Michał Bałucki

PAŃSKIE DZIADY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV

XVI

XVII

XVIII

XIX

XX

ZAKOŃCZENIE

PAŃSKIE DZIADY

Powieść fotografowana z natury

Bałucki Michał

I

KAMIENICZKA NA PRZEDMIEŚCIU

W początkach lipca, w dzień pochmurny, w którym drobniutki, gęsty kapuśniaczek mżył bezustannie, dwóch tragarzy, w niebieskich bluzach i czerwonych czapkach z mosiężnymi blachami, ciągnęło z trudem na przedmieście wóz naładowany obficie gratami. Mówię: gratami, bo trudno nazwać meblami owe sprzęty stare, zużyte, jakby z antykwarskich składów pozbierane. Jegomość jednak, który je eskortował, zdawał się wielką przywiązywać do nich wagę i poszanowanie; co chwila schodził do nich z chodnika, nakrywał je starannie płachtami, starymi dywanikami i ciągle upominał tragarzy, aby mu czego, broń Boże, nie uszkodzili.

Jegomość ów mógł mieć lat czterdzieści kilka. Z twarzą zawiędłą i starannie wygoloną wyglądał na dyplomatę albo przynajmniej na lokaja z jakiego magnackiego domu, a usta ułożone były w stereotypowy, ugrzeczniony uśmiech, który nawet wtedy z nich nie schodził, gdy reszta twarzy krzywiła się niezadowoleniem. Człowiek ten musiał prawdopodobnie często w życiu układać usta do uprzejmego uśmiechu i wyraz ten pozostał na nich jak w gipsowym odlewie, nieruchomo. Ubiór jego miał widoczne pretensje do elegancji, która jednak po bliższym przypatrzeniu się robiła to samo wrażenie, co i sprzęty — starzyzny. Ciemny paletocik krojem zdradzał lepsze pochodzenie, ale był tak wytarty od częstego używania i czyszczenia, że nitki na nim porachować by można;- cylinder, po kilkakroć już zapewne odprasowywany, świecił się popielatą barwą; parasol miał liczne cery na sobie, a ciemne rękawiczki w końcach palcy czerniły się od potu i starości.

— Tylko ostrożnie, moi przyjaciele — upominał, nie wiem już który raz, zbliżając się do wózka. — Mnie się zdaje, że fortepian (tak nazwał stary i zdezelowany mocno klawicymbał) przechylił się.

— Ale niechże się pan tak nie boi — odezwał się jeden z tragarzy, zniecierpliwiony tymi ciągłymi upominaniami — nie takieśmy rzeczy przewozili, a nic się nie uszkodziło.

Jegomość w milczeniu połknął tę pogardliwą uwagę tragarza o jego ruchomościach, krząknął parę razy i stąpając ostrożnie, na palcach, przez błoto, wrócił na chodnik nie spuszczając oka z wózka.

Doszedłszy do zielonej kamieniczki z piąterkiem o trzech niedużych oknach, stanął przed bramą i dał znak tragarzom, aby się zatrzymali. _

Niebawem ukazał się w progu jakiś człowiek w niebieskim fartuchu, w pantoflach na bosych nogach, w koszuli, której rękawy, zawinięte powyżej łokci, odkrywały muskularne i mocno zarośnięte ręce; uchylił niedbale haftowanej czapeczki, która mu osłaniała łysinę, i mruknął pod nosem:

— A! Sługa_pana dobrodzieja.

Jegomość przybyły kiwnął mu lekko głową z protekcjonalną miną i odezwał się do niego nosowym, pretensjonalnie wydelikaconym głosem:

— Paaanie gospodarzu, czy kazałeś pan wymyć schody?

— Jeszcze będzie czas na to, bo i tak zadepcą, jak będą wnosić rzeczy. — Pokaż mi pan łaskawie, gdzie, mają nieść.

Gospodarz otworzył drugą połowę drzwi i poszedł z tragarzami, niosącymi duży kufer, na podwórze, skąd drewniane, dość strome schody prowadziły na nieduży ganeczek i do piętrowego mieszkania.

Ciekawi mieszkańcy domku powychodzili do sieni na obserwowanie nowego lokatora i jego ruchomości. Między gapiącymi się było kilkoro dzieci, które wyszły aż na ulicę, ugrupowały się koło wózka, opatrywały każdy sprzęt, pozwalały nawet sobie dotykać się palcami wypłowiałego aksamitu, za co jegomość zburczał je należycie. Niekontent był widocznie z tej ciekawości gawiedzi, która każdy kawałek wynoszony z wózka na górę krytycznym odprowadzała wzrokiem, robiąc sobie po cichu różne uwagi i wnioski Nie bardzo one musiały być pochlebne, bo często towarzyszył im złośliwy uśmiech i lekceważące ruszanie ramionami. Hołota nie poznała się na archeologicznej wartości mebli, nie zachwycały jej wcale bogate rzeźby lustra i krzeseł; widziała tylko, że lustro było sztukowane, a przy krzesłach brakło to nogi jednej, to poręczy, że aksamit, którym były wysłane, spłowiał okropnie, że obrazy w złoconych ramach były czarne, jakby je kto sadzami malował, że nic na nich rozróżnić nie można było.

Kiedy już kończono znosić rzeczy, zajechała przed dom jednokonka, w której przez zaroszone szybki widać było tyle głów ruszających się, że w istocie podziwiać należało, jak to wszystko w tak ciasnej przestrzeni pomieścić się mogło.

Mężczyzna zbliżył się do karetki, otworzył drzwiczki i coś zagadał do damy siedzącej wewnątrz. Rozmawiali z sobą w języku, którego zgromadzona publiczność nie zrozumiała; szewc tylko domyślił się, że to musiało być po francusku. Zanim dama mogła wysiąść z karetki, trzeba było najprzód uwolnić ją od ciężaru dzieci, którymi była przygnieciona.. Mężczyzna więc wydobył najprzód małą jasnowłosą dziewczynkę z turkusowymi oczkami, w różowej sukience, z lalką nie o wiele mniejszą od niej, i postawił ją na suchym gruncie na progu domu. Potem zdjął z kolan matki drugą, brunetkę śniadej twarzy, z czarnymi, iskrzącymi oczkami, która miała czarne włosy poskręcane w papiloty. Była od poprzedniej dziewczynki o parę lat starszą, miała może sześć lub siedm lat, a kształtne i wyrobione rysy nadawały jej twarzyczce wyraz przedwczesnej dojrzałości i rozwiniętego sprytu. Za dziewczątkami wyskoczył z karetki chłopczyk z kędzierzawą główką, w aksamitnym fioletowym ubraniu, ze sżpicrutką w ręce, a za tym dopiero wysiadła owa dama, ubrana także w wytarte aksamity, pootulana koło głowy w jakieś tiule, koronki, a ręka, którą wychodząc wsparła na ramieniu mężczyzny, okryta białą, ale brudną rękawiczką, była długa a wąska. Przypatrująca się gromadka zrobiła uwagę, że była okrutnie pomączona na twarzy i brzydka. Mężczyzna z wyszukaną grzecznością podaŁ jej ramię i poprowadził na górę nie racząc nawet zwrócić uwagi na dwa szeregi gapiących się widzów, pomiędzy którymi przechodzić musiał. Dzieci szły przodem, dyrygowane przez poważną parę również w cudzoziemskim języku. Mężczyzna za chwilę wrócił znowu, bo trzeba było zapłacić tragarzom i fiakrom. I jedni, i drudzy musieli bardzo dostać skąpe wynagrodzenie, bo odchodzili mrucząc niezadowoleni; szczególniej fiakr rzucał się i gniewał mówiąc, że za takie przeładowanie jednokonki daleko więcej mu się należy. Ale jegomość obojętnym był na jego skargi; odwrócił się i poszedł na górę, a fiakr, nakląwszy co niemiara, zaciął konia i pojechał do miasta.

Wszystko to niekorzystne dawało mieszkańcom kamieniczki wyobrażenie o przybyszach; żartowano sobie z ich mebli, sukien, pańskiej dumy przy pustkach w kieszeni, a woziwoda robił uwagę szewcowi, że powinien się mieć na baczności z tymi furfantami , żeby go z komornym nie zarwali, na có szewc kategorycznie odpowiedział, że on nie taki głupi i zarwać się nie da.

Jeszcze nie wszyscy rozeszli się do swoich codziennych zatrudnień, gdy do kamieniczki nadciągnęła służąca owych nowych lokatorów, z ciężkim koszem, wyładowanym różnymi rupieciami, od którego aż się zapociła, że wyglądała jak burak zroszony deszczem, a w drugiej ręce trzymała lampę.

Woziwoda, najwięcej ze wszystkich ciekawy, zagadnął ją zaraz, co to za państwo, czym się trudnią, ale służąca zbyła go jakimś niegrzecznym słowem i poszła na górę. Trzeba więc było czekać cierpliwie, aż nowi lokatorowie zapiszą się do książki meldunkowej, którą im zaraz drugiego dnia posłał gospodarz.

Ale z książki także niewiele można się było dowie-dzieć, tyle tylko, że ów jegomość nazywał się Antoni Linowski, że miał lat czterdzieści ośm, że owa zamączona dama była jego żoną, że jej na imię było Adela i miała lat trzydzieści sześć (jeżeli prawdą było, co napisano), że z dzieci syn, Adaś, liczył lat dziewięć, starsza dziewczynka sześć, a najmłodsza pięć, O tym jednak, co wszystkich najwięcej obchodziło, to jest: czym właściwie trudni się ów jegomość, z książki meldunkowej się nie dowiedzieli. W rubryce bowiem: „Czym się trudni?" napisane było: „privatier". Takiego zatrudniennia nie znali mieszkańcy przedmieścia. Mizerne jakieś indywiduum, które dawniej było lokajem w jakimś hrabskim domu, a teraz wynajmowało się do pogrzebów i do obsługi podczas publicznych obiadów, wytłumaczyło im, że privatier to znaczy człowiek, który się niczym nie zajmuje i żyje z kapitału; ale że owi lokatorowie wcale: na kapitalistów nie wyglądali, więc szewc, któremu się z tego powodu ów privatier bardzo podejrzanym wydawał, chcąc się zabezpieczyć względem komornego, zaraz trzeciego dnia, nie mogąc się doczekać przybycia jego do siebie, poszedł sam na górę dopominać się o swoją należytość. Poszedł tam dość butny i z gęstą miną, ale mina ta zrzedła bardzo, skoro się znalazł w mieszkaniu nowych lokatorów. Najprzód, mieszkanie samo przyczyniło się wielce do zmieszania poczciwego szewca; nie przypuszczał bowiem nigdy, że te graty wytarte i poniszczone, na które przedwczoraj z takim lekceważeniem poglądał,. mogły tak dobrze wyglądać w pokoju; umiejętne ustawienie ich zdziałało ten cud. Ciężkie amarantowe firanki, zawieszone z wielkim gustem i po tapicersku udrapowane, rzucały pewien arystokratyczny zmrok na cały pokój, tak że nie było widać wypełzniętych materii na meblach. Mnóstwo drobnych gracików, ustawionych ze znajomością efektu w różnych częściach pokoju, wypełniało go i nadawało pańską powierzchowność. Szewc nie poznał własnego mieszkania. Froterowana podłoga i kilka dywaników potęgowały jeszcze bardziej to wrażenie i nakazywały respekt gospodarzowi. Również i lokatorowie w tym otoczeniu nabrali więcej powagi. Dama siedziała przy oknie i długą a wąską ręką, której niesłychana białość i delikatność uderzyła szewca, haftowała ornat czy coś podobnego, a mąż jej, w tureckim szlafroku w duże kwiaty, siedział przy biurku zajęty pisaniem. Może ten szlafrok widziany na ręku handelesa na ulicy nie byłby zwrócił wcale uwagi szewca, ale tu, w tym półzmroku, w towarzystwie ministerialnej twarzy, zaimponował mu okropnie; stracił biedak fantazję i odwagę, z jaką tu przyszedł, a gdy lokator, patrząc na niego z góry, spytał, czego sobie życzy, nie śmiał wprost przyznać się do tego i mnąc w ręce swoją haftowaną czapeczkę wyjąkał z nieśmiałością, że przyszedł się spytać, czy państwu czego nie potrzeba.

— Mówiłem asanowi, żebyś dał schody wymyć.

— Właśnie kazałem.

— No, to teraz nie mam żadnego zlecenia więcej; jak co będzie, to zawiadomię; nie masz pan potrzeby fatygować się kilka razy do nas.

Szewc ani wiedział, kiedy znalazł się za drzwiami, tak go te słowa powiedziane niby grzecznie, a jednak rozkazująco, prędko wypchnęły z pokoju. Dopiero w sieni odzyskał trochę rezonu, wsadził z fantazją czapkę na łysinę i schodząc na dół, klął na wszystkich panów, z którymi trzeba robić tyle ceregielów.

— No, i cóż? — spytał go ów eks-lokaj na podwórzu — zapłacił?

— Nie mówiłem mu o to, bo jakoś nie wypadało tak obcesowo. To widać jacyś porządni ludzie, bardzo z pańska wyglądają.

 — Tylko coś krucho z nimi, kiedy się tutaj wynieśli z miasta.

— On mi mówił, jak wynajmował mieszkanie, że dla świeżego powietrza, bo żona tego potrzebuje. Musiałem im nawet kazać dorobić drugi klucz do ogródka, żeby mogła sobie tam siadywać.

— Ha, może to jedni z tych, co się spłukali na giełdzie i teraz muszą się oszczędzać. W każdym razie, choć oni to niby na biednych patrzą, to zawsze jeszcze może bogatsi od nas chudeuszów.

— Tak, ich bieda lepsza jeszcze może od naszego majątku. Zanim taki pan zmarnieje, to biedaka dziesięć razy diabli wezmą.

Tą uwagą, zakończoną westchnieniem i potakiwaniem głowy, uspokoił szewc zupełnie swoje skrupuły i postanowił cierpliwie czekać na komorne, by nie obrazić niegrzecznością dostojnego lokatora.

II

PIERWSZE ZBLIŻENIE

Kilka dni zimna i deszczu trzymało mieszkańców domku w zamknięciu; ale zaledwie się ociepliło i słońce wysuszyło błoto, wszystkie okna się pootwierały i życie z całą wrzawą rozbudziło się jak w pszczelnym ulu. Głównym punktem tego ruchu był podwórzec. Tam żona owego eks-lokaja, Tomasza, powystawiała balie, cebrzyki i cały aparat do prania. Połowę podwórca poobwieszała bielizną do suszenia. Pod parkanem woziwoda naprawiał swój wózek; nawet szewc ze swoim niskim warsztatem i wklęsłymi stołeczkami przeniósł się na podwórzec, bo mu jakoś raźniej i weselej pracować na świeżym powietrzu.

Najwięcej jednak życia i hałasu dodawały dzieci, a było tego co niemiara. Sam szewc miał ich pięcioro; u stolarza była także niemała konsolacja, począwszy od takiego pędraka, co jeszcze w kołysce wrzeszczał, aż do dwunastoletniego chłopca, który zaczynał już terminować w ojcowskim warsztacie. U krawca oprócz chłopca już sporego były trzy dziewczynki, jedna od drugiej zaledwie o cal niższa, tak że gdy szły razem, wyglądały, jakby je kto w schodki powykrawał. Oprócz tego przychodziło jeszcze z przeciwka dwoje dzieci mydlarza i Józiek, wielki zawadiak, syn jakiegoś obieżyświata, który mieszkał w sąsiedztwie.

Kiedy to wszystko zaczęło biegać po podwórcu i hałasować, to harmider się robił taki, że aż ogłuszał. Ale mieszkańcy oswojeni byli z tym wrzaskiem i nie robiło to na nich żadnego wrażenia; owszem, każdy dodawał jeszcze swoje cząstkę do tej ogólnej wrzawy. Stolarze, heblując deski, gwizdali, że aż w uszach świdrowało; krawiec, siedząc przy oknie, wyciągał wraz z igłą wysokie nuty kościuszkowskiego poloneza; szewc tłukł się młotkiem, targał chłopaków za uszy i klął na nich, ile razy się zdarzyło, siarczystymi piorunami. Wszystkie te różnorodne głosy łączyły się w jakąś chaotyczną wrzawę, do której należało się przyzwyczaić, aby ją znieść można było.

Dziewczęta, poowijawszy patyki jakimiś gałgankami, szmatkami, improwizowały sobie w ten sposób wcale niekosztowne lalki, z którymi prowadziły rozmowy, niańczyły je i cieniutkimi głosami wyśpiewywały im do snu różne piosenki, jakie tylko umiały. Inne na kupie piasku pod studnią zatykały gałązki tworząc w ten sposób ogrody, po których spacerowały na kolanach, aby przez to ich krótkie spódniczki długim ogonem wlokły się po piasku; udawały w rozmowie dorosłe osoby i mówiły sobie: „pani". To znowu, znalazłszy pod murem zdechłą mysz, sprawiały jej suty pogrzeb w piasku, naśladując nosowy głos śpiewających księży.

Najlepiej jednak z nich wszystkich bawiła się najstarsza córka krawca, Polcia, licząca już rok dziewiąty. Ta nie potrzebowała z patyka urządzać sobie lalki: miała żywą laleczkę, jednoroczne dziecko stolarki, która je powierzała jej do niańczenia, będąc sama zajętą szyciem. Trzeba było widzieć, z jaką dumą paradowała z tym ciężarem, od którego się aż pociła, bo dziecko było, na psa urok, tłuste i nabite; dziewczyna jednak za nic w świecie nie zrzekłaby się tej godności, którą ją zaszczycono, chętnie dźwigała malca całymi godzinami, bo schlebiało jej, że może udawać matkę. Zawinąwszy siebie i dziecko w kraciastą chustkę, chodziła huśtając je do snu i zawodząc przy tym piskliwym głosikiem śpiewki, które u piastunek słyszała.

Chłopcy zaś inne urządzali sobie zabawki. To huśtali się na deskach, które suszyły się na podworcu, to znowu siadłszy okrakiem na patykach, harcowali na nich niby na rumakach, trąbiąc przez rączki zaciśnięte w kułak, a stary, ślepy Azor, stróż domowy, brał także czynny udział w. tej zabawie, biegał koło dzieci niby adiutant jaki i wyszczekiwał z uciechy, strasząc po drodze kury, które z głośnym gdakaniem uciekały przed nim na parkan. Innego dnia bawiono się w żołnierzy. Józiek majstrował dla całej armii z zapisanego papieru stosowane kapelusze ubierając je wiórami; patyki zastępowały miejsce pałaszy, i karabinów, a chustka od nosa lub kawałek szmatki na żerdzi reprezentował chorągiew, pod którą z zapałem stawała armia umundurowana w spodeńki na krajce, koszule i boso. Rekruci, to jest malcy, którzy od niedawna spodeńki nosić zaczęli, mieli je zwykle z tyłu zapinane, i to najczęściej z kawałkiem koszuli wyłażącym przez rozporek, co się w dziecięcym języku nazywało kometą. Największą jednak uciechą dzieci było, gdy się mogły dostać do ogródka.

Ogródek był nieduży, bo zaledwie kilka sążni kwadratowych, i do tego tak zacieniony drzewami, że nic w nim prócz chwastów się nie udawało. Z tyłu tylko, gdzie było trochę więcej słońca, sadzono ziemniaki i jarzyny, zresztą nic w nim nie było prócz dzikiego agrestu i kilku jabłoni omszałych od starości, które co kilka lat zaledwie rodziły małe jabłka tak kwaśne, że aż usta wykrzywiały. Zresztą same łopuchy, pokrzywy i inne zielska zapełniały ogródek. Ale właśnie to miało urok dla dziatwy; zapuszczony ten ogród był dla nich rodzajem dziewiczego lasu, gdzie można było tak wybornie bawić się w krycie, w zbójców, wspinać się po drzewach i udawać kukułki.

Nie zawsze jednak były otwarte drzwi do tego raju, bo właściciel domu — a był nim, jak wiemy, szewc, Jacenty Kozik — miał tam swój gołębnik i stawiał przy nim. samotrzaski na ptaki. Tylko wtedy, gdy szedł puszczać gołębie na wabia, i do tego jeszcze, gdy był w dobrym humorze, pozwalał „małym zbereźnikom" wchodzić za sobą do ogródka. Trzeba było widzieć wtedy, jak malcy zalecali mu się,, pochlebiali, gdy z kluczem od furtki zjawił się na podwórcu. Stary szewc stroił niby poważną i surową minę, ale pod wąsem uśmiechał się zadowolony, że aż mu perkaty nos ruszał się od tego, bo nadskakiwanie nawet takich bębnów ma swój urok i dworactwo łaskocze nerwy nawet szewckie. Napawało go to dumą, że o jego mizerny ogródek taka dobijatyka, i podniósłszy klucz jak berło do góry, zapowiadał swemu małemu ludkowi w mowie tronowej, żeby samotrzasku nie tykali, po ziemniakach nie deptali i marchwi nie wyrywali. Potem dopiero otwierał furtkę, szedł na przełaj udeptaną przez chwasty ścieżką do gołębnika, gdzie stawał na czatach z ogromną żerdzią, zaopatrzoną na końcu w kolorową chustkę, którą powiewał, ile razy gołębie, nalatawszy się wkoło, chciały spocząć ha dachu, i zmuszał je tym do dalszego lotu, a dziatwa albo gapiła się na to z paluszkami w buzi, albo też, rozsypawszy się po zaroślach, wesoła, krzykliwa, bawiła się w różne gry.

Rej pomiędzy nią wodził z początku Jasiek, syn krawca. Chodził on już do szkoły od dwóch lat; w szkole i na ulicy bardzo przykładnie się zachowywał, ale gdy wrócił do domu zdejmował buty i surdut, bo ojciec nie pozwalał terać tych drogocennych rzeczy; z butami zostawiał także powagę ucznia trzeciej klasy normalnej i biegł między dzieci poswywolić i zabawić się. Dziatwa go lubiła i słuchała, bo był najstarszym między malcami. Ale z pojawieniem się Jóźka Jasiek zeszedł na drugi plan, bo Józiek był zawadiak,. bitnik i umiał krzykiem i pięścią wyrobić sobie pierwszorzędne stanowisko w gromadce liliputów. Jasiek zrzekł się praw swoich na rzecz przybysza nie tyle może ze strachu przed jego pięścią, bo on także miał niepoślednią siłę i mógłby mu czoło stawić, ale więcej przez wrodzoną dobroć serca i respekt, jaki miał dla jego przebiegłości i sprytu. Józiek bowiem, choć miał dopiero lat dwanaście, nie z jednego już pieca chleb jadał; był i we Lwowie, i w Jarosławiu, i w Tarnowie, gdzie się włóczył z ojcem swoim, który łaził wszędzie szukać ;dla siebie zajęcia jakiego. Czym on już nie był! Naprzód w wojsku, potem, po wysłużeniu lat służby ożeniwszy się, był woźnym przy sądzie, następnie budnikiem przy kolei, potem kelnerem, to znowu bileterem przy budzie z woskowymi figurami, nawet katarynkarzem. Wszystkich tych zajęć czepiał się nie na długo, bo mu brakło" wytrwałości i ochoty do pracy, a że miał głowę pomysłową, więc coraz coś nowego wymyślił.

W Krakowie chodził po restauracjach i kawiarniach z koszem daktyli, fig, czekolady, pomarańcz i innych bakalii i grał o nie z gośćmi w „parę nie parę" i „małe i duże", ale raz szczęście mu nie dopisało, przegrał do jednego gościa cały kosz bakalii, resztę pieniędzy przepił z desperacji, a że na kredyt towaru mu dać nie chciano, porzucił tę spekulację i wziął się do czego innego. Robił pono papierosy i dostarczał ich kelnerom. To przecież nie mogło mu dać takiego zysku, aby mógł żyć,-jak żył. Wydawał, jak na człowieka w jego położeniu, bardzo wiele, a nikt nie wiedział, skąd brał na to. Mówiono na przedmieściu, że należy do jakichś podejrzanych spółek, że często wychodzi z domu za jakimiś interesami, z którymi ukrywa się przed ludźmi. Nikt jednak nie był zdolny dowieść mu nic złego, nikt nic nie wiedział pewnego. Starano się wyciągnąć coś od Jóźka, którego widziano nieraz idącego z ojcem na taką sekretną wyprawę, z której wracali zawsze z pieniędzmi, bo zaraz sprawiali sobie suty balik za to, z pieczenią i ponczykiem; ale łebski Józiek nie dał się wyciągnąć na słowo i pytających zbywał nic nie znaczącymi odpowiedziami.

Nic dziwnego, że włócząc się tyle po świecie z ojcem i mając z niego wzór, młody chłopak prędko dojrzał, był przebiegły nad wiek, a przy tym rozwinął w sobie energię i samodzielność, którą imponował swoim małym towarzyszom. Toteż słuchali go bezwarunkowo i jemu we wszystkim ustępowano pierwszeństwa. Jeżeli bawiono się w zbójców, on był hersztem; jeżeli w wojsko, on dawał komendę; on także organizował tajemne wyprawy na jabłka do sąsiedniego ogrodu i urządzał partyzantki przeciw włóczącym się po przedmieściu handelesom, szczególniej w zimie, kiedy śnieg dostarczał gotowej amunicji.

Od czasu wprowadzenia się nowych lokatorów zabawy na podwórzu ożywiły się jeszcze więcej, bo chłopczyk i dwie jego siostrzyczki przypatrywały się im nieraz z ganku, a malców zachęcało to do większych jeszcze figlów, bo dzieci lubią, gdy są podziwiane. Głównie Józiek starał się zwrócić uwagę na siebie; przeskakiwał przez swoich towarzyszy ustawiwszy ich poprzednio w równych odstępach, to znowu jak linoskok chodził po drążku wózka woziwody lub wspinał się na deski, a z boku nieznacznie rzucał przenikliwe spojrzenia ku gankowi, aby widzieć, jakie to wrażenie robiło na patrzących; ale gdy spostrzegł, że przypatrywali mu się z lekceważącą obojętnością, a chłopiec parę razy, nawet kiedy on wysilał się na najzręczniejsze popisy, odwrócił się i poszedł sobie najspokojniej do pokoju — obudziła się w nim obrażona miłość własna i dzieci na ganku stały się odtąd przedmiotem jego złośliwości.

Zaczął od wykrzywiania się im, pokazywania języka, potem prześladował ich przezwiskami, których miał obfity słownik, a w końcu, kiedy tym nie zdołał ich rozjątrzyć i tylko pogardliwym milczeniem odpowiadały na te wszystkie jego zaczepki, zaczął jednego dnia bombardować ich kamykami. Dziewczęta przestraszone schroniły się co tchu do pokoju, brat poszedł także za nimi, ale przedtem przechylił się za poręcz ganku i na złośliwego napastnika splunął.

Józiek śmiał się z tego, pysznił się głośno, że zmusił gagatków do ucieczki, ale to było udane zadowolenie, bo w duszy nie mógł strawić tego pogardliwego plunięcia z góry i czekał tylko sposobności, żeby dumnemu paniczykowi odpłacić za to. Paniczyk jednak i siostry jego, nie wiadomo czy ze strachu, czy z innego powodu, przez kilka dni nie pokazali się na ganku.

Dopiero w tydzień potem jedna z dziewczynek, młodsza, wyszła z pokoju, a że Jóźka nie było wtedy właśnie na podwórzu; mogła więc spokojnie przypatrywać się bawiącym dzieciom. Toteż przypatrywała się dosyć długo, wsunąwszy jasnowłosą główkę między szczeble ganku. Jedną rączką chwyciła się poręczy, a w drugiej trzymała ową dużą lalkę, z którą przyjechała na nowe mieszkanie.

Jedna z dziewczątek grzebiących w piasku stawy i rowki, spojrzawszy przypadkiem do góry, dostrzegła to cudo, pokazała je drugiej, trzeciej, i wnet wszystkie dziewczęta, ile ich tam było, podniosły główki, gapiły się w niemym podziwieniu na dużą i prześliczną lalkę, jakiej jeszcze w życiu nie widziały.

— Lalka! Patrz, jaka ładna! — mówiła jedna do drugiej trącając ją łokciem — ach, jaka ładna, jaka ładna!

— A jak ubrana!

— I ma włosy prawdziwe!

Któraś śmielsza od innych zawołała na dziewczynkę stojącą na ganku, aby podniosła lalkę do góry, żeby jej się lepiej przypatrzyć mogły. Panienka uwzględniła ich żądanie i o ile jej rączki pozwalały, podniosła lalkę do góry, uśmiechnięta z zadowolenia, że jest przedmiotem takiej admiracji. Ale poręcz ganku zasłaniała większą część lalki, i to najważniejszą dla kobiet, bo suknię, która była z żółtej, świecącej materii, ubierana haftami i tiulami.

Dziewczęta, aby się temu lepiej przypatrzyć, podeszły do samych schodów, a panienka z lalką zwróciła się w tę stronę i trzymała ją przed sobą na pokaz.

Tak stały czas jakiś: ona — dumna z powodzenia lalki, one — zachwycone jej pięknością; jedna, której takie podziwianie z daleka nie zadawalało, wyszła kilka schodków w górę, aby lepiej widzieć, a panienka kilka schodków zeszła niżej, aby się lepiej przypatrzyć mogły. I tak postępując po kilka schodów, zbliżyły się dziewczęta i poczęły znowu w niemym zachwycie obserwować z bliska to, co już widziały z daleka. Panienka pocisnęła sprężynę, lalka ruszyła oczyma. Dziewczątka spojrzały po sobie i powtórzyły wiadomość o, tym cudzie głośno. Panienka pocisnęła lalkę niżej, a lalka zagadała najwyraźniej: „mamo".

— Mówi — zawołały osłupiałe z podziwu dziewczęta.

Potem jedna odważyła się dotknąć jedwabnych sukien lalki, za nią druga, trzecia, i wnet między panienką a dziewczętami zawiązała się znajomość przez lalkę. Panienka odgrywała przy lalce rolę matki i — według przysłowia: „dziecko za rękę, to matkę za serce" — dziewczątka ujęły ją zajęciem, jakie okazywały jej dziecku (chciałem powiedzieć: lalce), i przylgnęła do nich. Sama nie.wiedziała, jak znalazła się wraz z nimi na samym dole. Lalki już nie miała w rękach. Prowadziły ją dwie inne dziewczyny pod ręce, z respektem i usza-nowaniem, jakby księżnę jaką, prosto do owego ogródka na piasku. Panienka szła za nią z twarzyczką rozpromienioną, uśmiechniętą, trzymając średnią córkę krawca za rękę, która nie wiedzieć jak i kiedy znalazła się w jej rączce. Dziewczynce tej było na imię Tekla.

— A tobie jak na imię? — zapytała panienki.

— Mnie, Antosia.

— To tak, jak naszej Antosi — tu wskazała na najmłodszą siostrę idącą tuż za lalką i podtrzymującą jej ogon, by się nie walał po. ziemi.

Weszły na kupę piasku; lalkę posadzono na honorowym miejscu, a wszystkie usiadły wkoło z ogromną powagą, jakby jakie damy w salonie, choć wcale po salonowemu nie wyglądały. Wszystkie, nie wyjmując najstarszej, Polci, miały nóżki bose i do tego brudne, sukienki perkalowe i koszulki także niezbyt czyste, bo to była sobota. Lalka w swojej przepysznej jedwabnej toalecie i panienka w różowej, bareżowej sukience, białym kołnierzyku i czarnych bucikach wyróżniały się ogromnie wśród tego otoczenia kopciuszków.

Wizyta lalki w ogrodzie na piasku zajęła nie tylko dziewczynki, ale i chłopców zwróciła uwagę. Przerwali zabawę w żołnierzy, przysunęli się po jednemu do studni i tam, zbici w jedną gromadkę, przypatrywali się jeden przez ramię drugiego eleganckiej lalce i jej właścicielce. Jaśka szczególniej to zajmowało; miał on do tego jeszcze inne powody: bardziej niż lalka zajmowało go to, że panienka w różowej sukience trzymała jego siostrę Teklę za rękę i że najmłodsza, Antosia, siedziała tuż obok lalki i głaskała ją po włosach; czuł się dumnym i szczęśliwym z tego, choć nie śmiałby sobie zdać sprawy, dlaczego to go tak cieszyło.

Kiedy tak stał zagapiony w grupę dziewczątek z uśmiechem zadowolenia na twarzy, usłyszał naraz za sobą głos Jóźka:

— Co wy tu macie, co się tak patrzycie? — i niebawem, roztrącając łokciami tych, co mu zawadzali na drodze, dostał się do środka.

Zobaczył dziewczynę z góry, jak jastrząb, nachmurzył się i spytał

— A ta czego tu chce? My nie potrzebujemy takiej lafiryndy!

— My się bawimy jej lalką! — zawołały dziewczęta stając w obronie przestraszonej.

— Niech sobie razem z lalką idzie do diabła!

To powiedziawszy porwał lalkę z rąk dziewczątek, rzucił ją na środek podwórca i zabierał się z Antosią zrobić to samo. Krzyki oburzenia wyrwały się z dziecięcych piersi przeciw napastnikowi, który nie zważając na to, chwycił grubiańsko ramię dziewczyny swoją żylastą ręką, ale Jasiek w tej chwili odtrącił go i zasłaniając sobą napastowaną stanął w groźnej postawie naprzeciw Jóźka.

— Czego chcesz od niej? — zapytał. — Co ona ci zrobiła?

— Ja nie chcę, żeby ona bawiła się z nami!

— Ale ja chcę.

—Ty? — spytał Józiek mierząc go roziskrzonymi od wściekłości oczyma. Nie był przyzwyczajony do tego, żeby mu kto opór stawiał, toteż oburzyła go harda postawa Jaśka. — Ty? — powtórzył z naciskiem i zbliżywszy się do niego z wyzywającą, pogardliwą miną, uderzył go pięścią pod brodę.

W tej chwili jednak Jasiek rzucił się na niego, chwycił go za kołnierz koszuli obu rękoma i ścisnąwszy tak mocno, że Józiek aż posiniał, odrzucił go w tył na kilka kroków.

Wrzawa powstała przy tej scenie i krzyki dzieci zwróciły uwagę starszych; ojciec Jaśka wychylił się oknem, a widząc Jóźka upadającego wznak i syna swego w groźnej postawie idącego za nim, zawołał głośno:

— Jasiu! Co ty robisz? Czemu go bijesz?

— To niech nie napastuje nikogo, kiedy mu nikt nic nie mówi — bronił się Jasiek.

— Tak, tak, on napastował — potwierdziły cienkimi głosikami dziewczęta.

Krawiec przestał strofować syna widząc, że nie miał racji, upominał tylko łagodnie, żeby się nie bili, że dzieci powinny być grzeczne. Józiek zaś, podniósłszy się z ziemi, nie miał ochoty wznawiać walki doświadczywszy siły Jaśkowej. Nigdy nie przypuszczał, że jej tyle posiadał, bo zawsze dotąd mu ustępował. Teraz przekonał się namacalnie, że ustępstwa Jaśka nie były słabością. To go do wściekłości doprowadzało, że nie mógł postawić na swoim, że wobec wszystkich był tak haniebnie upokorzony. W oczach iskrzących od gniewu i zaciśniętych zębach widać było, ile go to kosztowało, że nie mógł na razie pomścić się za to na Jaśku. Ten tymczasem, ochłonąwszy z gniewu, obejrzał się na dziewczęta, a widząc Antosię idącą ku schodom z lalką i dygocącą jeszcze z przestrachu, poszedł za nią i głosem niepodobnym całkiem do tego, jakim przemawiał do Jóźka, odezwał się miękko i łagodnie:

— Niech się panienka nie boi, on panience nie będzie już śmiał zrobić nic złego.

Antosia zatrzymała się na te słowa i popatrzyła na niego z zaufaniem.

Wtem na ganku pojawił się ojciec. Zobaczywszy córkę rozmawiającą z bosym chłopcem, zawołał surowym głosem:

—  Anfoinette! — i coś dalej, mówił do niej w tym samym języku, którego syn biednego rzemieślnika nie. rozumiał, ale treści słów się domyślał. Dziewczyna w czasie tej burzy słów ojcowskich drapała się szybko po stromych schodach na górę i już odtąd więcej nie pokazała się między dziećmi na podwórzu.

Czasami tylko widywały ją one przechodzącą z matką, siostrą i bratem do ogródka, od którego mieli swój klucz osobny. Zazdroszczono jej tego; dzieci czuły się pokrzywdzonymi, że nie wolno im wchodzić do ogródka, równie jak owym panienkom z góry. Niektóre z nich zaczęły teraz przyznawać Józkowi, że miał słuszność, gdy nie chciał się bawić z właścicielką lalki, kiedy ona taka wielka pani. Tylko siostry Jaśka stawały w jej obronie bardzo gorliwie. Jaś nic się nie odzywał, ale cieszyło go, że siostry ujmowały się za nią. Rad był, żeby i ona się dowiedziała, jak bardzo ją jego siostry polubiły.

Przypadek zrządził, że mógł jej to raz powiedzieć.

Ojciec Antosi bowiem, widząc go kilka razy idącego do szkoły, skorzystał z tego i dawał mu różne polecenia do miasta: to kupić marek pocztowych, to przynieść gazety, to papieru. Jasiek z ochotą spełniał te czynności i wskutek tego miał często sposobność bywania na górze i widywał tam małą Antosię. Nigdy jednak nie miał odwagi zagadać do niej przy rodzicach.

Ale raz zastał ją samą w sieni, przyrządzającą w malutkich cynowych naczyniach śniadanie dla lalki. Jasiek szedł właśnie z gazetami do jej ojca. Przechodząc mimo dziewczynki uśmiechnął się do niej przyjaźnie; dziewczynka odpowiedziała mu takim samym uśmiechem..

— Zjedz to... to dobre — rzekło dziewczątko przyciszonym głosem, z obawy, żeby ojciec lub matka nie słyszeli.

— Panienka taka. dobra... bardzo dobra — mówił Jaś patrząc z zajęciem na jej drobną twarzyczkę, bladziutką w tej chwili, jakby z alabastru była — moje siostry bardzo lubią panienkę.

— Tekla i Antosia... prawda? Wiem, które. Mnie także Antosia.

— Mam jeszcze trzecią, Polcie.

— Tej nie znam.

— Ta, co to z dzieckiem chodzi często.

— A, ta.

Na tym skończyła się rozmowa, bo drzwi od pokoju skrzypnęły i Jasiek poszedł dalej swoją drogą.

III

DAMA WIELKIEGO MIŁOSIERDZIA

Przed mieszkaniem hrabiny Gilskiej stało kilka eleganckich ekwipaży z herbami na drzwiczkach i galonowymi stangretami na kozłach. Damy arystokratycznego światka przybyły nimi na jakąś konferencję w kwestii dobroczynności.

Powiesz może, szanowny czytelniku, że nie znasz żadnych hrabiów Gilskich; przyznam ci się, że i ja nie znam, przynajmniej o ile sięgają moje skromne wiadomości w tym względzie, a jeżeli są jacy hrabiowie tego nazwiska, to hrabina Gilska z pewnością do nich nie należała. Hrabiostwo tych Gilskich datuje się od pierwszego ich wyjazdu za granicę, gdzie służba hotelowa za hojne naddatki zaszczyciła ich po raz pierwszy tym tytułem, następnie Mosiek, arendarz, a za nim dzierżawcy i służba domowa sankcjonowała ten tytuł i oswajała z nim uszy gości i okolicznych mieszkańców. Po jakimś czasie jako widomy znak hrabiostwa ukazał się herb z koroną na drzwiczkach karety, wyszukany przez starego guwernera w herbarzu; zwyczaj potwierdził te prawa do korony z dziewięciu pałkami, a niezadługo zapewne jaki nowy Paprocki , układając herbarz szlachetnie urodzonych, mając przedstawione sobie przez rodzinę Gilskich dowody ich hrabiostwa w biletach bankowych, wydrukuje ich nazwiska i herby, co będzie dla przyszłości niezbitym dowodem, i. za lat sto hrabiowie Gilscy będą liczyć się już do starych rodów magnackich, zasłużonych wielce krajowi. Jest to dość utarty sposób nobilitowania się, praktykowany z pomyślnym skutkiem przez wielu hrabiów galicyjskich . Hrabiowie Gilscy nie byli oryginalnymi w tym względzie, poszli tylko za przykładem innych.

Hrabina Gilska nie od dawna ukazała się na horyzoncie Krakowa. Przybyła tu nie znana prawie w arystokratycznym kółku; prędko jednak dała się poznać afiszując się ze swoją gorliwością religijną i kwestą dla biednych; tą drogą otworzyła sobie wstęp do kilku dam wyższego świata, poświęcających się kultowi miłosierdzia chrześcijańskiego. Hrabina Gilska stała się prędko arcykapłanką tego kultu, przesadzając inne w gorliwości i pomysłach. Nie dość, że należała do wszystkich stowarzyszeń religijnych i dobroczynnych, ale sama jeszcze na własną rękę założyła dwa nowe, a mianowicie: Stowarzyszenie Misjonarek i Towarzystwo Opieki nad Upadłymi Kobietami, które tym się różniło od stowarzyszenia zakonnego założonego w tym samym celu, że gdy to działało w obrębie murów klasztornych, tamto rozwijało czynność swoją w mieście, naprowadzając zbłąkane owieczki na dobrą drogę nie za pomocą klauzury, ale innymi, więcej światowymi sposobami, a nawet małżeństwem.

Do misji religijnych miała hrabina Gilska swoich agentów, ludzi świeckich, często nawet podejrzanej konduity, którzy młode Żydówki werbowali na łono katolickiego Kościoła, rozumie się, za dobrym wynagrodzeniem. Powiadano nawet, nie wiem jednak, o ile w tym było prawdy, że hrabina gorliwość swoją o krzewienie wiary katolickiej posuwała tak daleko, iż swego dalekiego kuzyna, donżuana dość pośledniego gatunku, który z jakąś piękną Żydóweczką, dość wątpliwej konduity, prowizoryczne zawarł związki, wspierała stałą pensyjką pod warunkiem, aby starał się Żydóweczką ową pozyskać dla katolickiego Kościoła. Takie zasługi zrobiły hrabinie rozgłos w mieście bigotów, gdzie zewnętrzna pobożność jest najlepszą rekomendacją na salony, a miernościom wyrabia sławę geniuszów. Toteż przed hrabiną otwarły się drzwi wielu dystyngowanych domów. Wiedziano tam wprawdzie o wątpliwym pochodzeniu jej hrabiowskiego tytułu, wiedziano nawet więcej, bo o jakichś skandalikach; ale świat wyższy umie być wyrozumiałym na podobne słabości, a hrabina miała wiele przymiotów, które ją robiły cennym nabytkiem w tych sferach: miała majątek, towarzyskie zalety w wysokim stopniu, ducha inicjatywy i choć nie była rzeczywistą hrabiną, umiała odgrywać jej rolę lepiej niźli niejedna rzeczywista.

Po dwóch czy trzech latach hrabiną stała się duszą wszystkich dobroczynnych zebrań, prezydowała na nich i zyskała sobie w mieście opinię damy wielkiego miłosierdzia.

Ośmielimy się wprowadzić czytelników na jedno takie zebranie, które właśnie odbywa się w mieszkaniu hrabiny. Miejscem zebrania jest salon wytapetowany biało w moire antiąue , z kilku okrągłymi lustrami w złoconych ramach. Meble żółtym atłasem kryte, bo ten kolor jest bardzo do twarzy hrabinie Ąurelii, która pomimo pobożnych westchnień do nieba nie zapomina i o przyjemnościach doczesnego żywota. Palisandrowy fortepian berliński i stół na środku, na którym przygotowano papiery potrzebne do sesji. Kwiaty w koszyku ozdobnym i papuga w złotej klatce dopełniały umeblowania salonu.

Kilka osób siedziało w salonie, między nimi trzy hrabiny ubrane z szykiem i elegancją loretek paryskich, jedna księżna, już niemłoda, w poważnej toalecie, młody ksiądz, nauczyciel dzieci hrabiny, a zarazem sekretarz Towarzystwa Misjonarek, jakiś członek Towarzystwa Dobroczynności, zarazem radca i senator byłej Rzeczypospolitej Krakowskiej, a wreszcie jedna dama z miasta, którą zaproszono do towarzystwa dla pokazania, że dobroczynne damy rekrutują się nie tylko z arystokratycznych rodzin. Ponieważ dama ta czuła się obcą w tym towarzystwie, hrabina Aurelia uważała sobie za obowiązek gospodyni bawić ją rozmową i usiadła przy niej.

Hrabina Aurelia mogła mieć lat trzydzieści kilka, nieco śniadej cery, oczy miała duże, a białka ich połyskiwały blaskiem perłowej konchy, spojrzenie zaś było leniwe, przeciągłe; włosy bujne, kasztanowate, upięte na głowie z fantazją i pewnym, artystycznym nieładem, z którym jej było do twarzy. Wzrost więcej niż średni nadawał jej postawę majestatyczną, a rozwinięte w całej pełni kształty imponowały okazałością i nęciły po wabem. W ruchach zdradzała się natura energiczna, namiętna, którą jednak umiała trzymać na wodzy przybraną powagą i spokojem.

W czasie kiedy rozmawiała z ową damą reprezentującą miasto, księżna usiadłszy przy fortepianie przegrywała sobie jedną ręką jakiegoś Szopenowskiego mazurka, radca z księdzem prowadzili cichą pod oknem rozmowę, damy zaś udzielały sobie różnych nowinek o skandalikach najświeższych i najświeższych modach, rozumie się — po francusku. Czekano na przybycie jeszcze kilku osób, a głównie na redaktora miejscowego dziennika. Była to figura ważna na posiedzeniach dobroczynnych, bo on miłosierne czyny kwestarek, które bez jego pomocy byłyby utonęły w wiecznej pamięci kilku biedaków, podawał do wiadomości całemu światu i przekazywał potomności drukiem.

Nadszedł niebawem ten pożądany historiograf , reprezentant opinii publicznej. Był to mężczyzna długi, chudy, z pergaminową twarzą, na której dominował nos w kształcie sępiego dzioba. Chuda jego szyja, poruszająca się wolno w obszernym halsztuchu, i kilka kosmyków długich, siwych, włosów, które spływały na ramię z wyłysiałej głowy — robiły go rzeczywiście bardzo podobnym do kondora.

Z nim razem wszedł do salonu jakiś cherlaczek, jakby w occie wymoczony, ze szkiełkiem w oku. Był to podobno potomek jakiejś znakomitej rodziny, który w genealogicznym drzewie swoim liczył szereg wojewodów i biskupów, sam zaś piastował zaszczytną godność członka Towarzystwa Świętego Wincentego a Paulo.

Z przybyciem tych panów rozpoczęło się posiedzenie, a rozpoczęło się modlitwą do Ducha Świętego, którą dmówił głośno nie ksiądz, jak się tego można było spodziewać, ale owo hrabiątko ze szkiełkiem na nosie. Wszyscy obecni za jego przykładem poklękli i szmerem ust powtarzali jego słowa, w których zaklinał na wszystkie świętości Ducha Świętego, aby raczył oświecić ich umysły i kierował ich czynnościami. Po dopełnieniu tej formalności — była to bowiem formalność, przyjęta zwyczajem na podobnych zebraniach — siedli wszyscy stoło stołu, a sekretarz Towarzystwa odczytał sprawosdanie z ostatniej wenty urządzonej na biednych, wydatki i dochody, z czego w rezultacie okazał się czysty dochód w kwocie 1 752 florenów 15 krajcarów, oprócz ;ego dwa dukaty w złocie, jeden talar pruski i jeden napoleondor . Z tej sumy księżna zażądała 500 florenów na pokrycie deficytu w swoich ochronkach, zostających Pod jej opieką; jedna z hrabin — 100 florenów jako miesięcznej pensji dla potomka znacznego rodu zrujnowanego nieszczęśliwymi okolicznościami; druga — takie 100 florenów dla sierot po hrabi X; członek Towarzystwa Świętego Wincentego a Paulo zastrzegł sobie 500 florenów dla swego Towarzystwa, hrabina Aurelia zaś ofiarowała się wziąć resztę na cele misyjne i dla kilku familii wstydzących się żebrać — i tak w krótkim czasie uporały się z całym funduszem i uważając tę sprawę już za załatwioną, wróciły znowu do żywej pogawędki prywatnej, podczas której księdzu polecono pójść do kasjera po pieniądze i wypłacić je według ułożonego programu. Kasjerem był ongi mąż hrabiny Aurelii, który — podług objaśnienia hrabiny — był cierpiącym mocno i z tego powodu nie mógł być obecnym na posiedzeniu.

Ksiądz jednak, pomimo że mu hrabina powtórzyła dwukrotnie, aby poszedł po pieniądze, nie spieszył się z tym wcale; spojrzał parę razy na swego radcę, jakby mu dawał jakieś zachęcające znaki, a widząc, że ten nie może jakoś zdecydować się na zabranie głosu, odezwał się sam:

— Za pozwoleniem pani hrabiny, pan radca chce zrobić jakąś uwagę.

Hrabina zmierzyła mówiącego chłodnym spojrzeniem i zwracając się do zmieszanego trochę radcy spytała niezadowolona:

— Pan chcesz coś powiedzieć?

— Ta... tak jest, pani hrabino, w kwestii rozdzielenia zapomogi.

— Słuchamy.

— Moim zdaniem podział, jaki państwo raczyliście zrobić, nie uwzględnia wszystkich instytucji dobroczynnych.

— Bo też to nie wchodzi w zakres naszych czynności — odrzekł za Hrabinę redaktor. — My mamy swoje instytucje, a że nasze panie z uwielbienia godną gorliwością zajmowały się urządzeniem wenty, sądzę więc, że mają wszelkie prawo rozporządzać zebranym przez siebie groszem na instytucje, które stoją pod ich dobroczynną opieką.

— Nie mamy obowiązku — dodało hrabiątko nosowym głosem — wspierać bezbożników i literatów; my mamy naszych biednych, których moralne przekonania są nam znane.

— W tym względzie — rzekł ksiądz z surową powagą - sąd Panu Bogu zostawić należy; Chrystus nakazał wspierać ubogich bez wyjątku i sam dał nam najwznioślejszy przykład uzdrawiając nawet pogan.

Hrabina Aurelia ruszyła się niespokojnie na krześle; inne damy także ruchami i spojrzeniami okazywały nieukontentowanie swoje, ale głośno nikt nie śmiał wystąpić przeciw kapłanowi. Radca, ośmielony milczeniem, odważył się zrobić uwagę, że pieniądze zbierano dla wszystkich biednych, że więc i Towarzystwo Dobroczynności ma prawo domagać się przynależnej mu części, a ksiądz poparł jego żądanie uwagą, że w mieście chodzą pogłoski, iż z instytucji dobroczynnych korzystają po największej części ludzie, którzy nie tyle wstydzą się żebrać, ile raczej wstydzą się pracować.

— Kto to może utrzymywać? — spytał redaktor. . — Mówią o tym dość głośno w mieście.

— Ulica — rzekło pogardliwie hrabiątko. — Nam wcale nie chodzi o to, co ulica sobie myśli.

— Ale ta „ulica" — rzekł ksiądz mierząc mówiącego poważnym wzrokiem — składa się po największej części, na te ofiary dobroczynne, ma więc prawo wiedzieć, jak jej wdowi grosz jest użytym i czy nie idzie na marne.

— Demagog — szepnęła cicho zgorszona księżna do hrabiny Aurelii. —  Jak możesz takiemu człowiekowi powierzać edukację twoich dzieci!

Hrabina ruszyła ramionami i rzekła tak samo cicho:

— Mój mąż ma słabość do niego.

W czasie kiedy te panie udzielały sobie nawzajem powyższych zwierzeń, zawiązała się żywa polemika między hrabiątkiem i redaktorem z jednej, a księdzem i radcą z drugiej strony. Pierwsi, osłaniając się powagą religii, występowali w obronie „swoich biednych", drudzy zbijali ich argumenta, wykazując fałszywą podstawę, na jakiej się opierały. Pomimo że używali dowodów głośnych, rozumnych i nacechowanych prawdziwą miłością bliźniego, nie byliby się utrzymali wobec większości, gdyby nie to, że radca w imieniu Rady Miejskiej oświadczył, że jeżeli przy podziale funduszów wszystkie instytucje dobroczynne nie będą uwzględnione, prezydent miasta będzie zmuszonym zabronić wszelkich went, loterii, eksploatujących grosz publiczny dla niektórych tylko uprzywilejowanych. Odezwanie się to radcy zamknęło usta opozycji i ta, robiąc z potrzeby cnotę, zdecydowała się część funduszów odstąpić na rzecz Towarzystwa Dobroczynności.

Na tym zakończyła się narada, po której ksiądz i radca, a następnie owa dama z miasta opuścili salon. Wtedy dopiero pozostali podnieśli głos oburzenia na przewrotność Rady Miejskiej, na indyferentyzm religijny, arogancję ulicy, a najwięcej dostało się księdzu. Panie nie mogły wydziwić się hrabinie Aurelii, że może cierpieć w domu swoim takiego człowieka, który pod suknią kapłana kryje najprzewrotniejsze zasady, o którym nawet jeden z dygnitarzy Kościoła niedawno się wyrażał, że ma sutannę podszytą reformatorskimi zachciankami, i przekonywały hrabinę, że dla zbawienia dzieci, dla zbawienia duszy swojej powinna co rychlej usunąć takiego księdza, choćby jej przyszło sprzeciwić się woli męża.

Zawziętość tych pań przeciw księdzu Piotrowi nie od dziś się datowała, a była tym zacieklejszą, że wyrodziła się z wielkich sympatii, jakie mu dawniej okazywały, gdy w charakterze katechety zjawił się był w domu hrabiny. Ksiądz był młody, przystojny; krucze jego włosy i czarne, głębokie oczy przy białej twarzy, okraszonej zdrowym rumieńcem młodości, zwracały uwagę i były przedmiotem rozmów w salonach. Mówiono sobie o nim jak o osobliwości i dla podziwiania tego cudu zjeżdżano się do domu hrabiny na naukę religii, i wtedy, kiedy ksiądz tłumaczył uczniom swoim tajemnice wiary, panie, siedząc na boku, przysłuchiwały się, a więcej jeszcze przypatrywały w pobożnym zachwyceniu i po cichu udzielały sobie uwag: „Ach! jak wzniośle mówi! A jakie ma przejmujące spojrzenie! Jakie białe ręce!" Żadna zaleta młodego katechety, czy to moralna, czy fizyczna, nie zdołała się ukryć przed gorliwymi słuchaczkami nauki religii. Niektóre gorliwość swoją tak daleko posuwały, że przysyłały powozy swoje po księdza, zapraszając go do siebie dla gruntowniejszego umocnienia się w wierze. Zarzucano go prezentami, począwszy od haftowanych robótek kobiecych, jak: stuł, komeżek, poduszek, aż do kosztowności, które mu ofiarowano to na msze, to na imieniny lub na pamiątkę. Hrabina Aurelia nie pozostała w tyle w okazywaniu swojej sympatii, a nawet entuzjazmu dla młodego kapłana i jak uległa owieczka z czcią i nabożeństwem całowała jego białe ręce i także zapraszała go na konferencje religijne i na rozbieranie różnych wątpliwości sumienia.

Nie wiadomo czy kapłan tak źle rozbierał te wątpliwości, nie w myśl swoich penitentek, czy jaką niedelikatną uwagą naraził je sobie lub nie chciał zrozumieć intencji pobożnych, dość że naraz entuzjastki zobojętniały dla księdza katechety, a niektóre z nich zaczęły z lekceważeniem i pogardą traktować dotychczasowy przedmiot uwielbień swoich. Hrabina Aurelia zjawiała się odtąd na lekcjach religii jedynie, aby kontrolować nauki księdza i wyrażać swoje oburzenie; ksiądz zdawał się nie uważać wcale tej zmiany i — jak dawniej z surową powagą przyjmował dowody sympatii broniąc się od nich obojętnością, tak teraz z równym spokojem znosił ostre uwagi i dokuczliwe przycinki hrabiny odpowiadając na nie z godnością i taktem znamionującym umysł wyższy. Hrabina nie ograniczyła jednak na tym swojej urazy do księdza; chciała go całkiem usunąć z domu, a że do tego potrzeba jej było sankcji mężowskiej, więc przedstawiła go przed hrabią jako człowieka wielce niebezpiecznego, niemoralnego i zarażającego umysły dzieci najzgubniejszymi naukami, na dowód czego przytoczyła, co na własne uszy słyszała: że nauczał dzieci, iż hrabia, tak jak każdy inny człowiek, obowiązany jest pracować; że kto używa bez pracy, dopuszcza się zbrodni względem społeczeństwa, bo biorąc od niego wszystko, nic mu w zamian nie daje; nazwał nawet po prostu takie życie bez celu i bez pracy przestąpieniem siódmego przykazania. Hrabina recytowała te gorące nauki z oburzeniem i usiłowała w mężu obudzić równeż uczucie.

Mąż wysłuchał tego doniesienia ze stoicką powagą, dłubiąc piórkiem w zębach, i na razie nic nie odpowiedział. Po kilku dniach dopiero zdobył się na stanowczą decyzję w tej sprawie, której się jednak hrabina wcale nie spodziewała, bo oddał księdzu zupełnie kierunek wychowania synów. Na jego także wyraźne żądanie hrabina musiała pozostawić księdza nadal w obowiązkach sekretarza Misjonarek, od czego miała zamiar odsunąć go zupełnie. Kosztowało ją to wiele, że nie mogła postąpić, jak chciała, ale musiała ulec woli męża, bo posiadał on talizman, którym wywierał wszech-' władny wpływ na tę dumną, upartą i energiczną ko bietę, a talizmanem tym był kluczyk od kasy wertheimowskiej. Hrabina bowiem nie miała żadnego własnego majątku, gdyż pochodziła z rodziny całkiem zrujnowanej, i w tym względzie zależała zupełnie od męża.

W pierwszych latach pożycia kluczyk był we wspólnym posiadaniu obojga, ale gdy hrabina zaczęła pozwalać sobie wydatków, które z przerażającą szybkością wypróżniały kasę, gdy oprócz tego postępowanie jej dało kilkakrotnie hrabiemu powód do podejrzeń i niezadowolenia, objął na powrót kluczyk w swoje wyłączne posiadanie i tym zdobył sobie przynajmniej pozorną uległość żony, bo w wypadkach, gdzie nie wystarczała prośba, perswazja, nawet rozkaz, hrabia groził żonie uszczupleniem funduszów i tym pokonywał jej upór, jak właściciele menażerii pokonywują pokazaniem żelaznej laseczki dzikość rozhukanych zwierząt. Rzadko używał tej pogróżki, ale hrabina pamiętała o niej dobrze i dlatego często naginała się do jego woli, choć w duszy buntowała się i oburzała przeciw takiej tyranii. Z tego samego powodu znosiła w swoim domu obecność księdza, którego nienawidziła z całej duszy. Przed przyjaciółkami swymi, jak słyszeliśmy, przedstawiła tę rzecz jako ustępstwo, które robiła z miłości dla męża, gdy mówiła: „On. ma słabość do tego człowieka".

Po wypowiedzeniu całego oburzenia, jakim szanowne grono przejęte było względem przewrotnego księdza, zwrócono rozmowę na inne przedmioty. Między innymi hrabina Aurelia zaproponowała swoim koleżankom zakupienie do sali posiedzeń obrazu świętej Magdaleny, jako patronki upadłych kobiet. Damy uznały to za bardzo szczęśliwy pomysł, a jeszcze więcej ucieszyły się, gdy im oznajmiła, że właśnie jeden z artystów ma taki obraz do zbycia. To powiedziawszy zadzwoniła i kazała lokajowi przynieść ze swego pokoju obraz.

Była to robota dość mierna, malowanie twarde, rysunek pełen błędów, ale oświetlenie efektowne zachwyciło damy i obraz powitały głośnymi okrzykami podziwu na różne tony. Hrabiątko, które znając się trochę więcej na sztuce, nieco chłodniej zapatrywało się na obraz, oświadczyło, że to i owo dałoby się temu zarzucić; ale że malarstwo religijne wspierać należy, że w wieku bezbożności i materializmu tak mało malarzy poświęca się temu rodzajowi, zgodziło się także na zakupno obrazu, obiecało nawet napisać o nim obszerny artykuł w gazecie, jako o pocieszającym objawie budzącego się u nas malarstwa religijnego, czemu panie gorąco przyklasnęły. Obraz był zakupiony za pięćset florenów.

Załatwiwszy się z tą kwestią wrócono znowu do ploteczek, komeraży , do rozmowy o strojach, kazaniu księdza Feliksa, po czym panie opuściły salon, eskortowane do powozów przez wymokłe hrabiątko i szanownego redaktora, hrabina Aurelia zaś poszła zmienić toaletę. Na sesję bowiem, odpowiednio do godności przełożonej poważnej instytucji, wdziała strój czarny, jakkolwiek nie bardzo jej w nim było do twarzy; był to rodzaj poświęcenia z jej strony na rzecz biednych.

Teraz spieszyła przywdziać się w żywsze kolory i w godzinę potem wróciła znowu do salonu w sukni żółtej, wyciętej w kwadrat, który odsłaniał cząstkę ukrytych skarbów jej okazałych wdzięków, i z pąsową kamelią we włosach.

Niezadługo potem lokaj zameldował jakiegoś pana Odelskiego.

— Proś — rzekła hrabina i usiadłszy na krześle, czekała na wejście zapowiedzianego gościa.

Wszedł mężczyzna młody, blondyn, z rembrandtowską bródką, przystojny, lubo w piękności jego nie było nic męskiego. Twarz delikatna, różowa, ruchy, układ cały wyrażał zniewieściałość, jaką mają zwykle mężczyźni wychowani przez kobiety, w otoczeniu kobiet i psuci przez nie. Hrabina przywitała go uprzejmym uśmiechem, podczas którego oczy jej, wpatrujące się w niego z zajęciem, zapłonęły silniejszym blaskiem, a śniada twarz zafarbowała się zarumienieniem, w którym zdradzało się wzruszenie. Nie ruszając się z miejsca, podała mężczyźnie na powitanie rękę, którą on namiętnie do ust przycisnął.

— Dokąd to znowu ptaszek frunął wczoraj? — spytała. — Posyłałam dwa razy do pana i lokaj zastał drzwi zamknięte. Nicdobrego — dodała z udanym gniewem — lampartujesz mi się.

— Byłem na studiach... za miastem.

— Na studiach pięknych modelek.

— Jak honor kocham, studiowałem tylko martwą naturę — mówił z żartobliwym patosem, siadając obok hrabiny na kozetce.

— Pytałam o pana księdza Jana; powiedział mi, że zaniedbujesz się w służbie bożej, że już od tygodnia nie widział cię w kościele. Psujesz mi się, kawalerze.

— Nie chcę tylko być natrętnym Panu Bogu.

Zatkała mu usta ręką.

— Cicho, bluźnierco! musisz się wyspowiadać z tego grzechu.

— Przed tobą, hrabino, zawsze, ze wszystkich grzechów.

— Byłaby ich spora litania, boś znany jako bałamut i wielkie nicdobrego. Mówiono mi, że z jakąś sędziną spacerujesz po Plantach.

— Na miłość boską, hrabino, jeżeli masz mnie o kogo posądzać, to przynajmniej nie o takie antyki!

— Mówiono mi, że to romansowa bardzo niewiasta.

— Tak, zęby zjadła na tym i dlatego musiała sobie nowe sprawić, a maluje się, że ja lepiej bym nie potrafił.

— A propos malarstwa. Podczas kiedy ty, wietrzniku, upędzasz się Bóg wie dokąd i za czym, ja tu tymczasem załatwiam twoje interesa.

— To nie nowina, hrabino, że jesteś moim aniołem opiekuńczym.

— Pochlebca! — rzekła uderzając go ręką, którą on przytrzymał w swoich rękach i do ust podniósł.

— Więc jakiż to interes?

— Sprzedałam twoją Magdaleną.

— Kieszeń moja składa pani za to najniższe dzięki.

— I postarałam się o przychylną recenzję w gazecie o tym obrazie.

—  Święta Magdalena ma szczęście.

— Czemu nie poświęcisz się wyłącznie malarstwu religijnemu? To tak wzniosły przedmiot dla sztuki.

— Mam właśnie na myśli dwa obrazy religijnej treści.

— Daj mi o nich notatkę, postaram się, żeby była wzmianka w gazecie. Jakież to obrazy?

— Święta Zuzanna i Ewa w raju — rzekł świejąc się.

—E, niepoprawny z ciebie trzpiot — powiedziała hrabina na pół z gniewem i skarciła go znowu klapsem. — Nie można z tobą na serio mówić. — Mów, mów, hrabino, ale o tym, co mnie najwięcej obchodzi, co stawiam wyżej nad sztukę, nad wszystko na świecie!

To mówiąc wziął ją za obie ręce i patrząc w nią wzrokiem kochanka, oczyma powiedział jej, o czym chciał mówić. To spojrzenie rozbroiło hrabinę, twarz jej złagodniała i uśmiechnęła się. Nagle ręka jej, spoczywająca w dłoni malarza, zadrżała i cofnęła się prędko, bo ujrzała męża wchodzącego do salonu. Artysta zerwał się z kanapy, pomieszany jak student, i nie wiedział, co powiedzieć.

— Pan odchodzisz — odezwał się hrabia — nie zatrzymuję pana... żegnam.

To powiedziawszy skinął mu niedbale głową i nie zważając na niego, chodził dalej po pokoju. Artyście nie pozostawało nic po takim przywitaniu, jak pożegnać się i wyjść co prędzej.

— Czego ten błazenek chciał tutaj? — spytał hrabia po jego odejściu hrabiny.

— Wszak wiesz, że maluje mój portret — odrzekła zdobywając się na odwagę, którą na chwilkę straciła.

— Taki bazgracz! — rzekł pogardliwie.

— Czy masz lepszego? — spytała drwiąco.

— Znam i nawet poprosiłem jednego z nich, aby jutro pofatygował się do mnie w tym względzie. Dlatego możesz śmiało dać odprawę temu bazgraczowi. Możemy zaraz tę sprawę załatwić, jest papier, pióro — dodał wskazując na stół, gdzie leżały te przybory, nie sprzątnięte jeszcze po sesji.

— Dlaczegoż tak nagle?

— Czy potrzebujesz do tego ważnego listu tak długiego namysłu? — spytał z ironicznym uśmiechem.

Hrabina, nie odpowiedziawszy na to pytanie, wstała zadąsana i usiadła przy stole.

— Cóż więc mam napisać temu panu?

— Napisz mu, żeby nas uwolnił od swoich wizyt. Możesz napisać, w jakiej chcesz formie, byleby sens był ten sam.

Hrabina zaczęła pisać, hrabia przechadzał się po salonie.

Był to mężczyzna już niemłody, ale nie tylko lata przyprószyły włosy jego wczesną siwizną; wpływały na to więcej może moralne powody, do czego niemało przyczyniała się hrabina, a więcej jeszcze stanowisko, na jakim go los postawił, a z którym przekonania jego były w ciągłej rozterce. Z tego, co się powiedziało powyżej, iż nie spełnił życzeń żony względem oddalenia księdza Piotra, ale owszem, oddał zupełnie w jego ręce wychowanie synów swoich, domyślić się trzeba, że hrabiego nie gorszyły wcale zasady, wpajane przez niego, ale nawet je pochwalał. Z książek i broszur, które spoczywały na jego biurku, a które czytywał pilnie po nocach, widać było, że był wykształconym, postępowym. A jednak mimo to hrabia "należał do wszystkich stowarzyszeń bigoteryjnych, które więcej oparte są na hipokryzji niż na prawdziwej religijności i w których cele dobroczynne, wspieranie prawdziwie biednych, stoją na ostatnim planie; używał tytułu, o którego czczej wartości był przekonany; bywał w towarzystwach, których sposób życia potępiał i zasad nie podzielał. Czemu? Bo nie miał dość silnej woli, aby otwarcie wystąpić ze swoimi przekonaniami, zerwać stosunki, w jakie okoliczności go wciągnęły. Stawiał temu wszystkiemu milczącą opozycję, ale nie mógł się odważyć na reformację. Bał się skandalu, gadań, krytyki, bo lubił przede wszystkim spokój.

Było coś hamletowskiego w nim; myśli buntowały się niespokojnie, ale na czyn zdobyć się nie mógł. Na tym pasowaniu się wewnętrznym zeszło mu życie i walka ta wyryła na jego twarzy ślady przedwczesnej starości, i nadała jej wyraz cierpkiej ironii, która była jedyną bronią, jakiej używał dla zamanifestowania swoich przekonań. Bano się jego złośliwości, sarkazmów, jakich nie szczędził ludziom, z którymi żyć był zmuszony; unikano z nim drażliwych dysput, ale znoszono go, daleko bowiem mógłby być niebezpieczniejszym, gdyby, odepchnięty przez nich, stanął jawnie przeciw nim w opozycji. Szło im tylko o zachowanie pozornej zgody, a hrabia szanował pozory.

Dla uzupełnienia portretu hrabiego dodamy, że powierzchowność jego była pełna dystynkcji, powagi i inteligencji. Wyniosłe i pięknie sklepione czoło, przedłużone łysiną, znamionowało głębszy umysł; blada i spokojna twarz, z wielkimi angielskimi faworytami i okularami w złotej oprawie, imponowała szlachetną dumą.

Kiedy hrabina, skończywszy pisanie listu, położyła pióro, zbliżył się do stolika, wziął papier w rękę, przeczytał, a oddając go żonie rzekł:

— Dobrze... a teraz zaadresuj z łaski swojej.

— Więc przypuszczasz, że znam adres tego pana? — spytała wstając i patrząc na niego z pogardliwym wyrzutem.

— Wcale nie przypuszczam... bo jestem tego pewny.

— A gdybym ci powiedziała, że nie wiem, nie pamiętam?

— Przypomnij sobie — rzekł hrabia obojętnie. —

Nie zechcesz przecież, żebym był zmuszony pytać się o to twego lokaja lub panny służącej?

Hrabina z oznaką mocnej irytacji usiadła przy stoliku napisała adres. Potem, rzuciwszy list przed niego, rzekła:

— Masz!

— Dziękuję ci — odrzekł hrabia tym samym tonem spokojnym i zabrawszy list wyszedł z salonu.

IV

RĘKA RĘKĘ MYJE

Przed zielony dom na przedmieściu, któryśmy w pierwszym rozdziale opisali, zajechała jednego pięknego dnia lśniąca kareta z wygalonowaną służbą na koźle. Wypadek ten, niesłychany w dziejach przedmieścia, zainteresował w wysokim stopniu nie tylko mieszkańców domku, ale i sąsiadów, którzy przez małe okienka, zasłonięte geraniami i pokrzywką, wychylali ciekawe głowy, a niektórzy przyszli aż przed drzwi domku.

Z powozu wysiadła okazała dama, którą my już znamy jak hrabinę Aureiię, i zapytała o mieszkanie państwa Linowskich. Szewc, właściciel domku, obnażywszy poprzednio łysinę swoją z haftowanej czapeczki, ofiarował się jaśnie wielmożnej pani za przewodnika. Idąc przodem spojrzał z dumą na gapiącą się gromadkę, że taki honor spotkał go i dom jego, i dziękował w duszy Bogu, że się nie pospieszył iść dziś rano znowu upominać się o komorne u nowego lokatora, u którego hrabiny bywają. Ślubował sobie czekać cierpliwie, aż sami sobie o zapłacie przypomnieć raczą. Idąc tak, zatopiony we własnych myślach, nie spostrzegł, że hrabina w sieni się zatrzymała i zawołała na siedzącego W powozie może czternastoletniego chłopczyka, aby szedł z nią razem. Szewc zaprowadził ich z uszanowaniem aż do samych drzwi na górze, spodziewając się za tę przysługę przynajmniej uprzejmego podziękowania, ale hrabina nie miała czasu na to, bo w tej chwili drzwi się otwarły i Iinowski wraz z żoną zjawili się na przyjęcie gości i wprowadzili ich do wnętrza.

— Ależ to wcale milutkie mieszkanie — rzekła hrabina rozglądając się po pokoju — bardzo miłe.

— I widok ładny — odezwała się Linowska, a na dowód tego otworzyła okno, z którego (rzeczywiście obszerny był widok na ogrody, pola i wzgórza.

Hrabina usiadła; dzieci Linowskich, przywołane z drugiego pokoju, zbliżyły się, by ucałować rękę dostojnej pani. Kiedy przyszła kolej na Adasia, hrabina zatrzymała go dłużej przy sobie i rozgarniając mu kędzierzawe włoski nad czołem, pocałowała go serdecznie, a przypatrując się z zajęciem jego pięknej twarzyczce, rzekła do rodziców:

— A cóż to za śliczny chłopiec robi się z tego waszego Adasia! Istny kupidynek.

Twarze rodziców rozpromieniły się tą pochwałą, jakby słowa hrabiny były słonecznymi promieniami.

— A mój Loluś słaby — odezwała się znowu hrabina odmiennym nieco tonem, bo nastrojonym smutnie. — Doktorzy kazali mu leżeć. Biedaczek nudzi się okropnie, a Zyzio nie ma czasu z nim się bawić, bo zajęty naukami. Obiecałam, że mu przywiozę Adasia, żeby się rozerwał trochę. Wszak pozwolicie?

— Oh! pani hrabino — zawołał żywo Linowski, ucieszony zaszczytem, jaki spotkał jego syna.

Adaś także ucieszył się, bo nieraz już bywał w domu hrabiny dla towarzystwa jej młodszego syna, z którym był w równym wieku, i wiedział z doświadczenia, jakie go tam czekały przyjemności, wygody, zabawki, cukry.

— Zyziu! Nie przywitałeś się z panienkami! — rzekła hrabina spostrzegłszy, że syn stoi wciąż przy jej boku.

Był on właśnie w tych latach, w których chłopcy są najnieznośniejsi, najniezgrabniejsi i nieśmieli — w chwili przejścia z dzieciństwa do młodzieńczego wieku; za starym się już czuł na dziecko, a jeszcze za młodym, aby grać rolę młodzieńca bez zrobienia się śmiesznym. Ta niezdecydowana pozycja objawiała się w nieśmiałych i jakby skrępowanych ruchach, w twarzy, o której nie można stanowczo powiedzieć, czy jest piękną, czy brzydką, tak niefortunnie przedstawiały się piękne jej rysy w chwili przemiany; wzrost wybujały przyczyniał się także niemało do powiększenia jego niezgrabności.

Na słowa matki poruszył się niespokojnie, nie wiedząc, co z sobą zrobić, i spoglądał z pewnym zakłopotaniem na dwie dziewczynki, które, stojąc przy ojcu swoim, przypatrywały mu się ciekawie.

— No, Zyziu — powtórzyła matka.

Chłopiec postąpił parę kroków naprzód, ale stanąwszy przed dziewczynkami nie wiedział, jak się zabrać do powitania ich. Dawniej całował je bez namysłu, gdy były dziećmi, a on małym chłopcem, ale teraz nie wiedział sam, jak zrobić.

— No, pocałuj Belcię — mówiła matka bawiąc się jego zakłopotaniem — wszak to twoją narzeczona.

W dziecinnych zabawach zawsze ją dawniej tak nazywał.

Belcia w czarnych loczkach, które się trzęsły koło jej brzoskwiniowej, twarzyczki, zbliżyła się pierwsza i podniosła rumiane usteczka ku hrabiczowi. On pochylił się, dotknął jej twarzy ustami i w tej chwili zarumienił się mocno, że aż matka śmiać się z tego musiała. Linowscy oboje śmieli się także za przykładem hrabiny.

— Prawda, jaki to dzik zrobił się z mojego Zyzia? To ksiądz Piotr tak mi go popsuł, a męczy go naukami, że mi aż pomizerniał z tego. Muszę go wziąć ze sobą tego roku do Marienbadu, żeby sobie odpoczął trochę. Idźcie, dzieci, bawić się. Adasiu, rozruszaj trochę Zyzia.

Adaś, choć młodszy o lat kilka, ale śmielszy, jako w domu, i do tego żywego z natury usposobienia, pociągnął hrabicza w inny kąt pokoju, gdzie leżały nagromadzone dziecinne zabawki. Panienki zbliżyły się tam także i wnet małe to gronko rozruszało się tak, że zrobiło się gwarno i wesoło.

Tymczasem hrabina, której uwagę zwróciła robota na krosnach, zbliżyła się ku oknu. — Co to robisz, moja droga?

— Haftuję ornat — odrzekła Linowska odkrywając całość.

— Ach! Jaki prześliczny, jaki gustowny deseń! Czy to już dla kogo przeznaczone?

— Jeszcze dla nikogo. Mam nadzieję, że się kto trafi. —Ale trafi, bez wątpienia. Albo wiesz co, ja ci to puszczę na loterię; damy bilety po dwa reńskie, to więcej uczyni, niż gdyby kto tak nabył.

— Pani hrabina zawsze tak łaskawa na nas — rzekł Linowski całując ją w rękę z owym wiecznie ugrzecznionym na ustach uśmiechem.

— To przecież mój obowiązek; gdybym rozporządzała własnym majątkiem i wam byłoby lepiej, ale wy dobrze wiecie, że ja sama jestem na łasce.

Tu dla objaśnienia czytelnika co do stosunku, jaki zachodził między hrabiną a rodziną Linowskich, musimy powiedzieć słów kilka.

Adela była daleką krewną hrabiny i mieszkała dawniej przy niej w roli rezydentki i powiernicy, spełniając przy tym obowiązki garderobiany. Pozycja biednej i do tego nieładnej panny w domu hrabstwa była nie do pozazdroszczenia; dopuszczano ją wprawdzie do towarzystwa w salonie, ale ta łaska była jej więcej uciążliwą niż przyjemną. Traktowano ją tam bowiem z protekcjonalną grzecznością, młodzież z litości brała czasem do tańca, i to wtedy, gdy potrzeba było pary do skompletowania kadryla; i panie od czasu do czasu uważały sobie za obowiązek rzucić jej słów kilka, a przy stole zajmowała ostatnie miejsce. Dla osoby młodej jeszcze takie życie nie wystarczało do szczęścia; panna miała pretensje do małżeństwa, a w tej sferze, w której żyła, ani marzyć mogła o czymś podobnym.

Na szczęście znalazł się guwerner, który w chwilach wolnych od swoich obowiązków, skazany na częste przebywanie w jej towarzystwie, zaczął jej okazywać pewną sympatię i zajęcie. Guwernerem tym był Linowski. Człowiek układny, grzeczny, nie przekraczający w niczym granicy swego stanowiska w pańskim domu, umiał pozyskać sobie względy hrabstwa, szczególniej hrabiny, bo hrabiego raziła trochę jego uniżona, lokajska grzeczność i nieraz mówił przed żoną, że Linowski daleko lepszym byłby na kamerdynera niż na nauczyciela, że nie umie w uczniu wzbudzić należytego uszanowania dla siebie. Hrabina nie podzielała wcale tych poglądów męża i uważała Linowskiego za ideał guwernera, a nawet powierzała mu nieraz interesa drażliwej natury, z których wywiązywał się zawsze bardzo dobrze. Był dyskretnym, umiał milczeć, nie widzieć tego, czego sobie nie życzono, i odzywał się zawsze w porę. Znając niezbyt przychylne dla siebie usposobienie hrabiego, przewidywał, że niedługo będzie mógł się utrzymać na stanowisku guwernera, zwłaszcza że wiadomości jego nauczycielskie nie sięgały tak wysoko, aby mógł kierować nadal wychowaniem hrabicza; chciał więc w inny sposób zabezpieczyć sobie przyszłość i zwrócił uwagę na pannę Adelę. Małżeństwo z kuzynką hrabiny schlebiało jego próżności i zarazem dawało mu nadzieję, jeżeli nie posagu, to przynajmniej protekcji i pomocy, a gdy spostrzegł, że panna Adela nie byłaby od tego, ośmielił się zwierzyć hrabinie ze swoimi intencjami.

Były one jak najlepiej przyjęte; hrabina bowiem miała ochotę pozbyć się kuzynki, która — bądź co bądź — była zawsze niepotrzebnym ciężarem i nieraz jej zawadzała. Wydalić ją po prostu z domu było niepodobieństwem; hrabina dbała bardzo o pozory, a przy tym kuzynka była w posiadaniu wielu sekretów domowych, które przy niedyskrecji z jej strony mogłyby wiele -szkodzić opinii hrabiny; wydając ją zaś za mąż, i to według jej życzenia, nie tylko nie narażała jej sobie, ale stawała wobec niej w roli opiekunki dbającej o jej szczęście. W taki sposób małżeństwo przyszło bardzo prędko do skutku z zadowoleniem stron obu.

Właśnie wtedy hrabina miała zamiar sprawić nowe meble, wybrakowano więc stare na wyprawę dla panny młodej, toż samo zrobiono z bielizną i innymi porządkami domowymi; wszystko, co było niepotrzebne w domu, ofiarowano nowożeńcom na gospodarstwo, dodano do tego kilka prezencików, jakieś klejnociki, parę losów premiowych, dwa dukaty z Matką Boską, sto guldenów w gotówce, a Linowskiemu w miejsce posady nauczyciela, z której, rozumie się, skwitować musiał, wyrobiła hrabina zarząd dwoma domami w Krakowie, których właściciele mieszkali na Podolu. Przynosiło mu to około trzystu florenów i mieszkanie gratis, nie licząc innych, pobocznych dochodów, jakie sobie umiał wyrobić na tej posadzie. Po kilku latach jednak właściciele powrócili i objęli sami zarząd swoich domów; rozstali się nawet nie bardzo dobrze z Linowskim, bo przy obrachunkach pokazały się jakieś niedokładności.

Próbowała potem hrabina wyrobić swemu protegowanemu miejsce sekretarza przy jakiejś instytucji publicznej, ale hrabia, który był tam jednym z wpływowych członków, stanowczo sprzeciwił się temu utrzymując, że Linowski ani zdolnościami, ani charakterem nie odpowiada tej posadzie. Hrabina nie omieszkała dla własnego usprawiedliwienia powtórzyć zdania męża Linowskiemu, co go, i tak już źle usposobionego do hrabiego, zrobiło jeszcze większym nieprzyjacielem jego; lecz.hrabiny to nie martwiła wcale, bo właśnie jej szło o to, aby powiernicy jej byli całkiem po jej stronie i podzielali wraz z nią niechęć do hrabiego.

Próbowała jeszcze w kilku miejscach znaleźć dla Linowskiego jakie korzystne zatrudnienie, ale jej się to nie udawało albo też, jeżeli udało, to nie na długo, bo Linowski źle i niedbale pełnił obowiązki, opuszczał się w pracy, licząc zawsze na pomoc hrabiny, która rzeczywiście wspomagała go, o ile mogła. Rozumie się, pomoc ta nie szła z jej kieszeni, bo hrabina tłumaczyła się, zwykle, że nie rozporządza majątkiem, ale umiała zawsze wyszukać dla swoich protegowanych jakieś nowe. źródło dochodów. To urządzała na ich korzyść jakąś loterię, to zbierała składki, to nastręczała im jaki łatwy a korzystny zarobek. I teraz nie przybyła z próżnymi rękoma, bo znaczna część pieniędzy z wenty, które przypadły na hrabinę, dostała się Linowskim, za co obsypano ją podziękowaniami, nazywając aniołem opiekuńczym, dobrodziejką etc. Linowski do ziemi prawie zginał się w ukłonach, przejęty wdzięcznością, a gutaperkowa twarz jego układała się w wyraz głębokiego wzruszenia.

Po załatwieniu aktu miłosierdzia, który hrabina dopełniła, trzeba jej to przyznać, z wielką delikatnością i poszanowaniem względów należnych nieszczęściu, wzięła potem poufale Adelę pod rękę i poszła z nią do drugiego pokoju na tajną konferencję. Linowski tymczasem zbliżył się do bawiących się dzieci i udawał mocno zajętego nimi, choć uwaga jego była zaprzątnięta ową tajemną konferencją. Patrzał na dzieci uśmiechając się, a słuch wytężał w stronę drzwi; nie mógł jednak nic usłyszeć, bo panie rozmawiały zniżonym głosem. Kilka razy tylko, gdy hrabina nieco podniosła głos, doszły do niego wyrazy, z których się domyślił, że mowa była o mężu hrabiny i że mówiąc o nim była zirytowaną. Przekonawszy się, że niewiele w ten sposób się dowie, zajął się więcej dziećmi, szczególniej młodym hrabią, którego traktował z pewnym respektem, jakby już dorosłego człowieka, i tytułował go panem hrabią. Szło mu widocznie o skaptowanie sobie łaski hrabicza na przyszłość; pod tym względem był bardzo zabiegliwy i staranny. W grze, w jaką bawiły się dzieci, brał stronę hrabicza, pomagał mu, strofował dzieci, jeżeli które z nich nie dość z uwagą traktowało go. Była to troskliwość posunięta do przesady i obrzydliwa ze względu na źródło, z którego pochodziła. Zyzio jednak ani się nawet zastanawiał nad tym, ani uważał owej lokajsko-rodzicielskiej troskliwości, zajęty zabawą. W gronie wesołych i ruchliwych dzieci rozbawił się na dobre; najwięcej rozruszała go Belcia, która spojrzeniami swoich czarnych, tareczkowatych oczek skakała ciągle do jego twarzy, śmiała się i pustowała, kilka razy wśród gry poczęstowała go mocnym klapsem, za co jej ojciec upomnieć nie omieszkał. Zyzio śmiał się, rozgadał i ożywił, że hrabina, wróciwszy z drugiego pokoju, ze zdziwieniem spostrzegła, że aż rumieńców dosta..

— Muszę ja tu częściej go posyłać, to ożyje, rozrusza się — rzekła. — Q! całkiem inaczej wygląda — mówiła dalej, odgarniając mu włosy znad czoła. — Ale ty całkiem spocony jesteś. A to go panienki porządnie wzięły w obroty! Odpocznij sobie trochę, bo niezadługo pojedziemy. Adaś nie ubrany?

— On zaraz będzie gotów — rzekł ojciec. Rzeczywiście wyekwipowanie młodego Linowskiego niewiele zabrało czasu; dano mu, co najpotrzebniejszebo rodzice wiedzieli, że reszta znajdzie się w domu hrabiny. Adaś był z młodszym synem hrabiny nie tylko w równym wieku, ale i wzroście, i suknie hrabicza wybornie się na niego nadawały. Z każdej takiej wizyty do hrabiny Adaś coś z tych rzeczy przywoził na sobie do domu.

Gdy Adaś był gotów i Zyzio dostatecznie się ochłodził, nastąpiło uroczyste i czułe pożegnanie rodziny całej z hrabiną. Najprzód panienki rzuciły się do ucałowania ręki hrabiny, hrabina całowała je nawzajemw czoła, w główki i przy tej sposobności Antosia otrzymała na pamiątkę obrazek z francuską modlitwą, który hrabina wyjęła z książki do nabożeństwa — hrabina bez książki do nabożeństwa i flakonika z wodą kolońską nie ruszała się nigdzie - a Belcia — pierścioneczek złoty z turkusem. Matce panienek dostało się przynajmniej ze sześć całusów w powietrzu, wśród wzajemnych dygów, a Linowski, stojąc w otoczeniu dziatwy, ciągle dawał nurka głową dla złowienia ręki hrabiny i wyciśnięcia na niej pocałunków bez liku.

Wreszcie hrabina wraz z chłopcami wyszła wyprowadzona aż na ganek przez całą rodzinę. Już była na dole, a jeszcze Linowski kiwał się i kłaniał, ile razy hrabina w górę spojrzała.

Na dole, na podworcu i w sieni, mnóstwo było ciekawych; wszyscy prawie, którzy widzieli przybycie hrabiny, chcieli się doczekać, gdy będzie wychodzić. Zrobiło to niemałe wrażenie w tej gapiącej się czeredzie, że hrabina tak długo bawiła na górze, większe jeszcze — gdy zobaczyli syna nowego lokatora wsiadającego z nią razem do powozu. Już teraz nie było wątpliwości, że to jakaś znakomita, ale zubożała rodzina zamieszkała pięterko zielonego domu, a właściciel jego, szewc, nosił odtąd o kilka cali wyżej głowę z dumy, że jego domowi ten zaszczyt dostał się w udziale, i nieraz w piwiarni przy kufelku piwa nawiasowo wtrącał przy lada sposobności jakąś wzmiankę o tej hrabskiej rodzinie, co mieszka w jego kamienicy.

V

HRABINĘ MALUJĄ

Na drugi dzień po wizycie hrabiny w mieszkaniu pańswa Linowskich panował ruch niezwykły. Wynoszono wszystkie sprzęty z ostatniego pokoju, zapuszczono powtórnie podłogę, wymyto okno i ustawiono w nim kilka wazoników z kwitnącą pelargonią, heliotropem i rezedą. Następnie pownoszono tam, jakie były najparadniejsze, meble: wygodną sofę, fotele i kilka misternych drobiazgów. Na ciekawe zapytywania dzieci, co tam będzie, odpowiadała matka, że tam malarz będzie malował Belcię, Antosię, a może i hrabinę.

Niebawem posłaniec z miasta przyniósł jednego dnia kilka, płócien w blejtraniach , sztalugę malarską i pudło z farbami, a w jakiś czas potem pojawił się sam malarz. Był to właśnie ów blondyn z rembrandtowską bródką, którego widzieliśmy w salonie hrabiny. Linowscy przyjęli go z oznakami wielkiej gościnności, a stary Linowski z właściwą sobie wprawą i zręcznością utorował rozmową i obejściem pierwsze zbliżenie się i wzajemne poznanie. Zaczęto mówić o sztuce. Artysta . zachwycał się pięknością córeczek państwa Linowskich, mówił, że dawno już życzył sobie malować je, ale jako nieznajomy całkiem, nie wiedział, jak dojść do tego; że dopiero później, dowiedziawszy się, iż to jest kuzynostwo hrabiny, ośmielił się użyć jej pośrednictwa do tego. Rodzice wyrazili artyście radość swoją, że ich córeczki zdołały zwrócić uwagą takiego artysty, i oświadczyli, iż czują się niezmiernie szczęśliwymi, że będą przez jego znakomity pędzel unieśmiertelnione.

W ten sposób wejście artysty do obcego domu było formą usprawiedliwione. Obie strony wiedziały zapewne, że grają komedię, ale odegrały ją z całą powagą i zachowaniem form towarzyskich. Artysta rozpoczął swoją pracę od Belci, bo twarzyczka jej, jak się wyraził, przedstawiała dla malarza wię. cej interesu i miała niesłychane efekta kolorytu, a nasz artysta był zapalonym amatorem efektów.

Belcia więc pierwsza przeszła do nieśmiertelności, a raczej na płótno. Naszkicował jej głowę na tle złocistej kotary. Kotary takiej, jaka była potrzebna, nie posiadali państwo Linowscy w antykwarskim muzeum swoim; Linowski jednak przypomniał sobie, że w domu hrabstwa widział coś podobnego, i wybrał się tam poprosić o pożyczenie. Przy tej sposobności opowiadał hrabinie o zdolnościach malarza, o genialnym podmalowaniu, i tak tym rozciekawił znaną amatorkę malarstwa, że obiecała mu zajść tam, jeżeli jej kiedy czas pozwoli, by zobaczyć to cudo.

Rzeczywiście, w kilka dni potem przyszła jednego dnia, właśnie kiedy malarz zajęty był malowaniem, i miała sposobność przekonać się, że Linowski miał słuszność. Hrabina znalazła portret nadzwyczaj podobnym i świetnym w kolorycie i wyraziła się, że byłaby bardzo szczęśliwą, gdyby artysta mógł podjąć się zrobienia jej portretu i gdyby mu się tak udał, jak Belci. Żądanie to wyrażone było w delikatnej formie nieokreślonego życzenia, które miało na względzie nie tylko malarza, ale i gospodarzy, obecnych właśnie przy tym. Linowski gorliwie pochwycił to życzenie i ofiarował się z całą gotowością użyczyć hrabinie na ten cel swego mieszkania, gdzie — jak utrzymywał artysta — światło było takie, jakie by nieprędko gdzie znalazł. Usłużny gospodarz posunął gorliwość swą dla anioła opiekuńczego swej rodziny tak daleko, że prosił malarza, aby portret Belci zostawił na później, a zajął się niezwłocznie malowaniem hrabiny. Po długich ceremoniach ze stron obu zgodzono się wreszcie na to. Hrabina wysypała za to obfity zapas słów wdzięczności i podzięki, na co Linowski z godną podziwienia skromnością odparł, że to z jego strony żadna ofiara, owszem, zaszczyt wielki, że hrabina raczyła przyjąć tę bagatelną usługę. Belcię tedy usunięto na czas jakiś na bok; portret jej, obrócony szarym płótnem na pokój, oparto w kącie o ścianę, a artysta zabrał się niezwłocznie, tego samego jeszcze dnia, do naszkicowania w ogólnych konturach portretu hrabiny, w obecności państwa Liriowskich i dzieci.

Następne posiedzenie odbyło się tylko w obecności pani Linowskiej, przy czym przymknięto drzwi ód drugiego pokoju, bo światło, padające nimi, robiło refleks, który szkodził oświetleniu portretu. W kilka dni później, kiedy hrabina przybyła na posiedzenie, złożyło się tak nieszczęśliwie, że pani Linowska była w kościele, panienki w ogrodzie się bawiły, a Linowskiego ważny jakiś interes powoływał do miasta, za co najmocniej przepraszał hrabinę. Przyjęła tę nieobecność gospodarzy z wyrozumiałością, prosiła bardzo, żeby sobie z nią najmniejszego nie robili zachodu, gdyż jedynie pod tym warunkiem przyjmuje ich grzeczności, żeby ich w niczym nie deranżowała.

Odtąd dość często powtarzała się ta nieobecność gospodarzy; Linowska wtedy z dziećmi najczęściej przesiadywała w ogródku, gdyż — jak wiemy — lekarze zalecali jej świeże powietrze, a hrabina sama ją zachęcała do korzystania z pięknego czasu.

W taki sposób posiedzenia artystyczne odbywały się zwykle w cztery oczy. Co jednak dziwnym było, że hrabina przybywała na nie nie w swoim powozie, ale jednokonką zamkniętą albo nawet i piechotą, poboczną uliczką z pobliskiego kościoła. Jeżeli zaś przyjeżdżała powozem, przywoziła wtedy zwykle Zyzia ze sobą, a dziwnym zbiegiem okoliczności zdarzało się, że w takich razach malarz z powodu nie przewidzianych okoliczności nie zjawiał się. Hrabina przepędzała ten czas na rozmowie z Linowskimi, a panienki z Zyziem wyprawiano do ogrodu dla użycia ruchu na świeżym powietrzu.

Zyzio zasmakował bardzo w tych zabawach. Szczególniej z Belcią bawił się wyśmienicie, bo co do Antosi, to ta wydawała mu się za nudną, nie wiedział, o czym z nią mówić; ale za to Belcia, żywa, wesoła, trzpiot nawet, była niewyczerpaną w rozmowie i w wynajdywaniu zabaw. To bawili się w chowanego wśród zarosłego ogrodu, to na otwartszym powietrzu grali w wolanta lub w piłkę, to wiązali trawki albo uganiali się za motylami.

Antosia zwykle towarzyszyła im przy tych zabawach, ale że na' nią niewiele zważali, zajęci tylko sobą, więc najczęściej odchodziła w inną stronę ogrodu i bawiła się sama, jak umiała: to czytając książkę z obrazkami, to układając bukiety z kwiatów. Czasem podchodziła pod parkan dzielący ogródek od podwórza i przypatrywała się dzieciom bawiącym, a jeżeli między nimi zobaczyła Jasia, wtedy za nim najwięcej wodziła oczyma. Uczucie wdzięczności i jakiejś dziwnej sympatii ciągnęło jej turkusowe oczki ku niemu.

Raz zdarzyło się, że Jaś także, czy sympatią, czy ciekawością pociągnięty, zbliżył się do parkanu, chcąc zobaczyć, co panienki robią w ogrodzie, i oczy jego spotkały się z oczkami Antosi. Oboje rozśmieli się z tego zabawnego spotkania, a potem, oparci czołami o deski, zaczęli rozmawiać przez otwór w parkanie. Twarzyczki ich wtedy były tak blisko siebie, że słowa wychodzące z ust Antosi Jaś nie tylko słyszał, ale i czuł na twarzy. Czego sobie nie naopowiadali młodzi w tych krótkich chwilach zbliżenia! Co im tylko przez głowę się przesunęło, spowiadali się z tego przed sobą w słowach bez ładu i związku, przy akompaniamencie hałaśliwej dziatwy na podwórzu i głośnych wybuchach śmiechu Belci, dolatujących z głębi ogrodu. Antosia opowiadała mu o Adasiu: gdzie teraz bawi, o prezentach, jakie dostała od hrabiny, nawet o tym panu, co hrabinę maluje; tylko upominała go, żeby tego nikomu nie powiadał, bo hrabina chce tym zrobić niespodziankę mężowi na imieniny i dlatego, trzyma to w sekrecie nawet przed synem. Powtarzała mu to tak, jak słyszała od rodziców. Jaś znowu objaśniał ją, dlaczego siostry jego tak rzadko pokazują się na podwórzu: bo matkę ich zawiało przy praniu i ruszyć się teraz z łóżka nie może, Polcia musi zajmować się gospodarstwem, a Teklusia była chora, ale teraz już lepiej. Przy każdej takiej schadzce pod parkanem Antosia podawała chłopcu przez otwór to cukierki, to inne łakocie, którymi ją obsypywała hrabina; raz nawet dała mu dla Antosi laleczkę z porcelanową główką, bardzo pięknie wystrojoną, za co Jaś w imieniu siostry pocałował koniuszki jej paluszków, wystające zza parkanu. Antosia zburczała go za to, że dzieci nie całuje się po rękach, tylko starsze osoby.

— To zaś nieprawda — odpowiedział jej na to chłopiec. — Mój ojciec przecież starszy, a oprócz nas nikt go nie całuje po rękach, tylko on całuje innych, i to młodszych od siebie, dlatego że bogatsi. A panienka także bogata, a ja biedny chłopiec.

Tak bawiła się jedna z siostrzyczek. Druga tymczasem upędzała się z hrabiczem po ogrodzie swawoląc i chichocąc wesoło. Jednego dnia — było to w gorące południe — gdy się bawili w chowankę, Belcia ze zręcznością i szybkością ptaszka przelatywała zza jednego krzaczka za drugi, zwodząc głosem hrabicza. Odezwała mu się na lewo, on tam rzucił się na przełaj przez agrest i pokrzywy, a ona tymczasem, przemknąwszy się leciutko, bez szelestu, na prawo, odzywała się znowu, śmiejąc się z jego nieporadności. Gonitwa ta trwała blisko pół godziny; hrabicz się niecierpliwił i koniecznie chciał dopaść swawolnicy. Nareszcie obsaczył ją koło muru za klombem bzu, że mu już ujść nie mogła. Próbowała jeszcze zmylić trop ukazując się to z jednej, to z drugiej strony krzaczka. Oboje byli pomęczeni, twarzyczki ich, rozpalone słońcem i bieganiem, czerwieniły się i świeciły od potu. Wtem Zyziowi udało się przez krzak chwycić ją za rękę i przyciągnął ją silnie do siebie.

— Oj! Zyziu, to boli! — zawołała z bolesnym skrzywieniem twarzy.

— To czemu uciekasz? — spytał zadąsany. — Muszę cię za to pocałować.

— Ja nie chcę, to nie można.

— Dlaczego? Przecież kiedyś przy mamie całowaliśmy się.

— To co innego; przy mamie to ci pozwolę.

— Ale ja chcę teraz — odezwał się z zuchwałością i chwycił dziewczynę za drugą rękę, usiłując ją przyciągnąć ku sobie. — Przecież ty moja narzeczona.

— Narzeczona — to jeszcze nie żona. Jak będę twoją żoną, to się będziemy całowali.

To powiedziawszy wyśliznęła się jak rybka z rąk jego i pobiegła w inną część ogrodu, wołając na Antosię. Mała kokietka instynktowo odgadła, że to będzie najlepszy sposób uwolnienia się od napaści niegrzecznego Zyzia. I rzeczywiście, nie gonił jej.

Antosia w tym czasie rozmawiała jak zwykle z Jasiem przez parkan.

—  Antoinette! — zawołała za nią Belcia wysuwając się zza krzaków.

W różowej sukience, z zarumienioną twarzą wyglądała jak pąsowa róża na zielonym tle liści.

— Antoinette!

— Idę, idę — odrzekła Antosia, a nachylając się do otworu, prosiła jeszcze Jasia, by od niej pozdrowił siostrzyczki.

— Z kim ty rozmawiałaś? — spytała Belcia, gdy się do niej zbliżyła.

— Z Jasiem od krawca, z tym, co to gazety ojcu nosił. — Czemu wdajesz się z taką hołotą?

— To bardzo dobry chłopiec; gdyby nie on, byłby mnie zbił wtedy ten Józiek i lalkę mi potłukł.

— Wiesz dobrze, że tato zabronił nam wdawać się z nimi; to hołota, wyrobnicy. Dobrze, że Zyzio nie widział tego, bobym się musiała wstydzić za ciebie. Masz strasznie trywialne gusta.

To powiedziawszy z miną lekceważącą, wzięła Antosię za rękę i pociągnęła w głąb ogrodu, do miejsca, gdzie siedział Zyzio. Był on zadąsany jeszcze i chcąc ukarać Belcię za to, że uciekła przed nim, zaczął zajmować się, na złość jej, wyłącznie Antosia. Dla niej zbierał kwiatki, do niej tylko odzywał się nie patrząc nawet w stronę, gdzie stała Belcia, jakby jej wcale nie było. Wiedział, że tym zrobi jej przykrość, i dlatego podwajał swoją grzeczność dla Antosi, pastwiąc się przez to nad jej siostrą z dziką rozkoszą, właściwą chłopcom w jego latach.

Belcia z początku chciała udawać, że ją to niewiele obchodzi; przygryzła tylko wargi drobnymi ząbkami, robiła kapryśne minki, zaczęła nawet śmiać się drwiąco ze zbytniej czułości Zyzia dla Antosi; ale wnet wargi i powieki zaczęły nabrzękać, drgać nerwowo i śmiech zamienił się w głośny, spazmatyczny płacz, który chcąc ukryć, uciekła za drzewa. To rozbroiło gniew Zyzia, porzucił Antosię i pobiegł za nią.

— Czego ty płaczesz? — spytał miękkim głosem, biorąc ją za rękę.

Rzuciła mu się, łkając, na piersi i wygadała z naiwną szczerością, że już pozwoli mu się pocałować, żeby tylko nie brał sobie innej narzeczonej, bo ona by tego nie przeżyła. Zyzio zaczął tulić płaczącą, całował ją po włosach, po czole, po wilgotnej twarzyczce i zapewniał, że on tylko ją kocha, że jak tylko mama pozwoli, ożeni się z nią, że jej kupi karetę piękniejszą niż ta, w której księżna jeździ, że ją będzie ubierał w same diamenty i złoto i pojedzie z nią za granicę. Belcia, słuchając tych obietnic, uśmiechała się przez łzy do niego, a czarne oczki błyszczały znowu radością jakby diamentowymi iskierkami.

Wtem z ganku dał się słyszeć głos jej ojca wzywający ich do domu. Belcia prędko osuszyła chusteczką oczy, pobiegła po Antosię i wziąwszy ją za rękę, poszła ku gankowi. Zyzio wyprzedził je, bo ujrzał na ganku matkę już gotową do wyjścia.

— No, Zyziu — rzekła, gdy on i panienki weszły już na górę — pożegnaj się z Belcią i Antosią, bo nie zobaczysz ich już, aż za parę miesięcy. Pojutrze jedziemy do Marienbadu. Zyzio musi stamtąd przywieźć swojej narzeczonej jaki ładny prezent — dodała z uśmiechem. — No, allons  .

Zyzio zbliżył się do Belci i wycisnął-na jej twarzyczce tak głośny całus, że się aż wszyscy rozśmieli z gwałtowności, z jaką to zrobił.

— Ten nie na żarty całuje — rzekł Linowski zadowolony.

— No, a Antosi nie? —- spytała hrabina wskazując na dziewczynkę, która na boku stała zapomniana.

Zyzio poszedł ku niej i dotknął ledwie ustami jej czoła, z czego starsi żartowali sobie, iż w obecności narzeczonej Zyzio umie być bardzo wiernym.

Wśród śmiechów i wesołych żartów żegnano się. Zyzio, zszedłszy ze schodów, rzucił jeszcze ukradkowe spojrzenie na Belcię, która przez szczeble ganku wystawiwszy twarzyczkę ugarnirowaną loczkami, kiwała mu główką na pożegnanie, mając w błyszczących oczkach łezki i uśmiech.

Pomimo że hrabina na dobre już oficjalnie pożegnała się z Linowskimi, na drugi dzień zjawiła się znowu u nich; tym razem jednak incognito w najętej karecie. W pół godziny potem podobną karetką przybył od strony miasta malarz Odelski.

W chwili kiedy wyjął pugilares, aby zapłacić fiakra, wyleciał mu z kieszeni jakiś papier i upadł w rynsztok; nie uważał tego i załatwiwszy się z dorożkarzem, wszedł do zielonej kamieniczki. Dorożkarz także nie spostrzegł leżącej kartki i odjechał; ale był pewien człowiek w pobliżu, który bacznym okiem ją obserwował, i skoro tylko dorożkarz ruszył z miejsca, on zbliżył się szybko do rynsztoka, podniósł kartkę i z obawy, by się kto nie upomniał o jej oddanie, schował prędko do kieszeni i odszedł w bramę ulicy. Dopiero na zakręcie zdecydował się zajrzeć, co to było. Przypuszczał zapewne, że pieniądze, bo inaczej nie byłby tak pilnie czatował. Toteż rozczarowanie malowało się na jego twarzy, gdy rozwinąwszy papier, przekonał się, że to liścik jakiś, pisany w języku, którego nie rozumiał. Zaklął pod nosem, rozgniewany zawodem, jaki go spotkał, i już miał rzucić list na ziemię, gdy wonny zapach, jaki go doleciał od papieru, wstrzymał go od tego.

— Coś diabelnie z pańska pachnie — rzekł przytykając list do nosa — i hrabiowska korona. Ho, ho! Może to jaka sekretna sprawa, z której dałoby się coś wyciągnąć.

Podejrzanym mu się wydawało, że człowiek, który zajeżdża do lichej kamieniczki na przedmieściu, odbiera pachnące bileciki z hrabiowską koroną. Chcąc dojść watka tej zagadki, wrócił na dawne miejsce w myśli bliższego rozpytania się.

Na szczęście trafił na woziwodę, który właśnie z wózkiem nadjechał z miasta, i zawiązawszy z nim rozmowę począł go nieznacznie badać, co to za pan, który bywa w tym domu, z bródką i dość porządnie ubrany.

—To niechybnie do tych państwa na górce przyjechał, bo tam u nich różni panowie bywają, nawet hrabina jedna.

— Hrabina — podchwycił żywo pytający. — Cóż to za hrabina?

— A kto ją tam wie, jak się nazywa, no, hrabina, i basta.

— I cóż hrabina ma tu do roboty w waszym domu?

— No, dyć mówiłem panu, że bywa tu u tych państwa na górce. To podobno jej krewni.

— A, krewni — powtórzył ów mężczyzna krzywiąc się niezadowolony, bo ta wiadomość znacznie osłabiła jego podejrzenia.

— Pan masz jakiś interes do nich?

— Me, nie; tak się pytałem, z ciekawości — odrzekł i unikając dalszych pytań, odszedł od woziwody.

— W każdym razie — rzekł do siebie — trzeba by wiedzieć, co to za list.

To powiedziawszy schował starannie do kieszeni papier, który dotąd w ręku trzymał, i poszedł z nim do jednego z domów na tej samej ulicy.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAKOŃCZENIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej