekła z roztargnionym uśmiechem .— nic o tym wszystkim nie wiem! Nic a nic! Może zechcesz pan zapytać pana L., w jaki sposób radził sobie, albo zgłosisz się do dzierżawcy Żmurowszczyzny, pana Łudzińskiego...

Uśmiech jej i mowa były pełne roztargnienia. Widocznym było, że zaledwie dosłyszała pytanie moje i że odpowiadając na nie myślała zupełnie o czym innym. Ale wymówione przez panią Luizę nazwisko dzierżawcy uderzyło mię. Było mi ono dobrze znanym.

— Więc to pan Łudziński jest dzierżawcą głównego z majątków pani? czy nie pan Władysław Łudziński? — zapytałem.

—   Oui... zdaje mi się, że mu na imię Władysław.

Władysław Łudziński był szkolnym kolegą moim. Z przyjemnością pomyślałem, że spotkam się znowu z przyjacielem pierwszej młodości mojej, dla którego zachowałem na zawsze przyjazne wspomnienie, i chciałem właśnie zapytać panią Luizę, na jakich warunkach dzierżawi on jej dobra, gdy rozmowa nasza przerwaną została odzywającym się za plecami mymi stłumionym i niezmiernie uniżonym głosikiem kobiecym:

- Upadam do nóżek pani hrabiny!

Obejrzałem się i zobaczyłem wchodzącą do saloniku pannę Zuzannę Krzaczkowską, którą znało dobrze całe miasto, której zatem i ja nie znać nie mogłem. Była to kobiecina malutka i szczuplutka, z wiecznie jak do pacierza poniżej piersi splecionymi rękami i z nie znikającym ani na chwilę uniżonym uśmieszkiem na żółtych wargach otoczonych rojami dziwnie przykro wyglądających zmarszczek. Słodziutka i pokorniutka osóbka ta miała jednak nadzwyczaj bystre, przenikliwe i błyszczące małe oczki czarne, którymi strzelała na prawo i lewo z niezmierną wprawą i niezmiernym zamiłowaniem w rzemiośle podpatrywania spraw i grzechów cudzych. Z czego panna Zuzanna żyła i za co kupowała sobie bardzo czyste zwykle i wąskie, czarne sukienki, płaszczyki z dziwacznymi pelerynkami i kapturki atłasowe, które zwyczajny i całemu miastu znany strój jej stanowiły - nie umiem, doprawdy, powiedzieć. Podobno zajmowała się wyrabianiem siatek jakichś i haftów, które roznosiła po domach otrzymując w zamian tu trochę pieniędzy, ówdzie obiad, gdzie indziej wieczerzę itd. W ogóle była to jedna z tych ptaszyn, które nic wcale albo bardzo niewiele orząc i siejąc jadają przecież i piją do syta. Ptaszyn podobnych zresztą pełno jest w społeczeństwie naszym, a im która żwawiej i ostrzej szczebiocze, tym hojniejsze dary sypią się w dość  żarłoczne zwyczajnie jej gardziołko.

Cokolwiek bądź, obecność ubogiej kobieciny tej, znanej ze złośliwego plotkarstwa i uniżonego pochlebstwa, w domu tak wytwornym i wysoko w hierarchii społecznej postawionym, jakim był dom pani Luizy, zdziwiła mię trochę. Zdziwienie to moje tym bardziej było usprawiedliwionym, że panna Zuzanna weszła do saloniku w sposób nadzwyczaj poufały, przez drzwi z wnętrza domu, więc zapewne przez garderobę i sypialnię wiodące, a pani Luiza poufałość tę przyjęła jako rzecz bardzo zwyczajną i z wdzięcznym uśmiechem skłaniając głowę ku przybyłej wskazała jej ręką krzesło nieco opodal od kanapy, na której siedziała sama, stojące.

- Proszę siadać, kochana panno Zuzanno - rzekła - proszę siadać, musisz być pani bardzo zmęczoną... pogoda tak jest brzydką.

- Pokornie dziękuję pani hrabinie dobrodziejce! pokornie dziękuję! - kłaniała się i uśmiechała pokorna kobiecina. - Już to prawda, że dzisiejszy dzioneczek nam nie dopisał, a ja nawet wczoraj w wieczór modliłam się na tę intencję, aby Pan Bóg obdarzył nas dziś słoneczkiem, bo wiem, że pani hrabina tęskni zawsze za słoneczkiem i że zdróweczko pani hrabiny cierpi bardzo na tym, kiedy chmurki niebo pokryją i światek zrobi się taki ciemny, że choć płacz ze smutku!

— W istocie  — zwróciła się do mnie pani Luiza — dziwnie drażliwą jestem na wszelkie zmiany pogody. Widok słońca i pogodnego nieba rozwesela mię, dni zaś chmurne i dżdżyste wprawiają w smutek lub w stan nieprzezwyciężonej apatii. Zdaje mi się,  że jestem arfą, na której strunach brzmią z kolei wszystkie tony zewnętrznej natury. Dlatego też klimat tutejszy, tak ostry i zmienny, blade lub chmurne niebo tutejsze działają na mnie dziwnie boleśnie i rozstrajająco...

—  Pan Bóg łaskawy pozwoli pewno, że dla pani hrabiny wkrótce zaświeci znowu ciepłe słoneczko francuskie. Pani hrabina uleci od nas, uleci jak ta ptaszyna złota, a my tylko już chyba oczy sobie wypłaczemy po naszej opiekunce i dobrodziejce!

— Kochana panno Zuzanno! — wymówiła pani Luiza spojrzeniem i uśmiechem pełnym serdecznego uczucia dziękując pokornej babinie, która jękliwym tonem słowa swe wymówiwszy przesunęła szybko chustkę po oczach niby dla szybkiego i niewidzialnego otarcia łez roszących jej oczy.

— Tak — zwracając się do mnie rzekła gospodyni domu — kiedy mówiłam panu przed chwilą., że nie mam tu nikogo, kto by mi był przyjaznym i szczerze oddanym — myliłam się. Zapomniałam o kilku duszach, które przywiązały się do mnie prawdziwie i gorąco, które są mi wdzięczne bez granic za jakąś odrobinę dobrego ode mnie otrzymaną. Ale — dodała po francusku — są to dusze takie oto, jak tej kobiety, którą pan widzisz... dusze proste i skołatane niedolą...

Mówiąc to czuła się widocznie rozrzewnioną. Nie mogłem mylić się. Była dość naiwną, aby pokorne ukłony, słodkawe uśmieszki i jękliwym tonem wypowiadane pochlebstwa panny Zuzanny przyjmować za czyste złoto gorących uczuć przywiązania i wdzięczności.

Przerwa zresztą, którą w rozmowie naszej sprawiło wejście pokornej a gadatliwej kobieciny, zdawała się przybywać dla pani Luizy nadzwyczaj w porę. Kilkadziesiąt wyrazów, któreśmy zamienili pomiędzy sobą o interesach majątkowych i pieniężnych, zmęczyły ją, znękały nieledwie. Pod wpływem znękania tego rysy jej sztywnieć już zaczynały, a na czole i wkoło oczów gromadziły się zmarszczki, których wprzódy nie spostrzegłem. Zniknęły też one jakby za dotknięciem czarnoksięskiej różdżki pod różową falą rumieńca, który nagle opłynął twarz i szyję pani Luizy od grubych splotów pięknych, ciemnych włosów aż po puszyste zwoje białych koronek okalających u góry aksamitną jej suknię. Domyśliłem się od razu, dlaczego wprzódy spoglądała tak często na zegar. Oczekiwała gościa, którym był wchodzący w tej chwili do saloniku syn księcia Andrzeja, młodziutki książę Jan X.

Książę Jan był tak młodziutkim, że wśród domowych i przyjaciół, a nawet wśród szerszej nieco publiczności nie nazywano go inaczej jak księciem Jasiem. Miał rok dwudziesty pierwszy, wysmukłe i doskonale harmonijne kształty Antinousa, twarz o rysach prześlicznych i ciemnej, południowej cerze, śród której łagodnym ogniem paliły się duże, czarne oczy i purpurą korali rozkwitały pełne, drobniuchnym zaledwie, czarnym wąsikiem ocienione młodzieńczo świeże usta. Oprócz tej niepospolicie pięknej powierzchowności książę Jaś miał bardzo dobre serce, niezmiernie łagodny, potulny charakter i temperament wbrew południowej cerze twarzy więcej flegmatyczny niż  żywy. Była to zresztą indywidualność bardzo mało wybitna, nie w pełni jeszcze rozwinięta, z wolą osłabioną nieco despotyzmem ojcowskim starego księcia, z umysłem z natury już dość słabym, ku poezji i miękkim, melancholijnym marzeniom zwracającym się przeważnie.

Pani Luiza powstała z kanapy z żywością poruszeń niemal dziewczęcą i wyciągnęła rękę ku młodziutkiemu książątku, które złożyło na niej pocałunek pełen, jak mi się zdawało, synowskiego uszanowania. Najpiękniejszy uśmiech rozkwitał na bladawych jej wargach, oczy błyszczały żywo i rzewnie zarazem, twarz jej cała, z której nie zniknął całkiem płomienny przedtem, a teraz bladoróżowy już tylko rumieniec, przybrała przez te kilka sekund pozór o lat dziesięć przynajmniej młodszej. Książę Jaś w kilku z cicha wyrzeczonych słowach oświadczył pani Luizie uprzejme pozdrowienia od księcia, ojca swego, po czym przywitał się ze mną w zwykły sobie bardzo serdeczny sposób.

Od wejścia księcia Jasia rozmowa toczyć się zaczęła po francusku. Jakkolwiek uważałem zawsze zwyczaj używania obcego języka w codziennych stosunkach i rozmowach za bardziej jeszcze śmieszny jak grzeczny, nie miałem tym razem nic innego do wyboru jak popełniać  śmieszność te wraz z gospodynią domu, w którym gościłem, lub dopuścić się względem niej niegrzeczności. Wybrałem naturalnie pierwsze. Mówić zacząłem po francusku. Pani Luiza z zachwyceniem widocznym słuchała żartobliwego opowiadania mego o dzieciństwie księcia Jasia, które pamiętałem z dawnych jeszcze czasów, gdy rodzice moi sąsiadowali na wsi z księstwem X. Powstała potem i lekko, wdzięcznie przeszedłszy salon przyniosła nam wielką, kosztownie oprawną księgą, którą, jak mówiła, dziś właśnie otrzymała z zagranicy. Był to poemat jakiś przez Dorégo ilustrowany. Pani Luiza przerzucała karty księgi i ukazywała nam z kolei ilustracje, które wydawały się jej najbardziej godnymi uwagi. Dato jej to sposobność do czynienia różnych uwag tak o treści poematu, jak o szczególnych cechach odznaczających olbrzymi talent rysownika, który go ilustrował. Mówiła o rzeczach tych z wielką  łatwością i nieporównanym wdziękiem słowa. Znać było, że posiadała wysokie bardzo ukształcenie w rzeczach artystycznych i nie mniejsze do nich zamiłowanie. Książę Jaś, który także uwielbiał poezję i w ogóle sztuk: piękne, potwierdzał najczęściej zdania pani Luizy, a ożywiając się stopniowo z uniesieniem mówić począł o różnych arcymistrzach i arcydziełach pędzla i ołówka. Wspomniał o Gavarnim.

— Gavarni! — podchwyciła pani Luiza — oceniam go wedle wartości, ale kochać i uwielbiać jak Dorégo nie mogę. Gavarni jest realistą, brak mu wzniosłego poczucia ideału. Stare żebraczki jego zachwycają mię mistrzostwem rysunku i charakterystyki, ale gdy długo na nie patrzę zdaje mi się, że czuję obok siebie nieprzyjemny zapach łachmanów.

— A jednak — zarzucił nieśmiało książę Jaś  — w żebraczkach Gavarniego dopatrują niektórzy bardzo wiele głęboko pojętych dramatów.

— Przekładam idylle nad dramaty — odparła z lekkim uśmiechem pani Luiza. — Każdy z nas żyjących na smutnym tym świecie we własnej piersi nosić musi mniej lub więcej głęboki dramat swego życia. Przyjemnie więc nam być musi, gdy pod przewodnictwem sztuki wznieść się możemy w idealne sfery kryształowo czystych uczuć i niezmąconego szczęścia. Dlatego też  — dodała — wolę o wiele „Niebo” Danta nad jego „Piekło”. Owe tłumy ciał nagich wijących się w niewymownych męczarniach na dnie otchłani piekielnych przejmują mnie grozą i dziwnie bolesnym politowaniem. Mogę nawet powiedzieć, że widok ich wiedzie mię nawet do grzechu zwątpienia. Mimo woli bowiem zapytuję siebie, czy podobna, aby Bóg nieskończonego miłosierdzia rzucał miliardy stworzeń swych w te miejsca cierpień bez miary ni końca. Ale gdy idąc za myślą poety, tak mistrzowsko uwyraźnioną ołówkiem rysownika, patrzę na Beatryczę spotykającą Danta u wrót niebieskich lub wyobraźnią stąpam po śladach świętej Matyldy wiodącej za rękę wieszcza ku najwyższemu empireum, wtedy z pamięci i oczu moich znikają wszelkie nędze i szpetoty świata tego, wtedy czuję, jak dziwna pociecha jakaś wstępuje w me serce, wtedy najmocniej i wszystkimi siłami istoty mej wierzę i ufam...

Mówiła to z głębokim przejęciem się, z zapałem naprzód, potem z niewymowną rzewnością, która wilgotnym wzruszeniem oszkliła błyszczące, prześliczne w tej chwili jej oczy. Mówiąc patrzała na księcia Jasia, a gdy wspominała o Beatryczy spotykającej u wrót nieba włoskiego wieszcza i o tej niewymownie błogiej ufności, którą obraz ten przepełniał jej serce, nie wiem dlaczego, wydało mi się, iż ufność ta nie ściągała się ku czemu innemu, jak tylko ku dalekiej jakiejś, nieznanej, zaziemskiej przyszłości, śród której danym będzie jej samej odegrać rolę Beatryczy otwierającej niebo przed - księciem Jasiem.

Rozmowa w podobnym tonie prowadzona trwała już więcej jak kwadrans, a ja ani spostrzegłem, iż bytność moja u pani Luizy przeciąga się dłużej, niż mi na to czas, a może i względy etykiety światowej pozwalały. Wśród pełnych treści, lecz suchych zajęć mojego zawodu rzadko bardzo miałem sposobność spotykać się z tak pięknymi przedmiotami sztuki jak te, które ukazywała mi teraz pani Luiza, i przysłuchiwać się podobnym rozmowom jak ta, którą prowadziła ona z młodym księciem. Ozwały się we mnie zgłuszone poniekąd zachodami powszedniego życia instynkty i gusta człowieka cywilizowanego. Przerzucane z kolei przez panią Luizę albumy i ilustrowane stronice, a bardziej może uwagi, które czyniła ona nad nimi, zajęły mię  żywo. Przyznałem w myśli, iż nowa klientka moja, raz znalazłszy się we właściwej sobie sferze, była niezmiernie przyjemną gospodynią domu, kobietą pełną ujmującego wdzięku i porywającej żywości słowa i uczuć. W chwili właśnie gdy ostatnia uwaga ta przesunęła mi się przez głowę, pani Luiza zamknęła księgę, której przepatrywanie wspólnie z nami skończyła, a ja podnosząc głowę mimowolnie rzuciłem spojrzenie w przeciwną stronę saloniku. Mógłbym śmiało powiedzieć, że przy spojrzeniu tym wzrok mój spadł nagle z niebieskich wysokości pomiędzy najniższe sfery ziemskie. Przy jednym z krzeseł pod ścianą umieszczonych ujrzałem stojącą pannę Zuzannę. Niby w ciasny futerał opięta w wąską swą, czarną sukienkę, pokorna kobiecina stała w postawie naprzód nieco pochylonej, z małymi rączkami swymi splecionymi jak zwykle poniżej piersi, ze zwykłym swym słodziutkim uśmiechem wśród małej, pomarszczonej twarzyczki. Mimo woli pomyślałem, że postać ta kobieca, którą wewnętrzne usposobienia i cały sposób życia przyoblekły piętnem najtrywialniejszych, najnikczemniejszych może cech, jakie odznaczać mogą poniżoną i poniżającą się istotę ludzką, szczególną bardzo stanowiła ilustrację tak wysoce artystycznego salonu pani Luizy. Jakież jednak było zdziwienie moje, gdy ujrzałem, iż panna Zuzanna oczami i całą nieledwie postacią swą wykonywała ku mnie niewyraźnie zwrócone, a dziwne jakieś znaki telegraficzne. Patrzała w twarz moją jak w tęczę, przy czym podnosiła rudawe brwi swe, mrugała żółtymi powiekami i nie rozplatając dłoni jak do pacierza złożonych, wskazującym przecież palcem, z czarnej dziurawej rękawiczki wyglądającym, wyraźnie mi drzwi ukazywała. Pojąć nie mogłem, czego mianowicie żądała ode mnie ta miejska kumoszka. Gdy jednak znaki telegraficzne, które mi przesyłała, nie tylko nie ustawały, ale wzmagały się z każdą chwilą w sposób coraz natarczywszy i nieznośniejszy, zacząłem przypuszczać, że uboga kobiecina ma może do mnie osobisty jakiś a ważny dla niej interes, a znakami tymi prosi mię, abym wyszedł co prędzej i ją wysłuchał. Ponieważ zresztą i tak już bawiłem u pani Luizy może dłużej, niż wypadało, powstałem i wziąwszy kapelusz chciałem jeszcze przed odejściem powiedzieć słów kilka względem powierzanych mi spraw majątkowych.

Zaledwie jednak wymówiłem parę wyrazów, pani Luiza przerwała mi błagalnym niemal gestem ślicznej swej ręki. Przy tym spojrzenie jej zmieszane i niespokojne pobiegło po twarzy księcia Jasia. Zrozumiałem, że mówienie w tej chwili o interesach i pieniądzach sprawiłoby jej przykrość niewymowną. Rozmowy podobne nękały i mieszały ją zawsze, ale gdy cichy i marzący Antinous ten obok niej się znajdował, atmosfera, którą oddychali oboje, pozostać musiała nieskazitelnie idealną, inaczej pani Luiza spłonęłaby chyba od wstydu albo zalałaby się  łzami nieprzezwyciężonej żałości. Poprosiłem więc tylko, aby mi nazajutrz udzieliła swej audiencji, gdyż z tym, co wiedziałem dotąd, ani domyślić się nie mogłem, czego mianowicie żądała ode mnie i od czego zaczynać miałem powierzane mi dzieło regulowania jej interesów.

— O! — zawołała podając mi obie ręce — chciej pan przychodzić do mnie jak najczęściej, nie tylko jako prawnik, ale jako gość i dobry znajomy. Tu, na okropnej pustyni tej, spotkanie kogoś, z kim rozmawiać można, jest prawdziwie dobrą szansą, której, wierzaj mi pan, nie wyrzekłabym się z łatwością!

Jeżeli powitanie pani Luizy było grzecznym i pełnym uprzejmego wdzięku, sposób, w jaki mię pożegnała, nazwać się już mógł  śmiało serdecznym i przyjacielskim. Czułem, że bliska znajomość moja z książętami X zbliżyła mię też znakomicie do mej nowej klientki, a wprawa, jaką posiadałem w mówieniu po francusku, utworzyła pomiędzy nią a mną rodzaj moralnego braterstwa. Tak dalece prawdą jest to, w co zawsze wierzyłem, że najbliższymi ze sobą powinowatymi są ci, dla których najdroższe duchowi ludzkiemu pojęcia: prawdy, cnoty, miłości, wolności, nauki w jednostajne przyoblekają się brzmienia.

Opuszczałem mieszkanie pani Luizy ze szczególnym jakimś zmieszaniem ciekawości i sympatycznego politowania, które to uczucia, sam jeszcze nie zdawałem sobie sprawy dlaczego, obudziła we mnie nowa klientka moja, gdy tuż przed wschodami spotkałem się oko w oko z panną Zuzanną. Mała kobiecina opuszczała jednocześnie ze mną mieszkanie swej dobrodziejki i tylko wychodziła zeń drzwiami innymi, przez ukryte dla innych gości pokoje i kuchnię prowadzącymi. Ujrzawszy ją zatrzymałem się, acz z lekką niechęcią.

- Zdaje mi się  - rzekłem -  że pani życzyłaś sobie mówić ze mną. Czy masz pani do mnie jaki interes?

- Uchowaj Boże - dygając i uśmiechając się odrzekła kobiecina -  żadnego interesiku nie mam, chwała Bogu Najwyższemu!  żadnego interesiku! Skądżebym ja znowu, biedna kobieta, interesy jakie do pana adwokata mieć mogła? Niech pan adwokat będzie łaskaw nie zatrzymuje się dla mnie, ja z panem adwokatem podejść mogę kawałeczek dróżki!

Zapowiedziane mi towarzystwo to niezbyt mię ucieszyło. Chciałem jednak dowiedzieć się znaczenia owych dawanych mi w salonie telegraficznych znaków.

- Dlaczego więc pani mrugałaś na mnie i drzwi mi wskazywałaś? - zapytałem wpół  śmiejąc się, wpół z niecierpliwością, którą wzbudzały we mnie drepczące tuż obok mnie drobne kroczki kumoszki.

- Ja to zaraz panu adwokatowi dobrodziejowi wytłumaczę  - zniżając głos i przybierając tajemniczą minę szeptała panna Zuzanna. - Niech pan adwokat nie gniewa się na mnie za to, że ja, niemądra kobiecina, ośmielę się panu dać radę. Ale pan nie zna jeszcze naszej kochanej pani hrabiny...

- Powiedz mi pani naprzód - przerwałem - dlaczego panią Wielogrońską tytułujesz hrabiną? O ile wiem, ani Żmurscy, ani Wielogrońscy nigdy hrabiami nie byli.

Pomimo że nie patrzałem na nią, widziałem, jak małe oczki panny Zuzanny przemknęły po mojej twarzy i złośliwie błysnęły. W mgnieniu oka jednak wzniosła je ona w górę, a splecione rączki swe także do wysokości twarzy swej podnosząc zawołała: 

— O panie mój! ja bym anioła tego nie tylko hrabiną, ale królową i cesarzową nazywała! Święta to pani! Aniołek niebieski! Opatrzność wszystkich biednych i pociechy potrzebujących!

— No, dobrze już, dobrze — przerwałem — ale dlaczego pani mrugałaś na mnie?

Babina znowu nastroiła się tajemniczo.

— Widzi pan adwokat — szepnęła — ten śliczny książę Janiunio, daj jemu, Stwórco Wszechmogący, zdrowieczko i najdłuższe latka...

— No, ale cóż tedy książę Janiunio...

— Oto, bo widzi pan dobrodziej, że jak książę przychodzi z wizytą, nasza pani hrabina bardzo nie lubi, aby kto więcej u niej był... Ja to już tam jestem jakby domowa, ale wychodzę, zaraz wychodzę, jak tylko książę przychodzi, bo nasza hrabina nie chce wtedy mieć nikogo, broń Boże, nikogo, ani z domowych, ani z gości...

Z oburzeniem spojrzałem na obłudnicę.

— Co pani wygadujesz? — rzekłem ostro — czy pani nie wstyd...

Przerwała mi gestem pełnym przerażenia.

— Wstyd! — zawołała — a czegóż to, proszę pana adwokata dobrodzieja, wstydzić bym się miała? Czy to ja tego anioła świętego nie kocham jakby, nie przymierzając, samego Pana Boga? Daj Boże, ażeby wszyscy tak ją kochali i uwielbiali jak ja! W ogień piekielny wskoczyłabym za nią! Ale co wiem, to wiem i panu adwokatowi powiedzieć muszę, bo nie trzeba, uchowaj Panie Boże, gorzej jeszcze męczyć tej nieboraczki, jedyną tę jej pociechę odbierać...

— Nie rozumiem i proszę panią... — zacząłem.

Ale stara nie pozwoliła sobie przerwać. Pomimo że naumyślnie szedłem bardzo prędko, dreptała ona obok mnie drobnymi kroczkami swymi niezmordowanie i wyprzedzając mię nawet nieco, w twarz mi zaglądała.

— A tak, tak — mówiła dalej, ledwie mogąc od szybkiego biegu i mówienia oddech pochwycić. — Tak, tak! nieboraczka ona sama jedniutka jak palec... bez familii, bez opieki, niby ta dziecina biedneńka na szeroki świat rzucona... Nie dziwota, że serduszko odezwało się i że biedaczka przywiązała się do tego ślicznego książątka, daj jemu, Panie Boże, wszystko dobre... Dziecko to po prawdzie w porównaniu z nią... synem jej może mógłby być, ale pan dobrodziej sam pewno wie... serce nie sługa, nie zna, co to pany...

Ostatnie wyrazy stara wymówiła na wpół z patetycznym akcentem, na wpół z uśmiechem, który roztwierając żółte jej wargi ukazał zza nich parę czarnych, kołyszących się zębów. Widząc, że nie pozbędę się jej inaczej, przywołałem gestem stojącą opodal nieco dorożkę. W tejże samej prawie chwili szybko mijała nas chodnikiem kobieta, którą też wspólnie z całym miastem znałem i często widywałem, koleżanka panny Zuzanny, co do głównych usposobień i całego sposobu życia tym tylko różniąca się od niej, że gdy panna Zuzanna wyglądała na malutką kobiecinę, panią Kuniewiczową nie podobna było nazwać inaczej jak damą. Wysoka była i bardzo zgrabna, chód i ruchy miała nadzwyczaj poważne i dystyngowane, niezmiernie wiele szlachetnej dumy w spojrzeniu i ukłonie. Ubierała się w ozdobne, ogoniaste suknie, a nierzadko i w aksamitne paltoty. Na siwiejących włosach nosiła kapelusze lub czepeczki z kolorowymi wstążkami. Zarówno jak panna Zuzanna, dama ta trudniła się wyrabianiem różnych robótek ręcznych, za które, bez względu na okazałość postaci jej, kosztowność stroju i dumną wyniosłość oblicza, naiwne a litościwe duszyczki, miasto nasze zamieszkujące, płaciły dziesięć razy wyżej nad istotną wartość. Oprócz siatek i kołnierzyków pani Kuniewiczowa wyrabiała jeszcze sztuczne kwiaty i inne różne ornamenty, którymi przyozdabiała miejscowe świątynie, co stawiało ją bardzo wysoko we względach arystokratyczno-klerykalnego stronnictwa w mieście naszym istniejącego i jak mi się zdaje, przynosiło bez porównania więcej korzyści jej samej niż chwały Panu Bogu. Powolnym jak zwykle krokiem i z dumnie smutną twarzą przechodząc koło nas pani Kuniewiczowa spostrzegła plączącą się koło mnie pannę Zuzannę i pozdrowiła koleżankę wyniosłym skinieniem głowy.

- Byłaś dziś pani u hrabiny? - zapytała.

- Byłam, byłam, ale nie pójdę już aż chyba wieczorem... i pani nie idź tam także...

- A to dlaczego?

- Książę jest dziś tam na obiedzie... zabawi do szóstej... - tajemniczo szepnęła kobiecina.

Dama skinęła głową w znak zrozumienia.

- To co innego - rzekła - muszę nawet wrócić i powiedzieć pani Mięcickiej,  żeby nie szła także, bo wiem, że się wybierała.

Nie zaręczam za prawdziwość faktu tego, ale tak mi się zdawało przynajmniej, że mimo woli słuchając rozmowy tej dwóch kobiet zarumieniłem się ze wstydu. Wstydziłem się może za rodzaj ludzki. Co pewno, to że oprócz wstydu tego uczułem żal nad panią Luizą, którą jak to spostrzegać zaczynałem, szarpały nielitościwie te właśnie języki, które znajdując się przy niej najdonośniej chwałę jej wyśpiewywały. Zmierzałem co prędzej do nadjeżdżającej dorożki. Miałem już wsiadać, gdy panna Zuzanna dogoniła mię jeszcze i pochwyciła za rękaw od paltota. 

— Panie dobrodzieju kochany! — szeptała — nie zapominaj tylko, zlituj się, o przestrodze mojej... jak książę Janiunio tam jest, nikt więcej być nie powinien... Trzeba ją, biedaczkę, szanować.

Zniecierpliwiła mię już ostatecznie. Uwolniłem ubranie moje od uścisku jej małej, suchej, ale dziwnie silnej i żylastej ręki i nie pamiętam już jaką, ale wcale nie grzeczną dawszy jej odprawę odjechałem. Na zakręcie ulicy zobaczyłem, że panna Zuzanna stała na miejscu, na którym ją zostawiłem, i uporczywie spoglądała za mną. Byłem pewny, że uczyniłem z niej sobie śmiertelnego wroga, i na myśl tę zaśmiałem się szczerze.

Nazajutrz około południa otrzymałem znowu list od pani Luizy. Tym razem pisała po francusku. Bardzo nagląco prosiła, abym przyszedł do niej dziś jeszcze, jak najprędzej, natychmiast, ponieważ zaszedł wypadek, który przestraszył ją i zakłopotał ogromnie. Nie pisała wcale, jakiej natury był wypadek ten, ale ze słów jej wnosić mogłem, że było to coś bardzo dla niej niemiłego i groźnego. Przy końcu listu prosiła mnie, abym określić chciał cyfrę wynagrodzenia pieniężnego, którego żądać będę za zajmowanie się interesami. Wzmiankę tę otoczyła tylu wstępami, przeprosinami i różnymi stylowymi floresami, iż wnosząc ze wszystkich tych nieśmiałości, ostrożności i drażliwości myśleć by można, że pani Luiza proponować mi ma popełnienie wielkiej jakiejś zbrodni, co najmniej czynu grubiańskiego, o którym pisać nawet bardzo jest trudno, ale co mówić, ustnie, to już w żaden sposób nie podobna bez wstydu i nieprzyzwoitości. Toteż pani Luiza długą i krętą przemowę swą kończyła następnymi słowami: „Chciej pan na listowna zapytanie moje odpowiedzieć też listownie. Kwestie podobne załatwiają się daleko lepiej za pomocą korespondencji niż ustnej rozmowy”.

Po załatwieniu spraw najpilniejszych poszedłem do nowej klientki mojej, tak bardzo dnia tego, jak widać było z listu, przerażonej i zmartwionej. Kiedy przechodziłem dwa wielkie salony, trzeci mniejszy salonik poprzedzające, do uszu moich zaczął dolatywać bardzo donośny głosik kobiecy, jednostajnym, piskliwym tonem i z nadzwyczajną szybkością a wymownością wypowiadający, co następuie:

— Zamordowali go, jak mego ojca kocham, zamordowali go i zabili, pani hrabino! Byłam sama na sądach i wszystko słyszałam, i rozbójników tych na własne moje żywe oczy widziałam. Biedny człowieczyna jechał sobie wózkiem i jednym koniem przez las. Noc ciemna, choć oko wykol! Las gęsty! Wicher dmie i szumi! Wtem odezwał się w powietrzu jakiś gwizd okropny! Zza drzew wypada trzech ludzi!...

Tu usłyszałem słabiuchny wykrzyk trwogi, w którym poznałem głos pani Luizy. Piskliwy zaś głosik opowiadającej podniósł się jeszcze o jedną nutę wyżej i ze zdwojonym zapałem opowiadał dalej:

- Widziałam ich wszystkich trzech na moje żywe oczy, którzy siedzieli na ławie za kratkami! Chłopy wielkie jak dęby, z rozczochranymi włosami i z twarzami osmalonymi! A oczy, to jak pani hrabina mię tu żywą widzi, świecą się u nich tak jak głownie, zupełnie jak głownie! Aż mi gorąco robiło się w plecy od tych oczów! Wypadli zza drzew, zatrzymali konia, zwlekli nieboraka z woza i zamordowali! Ale co oni dokazywali z nim, pani hrabino, to aż strach opowiadać! wykłuli mu oczy, powyrywali włosy, połamali ręce...

Tu wejście moje przerwało mówiącej, którą była pani Mięcicka, kobieta krępa, silna, ogorzała, dość młoda jeszcze, w całym mieście znana pod nazwą prawnika w spódnicy. Wdowa po urzędniku niskiego stopnia, który umierając żadnego wcale funduszu nie zostawił, krzątała się ona ciągle około załatwiania różnych drobniutkich, a niekoniecznie czystych sprawek i interesików mieszczańskich lub małoszlacheckich. Załatwianie to dokonywało się naturalnie nie inaczej jak za pomocą biegania do urzędników i adwokatów, proszenia, jęczenia, dowiadywania się, szperania, podsłuchiwania i szpiegowania. Zawsze jednak było wielu ludzi, którzy wierzyli sprytowi i zwinności tego pokątnego doradcy żeńskiego rodzaju i o pomoc ją w swych sprawkach prosili. Uczęszczała też ona na sądy wszelakie z wytrwałością niczym nie zrażoną i teraz właśnie zabawiała panią Luizę sprawozdaniem z jakiegoś posiedzenia sądowego, przy którym była obecną.

Ujrzawszy mię pani Mięcicka zmieszała się trochę i umilkła. Adwokatów nie lubiła w szczególności, uważając ich za współzawodników swych najniesprawiedliwiej przez prawo protegowanych i chleb jej odbierających. Oprócz pani Mięcickiej znajdowała się jeszcze w saloniku pani Kuniewiczowa, która z wyniosłą jak zwykle postawą i dumnie smutną twarzą najbliżej gospodyni domu siedząc, ze wzgardliwą obojętnością zdawała się słuchać tragicznych opowiadań koleżanki, i panna Zuzanna Krzaczkowska, która na niskim taboreciku umieszczona, wychylała zza poręczy kanapy malutką swą, żółtą i pomarszczoną twarzyczkę, napiętnowaną teraz wyrazem podobnie błogiego zaciekawienia, jakiego doświadczać zwykły tłumy na widok spadających z rusztowania głów zbrodniarzy. Cała zresztą atmosfera ślicznego saloniku przesiąknięta była tajemniczą jakąś grozą, gdyż i pani Luiza z pobladłą widocznie twarzą i szerzej niż zwykle roztwartymi oczami powstała na moje przyjęcie.

— Jakaż to okropna historia! — rzekła podając mi rękę i gestem zapraszając, abym usiadł przy niej na fotelu — jakaż to okropna historia tego morderstwa, o którym opowiadała nam przed chwilą pani Mięcicka. Musisz pan także znać wszystkie szczegóły tej przerażającej zbrodni.

— Znam je wybornie  — odpowiedziałem z uśmiechem — bo zarówno jak pani Mięcicka byłem na posiedzeniu sądowym, które sprawę tę roztrząsało! Jestem w stanie nawet dokonać w opowiadaniu pani Mięcickiej kilku poprawek. Tak na przykład oczy morderców nie wyglądają bynajmniej jak rozpalone głownie i nie smalą pleców osób, na których wzrok swój zatrzymują. Przeciwnie, są to mgliste, senne, na wpół idiotyczne oczy ludzi, którzy pozbawieni wszelkiego umysłowego światła i wszelkiej moralnej dźwigni życia czynili zło jedynie pod wpływem instynktów, z których sami sobie zdać sprawy nie umieli. I jeżeli oczy te palić mogą boleśnie cokolwiek, to z pewnością nie plecy, ale chyba sumienie szczęśliwszych i oświeceńszych współbraci, którzy nic nie uczynili, aby oświatą i umoralnieniem obuzdać i uszlachetnić złe ich instynkty. Oprócz tego upewnić mogę panią, że nie było tam ani oczów wykłutych, ani włosów powyrywanych, ani rąk połamanych, ani żadnych tym podobnych okropności. Było jedno tylko uderzenie toporem w głowę, ale to wystarczyło zupełnie, aby odjąć  życie nieszczęśliwemu podróżnemu.

Poprawki te moje zostały przez całe obecne towarzystwo jak najgorzej przyjętymi. Pani Mięcicka opąsowiała z gniewu, a może i ze wstydu, żem bujną jej improwizację w krainę mitów spychał, i szybkim wejrzeniem porozumiała się z koleżankami, które każda po swojemu wstrząsnęły głowami i mrugały powiekami w znak obrazy i śmiertelnego ku mnie wstrętu. Ale i sama pani Luiza zdawała się być z poprawek moich wcale niezadowoloną. Uproszczona w ten sposób zbrodnia przestawała drażnić jej nerwy i dostarczać pokarmu dla jej wyobraźni. Oczy zbójców mętne i wpółidiotyczne były oczami daleko prozaiczniejszymi od rozpalonych głowni pani Mięcickiej, a jedno tylko uderzenie toporem w głowę sprowadzało wersję całą z wysokości potwornych, wstrząsających okrucieństw na poziomy zbrodni, spełnionej w sposób ordynaryjny i zupełnie pierwotny.

— Myślę jednak — rzekłem —  że zmartwienie i przerażenie, o których dziś w liście pani wyczytałem, miały źródło w czym innym, jak w doszłych do pani wiadomościach o owym morderstwie...

- O! zupełnie w czym innym! - odpowiedziała pani Luiza. - Nie wyobrazi pan sobie, jak przykrym wrażeniem dzień dziś rozpoczęłam. Zaledwie obudziłam się, wręczyli mi jakieś pismo...

Tu pani Luiza powstała i zbliżyła się do stojącego w rogu salonu ślicznego różanego biureczka, na którym wielkimi urzędowymi pieczęciami zaopatrzony spoczywał arkusz grubego papieru Pani Luiza wzięła papier ten w dwa palce, tak zupełnie jakby brała w rękę albo rozpalone żelazo, albo wstrętliwie ślizgą ropuchę.

- Nie wyobrazi pan sobie - rzekła podając mi ten przedmiot obrzydzenia swego - jak byłam przestraszoną i zakłopotaną pismo to otrzymując. Nie umiem go przeczytać, gdyż pisane jest w nie znanym mi języku. Wiem jednak z góry, że musi to być coś bardzo przykrego dla mnie, coś, co może ostatecznie już zrujnuje mię albo przynajmniej nieznośnych nabawi kłopotów. Chciej mię pan nie oszczędzać i powiedzieć szczerze, co to takiego Jestem przygotowaną na rzeczy najgorsze.

Gdy pani Luiza to mówiła, trzy obecne kobiety zdawały się całe swe dusze na ustach jej zawieszać. Ciężkie westchnienia wydzierały się z ich piersi, a głowy ich kołysały się wybijając niby do słów jej takt żałosny.

- Oj, te kruczki! te kruczki! przyczepki! zdzierstwa! - jęczała pani Mięcicka - znam ja je dobrze i umiem sobie z nimi radzić, ale dla takiej delikatnej osoby, jak pani hrabina, musi to być ciężar nad siły!

- Okropny ciężar! moja kochana pani Mięcicka! - potwierdziła z cicha pani Luiza osuwając się na kanapę.

- Co to jest, kiedy kobieta zostanie samą na świecie, bez familijki, bez żywej duszyczki, która by ją broniła! - wzdychała panna Zuzanna.

- Złych ludzi pełno jest na świecie, a takich aniołów jak pani hrabina mało. Nie ma więc czemu dziwić się,  że szatani anioła na wszystkie strony szarpią! - z poważną boleścią w głosie i na twarzy zawyrokowała pani Kuniewiczowa.

Ja tymczasem przebiegłem oczami tak fatalne dla pani Luizy pismo i nie mogłem powstrzymać się od uśmiechu.

-   Łaskawa pani! - rzekłem - rzecz ta jest tak drobną, iż przez omyłkę tylko zapewne zakomunikowaną została pani, nie zaś miejscowej dóbr jej administracji...

— Okropna omyłka! — szepnęła pani Luiza. — Ale cóż to jest, au nom du ciel, monsieur, czego ci ludzie chcą ode mnie?

— Ci ludzie — rzekłem — uwiadamiają panią, że jeden z mostów na gruntach jej istniejących zepsutym został i że z przepisów administracji obowiązaną pani jesteś dostarczyć z lasów swych drzewa dla jego naprawy...

—  Mon Dieu! — z ogromną ulgą w głosie szepnęła pani Luiza — możnaż podobnymi drobnostkami dręczyć i kłopotać ludzi! Myślałam doprawdy, że idzie tu o cały mój majątek!

— Ależ to okrucieństwo prawdziwe, ażeby tak nie mieć względu na słabe nerwy i delikatne zdrowie pani hrabiny! — jęknęła składając dłonie pani Mięcicka.

— To dopiero rozbójniki, katy, ludożercy!  — oburzała się panna Zuzanna.

— Albo to teraźniejszy  świat szanuje cokolwiek? albo to dla teraźniejszych ludzi dama wysoko urodzona znaczy cokolwiek?  — z goryczą wypowiedziała pani Kuniewiczowa.

Pani Luiza siedziała chwilę z oczami dłonią przysłonionymi.

— Doprawdy — rzekła podnosząc głowę i ze zmieszaniem pełnym wdzięku patrząc na mnie — wstydzę się doprawdy, że przyjmuję pana w dziwnym usposobieniu. Ale oprócz tego okropnego pisma miałam dziś jeszcze jedno bardzo dotkliwe zmartwienie...

— Z innej strony znowu — dodała podnosząc się z kanapy i uśmiechając się  — mam też i pociechy moje... chciej pan zobaczyć moją wczorajszą i dzisiejszą robotę...

Wskazywała mi niewielkich rozmiarów obraz w złocone ramy oprawny, a przed sztalugą malarską u okna stojącą na podniesieniu umieszczony.

— Obraz ten — rzekła — należy do księcia Jana. Robię z niego dla siebie kopię. Co za cudowny krajobraz, nieprawdaż?

Był to wizerunek dość wdzięcznego kątka ziemi. Wśród zielonej łączki w głębokim rozdole ścielącej się stała chatka wieśniacza smętnymi jodłami ocieniona. Dokoła osłaniały ją obrosłe lasem góry i nagie, piętrzące się skały, w dalekiej perspektywie płynął kręty strumyk, a w górze przeciągały po błękitach stada drobnych chmur białych.

Widziałem i uznawałem, że był to krajobraz dość  ładny, biegłym bardzo i subtelnym pędzlem wykonany. Jakim sposobem przecież stanowić on mógł dla pani Luizy pociechę w jej strapieniach? nie rozumiałem. Wytłumaczyła mi to sama.

— Nieprawdaż? — rzekła — jaka cisza niezmącona, jaka nieskalana niewinność wieje z krajobrazu tego przedstawiającego zapadły, górami zakryty kątek ziemi! Nic nie ma dla mnie ponętnjejszego nad dziką, samotną naturę, za niczym bardziej nie tęsknię, jak za tą pierwotną prostotą życia, która wobec podbojów dzisiejszej cywilizacji naszej gdzieniegdzie już tylko pozostała, niby na świadectwo minionych złotych wieków ludzkości.

- Wierzaj mi pan - dodała po chwili ciszej - że byłabym najszczęśliwszą, gdybym gdziekolwiek na świecie posiadała chatkę podobną i żyć w niej mogła nie znana światu i wzajem go nie znająca!

Gdy mówiła to, usta jej drżały trochę, a oczy wpatrywały się wciąż w jeden punkt obrazu. Poszedłem za kierunkiem jej wzroku i spostrzegłem pewien szczegół krajobrazu, którego dotąd nie zauważyłem. Była nim w niewyraźnych zarysach, za mgłą jakby i na najdalszym planie ukazana para ludzi, górali, jak się zdawało, którzy stojąc nad strumykiem czerpali wodę czy zrywali kwiaty, czy też może innemu jakiemuś, równie sielskiemu oddawali się zajęciu. Byli to nieśmiertelni owi i niezbędni znać tak w krajobrazach, jak w romansach: Numa i Pompiliusz. W moim wyobrażeniu idylliczna para ta szkodziła raczej obrazowi, niż go przyozdabiała. Przypomniały mi się na jej widok sielanki Floriana i królowe z XVIII wieku przebierające się za pasterki i dojące krowy. Ale inaczej wcale rzecz tę rozumiała pani Luiza. Dla niej Numa i Pompiliusz stanowili niezbędną okrasę, a może nawet i główną osnowę tak każdego dzieła sztuki, jak i wszelkiego ludzkiego istnienia. W olbrzymim poemacie włoskim uwielbiała najżywiej Danta i Beatryczą, wśród krajobrazu górskiego wzrok jej najsilniej przykuwali do siebie pasterz i pasterka.

- Czy mogę teraz spojrzeć na kopię? - zapytałem.

Zawahała się chwilę i zarumieniła trochę. W ogólności rumieniła się często, co nadawało chwilami przywiędłej nieco jej twarzy pozór świeżej i skromnej dziewiczości.

Odsłoniła jednak robotę na sztaludze umieszczoną. Malowała wprawdzie i z wielką znajomością sztuki, ale przeniewierzała się oryginałowi, który naśladować chciała. Para pasterzy, usunięta na oryginale w najdalszą głębię perspektywy, występowała w niej na plan bliższy w znacznie powiększonych rozmiarach. Co więcej, rysy pasterza przypominały w sposób uderzający ściągłą, gorącobladą twarz pewnego znajomego mi utytułowanego Antinousa.

Wiele jeszcze potem i w sposób bardzo uroczy pani Luiza mówiła mi o nieporównanie pięknych widokach górskich, które widywała w Szwajcarii i południowej Francji. Wyobraźnia jej zatrzymywała się najchętniej śród dzikich, samotnych zakątków ziemi, tuliła się pomiędzy wysokie, świat gwarny zakrywające skały, zawisała nad umajonymi dzikim bluszczem dachami niskich, ubogich chatek i na tle tym lekkimi a żywymi rysami malowała obrazy jakiegoś fantastycznego Edenu.

O bogactwie, o komforcie, o sprzętach miękkich i atłasem obitych, o malutkich fotelikach palisandrowych, jedwabnych firankach i wieszadłach układanych kunsztownie z jelenich rogów — o tym wszystkim, słowem, co przepełniało mieszkanie pani Luizy, w obrazach tych, wyobraźnią jej malowanych, najlżejszej nie było wzmianki. Panowała śród nich prostota zupełna, pierwotna niemal prostota ubóstwa, a oprócz prostoty jeszcze było tam wiele ciszy, poezji, niewinności i, jak już sam domyślałem się  —samotności we dwoje. Cokolwiek bądź, pani Luiza raz wpadłszy na jakikolwiek ulubiony sobie temat stawała się prawdziwie wymowną. Z ożywionych rysów jej twarzy, z blasku, którym zapalało się jej oko, z trafności i subtelności jej wyrażeń poznać można było wtedy, że umysł jej był z natury żywym, pojętnym, zdolnym do szlachetnych, acz niezmiernie jednostronnych zapałów i uniesień.

Z tym wszystkim wizyta moja, jakkolwiek przeciągnęła się dość długo, stała się dla interesów bezpłodniejszą jeszcze od poprzedzającej. Dnia tego stanowczym już było niepodobieństwem skłonić panią Luizę do mówienia o rzeczach tyczących się jej spraw majątkowych. Zacząłem spostrzegać, iż zadanie, które przyjąłem na siebie, trudniejszym będzie do spełnienia, niż mniemałem zrazu, i że pochłonie mi ono więcej czasu, niż go bez szkody dla innych zajęć moich ofiarować mogłem. Ale pani Luiza nic wcale o czasie i wysokiej cenie jego nie wiedziała i wiedzieć nie chciała. Kiedy na uprzejme zaproszenia jej odpowiedziałem, że pomimo prawdziwej przyjemności, jaką znajduję w jej towarzystwie, nie będę mógł z powodu braku czasu bywać u niej codziennie, zawołała ona z prześlicznym uśmiechem:

—   Oh, mon Dieu! nie wiem, doprawdy, co panowie zwykle z tym swoim czasem czynicie! Życie jest jednak tak długie, tak nieskończenie długie...

— Myślałem zawsze — rzekłem —  że jest ono, przeciwnie, zbyt krótkim dla wszystkiego, co człowiek myślący pragnąłby, a może i mógłby zdziałać na świecie.

— Musisz pan być bardzo szczęśliwym, jeżeli życie wydaje mu się krótkim.

— W istocie — odpowiedziałem — nie uznaję siebie wcale za człowieka nieszczęśliwego. Mam rodzinę, którą kocham, i zajęcia, w których zużytkować mogę siły mego umysłu i dnie mego życia nie bez korzyści dla siebie i innych. Patrzała na mnie z zamyśleniem.

— Doprawdy?  — wymówiła zwolna.  — To dziwne! Myślałam zawsze i myślę, że szczęścia nie ma wcale na ziemi... Wszakże - dodała prędko - skoro pan masz rodzinę, którą kochasz i przez którą wzajem kochanym jesteś, wierzę, iż możesz pan uczuwać się szczęśliwym...

- Chciej pani koniecznie do tego zadowolenia serca dodać zawód mój, który zadowalnia mi umysł i sumienie.

Uśmiechnęła się.

- Nie mogę w żaden sposób uczynić tego - rzekła. - Nie pojmuję bowiem, jakim sposobem zawód mający do czynienia z kodeksami, procesami i różnymi pieniężnymi albo zbrodniczymi sprawami stanowić może integralną część czyjegokolwiek szczęścia!

- I nie przypuszczasz pani, że w zawodzie tym odkryć można stronę filozoficzną, która rozszerzając widnokręgi jego i uszlachetniając treść czyni go wysoce zajmującym i pożytecznym...

Zaśmiała się srebrzyście i nieco filuternie.

- Filozofia kodeksów i procesów - zawołała. - Rzecz to nowa i najzupełniej niepojęta dla mnie. Przebacz pan, ale w nią uwierzyć nie mogę.

- A w filozofię nauk przyrodniczych czy nie wierzysz pani również jak w filozofię prawa?

- Nie wierzę w nią bardziej jeszcze. Nauki przyrodnicze to suchy zbiór faktów odnoszących się do zwierząt i kamieni. Nie może w nich być ani filozofii, ani poezji żadnej.

- A filozofia historii? - zagadnąłem jeszcze.

- To co innego - odparła - historia zajmuje się ludźmi...

- Zdaje mi się  - rzuciłem nieśmiało -  że nauki przyrodnicze i prawne niezupełnie też są obce rodzajowi ludzkiemu...

- Być może, ale ja nie wierzę w to, bo nic wcale o tym nie wiem - odpowiedziała z doskonałą tym razem logiką.

Przy ostatnich wyrazach na ruchomej dziwnie, delikatnej jej twarzy ukazało się zmęczenie. Kilka ostatnich zdań, które zamieniliśmy ze sobą, znudziło ją już i znużyło! Była to rozmowa zbyt dla niej sucha i ciężka. W kilka dni potem wspominając o rozmowie tej przed księciem Jasiem nazwała ją rozmową naukową.

- Pan Rolicki - rzekła z żartobliwym przekąsem - pan Rolicki stanowczo jest materialistą. Utrzymuje, że kodeksy i procesy mają swoją filozofię, a nauka o kamieniach i zwierzętach jest bardzo poetyczną!... Rozpoczął też był ze mną w tym przedmiocie rozmowę naukową, ale ja prowadzić jej nie chciałam. Nie mam najmniejszej ochoty — dodała śmiejąc się  — zostać uczennicą Darwina i razem z nim zgubić na wieki moją duszę...

— Byćże to może, abyś pani czytała Darwina? — zażartowałem.

Spojrzała na mnie z przerażeniem nieudanym.

—   Dieu m'en garde!  — zawołała głośno.  — C'est un monstre!

Już to w ogólności piśmiennictwo całe świata ucywilizowanego rozpadało się w jej oczach na dwa działy. Pierwszy z nich uwielbiała bez granic, drugiego tknąć by nie chciała końcem choćby delikatnego paluszka.. Środka pomiędzy dwoma ostatecznościami tymi nie było. Czytywała jednak wiele. Z dziedziny beletrystyki ulubionymi jej utworami były romanse francuskie, tak zwane sensacyjne, albo też powieści angielskie należące do szkoły, która utwory swe niezmiennie prawie tytułuje w sposób następny: Różyczka wiosenna, Różyczka mojego brata, Sen różany, Dziewczyna w różowej sukni itp. Raz pokazała mi jakąś książkę mówiąc:

— Zaręczam panu, że musi to być coś nieporównanie pięknego!

Zauważyłem, iż sądzić o tym nie mogła, ponieważ kartki książki były jeszcze nie rozcięte.

— A tytuł? — rzekła. —  „Fleurange”! Z samego już brzmienia tytułu tego wnosić można, że...

—   Że będzie tu mowa o kwiatach i aniołach... — dokończyłem żartując.

— Cóż może być wdzięczniejszego jak przypatrywanie się kwiatom i aniołom? — rzekła.

— A ludzie? — zagadnąłem.

—   Oh! j'en ai assez! mam ich dość w rzeczywistości. Od książki wymagam, aby unosiła myśl moją w sfery jaśniejsze, wyższe...

Przemocą niemal, śmiejąc się tak wdzięcznie, jak tylko ona jedna śmiać się umiała, wcisnęła mi raz w rękę  „Medytacje” Lamartine'a.

— Mam nadzieję   — rzekła  —   że uwielbiony mój Lamartine wyleczy pana z tej okropnej suchości wyobraźni, którą nabawiła pana pewnie filozofia kodeksów i procesów. Wymagam od pana stanowczo, abyś dziś jeszcze przeczytał parę ustępów...

Nazajutrz odniosłem jej książkę.

—   Eh bien! — zapytała ciekawie mi w twarz patrząc — czy uleczyłeś się pan?

— Uleczyłem się z bezsenności, która od kilku dni mię trapiła — odpowiedziałem.

— Odpowiedź ta zmartwiła ją widocznie i rozgniewała trochę.

— Mój Boże! — rzekła — jak to trudno, aby dwie dusze ludzkie porozumieć się mogły ze sobą doskonale na biednym tym świecie! Pan i ja, na przykład, należymy do ludzi ucywilizowanych, a jednak jak bardzo różnimy się w poglądach i upodobaniach naszych.

-   Et  savez-vous? - dodała -  że ten sam rozdźwięk panował zawsze prawie pomiędzy mną a ogromną większością ludzi, których spotykam w mym życiu. Nie wiem, doprawdy, czy ja nie rozumiem świata, czy też  świat mię zrozumieć nie może.

- Albo też nie chcesz go pani zrozumieć  - rzekłem poważniej.

- I owszem; chciałabym przypatrzeć się kiedykolwiek tym tłumom biednych, zapracowanych istot. Cóż, kiedy nikt o nich pisać nie umie inaczej jak na wpół tylko literami, a na wpół cyframi. Wszelkie zaś cyfry są dla mnie rzeczą niepodobną do wyczytania, a jeżeli kiedy i przymuszę się, aby kilka z nich wyczytać, wnet wylatują mi z pamięci.

- Jak widzę  - odezwałem się  - mogłabyś pani w takim tylko razie zabrać znajomość z potrzebami, cierpieniami i interesami ogółu ludzi, jeśliby one przedstawionymi były pani w szeregu oper, pieśni lub obrazów, mistrzowsko w dodatku wyśpiewanych lub wymalowanych.

- Możnaż na temat ten układać wielkie pieśni lub prawdziwie piękne obrazy?  - odrzekła. - Byłyby to chyba piosnki uliczne lub obrazy przedstawiające karczmy...

Obok wyniosłej tej wzgardy dla ogółu śmiertelnych w sercu pani Luizy istniała żywa litość cierpień ludzkich, które szczególnym wypadkiem jakimś podpadały jej pod oczy. Pewnego dnia znalazłem ją klęczącą przy aksamitnej kozetce, na której leżało wybladłe, zemdlone, łachmanami okryte dziecię.

Ujrzawszy mnie wchodzącego zawołała:

- Zobacz pan, co to za biedne stworzenie! Widziałam dziś przez okno, jak tragarze niosący coś ciężkiego obalili je na chodniku. Dziecię to, słabe, zziębłe, zgłodniałe widocznie, zemdlało. Kazałam je tu przynieść i staram się przywrócić je do życia...

Mówiąc to nachylała się nad biedną dzieciną ze łzą w oku i wyrazem głębokiej tkliwości na twarzy. Nagle odwróciła głowę.

-   Dieu! - szepnęła - jaka to brzydka rzecz te łachmany! que cela sent mauvais!

Na grubą, podartą sukmankę dziecka wylała całą buteleczkę przedziwnej jakiejś perfumy, a kiedy dziecię otworzyło oczy, posadziła je na niskim taboreciku i przez dobry kwadrans karmiła je własnoręcznie wybornymi cukierkami, których koszyk stał u niej zawsze na stole. 

— Wolałbym — rzekłem — abyś pani zamiast rozlewać na dziecię te kosztowne perfumy, dała rodzicom jego trochę pieniędzy. Pożyteczniej też byłoby zamiast cukierków dać mu tęgiego bulionu i kawałek chleba lub bułki.

— O Boże!  — zawołała z prawdziwą urazą w głosie — jakim pan jesteś, doprawdy, dziwnym człowiekiem. Na całym szerokim świecie nic pan nie widzisz i widzieć nie chcesz prócz — pieniędzy i — chleba!

Pomimo ogromnej i wszechstronnej różnicy pojęć i upodobań, którą mi sama co chwilę wyrzucała, żartobliwie niekiedy, ze smutnym rozżaleniem najczęściej, stosunki nasze stały się od razu prawie bardzo przyjacielskimi. Mało znałem osób, które by zaznajamiały się z taką  łatwością, a zarazem były tak słodkimi i pełnymi uprzejmego wdzięku w stosunkach z ludźmi. Powzięła do mnie zaufanie bez granic, ślepe prawie, a że pomimo olbrzymiej trudności, z jaką wydobywałem od niej najmniejsze słówko, najmniejszą wskazówkę tyczącą się jej interesów, potrafiłem załatwić pomyślnie parę spraw drobnych bardzo, ale które w wyobraźni jej przybierając straszliwe jakieś rozmiary napełniały ją troską i obawą, okazywała mi za to wdzięczność tak żywą, że aż w zakłopotanie mię wprowadzającą.

Przed księciem Andrzejem nazywała mię człowiekiem szlachetnym, dobrą duszą, rycerskim charakterem itd. Najzwyklej jednak wyrażała się o mnie: „To moja opatrzność!” Słowem, idealizowała osobę moją zupełnie tak samo jak ową chatkę wieśniaczą, którą przez tygodni parę malowała. Skończywszy jednak malować chatkę rozpoczęła kopiowanie obrazu przedstawiającego średniowieczny zamek feudalny na wysokiej skale, niby gniazdo jastrzębie nad rojem poniżej rozsypanych chatek zawieszony.

Zachwycała się z kolei feudalnym zamkiem i do ideału piękna i poezji podnosiła to życie, które mieszkańcy jego wieść w nim musieli.

— A biednych tych chatek — zagadnąłem  — które zamek ten gnębi i w ziemię wbija, nie żałujesz już pani?

— Owszem  — odpowiedziała w zamyśleniu przypatrując się wyniosłym basztom zamku — tylko wyobrażam sobie, że nie było na ziemi szczęśliwszej kobiety nad kasztelankę zamek ten zamieszkującą, gdy stojąc na jednym z ganków swych wieńczyła po odbytych turniejach rycerza-zwycięzcę...

— Szczególniej jeżeli zwycięzca ten był Pompiliuszem, a ona ukochaną jego Numą  — dokończyłem. 

Zarumieniła się trochę i wzruszyła ramionami.

- Pan posiadasz dziwną sztukę   - rzekła - obracania w śmieszność najwznioślejszych, najpoetyczniejszych na świecie rzeczy.

Tegoż dnia wśród mnóstwa omówień i rumieńców wyznała mi, że pod pewnym względem znajduje się w wielkim kłopocie i że jedynie tylko jak najprędsza podróż moja do jej dóbr z kłopotu tego wybawić ją może. Ponieważ zaś wskutek długich starań i zachodów zdołałem wyszukać część przynajmniej ,niezbędnych po temu papierów i dokumentów, przyrzekłem jej, że za parę już dni pojadę niezawodnie do Żmurowszczyzny.

Przed wyjazdem spostrzegłem, że brak mi kontraktu zawartego pomiędzy nią a dzierżawcą głównego z folwarków jej i poszedłem do niej z nadzieją, że po kilkogodzinnych usiłowaniach potrafię może wymóc na niej, aby kontraktu tego poszukała w swym eleganckim biureczku lub przynajmniej postarała się przypomnieć, kiedy i gdzie zawartym on został.

Omyliłem się; o kontrakcie, po który właściwie przyszedłem, nie dowiedziałem się wcale. Na wschodach za to spotkałem nieuchronną pannę Zuzannę, która ze zwykłą swą natarczywością szepnęła mi, że idzie rozerwać trochę biedną hrabinę, która jest bardzo, bardzo zmartwioną i smutną. Książę Janiunio bowiem przychodzi do niej coraz rzadziej i bawi zwykle krótko.

- Wczoraj wieczorem - szeptała drepcząc koło mnie i zabiegając mi drogę  - najdroższy ten aniołek zalewał się gorzkimi łzami... Myślałam, że mi serce pęknie z żalu...

Okropna baba ta nie myliła się przecież i nie kłamała. Od kilku dni dopatrywałem istotnie w pani Luizie wielką zmianę humoru. Bledszą była niż wprzódy, za to oczy jej gorzały zdwojonym, smutnym blaskiem. Wydawała się wciąż niespokojną i boleśnie rozdrażnioną. Bardzo często spoglądała na zegar, drgała widocznie za każdym ozwaniem się dzwonka u drzwi i więcej niż kiedykolwiek mówiła o samotności swej, opuszczeniu, w jakim się znajduje, o pustce, którą czuje w sobie i wkoło siebie. Kilka razy spostrzegłem nawet, że rozdrażnienie to jej dosięgało stopnia gniewnego rozjątrzenia. Przestawała wtedy całkiem być uosobieniem słodyczy i wdzięku. Na kształt zadąsanej kotki zwijała się w kątku kanapy, zapadała w chmurne, uporczywe milczenie, które gdy z konieczności już przerywała, głos jej zamiast zwyczajnej mu miękkości i melodyjności brzmiał ostro i ucinkowo. Można by rzec, iż w chwilach owych przenikał ją do głębi głuchy i zacięty, acz nieokreślony gniew na świat cały.

Wszystkiego tego bezpośrednim powodem było zjechanie do miasta naszego kilku majętnych i wysoko w towarzystwie postawionych rodzin obywatelskich. W kółku tym bawiono się trochę w wieczory tańcujące i w zbiorowe za miasto przejażdżki. Książę Jaś bawił się wraz z innymi, co było bardzo naturalnym w jego wieku. Wycieczki w krainę sentymentów przez całą minioną zimę z panią Luizą odbywane wydać mu się musiały koniec końców zbyt monotonnymi, a gdy nadarzyła się sposobność, przełożył nad nie towarzystwo kilku wesołych i wytwornych rówieśników, a bardziej jeszcze może pięknej hrabianki Julii, która z jednostajnym zapałem tańczyła i konno jeździła, miała lat osiemnaście, wabne oczy i kilka milionów złotych posagu.

W dobrach pani Luizy przepędziłem blisko tydzień. Rzadko bardzo w kraju naszym napotkać można tak piękny i drogocenny kawał ziemi i tak starożytny, malowniczo położony, wspaniałego charakteru pełen dwór, jak był dwór i ziemia przez panią Luizę w spuściźnie po przodkach odziedziczone. Były tam grunta tak wyborne, że żyznością swą sławnej ukraińskiej glebie niemal dorównywające, łąki jak okiem zajrzeć szerokie niby kobierzec, gładkie i kwieciste, lasy ciemne, głębokie, falistą firanką spuszczające się po wzgórzach. Dokoła pałacyku, w poprawnym bardzo stylu odrodzenia zbudowanego, rozkładały się szeroko wspaniałe dziedzińce, ogrody i parki, wielka rzeka spławna o skalistych brzegach płynęła w pobliżu, a od niej niby ramiona kręte i srebrzyste wiły się strumienie liczne przerzynając łąki, szemrząc na dnie głębokich jarów, wkradając się do parku i niewymownie świeże powiewy mieszając w powietrzu z napełniającą ją mocną wonią pobliskich borów.

Był to istny raj ziemski. A raczej mógłby to być raj, gdyby na każdym kroku nie widniały wśród niego wyraźne ślady opuszczenia, zwiastuny zbliżającej się zupełnej ruiny.

Na znacznej przestrzeni dóbr tych, w głównym dworze, jako też w kilku pomniejszych folwarkach i kilkunastu wśród wzgórz i równin rozrzuconych wioskach mieszkała kilkotysięczna ludność. Dzieci samych napotykać tam można było prawdziwe roje. Widywałem liczne gromady ich pląsające po łąkach nad strumieniami, kołyszące się w głębi gajów i na dnie wąwozów, hałasujące i wyprawiające wrzaskliwe harce po obszernych dziedzińcach dworskich.

Był to prawdziwy lud istot drobnych, złotowłosych, nieokiełznanych — wpółdzikich.

Dawny kolega mój szkolny i przyjaciel, Władysław Łudziński, który od lat czterech już dzierżawił główny majątek pani Luizy, ułatwił mi wielce zapoznanie się z naturą i położeniem dóbr całych, jak też stworzenie sobie dokładnego obrazu, czym były one, a czym być mogły. Zachwycony byłem zmianą, którą w dawnym przyjacielu moim ujrzałem. Z wesołego, płochego nieco chłopaka stał się on poważnym bardzo i wytrwałym pracownikiem. Utrzymywał przy sobie starą, owdowiałą swą matkę, wychowywał młodsze rodzeństwo, zamierzał wkrótce ożenić się z kobietą, którą kochał od dawna i serdecznie. Gospodarował też wybornie pracując z zapałem i ufnością w przyszłość. Zmartwił się przecież trochę, gdy przeczytawszy kontrakt dzierżawczy powiedziałem mu, iż był on niezupełnie formalnym i zawierał punkty, na mocy których z łatwością obalić go można.

- Na Boga! - zawołał blednąc - mogłożby to być, aby mi się stała kiedy krzywda podobna? Znalazłem tu pustynię, przez lat cztery włożyłem w ulepszenia gospodarskie cały mój niewielki fundusz, a zwrotu jego spodziewam się dopiero od przyszłości. Gdyby mię stąd wypędzono - byłbym bezpowrotnie zrujnowanym...

Uspokoiłem go mówiąc, że o ile znam panią Luizę, mniemam, iż nie jest ona zdolną do popełnienia tak nieuczciwego występku.

Mówiłem, jak myślałem. Ufałem dobremu, miękkiemu sercu klientki mojej i wstrętowi jej do wszystkiego, co brzydkie i niskie.

Wróciwszy ze wsi udałem się wnet do pani Luizy. Jakkolwiek była to już godzina czwarta po południu, powiedziano mi, że pani domu jest jeszcze nie ubraną i prosi mię, abym zaczekał na nią chwilę. Nie czekałem długo. Wybiegła wkrótce zza bladobłękitnej, drzwi sypialni przysłaniającej firanki i ze zwykłą właściwą sobie entuzjastyczną nieco serdecznością podała mi na powitanie obie swe drobne, miękkie, alabastrowobiałe rączki. Wyglądała dnia tego piękniej niż kiedy, chociaż nie mogłem nie widzieć, iż przez tydzień ubiegły twarz jej schudła znacznie, okryła się cerą liliowej niemal białości i przezroczystości i bardzo widzialnymi śladami głęboko nurtującego ją cierpienia. Ale miała na sobie fałdzisty, długi szlafroczek z czarnego aksamitu, w którym jej było bardzo do twarzy. W pośpiechu, z jakim wychodziła na me spotkanie, nie uczesała jak zwykle włosów swych, które gęste i lśniące długimi pasmami spływały jej na plecy i na wychylającą się ze śnieżnych koronek również białą szyję. Nie wiem, doprawdy, czy malujące się na twarzy jej dotkliwe, głębokie cierpienie, czy też wdzięk nieopisany, cichy a miękki, z całej postaci jej dnia tego tchnący, usposobił mię dla niej tak przyjaźnie, ale uczułem się na jej widok dziwnie ciepło i sympatycznie wzruszonym. Byłem, jak mi się zdaje, pod wpływem takiego litościwego uczucia, jakiego doświadczamy na widok łagodnego a chorego dziecka albo też pięknego, usychającego kwiatu.

W istocie też miałżem przed sobą człowieka? Kobieta ta nie byłaż raczej dzieckiem lub kwiatem?

W sposób tak ostrożny i delikatny, w jaki tylko przemawiać można było do tak delikatnej, przezroczystej niemal i powiewnej istoty, oznajmiłem jej, że z wielkim dla siebie zmartwieniem nie przywożę jej lepszych wieści niż te, które otrzymała była przedtem od kolegi mego, adwokata L., że dobra jej były istotnie zrujnowane bardzo, folwarki wszystkie, z wyjątkiem tego, w którym gospodarował  Łudziński, do najwyższego stopnia wyeksploatowane i wyniszczone, że zatem spodziewać się ona nie może więcej jak połowy dochodów tych, które Żmurowszczyzna dawała przed laty. Mówiąc to złożyłem przed nią na stole całą pakę asygnat wraz z rachunkami i sprawozdaniami oficjalistów i dzierżawców, od których pieniądze te otrzymałem.

Zarumieniła się lekko, nie dotknęła pieniędzy. Wiedziałem o tym z góry, że za nic w świecie nie dotknęłaby ich — przy świadkach. Usiłowała nawet nie patrzeć na nie, na twarzy jej przecież odmalował się przestrach widoczny, wiadomością o zmniejszonej sumie dochodów sprawiony.

— Skoro pan mówisz mi o tym  — wyrzekła słabym głosem — musi to być prawda... a jednak nie pojmuję, jakim sposobem dojść do tego mogło...

— Mój Boże! — dodała z wyrazem sztywnego przestrachu patrząc w przestrzeń  — cóż się ze mną teraz stanie!...

Nadaremnie tłumaczyłem się, że osiem lub dziesięć tysięcy rubli rocznego dochodu, które jej pozostały, stanowiły majątek bardzo znaczny, wystarczający nie tylko na dostatnie, ale na zbytkowne utrzymanie i nie tylko dla jednej osoby, ale dla licznej choćby rodziny. Słuchała mnie z powątpiewaniem wstrząsając głową.

— Pan nie znasz całej okropności położenia mego— szeptała.

— Chciej że mi, pani, powiedzieć wszystko  — prosiłem.

Nie pamiętam już, jakiej mianowicie użyła przenośni, wiem tylko, że słowa jej były rodzajem rebusa, który odgadywać musiałem, aby wyczytać zeń wyraz: długi. Suma długów tych i dłużków była znaczną. Położenie stawało się z powodu tego dość w istocie ciernistym.

Spowiedź ta, którą pani Luiza wymogła na sobie z wielkim wysiłkiem woli, zmęczyła ją i rozstroiła do reszty. Ze łzami w oczach pochwyciła mię za rękę.

- Pan jesteś tak dobrym, szlachetnym, rozumnym człowiekiem  - rzekła  - przed panem wszystko powiedzieć mogę. Widzisz pan przed sobą kobietę  ściganą przez dziwny jakiś nieubłagany fatalizm. Byłam nieszczęśliwą od pierwszych dni życia mego! Wszystko, do czegokolwiek przywiązałam się kiedy, na cokolwiek liczyłam, opuszczało mię zawsze i uwodziło!

Z czołem na dłoni wspartym, cichym, melodyjnym swym głosem i w zwykły sobie wpółpoetyczny, wpółmalowniczy sposób opowiadała mi o dzieciństwie swoim spędzonym przy ojcu obojętnym dla niej i oddanym światowym uciechom, wśród najemnych bon i nauczycielek, z których żadna nie dała jej nigdy ani najdrobniejszej cząstki macierzyńskiej opieki i tkliwości.

- Robiłam, co chciałam - mówiła - otaczał mię zbytek najwytworniejszy, ale - było mi ciągle strasznie zimno... zazdrościłam dzieciom, które miały matkę... tęskniłam ciągle, płakałam i chorowałam często...

Lata spędzone w klasztorze pozostawiły jej po sobie względnie najlepsze wspomnienie. Kilka szczególniej obrazów i scen z życia klasztornego utkwiło jej na zawsze w pamięci. Z wyrazistością czasem nie przyćmioną widziała przed sobą sklepione korytarze, długie, zda się, jak nieskończoność, z obu stron przyozdobione kapliczkami, w których stały marmurowe Madonny zwieńczone różami i unosiły się wiecznie srebrzyste dymy różnych upajających kadzideł. W wieczór przepaściste przejścia te napełniały się tajemniczym mrokiem, a w dalekich głębokościach ich przed świętymi obrazami zwieszone płonęły lampy jak blade i drżące gwiazdy. Kiedy wśród nocnej ciszy i ciemności płynął od strony klasztornego chóru przeciągły śpiew zakonnic, zakradała się ona wtedy w najciemniejszy kącik kurytarza i do białego dnia częstokroć czuwając unosiła się wraz z dolatującymi do niej śpiewnymi westchnieniami ku sferom jakimś niepojętym i nieznanym, lecz dziwnie promienistym, rozkwitającym śnieżnymi liliami, szumiącym z cicha puszystymi skrzydłami przelatujących cherubów. Uczyła się wtedy bardzo wiele muzyki, śpiewu i malarstwa, a jedyne prawie nauki te, jakie otrzymywała, sprawiały jej rozkosz niewymowną i otwierały przed nią coraz głębsze, jaśniejsze perspektywy rojeń i nie określonych dobrze, lecz gorących nadziei.

- Później dopiero zrozumiałam - rzekła -  że nadzieje te i rojenia moje zwróciły się ku światu, którego nie znałam wcale, ale który zza murów klasztornych ukazywał mi się niby czarnoksięski pałac pełen wesela, szczęścia i miłości. O! jakże srogo zawiedzioną być miałam!

Prosto niemal z klasztoru udała się do ślubnego ołtarza. O małżeństwie swym z panem Wielogrońskim mówiła niewiele i z widocznym przymusem. Tyle tylko ze słów jej wyrozumieć mogłem, iż był to, według jej zdania, człowiek pozbawiony wszelkiej delikatności uczuć, krańcowy materialista nie pojmujący nic wyższego nad poziome bardzo zajęcia i rozrywki. Nie bardzo temu wierzyłem, wiedziałem bowiem skądinąd, że zmarły mąż pani Luizy miał wiele gruntownych i bardzo cennych zalet umysłu i charakteru. Siady obywatelskich, szlachetnych uczuć i dążności jego trwały nawet dotąd jeszcze w rodzinnej jego okolicy. Istnieli jeszcze ludzie, którzy wspominali go ze czcią i wdzięcznością. Ale — był to podobno mężczyzna z powierzchownością dość grubą i nieponętną, wyćwiczony w szkole twardych doświadczeń, bynajmniej nie marzyciel. Być może zresztą, iż miewał dobry apetyt i śmiał się lub mówił zbyt głośno.

Cokolwiek bądź, w oczach pani Luizy była to zimna, gruba, krańcowo zmaterializowana natura. Nie mieli ze sobą ani jednej myśli wspólnej, ani jednego wspólnego zamiłowania! Młoda kobieta usychała z tęsknoty i smutku przy swym zacnym i szlachetnym, lecz za mało dla niej eterycznym małżonku — i tylko zamiast, jak bywało z nią za lat dziecięcych, płakać i chorować z tęsknoty i smutku — tańczyła na balach i w nieustannych wędrówkach zwiedzała wszystkie kąty ucywilizowanego świata.

— Szukałam ideału mego — tłumaczyła mi — szukałam serca, które by jednostajnie z moim uderzało...

Owdowiała na koniec i jednocześnie prawie odziedziczyła po ojcu, jako jedynaczka, całą jego wielką fortunę. Widząc się swobodną z tym większym zapałem szukać po świecie zaczęła ideału swego i serca bratniego jej sercu. Wiele, wiele razy zdawało się jej, że znajdowała już drogocenne te przedmioty, ale ścigający ją zapewne fatalizm sprawiał, że zawodziła się zawsze. Wiekuiste poszukiwania te i zawodzenia się otrzymały ten bezpośredni skutek, że dobra sława jej uległa wobec świata zarzutowi płochości i zalotności.

—   Świat jest sam tak poziomy i tak brudny — skarżyła się przede mną  —  że wszystko widzieć by rad w ciemnych i brudnych barwach. Najczystsze marzenia moje, najprawsze pragnienia uległy najczarniejszym, wstrętnym podejrzeniom... Cierpień moich, walk, zawodów serdecznych nikt nie domyślał się i nie pojmował, a widząc tylko, żem nieraz porzucała to, za co przez czas jakiś oddałabym była życie, ludzie ogłosili mię kokietką bez serca... Spotwarzano mię, nawymyślano na mój rachunek najnieprawdopodobniejsze historie. Był czas, w którym nic dokoła siebie nie widziałam prócz twarzy obłudnych i jadowitych, szyderskich uśmiechów. Usunęłam się od świata, przez lat kilka pędziłam życie samotne, zimne i pełne tęsknoty, a przyozdobione tylko pociechami, jakich użyczały mi ulubione książki moje, muzyka i malarstwo... Myślałam, żem już przebyła wszystkie tortury życia, żem zdławiła i do milczenia zmusiła pragnienia serca i porywy wyobraźni... Myliłam się... czara goryczy nie została jeszcze dla mnie wyczerpaną do dna...

Owóż kropla ta gorzkiego napoju, która pozostała jeszcze pani Luizie do wypicia, najtrudniejszą dla niej była do ukazania. Teraźniejszość opowiada się zwykle z większą daleko trudnością niż przeszłość. Zrozumiałem jednak, iż kropla ta, znajdująca się na dnie gorzkiej czary przez fatalizm wciąż do ust pani Luizy przykładanej, nosiła mitrę książęcą i imię Jan.

- Znam go od dzieciństwa - mówiła pani Luiza, nie wymieniając przecież imienia ni nazwiska żadnego - ale tu dopiero, w mieście tym, na tej pustyni, w szare dni lub długie wieczory zimowe, które najczęściej spędzaliśmy we dwoje, poznałam dokładnie całą piękność, całą podniosłość tej młodej, tak cudownie rozkwitającej duszy... O! wierzaj mi pan, że dusza to wybrana... c'est  une âme d'élite... umysł to zdolny do unoszenia się w najwyższe sfery piękna... serce tak gorące, a tak niewinne jeszcze... tak, że żadną skazą  życia nie tknięte...

Nie mogłem powstrzymać się od dodania w myśli do wszystkich epitetów tych udzielanych duszy i sercu księcia Jasia uwagi, że postać jego była przedziwnie kształtną i wysmukłą, oczy czarne, aksamitne i błyszczące, rysy tej twarzy klasycznie prawidłowe i gorącą obleczone cerą. Pomyślałem jeszcze, iż Bóg tylko wiedział, a i ja domyślałem się także, jak bardzo dusza młodzieńca tego zwykłą była i pospolitą, i samej siebie nieświadomą, a umysł słabym i do wszelkich rzeczy prawdziwie wielkich nie przysposobionym. Nic jednak z tego nie powiedziałem pani Luizie. Wszelkie próby otwierania jej oczu byłyby z mej strony zupełnie daremnym okrucieństwem. Zdawało się jej, że znalazła na koniec ten ideał swój, za którym przez życie całe goniła po wszystkich drogach tej ziemi. Z dziecięcym niemal wiekiem ideału tego nie liczyła się wcale, jak też z piękną powierzchownością, o którą, wyobrażała sobie, że nawet nie dba. 

Nie rozumiała sama siebie, nie przypuszczała, że na to szalone, nieprawdopodobne uczucie, które ją pożerało, składały się w znacznej części żywioły nie posiadające w sobie nic wcale idealnego. Ona nawet niedorzecznego uczucia tego nie nazywała miłością. Brała je za przyjaźń, za jakąś przyjaźń niesłychanie skomplikowanej natury, posiadającą wszystkie ognie gwałtownej, niepohamowanej namiętności, dręczącą ją we dnie tęsknotą i trwogą, spędzającą w nocy sen z jej powiek, nasuwającą jej. wyobraźni miliony fantazyjnych lub mistycznych obrazów szczęścia doświadczanego w samotnych chatkach wieśniaczych, na szczytach baszt wznoszących się wśród skał niedostępnych lub na innym, lepszym jakimś  świecie, kędy ona rozkwitnąć miała śnieżnym kielichem lilii, a on stać się cherubem na błękitnych skrzydłach przez wiekuiste wieki ponad lilią zwieszonym... Teraz nie widziała go już od dni kilku. Świat i marne uciechy jego zaczęły go pochłaniać. Słyszała o jakiejś hrabiance Julii. Kto jest ta hrabianka? czy ją znam? jak wygląda? czy w istocie tak piękną jest, jak mówią?

Gdy zadawała mi to pytanie, głos jej i usta drżały, oczy zapaliły się namiętnym ogniem, prędko jednak bardzo zaszły łzami i pochylając się nisko, a twarz ukrywając w bogato haftowaną poduszkę wybuchnęła głośnym, spazmatycznym, niepohamowanym łkaniem.

Koledzy moi, prawnicy, wiedzą dobrze, w jak szczególne a drażliwe położenie wprawia nas częstokroć ten zawód nasz, tak pełen styczności z ludźmi najrozmaitszymi. Nie wiem jednak, czy któremukolwiek z nich losy zawistne nastręczyły kiedy położenie podobne temu, w jakim ja się znalazłem wobec pani Luizy dotkniętej podwójnym atakiem: rozpaczy i — spazmów. Nie byłem przyzwyczajonym do roli sercowego powiernika pięknych i czułych pań, toteż wywiązałem się z niej tym razem w sposób niezupełnie może pospolity. Używane w podobnych razach otrzeźwiające sole i octy nie przyszły mi na myśl. Nie wydobyłem też z piersi mej ani jednego westchnienia i oczy me pozostały suchymi.

— Cierpisz pani bardzo — rzekłem — to prawda. Ale przebacz, że powiem, iż przyczyna cierpień tych spoczywa właśnie we własnej jej istocie. Świat ten, który pani oskarżasz tak gorzko, mało im bardzo winien, tym mniej fatalizm, który nie zewnątrz nas, ale w nas samych tylko, w pojęciach i pobudkach rządzących nami istnieje.

Słowa te, jakkolwiek wymówiłem z prawdziwą nad nią litością, zabrzmiały znać w jej uchu szorstko i zimno. Głośne łkania jej umilkły. Podobną była dziecku, które gdy łzom jego schlebiają, płacze coraz rzewniej, lecz gdy doń przemówią z powagą i stanowczością, ucisza się i na gromiącą go osobę z nieśmiałym spogląda wyrzutem. W załzawionych oczach jej, które na mnie podniosła, był miękki, trwożny wyrzut.

- I pan więc nie zrozumiałeś mię także!  - szepnęła. - I pan także mię obwiniasz?

- Nie obwiniam panią bynajmniej  - odparłem - wiem, że moralna istota człowieka jest koniecznym wynikiem mnóstwa przyczyn i skutków, które na nią przez czas długi działały. Pragnąłbym tylko przez współczucie dla pani, przyjaźń, którą dla niej powziąłem, abyś pani raz przynajmniej uczyniwszy wysilenie nad sobą zdobyła się na chwilę energii i rozwagi. Pojęłabyś pani wtedy, że posiadasz pani w swym ręku bardzo bogate środki do stworzenia sobie jeśli nie zupełnego szczęścia, to przynajmniej spokoju i zadowolenia.

Uśmiechnęła się gorzko.

- I cóż byś pan uczynił, gdybyś był na moim miejscu? - zapytała.

- Przede wszystkim postarałbym się o nadanie życiu memu jakiegoś dobrze określonego a pożytecznego celu.

- Czegóż bym nie dała za to, aby cel taki posiąść! - zawołała splatając dłonie. - Rozumiem dobrze, iż główna przyczyna nieszczęść moich zasadza się właśnie na zupełnym braku celu, nie tylko dla życia całego, ale chociażby dla jednego tylko dnia, dla jednej godziny! Codziennie budząc się z niewymownym przerażeniem albo smutkiem myślę, jak nieskończenie długim, zimnym, pustym będzie ten dzień, który się dla mnie rozpoczyna! Ale cóż na to poradzić mogę? Gdybym była w pierwszej młodości mojej inne zawarła małżeństwo, miałabym teraz może rodzinę, kogoś, o kogo troszczyć bym się musiała...

- Rodzina jest wielką i piękną rzeczą, ale prócz niej istnieje jeszcze wiele bardzo drogich i ważnych dla ludzkości spraw i potrzeb...

- Wiem o tym - podchwyciła - toteż przez czas jakiś  łudziłam się, iż mam istotny talent do muzyki i malarstwa. Próbowałam tworzyć, ale niestety! przekonałam się prędko, iż dyletantką tylko być mogę i skromną naśladownicą dzieł cudzych!

- Sztuki piękne - rzekłem - dostarczyć mogą zapewne nadzwyczaj powabnych i użytecznych uciech i zatrudnień. Poza nimi jednak istnieją jeszcze liczne przedmioty zajęć, niemniej bogate w pociechy dla serca i w plony dla świata!

Patrzała na mnie z lekką, niedowierzającą ironią.

- Być może - szepnęła - ale wątpię, aby się dla mnie cokolwiek stamtąd znalazło. Nie będziesz mi pan przecież radził, abym rozpoczęła studia nad matematyką lub abym myślała nad wynalezieniem nowej jakiej maszyny? Nie odpowiedziałem jej bezpośrednio.

— Gdybyś pani wiedziała — rzekłem — jak pięknie teraz przy promieniach wiosennego słońca wygląda ten kawał ziemi drogocennej, której pani właścicielką jesteś!

Spojrzała na mnie ze zdziwieniem. Zwrotu takiego rozmowy nie oczekiwała.

— W istocie — rzekła z roztargnieniem — przypominam sobie, że Żmurowszczyzna jest dość malowniczo położona...

— Istnieją tam — mówiłem dalej — skarby widzialne i przez przyrodę samą stworzone i takie, które w łonie ziemi, powietrza i wód zawarte, wydobytymi zeń i światu darowanymi być mogą tylko umiejętnym staraniem dzielnego umysłu ludzkiego i pracowitej dłoni.

Oczy jej utkwione w mej twarzy roztworzyły się szeroko od zdumienia. Pojąć ani domyślić się nie mogła, do czego zmierzała mowa moja.

— Gdybyś pani wiedziała — rzekłem dalej — jak smutny widok przedstawia śliczny jej wiejski pałacyk, to piękne dzieło architektury i chlubny ślad tego stopnia, którego dosięgła krajowa cywilizacja nasza! Do wyniosłych pałacowych komnat wpływają przez dach dziurawy deszcze niebieskie, starożytne rzeźby kruszą się i w proch rozsypują, zewnętrzne ściany z dala już uderzają oczy podróżnego wielkimi, czerwonymi plamami ogołoconych z tynku cegieł. Wspaniałe drogi pałacowego parku zielskiem zarosły, a ogrody przybrały pozór puszcz dziewiczych; drzewa w nich przestały rodzić, a słynne niegdyś z piękności swej róże zamieniły się w dzikie głogi...

Skończywszy smutny opis ten zostałem z kolei zdumionym. Na twarzy pani Luizy zamiast smutku i pożałowania odmalowało się  żywe zajęcie i rozciekawienie.

— Doprawdy — zawołała — czy tak teraz Żmurowszczyzna wygląda! A więc teraz dopiero musi to być prawdziwie piękna ustroń wiejska... Wybornie pan opisujesz miejscowości zaniedbane... Ta ruina błyszcząca z dala czerwonymi plamami... te dzikie, wysokie głogi w ogrodzie... Wzbudziłeś pan we mnie ochotę pojechania tam i obejrzenia tego wszystkiego!...

Miałem wielką ochotę wziąć kapelusz i pożegnać panią Luizę na zawsze. Z wewnętrznym gniewem pomyślałem, że nie jestem lekarzem-psychiatrą i nie mam najlżejszego obowiązku studiować albo leczyć pewne gatunki obłąkania. Było to jednak chwilowe tylko uniesienie. Bądź co bądź, litowałem się nad tą kobietą tak pełną wdzięku, a tak okropnie, tak wielostronnie kaleką. Być może, iż bardziej jeszcze żałowałem tych skarbów, których była właścicielką, a które tak marnie, tak bezużytecznie i dla niej samej, i dla świata przepadały w ślicznej, białej, przerażająco niedołężnej jej rączce. Rozmawiałem więc z nią dalej strzegąc się już tylko jak ognia wszelkich opisów, najmniej choćby na poetyczne zakrawających. Spróbowałem zresztą ująć przedmiot z innej strony. Powiedziałem jej, że w dobrach do niej należących istnieje wielka rzesza dziatwy drobnej, wpółdzikiej, dla której odrobina choćby opieki i oświaty byłaby dobrodziejstwem ogromnym. Wspomniałem coś o niezmiernej ważności dla kraju i zresztą dla ludzkości całej, oświecania i moralizowania niższych sfer społeczeństwa i że zadanie to leżało właśnie na sumieniu i odpowiedzialności ludzi ukształconych i bogatych.

Zrozumiała mię trochę, ale całe rozumowanie moje rozbijało się według jej mniemania o szkopuł nieprzezwyciężony.

- Alboż jestem bogatą? - rzekła. - Mam tyle zaledwie, ile mi na skromne wcale utrzymanie wystarczyć może.

- Przepraszam panią  - przerwałem  - nie znasz pani tylko istotnej wartości pieniędzy i nie umiesz z nich uczynić stosownego użytku. Jesteś pani bogatą, a mogłabyś być daleko bogatszą jeszcze...

- Jakim sposobem? - zagadnęła z żywością, która świadczyła, iż nie byłaby wcale zmartwioną powiększeniem swej fortuny.

Powiedziałem jej, iż zamiast przebywać bezczynnie w rozmaitych miastach Europy powinna by zamieszkać w dobrach swoich, wziąć sobie do pomocy kogoś umiejętnego i doświadczonego i nie tylko część znacznych jeszcze dochodów swych, ale czas swój i pracę poświęcić na podniesienie z gruzów tego, co upadło, na wydobycie z ziemi tego, co zaniedbanym zostało. Przy staraniach takich wytrwale prowadzonych dobra jej, według zdania ludzi kompetentnych, mogłyby za lat kilka przynosić bardzo poważną sumę trzydziestu tysięcy rubli, wtedy gdy obecnie przynosiły zaledwie dziesięć.

Słuchała mię z dziwnym jakimś, wpółsmętnym, półwzgardliwym uśmiechem na ustach.

- Trzydzieści tysięcy rocznego dochodu - odparła po chwili - rzecz to w istocie bardzo ładna. Chciałabym posiadać tyle, aby raz na zawsze otrząść się z kłopotów, które mi są wstrętnymi, i móc cokolwiek dobrego uczynić ludziom. Ale - dodała - bądź pan pewny, że dla zdobycia dziesięć razy choćby większych bogactw nie poświęciłabym ani jednego dnia mego życia. Gdybym je posiadła, byłabym trochę spokojniejsza, niż teraz jestem, ale starać się o powiększanie ich, myśleć nieustannie o pieniądzach, o, nigdy! Raczej bym z głodu umarła, niżbym dobrowolnie zmaterializowała w ten sposób myśl, uczucia i całe istnienie moje!

I znowu nie wiedziałem, czy mam zaśmiać się i odejść, czy też do dna zbadać tę komiczną z pozoru, tragiczną w gruncie istotę ludzką, którą miałem przed sobą. Pomimo wszystkiego zresztą nie mogłem obronić się od uczucia litości i sympatii! Na szczęście, miałem dnia tego dość czasu. Podniosłem więc znowu przedmiot rozmowy o parę stopni wyżej i uczyniłem małą wycieczkę w krainę ekonomii. Starałem się wytłumaczyć pani Luizie, że podnosząc wartość majątku swego, zwiększając o wiele jego produkcję, nie zniżyłaby myśli i uczuć swych do tak niskiego, jak sądziła, poziomu, pracowałaby bowiem nie tylko dla siebie, ale i dla ogółu.

— W tak ubogim szczególniej i pierwotnie uprawianym kraju, jak jest nasz — mówiłem — każda szmata jałowego dotąd pola użyźniona, każde drzewo od zagłady uchronione, każda okrucha życia i dostatku stworzona tam, gdzie panowała wprzódy martwość i pustka — stanowią ważną przysługę tak materialnej, jak i moralnej natury ogółowi wyświadczoną: Materialnie powiększają one dobrobyt ogółu, moralnie — udzielają innym przykładu, nauki, zachęty!

Z samego już wyrazu twarzy słuchającej mię kobiety wnieść mogłem, iż nic a nic mię nie rozumiała. Jakoż po chwilowym milczeniu rzekła:

—   Vous me parlez en grec! nie pojmuję, co by ogół skorzystać mógł na tym, jeśliby majątek mój dawał większe niż teraz dochody. Byłabym bogatszą  — to prawda — ale czyż przez to sąsiedzi moi staliby się także bogatszymi lub szczęśliwszymi!

Rzecz to była szczególna doprawdy i ciekawość obudząjąca, jak bardzo umysł kobiety tej, tak bystry i przenikliwy, gdy szło o rozpoznawanie i odgadywanie najsubtelniejszych odcieni, najzawikłańszych zagadek piękna, tępym był i ciężkim wszędzie, gdzie szło o najprostszą choćby, najelementarniejszą prawdę. Najzawilszy akord, najmisterniejsza linijka, najdelikatniejszy światłocień w kompozycjach muzycznych lub malarskich zawarty były dla niej najzupełniej zrozumiałymi, ale wszelkie pojęcia naukowe, wszelki, zupełnie choćby prosty, powszedni fakt życiowy — stawały przed nią w postaci sfinksa. Na sfinksa tego patrzała ona przez chwilę pięknymi swymi, zdumieniem rozszerzonymi oczami, po czym wymawiała z cicha: „Nie rozumiem!” i najlżejszego nie zadając sobie trudu, aby zrozumieć, oddalała się od niepojętej dla siebie zagadki ze smętnym uśmiechem na ustach i wzgardliwym wzruszeniem ramion. I teraz także rzekła po chwilowym milczeniu:

— Nie przekonałeś mię pan wcale. Żaden z tych celów życia, które mi pan przedstawiłeś, nie jest dla mnie stosownym ani możliwym. Zbieranie pieniędzy i zakładanie szkółek dla chłopskich dzieci nie moż,e przynieść mi żadnej ulgi ani przyjemności. Potrzeba mi czegoś więcej - przywiązania jakiegoś, wielkiej czyjejś przyjaźni, zupełnego podziału z kimś uczuć moich... ale niestety! - samotną i smutną byłam zawsze, samotną i smutną  żyć mi i umrzeć przyjdzie!

- Nie pojmuję jednak - dodała z nowym wybuchem - za co jestem tak nieszczęśliwą! O ile wiem, nie uczyniłam nigdy nic złego...

- Nie czynić dobrze, kiedy się ma możność po temu - rzekłem - jest to już czynić  źle!

- Mój Boże - odpowiedziała - alboż ludzie o wszystkim wiedzieć mogą? Nie mam przecież kamiennego serca i wyświadczam może cierpiącym, jakie mogę, przysługi...

- Co znaczy - przerwałem -  że obdarzasz pani hojnie trzy te kobiety, które tak często u pani widuję?

- Alboż nie są one bardzo biednymi? - wymówiła z litością.

- Zapewne - odparłem. - Jedna z nich za otrzymane od pani pieniądze kupuje sobie różne kosztowne przysmaki, bo jest  żarłoczną, druga sprawia aksamitne paltoty, bo ma pociąg do elegancji, trzecia zaś, kolega mój żeńskiego rodzaju, składa je pilnie do sakiewki, w której znajduje się już spory uciułany fundusik.

- Nie wierzę temu - zawołała z uporem - są to biedne bardzo, samotne jak ja, dobre i wdzięczne istoty. Zresztą, co mi do tego, na co obracają pieniądze, które ja daję...

- Co znaczy - przerwałem znowu -  że zamiast dopełniać dobrego uczynku wspierasz pani próżniactwo i udzielasz zachęty nikczemnej żebraninie, pociągając za sobą miłe następstwa takie jak: plotkarstwo, pochlebstwo, pobożnisiostwo i tak dalej.

Nie skończyłem jeszcze wymawiać tych wyrazów, gdy uchyliła się bladobłękitna portiera, a zza niej ukazały się z kolei twarze i postacie trzech kobiet, o których mówiłem. Po błyszczących ich oczach i zaciśniętych wargach poznałem, że słyszeć musiały zdanie, które o nich wyraziłem. Dygając i uśmiechając się rzucały na mnie jadowite, nienawistne spojrzenia, które jednak zwróciły się wkrótce na punkt inny. Punktem tym był zwój asygnat, który przed panią Luizą, przyniesiony przeze mnie, na stole leżał. Wywierał on na wzrok ich czarodziejski niby wpływ przyciągania, toteż pewny byłem, iż znaczna część jego przejdzie niebawem do ich kieszeni. Przybyły tak razem, aby, jak wyrażały się, rozerwać trochę panią hrabinę. W istocie, gdy wnet potem opuściłem mały salonik pani Luizy, w drugim czy trzecim salonie doleciały do uszu moich zmieszane ich głosy, z których każdy na wyścigi z innymi rozmowę jakąś lub opowiadanie rozpoczynał. Panna Zuzanna chciała, jak mi się zdało, opowiadać pani hrabinie o cudownym, proroczym śnie jakimś, który wyśnił się jej zeszłej nocy; pani Mięcicka przerywała koleżance dowodząc, że nierównie ciekawszą od snu była okropna jakaś, przerażająca sprawa kryminalna! której dnia tego na posiedzeniu sądowym wysłuchała; ale najbliżej gospodyni domu, której wdzięczną, wpółleżącą na kanapie postać przez drzwi otwarte widziałem, umieściła się wyniosła i wytworna pani Kuniewiczowa, a pochylona nad dobrodziejką swą szeptała jej o czymś bardzo cicho, o czymś, co zdwojoną bladość rzucało na lica słuchającej i chmurnym wyrazem napełniało jej źrenice. Nie miałem najmniejszej wątpliwości, że wyniosła dama w aksamitnym paltocie opowiadała tej, za której pieniądze paltot ten kupiła, o świetnej kawalkadzie konnej, która dnia tego przebiegając po kilka razy miasto nasze była dla całej ludności jego przedmiotem rozmów i podziwu, a na której czele, na dzielnych rumakach i ze zwróconymi ku sobie wesołymi twarzami, jechali książę Jaś i młodziutka, piękna, zalotna hrabianka Julia.

Szumna owa przejażdżka konna, która tyle hałasu i przelicznych komentarzy wśród ludności miasta naszego sprawiła, miała być ostatnią już przyjemnością, którą książę Jan podzielał z licznym a świetnym towarzyskim gronem, podówczas w mieście bawiącym.

Nazajutrz stary książę Andrzej niebezpiecznie zachorował. Skoro tylko uwiadomiono mię o tym, udałem się do pałacyku księcia, aby bliższe powziąć wiadomości o zdrowiu człowieka, który z wielu rozmaitych względów obchodził mię  żywo. W pierwszym zaraz  salonie ujrzałem kilku miejscowych lekarzy odbywających cichą a żywą naradę. Z jednym z tych, z tym właśnie, który był stałym lekarzem księcia, zostawałem w bliskich i serdecznych stosunkach.

— Co jest księciu? — zapytałem odprowadzając go na stronę.

— Rzecz niezmiernie rzadko zdarzająca się w tak podeszłym wieku — ospa.

Zaledwie lekarz wymówił ostatni wyraz, gdy drzwi roztworzyły się na oścież i do salonu wbiegła szybko pani Luiza. Dowiedziawszy się o niebezpiecznej chorobie księcia nie pomyślała znać nawet o starannym ubraniu się. Miała na sobie ten sam czarny aksamitny szlafroczek, w którym najczęściej spędzała u siebie poranne godziny, a tylko na ramiona zarzuciła jakąś fałdzistą, malowniczo ułożoną draperię koloru nieba. Piękne jej włosy były w nieładzie. Zgarnęła je wszystkie z tyłu głowy w olbrzymi węzeł, z którego na plecy jej wymykały się miękkie i lśniące pasma. Łzy miała w oczach i wyraz gorącego niepokoju na liliowobiałej twarzy. Nie witając nikogo, zapominając jakby o wszystkich i wszystkim na świecie, przebiegła szybko salon i pochwyciła rękę lekarza.

- Co jest księciu? - zapytała stłumionym głosem.

Lekarz powtórzył wymienioną już wprzódy nazwę strasznej choroby. Usłyszawszy ją drgnęła całym ciałem i oczy sobie dłonią przysłoniła.

- Czy... - zapytała bardzo cicho - niebezpieczeństwo śmierci zagraża księciu?

Lekarz nie mógł i nie chciał taić, iż wiek podeszły chorego zwiększał ogromnie złe szanse tej niebezpiecznej zawsze choroby. Pani Luiza stała przez parę minut jak skamieniała. Nagle odsłoniła oczy, z których spłynęły dwie grube łzy. Twarz jej była w tej chwili zmienioną do niepoznania. Okrywał ją wyraz stanowczo powziętego, mężnego jakiegoś postanowienia.

- Panie! - zaczęła zwracając się do lekarza - książę nie ma córki, która by nad nim czuwać mogła... Najemne dłonie nie zdołają otoczyć go troskliwością taką, jaka otaczać go powinna... Pozostaję tu i czuwać będę nad chorym!...

Mówiąc to zdjęła z ramion fałdzistą błękitną draperię, rzuciła ją na sprzęt najbliższy i szybkim, zręcznym ruchem podjęła długi ogon aksamitnej swej sukni, aby ciągnąc się po posadzce nie sprawił niepotrzebnego szelestu.

- Jestem gotową  - rzekła zwracając się do lekarza - chciej mię pan zaprowadzić do pokoju chorego i udzielić mi szczegółowych objaśnień co do sposobów czuwania nad nim!

Byliśmy wszyscy zdumieni i przelęknieni niemal tym szybkim a stanowczym jej postanowieniem.

- Pani - ozwał się lekarz  - obowiązkiem jest moim ostrzec panią, iż choroba jest zaraźliwą...

- Wiem o tym - przerwała z lekką niecierpliwością.

- Dla pań szczególniej - ciągnął lekarz  - przedstawia ona niebezpieczeństwo podwójne... 

— Wiem o tyra — powtórzyła — ale wszelkie niebezpieczeństwa, które grozić mi mogą, nie zmieniają bynajmniej postanowienia mego. Książę był najbliższym przyjacielem mego ojca. Od najpierwszych dni dzieciństwa nie pamiętani czasu, w którym bym go nie znała i nie widywała codziennie niemal.

Zatrzymała się na chwilę. Potem podnosząc głowę rzekła z dziwnym pomieszaniem dumy i tkliwości:

— Był czas, w którym wszyscy ludzie na ziemi opuścili mię... nikt mi nawet przyjaznego spojrzenia dać nie chciał... On jeden nie uwierzył nigdy w złe wieści krążące o mnie... on mię nigdy nie opuścił i był dla mnie jednostajnie zawsze dobrym przyjacielem i opiekunem. Gdyby miał córkę, byłabym niepotrzebną, ale książę ma tylko syna... Czuwanie zaś nad chorymi nie jest zadaniem mężczyzny... Proszę więc pana... pójdźmy do chorego!

Rzekłszy to lekkim skinieniem głowy pożegnała kilkanaście obecnych w salonie osób i szybkim, cichym krokiem oddaliła się w głąb obszernego a dobrze znanego jej mieszkania.

Postanowienie jej było tak szybko powzięte, mężne, bohaterskie niemal, była ona tak piękną z tym rumieńcem wzruszenia, który oblał jej twarz liliową, i z tym ogniem zapały, który rozpalił szafirowe jej źrenice, że wśród zebranych osób rozszedł się ogólny cichy szmer uwielbienia, a i ja sam, który wczoraj jeszcze nazywałem ją w myśli samolubną, niedołężną istotą, dziś  — podziwiać ją musiałem.

Ze szczerym niepokojem zapytywałem potem o nią lekarza, który nieustannie prawie przebywał w domu chorego starca.

— Wiesz pan — rzekł mi raz lekarz — kobieta ta sprawiła mi niespodziankę prawdziwą. Myślałem o niej zawsze, że jest słabym, rozkapryszonym dzieckiem, a ona tymczasem okazała się teraz prawdziwą bohaterką miłości i poświęcenia. Dwa tygodnie już upływa, odkąd książę zachorował, a nie spostrzegłem ni razu, aby tkliwość jej i czujność zmordowała się choćby na chwilę. Nie wiem, czy śpi kiedykolwiek, wiem tylko, że nie położyła się do łóżka ni razu. Wszystkie zlecenia moje spełnia z przedziwną zręcznością i pojętnością. Wierzaj mi pan, że światowa kobieta ta jest z natury swej siostrą miłosierdzia.

Innego dnia, kiedy chory miał się już znacznie lepiej, lekarz przyprowadził mię do drzwi jego pokoju i uchylił je trochę.

— Spójrz pan — rzekł  — nie jestże to widok rozrzewniający?

Patrzałem i oczu moich oderwać nie mogłem od tej przedziwnie wdzięcznej postaci niewieściej, która w głębi Ocienionego pokoju, nad łożem chorego schylona, białą swą dłonią przykładała mu do ust szklankę z chłodzącym i leczącym napojem. Blada bardzo od trudów i wzruszeń twarz jej posiadała w tej chwili niewymowny urok skupionej w sobie, głębokiej czułości, na delikatnych ustach spoczywał uśmiech smętny a słodki.

- Czy to ty, Luizo? - słabym głosem zapytał chory.

- Ja, mój ojcze! - odrzekła cichym szeptem i pochylając się niżej jeszcze przyłożyła blade usta swe do rozrzuconych na poduszce srebrnych włosów starca.

Oddaliłem się z cicha, ale długo potem przed oczami mymi stał wciąż obraz pani Luizy w czarnej szacie i z rozrzuconymi włosami, z liliowobiałą twarzą i z łagodnym ogniem w oczach, schylonej nad łożem boleści starego przyjaciela jej ojca. Gdybym był podówczas młodszym i do serdecznych marzeń a zapałów skłonniejszym, mógłbym pomimo wszystko, co skądinąd wiedziałem, szalenie się w niej rozkochać. A książę Jaś? Książę Jaś płakał często, batystową, uperfumowaną chusteczką  łzy ocierał i o ile mógł, unikał tej części domu, w której najłatwiej pochwycić by go mogła w swe szpony straszna dla wdzięków jego choroba. Przyznać trzeba, że ostatni z rzędu ideał pani Luizy znajdował się w tym wypadku bynajmniej nieidealnie. Ona przecież nie spostrzegła znać na pięknej i wybranej duszy jego skazy tej, którą widzieli wszyscy, albo też za skazę jej nie poczytała, bo gdy dla starego księcia niebezpieczeństwo wszelkie już minęło, gdy przechadzać się już począł po swym pokoju, wyszła po raz pierwszy do salonu, a ujrzawszy tam księcia Jasia zapłoniła się jak róża i wzrokiem tonąc w spojrzeniu młodzieńca wydawała się być  żywcem porywaną do nieba. Była tak zmęczoną, że zaledwie mogła utrzymać się na nogach. Ogień gorączki błyszczał w jej oku. Zbliżyła się przecież szybko ku synowi człowieka, do uratowania którego tak dzielnie się przyczyniła, i podając mu rozpaloną swą rękę szepnęła:

- Bóg nam go oddał!

- Dzięki pani!  - odszepnął młody książę i z żywą wdzięcznością rękę jej ucałował.

Gwałtowne wzruszenie, jakie sprawiło jej to czułe z nią obejście się jej ideału, przeniosło zmęczone jej siły. Zarumieniła się do szkarłatu, potem zbladła jak marmur, uśmiechnęła się przez łzy do księcia Jasia - i zemdlała.

Dzięki szczęśliwej fizycznej organizacji swej i przedsięwziętym ostrożnościom pani Luiza nie uległa chorobie, na którą tak bardzo narażoną była. Przez parę tygodni jednak, które upłynęły od powrotu jej do domu, widzieć się z nią nie mogłem. Ile razy do drzwi jej zapukałem, mówiono mi zawsze, iż czuje się słabą i z nikim widzieć się nie może.

Po wielkim wydatku sił, który poniosła, było to bardzo naturalnym, jakkolwiek z innej strony wiedziałem, że książę Jaś bywał znowu codziennym jej gościem i przepędzał z nią tyle czasu, ile mu go pozostawało od towarzyszenia ojcu zwolna przychodzącemu do zdrowia. Ale ideały mają zazwyczaj odrębne swe prawa. Nie byłem tym razem zazdrosnym o nie, lecz niepokoiłem się nieco złym obrotem, jaki przybierać poczęły interesa pani Luizy. Dłużnicy jej oblegali mię formalnie jako pełnomocnika swej wierzycielki, upominając się o zwrot swoich należności. Było ich więcej, niż spodziewać się mogłem. Prawdopodobnie ona sama posiadała o liczbie i znaczeniu ich bardzo niedokładną tylko wiadomość. Zacząłem teraz już lękać się naprawdę ostatecznej ruiny dla słabej tej i niezaradnej istoty. Obowiązkiem moim było obmyślić  środki ratunku, toteż wynalazłem ich kilka. Ale bez osobistego porozumienia się z osobą interesowaną działać nie mogłem, dlatego oczekiwałem niecierpliwie dnia, w którym przyjąć mię będzie mogła.

Długo jednak pani Luiza nie przyjmowała nikogo wcale oprócz księcia Jasia, lekarza i trzech kobiet, które pozorami ubóstwa i bezczelnym pochlebstwem zyskały sobie jej współczucie i łaskę. Kobiety te były teraz w dziwnym a ustawicznym ruchu, który nie mógł nie zwrócić uwagi mojej. Widywałem je na ulicy, jak schodziły się ze sobą w bliskości mieszkania pani Luizy i szeptały o czymś tajemniczo i długo. Panna Zuzanna wychodziła kilka razy z mieszkania pani Luizy w chwili właśnie, gdy nie przyjęty od drzwi jej odchodziłem, i witając mię uniżonymi na pozór dygami, rzucała na mnie spod żółtej swej powieki jadowite, tryumfujące spojrzenia. Pewnego dnia jednak zdziwiony zostałem widząc panią Mięcicką opuszczającą mieszkanie mej klientki w towarzystwie człowieka, którego unikałem, o ile mogłem, a spotykać przecież często i znać dobrze musiałem, ponieważ był, tak jak i ja, prawnikiem, ale tylko najgorszą posiadającym opinię, znanym powszechnie obrońcą wszelkich spraw i sprawek brudnych, pogmatwanych, którymi ani ja, ani inni koledzy moi za żadne na świecie pieniądze rąk swoich i sumienia splamić by nie chcieli. Była to zresztą tak zewnętrznie, jak wewnętrznie mizerna i wstrętna niesłychanie figurka.

Mały, zgarbiony, w czarny, wąski surdut od głowy do stóp prawie opięty, z przebiegłymi, małymi oczkami i brzydko pomarszczonym czołem wyglądał on na to, czym był w istocie, więc na krętacza, intryganta, filuta i chciwca. Nie był jednak bez sprytu i zdolności niejakich. I owszem, lepiej, niż kto inny tysiąc razy od niego rozumniejszy potrafiłby to uczynić, umiał on wmawiać w ludzi wszystko, co chciał, przymilać się, otumaniać, oplątywać ofiarę swą najróżnorodniejszymi nićmi i wysysać z niej zyski dla siebie póty, dopóki tylko wysysanie to nie spotykało się z kodeksem kryminalnym. Spotkania się z kodeksem unikał starannie a tak zręcznie, że tam, gdzie kto inny uczerniłby się bezpowrotnie, on ukazywał się z minką niewinną  - czysty od zmazy wszelkiej - jak anioł. Nikt z ludzi zamożniejszych i wykształceńszych nie powierzał mu spraw swych, żaden człowiek znający go trochę a uczciwy nie podawał mu ręki.

Co nędznik ten czynić mógł u pani Luizy? Było to pytanie, które zadawałem sobie dzwoniąc do drzwi jej przedpokoju i przez okno umieszczone nad wschodami widząc, jak pani Mięcicką wbiegła na dziedziniec domu i wraz z towarzyszem swym stanąwszy w najdalszym jego kątku szeptać z nim poczęła bardzo żywo, co chwilę na okna pani Luizy spoglądając.

Tym razem przyjętym zostałem. Pani Luiza spotkała mię w swym ulubionym błękitnym saloniku dość uprzejmie, ani w części jednak nie tak serdecznie i przyjaźnie, jak witała mię dawniej. Nie zwróciłem zrazu na to uwagi. Przed oczami miałem jeszcze wciąż chwilę tę, w której widziałem ją tak mężnie, z takim poświęceniem się i zapomnieniem o sobie czuwającą nad starym swym przyjacielem. Uścisnąłem gorąco dłoń jej i upoważniony zaufaniem bez granic zda się, które przed parą tygodniami okazywała, uczyniłem aluzję do ostatniej naszej rozmowy.

- Zdaje mi się  - rzekłem z uśmiechem -  że odkryłem stosowny dla pani a wzniosły cel życia. Powinnaś pani zostać siostrą miłosierdzia.

Wyobrażałem sobie, że mówię jej rzecz bardzo dla niej pochlebną, ona przecież słowa moje przyjęła z niespodziewanym chłodem.

- O, nie!  - odparła z ironicznym trochę uśmiechem - nie potrafiłabym nigdy zdobyć się na tyle poświęcenia...

- A jednak - wtrąciłem - przy łożu chorego księcia dowiodłaś pani...

- O! to wcale co innego! - wtrąciła - księcia Andrzeja kocham i czczę jak najlepszego ojca... ale względem ludzi obcych, nie znanych mi nie potrafiłabym nigdy spełnić podobnego zadania. Zresztą  - dodała z lekką, jak mi się zdawało, urazą w głosie - nie jestem tak nieszczęśliwą, nie jest mi tak źle na świecie, abym potrzebowała wstępować do klasztoru.

Więc nie była już nieszczęśliwą, nie było już jej źle na świecie! Rozumiałem wybornie tę zmianę usposobień. Być może, iż dopełniony względem księcia dobry uczynek mimo wiedzy jej wytworzył na dnie serca jej i sumienia trochę spokoju i zadowolenia moralnego. Najpewniej jednak zmianę tę sprowadził wyjazd z miasta hrabianki Julii i codzienne znowu długie a wspólne podróżowania z księciem Jasiem po krainach sztuki, marzeń i przyjaźni, podobnej niezmiernie — do gwałtownej namiętności.

Nie mogłem zresztą nie spostrzec wyraźnego bardzo chłodu, który wiał z całego obejścia się ze mną pani Luizy. Zadawała sobie widoczny przymus, aby być dla mnie serdeczną jak dawniej, ale udawać nie umiała. Wrażliwa jej natura zdobyć się nie mogła ani na jedną chwilę obłudy. Tajemnicza uraza jakaś i gniewne rozdrażnienie dźwięczały w jej głosie i malowały się na twarzy, gdy rozmawiała ze mną. Z większą jednak niż zwykle cierpliwością i uwagą słuchała mię, gdy przedstawiałem jej rozpaczliwy prawie stan majątkowych jej interesów, lecz uśmiechała się dziwnie jakoś, podejrzliwie i niedowierzająco, gdy mówić zacząłem o środkach ratowania jej majątku, które obmyśliłem, a które wydawały mi się o tyle niezawodnymi, o ile ze wszech stron uczciwymi. Gdy skończyłem mówić, wstrząsnęła głową przecząco.

— Nie — rzekła — wszystko to, co pan mi proponujesz, jest zbyt skomplikowane i niezrozumiałe dla mnie. Trzeba by zresztą na to wiele czasu, a ja go do stracenia nie mam. Wiem o innym środku wybawienia się z tych nieznośnych kłopotów, daleko prędszym i prostszym. Żmurowszczyznę oddam w dzierżawę komuś, kto mi zapłaci za nią dwa razy prawie tyle, ile płaci pan Łudziński...

Myślałem, żem źle usłyszał.

— Ależ  — rzekłem — jest to właśnie środek, który najpóźniej ze wszystkich przedsiębrany być może. Dzierżawa Żmurowszczyzny przysługuje panu Łudzińskiemu według brzmienia kontraktu przez lat pięć jeszcze.

— Cóż stąd — rzekła — wiem dobrze, iż kontrakt ten jest niezupełnie formalnym i zerwać go mogę, kiedy tylko zechcę.

Wymówiła to z takim spokojem i z tak doskonałą naiwnością osoby, która nie rozumie sama tego, co mówi, że oniemiałem zrazu ze zdumienia. Po chwili zrozumiałem, iż na kształt papugi powtarzała ona słowa usłyszane od pani Mięcickiej i samego jej wspólnika.

— W istocie — odrzekłem — kontrakt zawiera nieformalności pewne, które unieważnić go mogą wobec prawa. Czy jednak wobec sumienia pani może on być nieważnym, zostawiam to już jej własnemu sądowi. Wzruszyła lekko ramionami.

- Nie pojmuję  - rzekła - jaką rolę odegrać tu może sumienie moje. Alboż majątek mój nie należy do mnie i czyż nie mam prawa oddać go w dzierżawę temu, kto mi za niego ofiaruje więcej? Nie jest przecież obowiązkiem moim wzbogacać człowieka zupełnie mi obcego, a który, w dodatku, rozsiewa o mnie po świecie różne wcale nieuczciwe plotki.

- Upewniam panią  - rzekłem -  że pan Łudziński zanadto uczciwym i pracowitym jest człowiekiem, aby miał chęci i czas bawić się plotkami.

- O! - odparła z goryczą  - znam innych ludzi pracujących, którzy jednak mają dość czasu, aby odpłacić złem za dobre i nadwerężać sławę kobiety, która w niedoświadczeniu swym ofiarowała im przyjaźń swą i zaufanie.

Nie mogłem mylić się. Był to tym razem kamuszek do ogrodu mego rzucony. Była to potworna i nieprawdopodobna plotka jakaś wciśnięta pomiędzy mnie a kobietę, której interesów gorliwie bronić chciałem. O tłumaczeniu się jakimkolwiek nie pomyślałem nawet. Wydawało mi  się ono. śmiesznym i poniżającym mię wszechstronnie. Pani Luiza zresztą mówiła dnia tego wiele z rodzajem gorączkowego zmieszania i uniesienia.

- Mam nadzieję  - rzekła -  że pan zechcesz postarać się o zerwanie tego tam kontraktu i wydzierżawienie Żmurowszczyzny Izraelicie, który mi ofiaruje znaczną, bardzo znaczną sumę...

- Nie, pani - odrzekłem stanowczo - jakkolwiek rad byłbym służyć jej radą i pomocą moją, w tym wypadku żądania pani nie spełnię.

- Dlaczego?  - zapytała wpółnaiwnie, wpółniecierpliwie.

- Dlatego, że wszelkie zrywania raz zawartych umów i kontraktów uważam za rzecz nieuczciwą, tym bardziej jeśli, jak w obecnym razie, dzierżawcy nic wcale nie można mieć do zarzucenia.

- Oprócz tego, że wyzyskuje mię i w dodatku obmawia - wtrąciła z ironicznym uśmiechem.

- Obmowę  - rzekłem - odłóżmy na stronę, po pierwsze, jako rzecz w wypadku tym nie istniejącą, następnie, jako sprawę czysto prywatnej, osobistej natury. Jedynym względem, na który tu zważać należy, są prawa pana Łudzińskiego...

- Prawa pana Łudzińskiego do majątku, który jest moją własnością? - zapytała.

- Prawa jego do dzierżawienia majątku pani - odpowiedziałem.  - Pan  Łudziński brał w dzierżawę na lat dziewięć i urządzał się stosownie. W pierwszych latach czynił w zrujnowanym majątku wielkie wkłady z nadzieją zwrotu ich i korzyści w latach następnych. Jeżeli pani zerwiesz teraz zawartą z nim umowę, położenie państwa będzie następujące: pani otrzymasz majątek swój w stanie ogromnie ulepszonym i otrzymywać będziesz wszelkie z ulepszeń tych zyski, pan Łudziński zaś, który ulepszeń tych kosztem funduszu swego i pracy swej dokonał, zostanie najzupełniej zrujnowanym.

Zastanowiła się nieco nad słowami mymi. Być może, iż zrodził się w niej skrupuł jakiś lub obudziła się litość nad człowiekiem, którego pogrążyć chciała w odmęt trosk, a może i nędzy. Po chwili jednak zamyślenia podniosła głowę i rzekła:

— Gdyby nawet i tak było, jak pan mówisz, czemu jednak, przebacz mi pan, że powiem, uwierzyć zupełnie nie mogę, jestem słabą, osamotnioną kobietą, pan Łudziński zaś jest młodym, zdrowym i pełnym sił mężczyzną. Ruina więc majątkowa bez porównania straszniejszą jest dla mnie niż dla niego.

Było to rozumowanie co najmniej szczególne. Zdobyłem się jednak na cierpliwość i odpowiedziałem w sposób jak najwięcej przekonywający, iż nie idzie tu o większą lub mniejszą słabość, lub o siłę czyją, ale po prostu o sprawiedliwość.

Być może, iż w bardzo malutkiej cząstce zrozumiała nieuczciwość postępku, którego dopuścić się chciała. Zamyśliła się bowiem znowu na chwilę.

— Boże mój — wymówiła nagle i z żalem — za co znowu ja to właśnie mam być ofiarą wszystkiego i wszystkich ludzi, którzy używają majątku mego i wzbogacić się chcą moim kosztem, sprawiedliwości, uczciwości i wszystkich, słowem, wyrazów, które w mowie ludzkiej istnieją! Nie chciałabym zapewne, aby ktokolwiek cierpiał przeze mnie, ale dlaczegoż ja znowu cierpieć mam przez wszystkich i wszystko. W obecnym wypadku nie mogę w  żaden sposób uczynić inaczej. Mam długi, które zapłacić mi trzeba, i muszę mieć dość pieniędzy, aby najdalej za miesiąc wyjechać do Paryża.

— Prędzej umrę  — dodała z mocą  — niż pozostanę tu dłużej jak miesiąc!

Zrozumiałem znaczenie słów jej. Wiedziałem, że książę Andrzej wraz z synem swym za miesiąc wyjeżdżał do Paryża. Nie mogłem przecież powstrzymać się od uczynienia jednej jeszcze uwagi.

— Chciej pani przyznać  — rzekłem — iż pan Łudziński nic wcale nie winien jest temu, że pani masz długi i że za miesiąc życzysz sobie kraj opuścić!

- Nie winien! - zawołała - jak to? Gdyby przecież pan Łudziński nie wydzierżawił majątku mego na tak złych dla mnie warunkach, nie byłabym zmuszoną zaciągać długi i mogłabym rozrządzać się czasem i osobą moją według własnych chęci mych i potrzeb.

Rozmowa z kobietą tą o wszystkim, co nazywało się interesem lub jakimkolwiek faktem życiowym lub rozumowym, była niczym innym jak laniem wody w naczynie dna nie mające. Zniecierpliwiony też, a trochę i oburzony powstałem i żegnałem ją. Nagle na twarzy jej odmalował się  żal. Podała mi rękę.

- Panie Rolicki! - rzekła - byłeś pan przecież czas jakiś bardzo dobrym dla mnie! Miałam dla pana tyle przyjaźni, tyle zaufania...

- Cenić je umiałem i nie zdradziłem ich nigdy - rzekłem.

- Nie mówmy o tym - odparła spuszczając oczy i z budzącą się nową urazą  - ale... przykro by mi było... doprawdy, przykro bardzo, jeślibym zmuszoną była... Nie, pan nie opuścisz mię i teraz jeszcze... nieporozumienia chwilowe usuwać można... ja postaram się zapomnieć o wszystkim... Chciej pan urządzić interes ten z Łudzińskim...

- Przebacz pani - przerwałem - ale urządzić go w myśl pani nie będę mógł i nie zechcę nigdy.

Wysunęła rękę swą z mej dłoni i oddawszy mi lekki, bardzo zimny ukłon opuściła się na kanapę.

Zstępując ze wschodów mimowolne spojrzenie rzuciłem w okno. W kącie dziedzińca ujrzałem panią Mięcicką stojącą z przygarbionym i przebiegle uśmiechającym się swym towarzyszem. Szeptała mu wciąż o czymś bardzo żywo, on zaś trzymał za klapę surduta brodatego Izraelitę, który z nachyloną twarzą zdawał się chciwie a pojętnie słuchać nauk jakichś czy objaśnień udzielanych mu przez okropną tę parę. Wszyscy troje spoglądali od czasu do czasu ku bramie domu. Wyraźnie oczekiwali z niecierpliwością chwili, w której dom ten opuszczać będę.

Nazajutrz otrzymałem od pani Luizy liścik zamknięty w welinowej, pachnącej kopertce, w którym w wyrazach ceremonialnych i nadzwyczaj niezręcznych dziękowała mi za oddane jej przysługi oświadczając zarazem, iż z żalem wielkim wyrzec się ich musi na przyszłość. O umówionym honorarium nie było najlżejszej wzmianki. Zapomniała znać o nim albo też najpewniej, pamiętając o poufnych stosunkach, które mię z nią przez czas jakiś wiązały, wstydziła się posyłać mi otwarcie pieniądze. Tegoż dnia jeszcze przyszedłszy do biura dowiedziałem się, że pani Luiza cofnęła urzędownie wydane mi dawniej pełnomocnictwo, a udzieliła go w zamian najnędzniejszemu, przez wszystkich uczciwych ludzi wzgardzonemu krętaczowi i pokątnemu prawnemu doradcy. Spotkałem się z nędznikiem tym w jednej z sal biura. Minę miał tryumfalną i uradowaną, w ręku trzymał urzędowy papier zawierający pełnomocnictwo zdobyte intrygą, a obiecujące mu plony obfitsze, niż je miał kiedykolwiek od którejkolwiek z licznych swych, zbyt łatwowiernych ofiar. Dokoła tryumfującego człowieka tego kręciła się pani Mięcicka, szepcząc mu coś ustawicznie do ucha, a niekiedy wygrażając palcem. Układali się o podział ze spodziewanych zysków. W parę dni potem wpadł do mieszkania mego Władysław Łudziński i z trwogą niewymowną oznajmił mi, że ze strony pani Luizy uczynionymi zostały kroki prawne do złamania kontraktu dzierżawczego zmierzające.

— Ratuj mię! — zawołał  — idź do niej, przemów do jej sumienia.

W odpowiedzi pokazałem mu ostatni list od byłej klientki mej otrzymany. Nie mogłem też ukrywać przed nim, że sprawa jego była zrozpaczoną; że prawo, tłumaczone szczególniej przez nowego pełnomocnika pani Wielogrońskiej, wyrzecze niezawodnie na jego niekorzyść.

Biedny chłopak był w prawdziwej rozpaczy. (Sos, który nań spadał, dotykał go nie tylko materialnie. Nabawiał go on trwogą o osoby ukochane, łamał najdroższe, serdeczne jego nadzieje.

— Gdybym był sam jeden na świecie! — mówił ujmując w dłonie pobladłe czoło — ale stara matka moja... młode siostry, mali bracia... Cóż z nimi uczynię, jak wystarczę teraz na utrzymanie ich i wychowanie?

Nie mówił o tym, że z tak srodze zachwianą pozycją majątkową nie mógł mieć nadziei prędkiego połączenia z kobietą, na którą czekał od dawna już, której miłość dopomogła mu do stania się dzielnym, pracowitym człowiekiem.

Jakoż w kilka tygodni potem dzierżawca Żmurowszczyzny wraz z rodziną swą został sądowo wydalonym z majątku pani Luizy. Miejsce jego zastąpił nowy dzierżawca protegowany przez panią Mięcicka i wspólnika jej, a protekcję tę hojnie zapewne opłacający.

W tym samym prawie czasie książę Andrzej z synem swym, księciem Jasiem, i z chrzestną córką swą, panią Luizą, wyjechali za granicę.

Na tym skończyły się stosunki moje z tą dziwną kobietą, o której ilekroć potem myślałem, doświadczałem zawsze takiego uczucia, jakbym na wzór owej tradycyjnej panny młodej rozplątywać miał motek okrutnie splątanego jedwabiu. Była to w istocie plątanina szczególna najróżnorodniejszych cech charakteru i umysłu, był to wcielony chaos, uosobiona niekonsekwencja, było to, słowem, żyjące stwierdzenie przysłowia dowodzącego, że kobieta jest sfinksem. Nigdy przecież nie podzielałem mniemania ludzi, którzy utrzymują, iż z natury swej kobiety muszą być sfinksami. Dlatego też osobistość pani Luizy uważałem za sztucznie wykrzywioną i okaleczoną zgubnymi pierwiastkami, które w życiu jej panowały, i nie mogłem obronić się od uczucia pewnej nad nią litości.

Dochodziły mię o niej od czasu do czasu wieści różne. Nie przyjeżdżała już wcale do kraju. Mieszkała w Paryżu póty, dopóki mieszkał tam książę Andrzej i syn jego. Ale po kilku latach, które od czasu przelotnej znajomości mej z nią upłynęły, książę Jaś wstąpił w dozgonne małżeńskie śluby z jakąś piękną i bogatą margrabianką francuską. Nie był to podobno dla pani Luizy tak srogi cios, jak wyobrażać by sobie można, opowiadano mi bowiem, że syn księcia Andrzeja spadł był już przedtem z piedestału, na który go była wyniosła, i przestał być jej ideałem. Być może, iż zaszła tam plotka jaka, podobna tym, dla których znienawidziła ona Łudzińskiego i mnie zaufanie swe odebrała. Sprawy jej majątkowe popadały w stan coraz opłakańszy. Pełnomocnik jej wprowadzał ją w coraz nowe, kosztowne procesa, nowy dzierżawca obracać począł olbrzymimi kapitałami, pani Mięcicka sprawiała córkom swym nadzwyczaj świetne i kosztowne toalety. Szczęściem dla pani Luizy zmarł kędyś na Wołyniu czy Ukrainie bezdzietny wuj jej i pozostawił po sobie wielką fortunę, którą ona po nim odziedziczyła. Była więc znowu bogatą, miała za co jeździć po świecie, szukać ideału swego i bratniego sobie serca, skupywać olbrzymie ilości obrazów, mebli i drobiazgów, obdarowywać hojnie wszystkich, którzy tytułowali ją hrabiną, śpiewali na wszystkie tony jej chwałę i bawili ją znoszeniem plotek lub opowiadaniami snów cudownych, spraw kryminalnych i innych tym podobnych zadziwiających, a nerwy jej wstrząsających historii.

Myślałem, że nie zobaczę już jej nigdy w mym życiu - stało się inaczej.

Kilka miesięcy temu w porze wakacyjnej dla zdrowia i wypoczynku podróżowałem za granicą, a znajdując się w jednym z miast włoskich poszedłem obejrzeć słynną ze wspaniałości swej i zawartych w niej dzieł sztuki świątynię; trafiłem. właśnie na chwilę, w której gmach ogromny i wyniosły rozbrzmiewał cały odprawianym tam z muzyką i śpiewami jakimś nabożeństwem wieczornym. Widok, który miałem przed sobą, był w istocie czarującym. Wnętrze świątyni pustym było prawie. Nieliczne gromadki wiernych modliły się z cicha tu i ówdzie. Ale w głębi wielki ołtarz pałał tysiącem roznieconych przed nim świateł, z kołyszących się w powietrzu kadzielnic płynęły w górę srebrzyste dymy i przepełniając powietrze wonią upajającą przezroczyste obsłony rzucały na śnieżne posągi, lśniące złocenia, koronkowe rzeźby i różnobarwne, po filarach i gzymsach ołtarza wijące się wieńce. Z wysokiego chóru płynęła poważna, przeciągle melodyjna muzyka organu, a towarzyszyły jej męskie, wpółposępne, wpółekstatyczne chóry kościelnych śpiewów.

Zapatrzony, zasłuchany, stałem długą chwilę wsparty o jeden z filarów smukłych, wyniosłych, usuniętych w dalszą i przejrzystym mrokiem napełnioną głębię  świątyni. Nagle usłyszałem bardzo blisko mnie odzywające się stłumione łkanie. Obejrzałem się i zobaczyłem u stóp cudnie pięknego posągu, który nie wiem już dobrze, jakiego świętego wyobrażał, kornie i w złamanej jakby postawie klęczącą postać kobiecą. Postać ta pochyloną była nisko ku ziemi i czoło swe wspierała na białych bardzo, rozpacznie jakby splecionych, a na podstawie posągu złożonych dłoniach. Długa suknia z czarnego aksamitu rozkładała się wokoło niej na posadzce świątyni bogatymi, miękkimi fałdami, głowę jej i ramiona przykrywały leciuchne jak pajęczyna, fantastycznie splątane białe koronki.

Było coś w postaci tej, co wzrok mój do niej przykuło. Przedziwny wdzięk ten, z jakim pochylała się do stóp posągu, miękkość i powłóczystość aksamitnej jej sukni, wielka ta masa śnieżnych koronek, które ją opływały, przyciszony dźwięk na koniec łkania tego, które wydobyło się z jej piersi, przypominały mi koniecznie kogoś, kogo znałem niegdyś, a od dawna już nie widziałem. ”

Po kilku minutach klęcząca kobieta podniosła się nieco i dłonie od twarzy odjęła. Poznałem panią 

Luizę. Twarz jej, odkąd jej nie widziałem, nie uległa żadnej zmianie. Była zawsze tak liliowobiałą i przezroczystą jak dawniej i nosiła na sobie ten sam wyraz wielkiej słodyczy niedobrze ukrywającej wewnętrzne, gwałtowne burze niezaspokojonych tęsknot i pragnień. Tęsknoty te i pragnienia pożerały ją znać nieustannie. Woziła się ona z nimi po świecie całym, od miasta do miasta. Wyrzucała je ludziom, szukała na nie pociechy u Boga. Ale religia jej nie była z tych, które ukojenia wielkie wlewają w serce zmęczone niedolą i burzami życia i goją  łagodnie najbardziej, zda się, nieuleczalne rany. Religia jej, zarówno jak cała moralna jej istota, nie znała, co to zmężniająca i uszczęśliwiająca cześć dla najwyższej mądrości, miłości i sprawiedliwości. Mądrość i sprawiedliwość były dla niej wyrazem bez znaczenia, miłość znała tylko z jednej, wyłącznej, a najciaśniejszej, najliczniejszym skazom podległej jej strony. Religią jej - było ekstatyczne zatopienie wyobraźni w kłębach srebrzystych dymów, w płomieniach gorejących świeczników, w tonach muzyki brzmiącej na chórze, w plastycznej piękności poświęconych posągów.

Toteż i teraz podnosiła ona wzrok swój ku głębokim, mrocznym sklepieniom świątyni, wzrok niespokojny i niepocieszony i wiecznie, zda się, szukający czegoś, co niewyraźne i niepochwytne istniało we mgłach, w mrokach, w przestworzach bezgranicznych. Po twarzy jej płynęły dwie łzy grube, dolegliwym znać bólem wyciśnięte, a oczy jej szafirowe, zapadłe, gorejące, istne obrazy duszy burzliwej a znękanej, zdawały się rzucać pod cieniste, wysokie sklepienia świątyni pełne namiętnego żalu pytania:

- Kim jestem? po co żyję? Po co tułam się po świecie tym, cierpię i łzy wylewam? Dlaczego stworzyłeś mię, o Panie?