Ludwik Sztyrmer

PANTOFEL

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP

AUTOBIOGRAFIA PANTOFLA

PANTOFEL

HISTORIA MOJEGO KUZYNA

Sztyrmer Ludwik

WSTĘP

Familia, czyli zbiór wszystkich naszych krewnych, podobna jest do biblioteki. Rodząc się na świat, człowiek znajduje już przygotowaną dla siebie tego rodzjau bibliotekę i stopniowo sie z nią znajomi. Na pierwszej półce stoją dwie święte dla niego księgi, Stary i Nowy Testament — to ojciec i matka. Dalej z porządku dzieła zbawienne, moralne i pożyteczne — to dziadek, babka, stryj i stryjenka, wuj i wujenka. Dalej w mniejszym formacie dzienniki serca — bracia i siostry. Nareszcie w odleglejszych półkach, rozmaitości: książki różnego formatu i wydania; nowe i stare, dobre i złe, przyjemne i nudne, filozofia i mazurki — to obszerny oddział kuzynów i kuzynek. Katalog tej biblioteki ciągle się przemienia, dlatego że czas, obojętny jej bibliotekarz, mało zważając na gusta dziedzica, nieustannie jedne dzieła wyrzuca za okno, a drugie jakieś stawia na półkach. Jest to najniegrzeczniejszy pedant ze wszystkich bibliotekarzy, których miałam honor poznać, i do tego taki tajemniczy w swych działaniach, że mając znaczną bibliotekę, prawie nigdy nie można doprosić się własnych swoich książek; nie można nawet wiedzieć dokładnie, wiele ich się posiada. Szczególnie trudno poznać rozmaitości. Ot, ja na przykład dotąd nie mogę poznajomić się z tą półką, na której, jeśli się nie mylę, znajduje się więcej stu tomów różnego kształtu, wydanych w kilku polskich prowincjach. Udało mi się przypadkiem poznać tylko jedno dzieło, lecz egzemplarz miał tak niepozorną powierzchowność, że bez pomocy bibliotekarza nigdy bym nie poznała prawdziwej jego wartości.

Każdy ma swoje dziwactwa; ja, kiedy co opowiadam, lubię zwyczajnie zacząć od końca. Takowa forma opowiadania ma w sobie coś tajemniczego, poetycznego, i może daleko więcej zająć jak wszelka inna systema. Zresztą dziś nie godzi się inaczej ani mówić, ani pisać. Od czasu wynalezienia romantyczności w Europie wszystkie powieści, dramy i poemata zaczynają się od końca, a przynajmniej ze środka; dlaczegoż bym ja miała was, kochani moi czytelnicy, pozbawić tej przyjemności, do której zapewne jesteście przyzwyczajeni? Nie myślę być nowatorką, niech mnie Bóg od tego zachowa! Zacznę swoją powieść od końca. Słuchajcie, jeżeli łaska.

Miałam wówczas osiemnasty rok. Mieszkałam w Witebsku przy rodzicach. Wszyscy moi godni kuzynowie siedzieli sobie gdzieś tam w lasach o sto mil od nas i nawet na bale nie przyjeżdżali do Witebska. Dziwna rzecz! — myślałam sobie często — co oni też tam robią? Jak to musi być smutno i nudno żyć w takiej odległości od Witebska! Wszak tam pewno nie ma żadnych zabaw, oprócz jarmarku!... Zgroza bierze pomyśleć o takim życiu.

Raz wieczorem, dumając o nadchodzącym balu, siedziałam samotna przy oknie z robotą, to jest, zawiązywałam węzełek na rogu chusteczki, mając zamiar zbadać przyszłość w bardzo ważnym przedmiocie. Chciałam los zapytać: czy tak? czy nie tak? to be or not to be? O, to była scena w guście Hamleta! Na dworze jesienny deszcz lał jak z wiadra i, pędzony gwałtownym wichrem, bębnił trwogą na wszystkich szybach. Na ulicy ciemno; w pokoju tylko mdłe światło dwóch świec opuszczonych od ludzi. Wiatr huczał w kominie, kot chorobliwie chrapał pod kanapą, słowem, wszystkie akcesoria tchnęły wyraźnie romantycznością. Kto sobie życzy, może się często tak bawić w Witebsku. Kto ma choć ździebełko weny, zostanie niezawodnie poetą. Co do mnie, pewnie nie mam żadnej zdolności do rymotworstwa, bo myślałam jedynie o węzełku. Właśnie chciałam go wyciągnąć, wtem drzwi się otworzyły z wielkim łoskotem. Żydówka Szejna, z pokolenia Efraim, jeneralna faktorka naszego domu, wbiegła do pokoju i krzyknęła przeraźliwym głosem:

— Panientke! A, panientke? Aj wej, co to za hore!

— Co takiego? — spytałam przelękniona, wstając z krzesła.

— Co takiege!... Och! I howoryć, i mówić strasno, co to takiege! I hore, i scaście! I wy nicegie nie znacie, a do was prychodzić z dalekiege krewny u horod?...

— Kto przyszedł? Pewnie przyjechał?...

— Herstu?... Och, pryjechał? A jak jemu przyjechać, kiedy on nie majeć butów? A bosyj, panientke, aj waj, taki bosyj, co niech Bóg bronić!... A mizernyj i biednyj, pital się u moich bachores, gdzie wase mieszkacie, panientkes, a bachores prywieli jeho do Sejny, a Sejna, choć on goim, dała jemu gugiel i sama pobiezała do was. A sto? Weźmiecie? Och, wierno weźmiecie jeho!...

Będąc pewną, że rodzice moi nie odmówią przytułku żadnemu z krewnych, kazałam Żydówce przyprowadzić nieznajomego. Mimowolnie łzy stanęły mi w oczach.

— Ech, cegie tu płakać? Zidziowie więcej biednyje, a nie narekajuć. Bóg wam da scaście. Uch! Dlacegie Bohu was nie lubić? Wy takaja dobraja, panientkes! Kikste! Uwidzicie, wsistko będzie dobrze, i pryjacielam wasym będzie na radość, i niepry jacielam wasym na wielkie złość będzie.

Ostatnie słowa znaczyły, że Szejna skończyła mówić, taki bowiem epilog zamykał wszystkie jej dyskursa. Istotnie powiedziawszy swój ulubiony finis bonus, wybiegła z pokoju jak opętana.

Sala, w której przed chwilą siedziałam samotna, napełniła się niebawem. Ojciec, matka, młodsza moja siostra Helena, i nawet ospali bracia mieszkający na górze, zebrali się na przyjęcie nieznajomego kuzyna. Nikt się nie domyślał, kto by to mógł być. Ojciec głęboko zamyślony chodził po pokoju, tarł sobie czoło, niby machinalnie pomagając pamięci wywoływać wspomnienia i nareszcie zawołał na pół z żalem, na pół ze śmiechem:

— A to pewnie pan Wincenty W. Gotów bym się założyć, że to on.

Rzeczywiście, okazało się, że domysł był trafny. Pan Wincenty, obdarty, biedny, bosy, wszedł do sali, ale tak naturalnie, z taką spokojnością na twarzy, z taką szlachetną nawet dumą, że nikt z nas nie tylko nie myślał o śmiechu, lecz przeciwnie, wszyscy tknięci najżywszą litością zbliżyli się do nieboraka. Wziąwszy ojca za rękę tak spokojnie, jak gdyby się wczoraj z sobą widzieli, kuzyn nasz wyznał otwarcie, głosem wprawdzie stłumionym, ale bez wszelkiej uniżoności, że straciwszy majątek, siły, a nawet odwagę do zarobienia sobie na kawałek chleba, szuka teraz przytułku u krewnych; że ci, do których się udawał, odmówili mu, a od nas czeka odpowiedzi. Rozumie się, że był natychmiast przyjęty, posadzony między ojcem i matką, i zarzucony pytaniami. Pan Wincenty był kiedyś w ścisłych stosunkach z papą, ale potem, ożeniwszy się, przepadł gdzieś w Kaliskiem i siedm lat nie dawał o sobie żadnej wiadomości. Wiedzieliśmy wszyscy, że ten człowiek był niepospolicie uczony, i dlatego nie zdziwiło to nikogo, kiedy przy wieczerzy, rozczulony dobrym przyjęciem, pan Wincenty prosił rodziców, żeby mu pozwolili okazać swoje wdzięczność przynajmniej poświęceniem się dla dzieci, dopełnieniem i wykształceniem tej edukacji, którą do tego czasu odebrały.

— Otóż masz! — szepnęła mi do ucha wesoła moja siostrzyczka. — Jeszcze jeden nauczyciel! — i zaczęła go baczniej obserwować jak książkę przed wydaniem lekcji. Obserwacja była dość krótka. Powoli lekki uśmiech zaczął się formować na jej ustach, oczki zaiskrzyły się dziecinną radością, nachyliła się znów do mnie i rzekła z cicha: — Leosiu, spojrzyj tylko na niego, on nie ma wcale profesorskiej miny! Założę się z tobą, że to Pantofel. Ach, jak to wesoło będzie pobawić się z tym kuzynkiem! — Istotnie pan Wincenty miał tak komiczną fizjonomię, że litując się nad jego losem, trzeba się było mimowolnie śmiać z powierzchowności. Doświadczenie potwierdziło przenikliwą przepowiednię Heleny. W samej rzeczy ona robiła mu co dzień tysiąc psot, tysiące najzabawniejszych figlów, ciągle wychodziła z posłuszeństwa i najpoważniejszego człowieka mogła doprowadzić do śmiechu, opowiadając o nim anegdoty. Zresztą ta swawola nigdy nie psuła dobrej między nimi harmonii, bo Helena, jak wszystkie osoby wesołego charakteru, miała najlepsze serce. Co do mnie, tyle jestem winna temu panu Wincentemu, że niepodobna mi o nim wspomnieć obojętnie. Był to człowiek słabej woli, śmieszny, dziecinny; ale kto go bliżej poznał, zapominał o tych niedołężnościach, cenił go i czuł dla niego prawdziwą przyjaźń. W poufałym dyskursie nie można było się oprzeć porywającej, pełnej światła i zapału wymowie; pełen wiadomości, jedyny do rady, łagodny i słodki w obejściu, zawsze spokojny, zawsze gotów każdemu się przysłużyć. Szacunek, który mu okazywałam, był zapewne przyczyną tego, że z całej familii mnie najwięcej lubił, moim losem najwięce się zajmował. Nie miałam prawdziwszego przyjaciela. On oświecił mój rozum, rozszerzył pojęcia, ukształcił serce. Jemu winnam wiele zdrowych i czystych zasad moralności i wszystkie moje wiadomości w naukach i literaturze. Nie mogę go inaczej nazwać, jak ojcem duchownym. Przychodzi mi na myśl zdanie jakiegoś autora, że między mężczyzną i kobietą nie może być przyjaźni. O mój Boże! nie byłoby to wcale niepodobnym, gdyby mężczyźni taką drogą, jak pan Wincenty, starali się o kobiecą przyjaźń. Ale, niestety, ta droga szlachetna, moralna, pokazująca prawdziwą cywilizację, nie wiem, czy kiedy przypadnie im do smaku. Nie chodzą po niej „lwy" i „tygrysy". Ci panowie przyzwyczaili się uważać młodą kobietę za dziecko, za istotę lekkomyślną, z czułym sercem, ale z głową pustą, słowem, za piękne cacko, z którym czasami dobrze rozpędzie nudy umysłu albo nudy serca. Bawią nas, jak umieją, pochlebiają, ile weny starczy, zajmują fraszkami, często nawet umyślnie wpajają nam zdrożne zasady, psują nas i zaślepiają... i zdaje im się, że takim sposobem zasługują na miłość. i przyjaźń kobiety! Słusznie powiadają, że miłość jest ślepa, zdarza się bowiem nieraz, że kobieta kocha człowieka, którym wszyscy pogardzają, którym by się brzydziła, gdyby go mogła z zimną krwią rozpatrzyć. Ale przyjaźń niewieścią ma więcej oczu jak Argus, patrzy dalej jak ostrowidz, nie łudzi się niczym, i dlatego bywa bardzo rzadka. Panowie „lwy" i „tygrysy", raczcie naśladować Pantofla... jeśli możecie.

Pokój jego prochom! Cierpienia tej chorowitej duszy już się skończyły. Już on przestał być Pantoflem. W papierach, które po nim zostały, znalazłam tę autobiografię, którą teraz ogłaszam. Może ta spowiedź słabej duszy posłuży komukolwiek z mężczyzn za pożyteczną przestrogę i. może wzbudzi w czytelnikach litość nad tym, który całe życie był igrzyskiem obojętności swych bliźnich. Później, w miarę możności, będę wydawała inne jego pisma.

Koniec wersji demonstracyjnej.

AUTOBIOGRAFIA PANTOFLA

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

— Panie Pantofel!

— Słucham pani.

— Czy pan nigdy nie był zakochany?

— Przeciwnie, byłem i nawet dwa razy.

— O, zapewne bardzo mocno! Wszak ludzie tacy jak pan nie lubią żartować.

— Tak mocno, że pierwszą razą zaledwie nie umarłem z rozpaczy, a drugi raz ożeniłem się.

— Ach, opowiedz pan, to musi być coś bardzo zabawnego namiętnie zakochany Pantofel!...

— Istotnie, nadzwyczajnie zabawna bajka, nie masz nic śmieszniejszego, tylko posłuchaj pani:

Miałem wtenczas dwudziesty piąty rok i służyłem w sławnym mieście Kozienicach pisarzem sądu pokoju.

Był bal u pana naddzierżawcy. Obywateli zjechało się mnóstwo z całej okolicy. Całe podwórze zajęły karuce różnego kalibru i kształtu. Wist, ćwik, mariasz, dobry węgrzyn i rozmowa o ciężkich czasach zajęły starych, a pięciu Żydów muzykantów sprowadzonych z Radomia zupełnie uszczęśliwiło młodzież. Bez przesady można powiedzieć, że na tym balu było "okropnie" wesoło.

W pokojach zajętych ludźmi statecznymi —  gwar, sprzeczki, nieumiarkowany śmiech i prawie ciągłe wiwaty; w salonie, gdzie tańczyła młodzież, żydowska muzyka, stuk, szorganie nóg, szelest kobiecych sukien, szmer umizgów, kurz, gorąco, jednym słowem odmęt młodego życia w pałającej balowej atmosferze — ocean, po którym uragan wesołości pędził łódki szczęśliwych żeglarzy!

Ja myślę, że to jakiś nieprzyjaciel rodu ludzkiego zaprowadził bale w Europie, a szczególniej w Kozienicach.

W samej rzeczy nie masz nic zgubniejszego dla społeczności jak bal. Ledwie zagra muzyka, całe balowe towarzystwo rozdziela się jakby na dwie nieprzyjazne strony, z których jedna — siwe wąsy i olbrzymnie czepki, staje pod chorągwią wspomnień, a druga z uśmiechem na ustach zbiera się pod sztandarem nadziei. Te dwa godła na balu jeszcze mniej łączą się z sobą jak ogień i woda, trzeba więc koniecznie z nich wybrać jedno, i takim sposobem rozrywają się najświętsze związki. Rodzice wyrzekają się własnych dzieci, dzieci opuszczają rodziców, mąż rzuca żonę, żona nie chce znać męża, każdy ma swoje rachunki! Jeśli jaka szlachetna dusza zechce się oprzeć okrutnym prawom balowego egoizmu, na wieleż naraża się szyderstw!

Niechaj tylko mąż zostanie przy żonie, natychmiast ogłoszą go zazdrosnym, podejrzliwym albo tyranem! niechaj matka śledzi okiem za córkami, zaraz powiedzą, że niewiele ufa moralności tych panien, a dobra córka nie odstępująca swej matki jest niezawodnie wielka parafianka. Niełatwo wybrać sobie znamię i miejsce, a są osoby, dla których, zdaje się, nie ma na balu ani znamienia, ani miejsca; na przykład stara panna, dla tej istoty równie niewygodnie kwaterować tam, gdzie panuje wspomnienie, i tam, gdzie tańczy nadzieja. Ona powinna by siedzieć w osobnym pokoju albo jeszcze lepiej w domu. Z drugiej strony, bal jeszcze więcej psuje człowieka jak pijaństwo. To rzecz najpewniejsza. Nigdy stateczni ludzie więcej się nie sprzeczają, nie zrzędzą, nie tracą czasu na próżno jak na balu; nigdy podeszłe kobiety więcej nie zajmują się plotkami i obmową jak na balu; nigdy młody romantyk w swoich dzikich dumach nie zbliża się więcej do wariacji, nigdy stary kawaler nie plecie więcej niedorzeczności, nigdy w duszy niemajętnych lub szpetnych kobiet nie obudzą się więcej zazdrości, nigdy macochy nie są sroższe dla pasierbic jak na balu! Jak na balu! Jak na balu! Wreszcie bal... bal jest niebezpieczny dla zdrowia i dla cnoty.

Nic łatwiejszego, jak umrzeć fizycznie lub moralnie od balu! Tam piją wodę po tańcu, jedzą lody po miłosnym oświadczeniu; alboż od tego nie można powędrować na smętarz? W wirze upajającego walca, w odmęcie szalonej galopady alboż to jedna perła przemienia się w glinę? Powiedzcież mi teraz, czy, nieprawda, że pierwszy bal w Europie, a przynajmniej w Kozienicach, dał zapewne nieprzyjaciel ludzkiego rodu! Ja myślę, że to prawda.

Tylko dla Pantofla bal nie jest niebezpieczny dlatego, że on zawsze mocny w swoich zasadach; nie tańczy, jak wiadomo każdemu, nie gra w karty i tylko się nudzi na balu. On i od nudów nawet ma lekarstwo. Popatrzywszy nieco na wesołość drugich, Pantofel westchnie albo machnie ręką i potem poważnie rejteruje się do osobnego, na wpół oświeconego pokoju, siada w kącie i pogrąża się w dumy, póki Morfeusz go nie ukołysze. Ja bym tylko Pantoflom pozwolił bywać na balu!

I pan naddzierżawca musiał tak myśleć, bo mnie tylko jednego prosił na ten bal osobiście, w samą wigilię festynu spotkawszy mnie na rynku. Jeżeli było więcej gości, to już nie jego wina, on zupełnie nie wiedział o tym, że żonie przyjdzie do głowy zaprosić tyle osób, nie zapytawszy się męża.

Jakkolwiek bądź, dość tego, że byłem na balu i nie odstąpiłem od swoich prawideł; to jest, popatrzywszy i tu, i tam, nadepnąwszy nieostrożnie na kilka nóg i nóżek i widząc na koniec, że ziewanie, symptomat bliskiego snu, zaczyna już utrudzać moję dolną szczękę, odrejterowałem się do takiego pokoju, jak wiecie. Tutaj pogrążyłem się w głębokie dumy, jak Żyd, kiedy siedzi nad talmudem, i medytowałem dopóty, dopóki nie wymyśliłem tego wszystkiego, coście wyżej czytali o niebezpieczeństwie balów. Potem postanowiłem zasnąć. Na nieszczęście, takiemu człowiekowi jak ja nigdy nie dadzą wykonać dobrego postanowienia! Ni stąd, ni zowąd, dwie panienki wbiegły jak sarneczki do mojego pokoju i zapewne mię nie spostrzegły siedzącego w cieniu i w wielkim wolterowskim krześle, albowiem śmiało usiadły na sofie; kilka chwil w milczeniu oddychały pełną piersią, a potem, przyprowadziwszy płuca do zwyczajnego stanu, zaczęły rozmawiać o balu w ogólności, o kawalerach, a nareszcie i o mnie. Jedna z nich była Zofia, wesoła córka gospodarza domu, druga młoda, piękna jak anioł, Emma Dobr..., którą pierwszy raz widziałem w tym dniu, chociaż jej ojciec, stary kolega mojego ojca, bywając często w Kozienicach, kilka razy prosił mnie do swojej wioski, Tyżyna.

Jakże tu spać było, kiedy mogłem podsłuchać, co miały mówić o mnie dwie młode panienki? Słuchajmy.

— Kto ten jegomość z bladą twarzą, z dużymi niebieskimi oczami, w czarnym fraku, co w samym początku balu popatrzywszy na tańcujących, westchnął i gdzieś zniknął z salonu? — zapytała Emma swej przyjaciółki.

— Cha, cha, cha! Jakie zabawne pytanie! — odpowiedziała śmiejąc się serdecznie Zofia. — Próżno bym łamała sobie głowę, żeby zaspokoić twoję ciekawość. Blade twarze, jako oznaka namiętnej duszy, weszły teraz w modę u mężczyzn. Każdy z nich wszelkimi sposobami stara się mieć bajronowską jeśli nie duszę, to przynajmniej bladość i gotów kazać się wybielić mularzowi. Niebieskie oczy znajdziesz u wielu, chociaż to stara moda pasterskiego wieku, a czarne fraki noszą prawie wszyscy. Jakże tu zgadnąć, kto twój gra zioso, prezioso, i może nawet innamorato cavaaliere?

— Comme vous êtes mećhante! Ty nigdy nie chcesz mi nic powiedzieć, ale na ten raz mniejsza o to; widziałam, jak on dość długo rozmawiał z papą przy oknie, papa go musi znać!...

— Od ojca dowiesz się tylko o jego nazwisku, a ja domyślam się, o kim mówisz, i mogłabym ci opowiedzieć o nim tysiące zabawnych anegdot.

— Carissima, dość  już mnie męczysz.

Ty wiesz, że ja więcej ciekawa jak Ewa. Powiedz, kto< on taki?

— Pantofel.

— Jak to Pantofel? Czy on się tak nazywa? Zabawne nazwisko! Nie może być!...

— Cóż w tym niepodobnego? Wszakże na pensji nasza Madame nazywała się La Grande Poule i to ciebie nie zadziwiało.

— A, rozumiem! Czy on istotnie Pantofel?

— Arcy superfine Pantofel, podobny do tej zupy, którą Niemcy zdaje się umieją gotować z czystej wody bez żadnej przyprawy; dobry jak gołąbek, cichy, nieśmiały, skromny jak zając; mówią, że jak rabin siedzi zawsze nad książkami, posiada starożytne chrześcijańskie i mahometańskie języki, lubi poezją i pisze tak śliczne wiersze w imionnikach, że ich nie można się naczytać.

— Ah, ma chère! Tak dlaczegoż go nazywają Pantoflem?

— Sama nie wiem, jak ci odpowiedzieć. To zdaje się tak naturalna rzecz, jak gdyby na jego nosie było napisane z obudwóch stron: Pantofel! Gdzie tylko się obróci, wszędzie zgadną, że on Pantofel. U nas w mieście nawet chłopcy biegają za nim po ulicy i pokazując mu różne grymasy, krzyczą z całego gardła: Pantofel! Niektórzy mówią, że on bardzo uczony; drudzy, i tych daleko więcej, uważają go za półgłówka; ci i drudzy mają rację: on uczony w swoim gabinecie, a głupi w salonie, osobliwie kiedy prowadzą rozmowę kobiety. Wystaw sobie, raz mówiono przy nim o morskiej podróży, o silnych uczuciach, jakich człowiek musi doświadczać na bezbrzeżnej przestrzeni oceanu, stojąc, że tak powiem, na granicy życia z wiecznością.

„Co pan myślisz o tym?" — zapytała go moja mama.

„Ja nigdy nie byłem na morzu" — odpowiedział ziewając.

„Jednakże jak pan sobie to wystawiasz?"

„Sądzę — rzekł — że to musi być bardzo przyjemnie, albowiem wiadomo, że przybliżając się na okręcie do jakiego miasta, widać naprzód szczyty wież, potem dachy domów, a nareszcie i ludzi..."

Byłby zapewne mówił dalej, ale pan podsędek, pękając ze śmiechu, zatrzymał go, zawoławszy:

„Nie mylisz się waćpan; wszystko to nam wiadomo słowo w słowo z Geografii dla szkół narodowych, a gdybyśmy tego w niej nie odkryli, to, każdy by się mógł domyśleć i z wypisów łacińskich, w których powiedziano: «Terra est rotunda et globosa» cha! cha! cha!"

Biedny Pantofel poczerwieniał jak rak w ukropie, ale powiedz sama, czy nie mógł znaleźć  nic lepszego do powiedzenia? Drugi raz tańczyli u nas. Pantofel dziś już nie tańczy, ale wtedy lubił powalcować sentymentalnie jak Niemiec. Łaknąc zapewne napić się z tego zdroju, stanął za moim krzesłem i ciągle patrzał na mnie, póki znudzona jego figurą nie zapytałam tak sobie, na wiatr:

„Dlaczego pan nie tańczysz?"

„Ja bym życzył — odpowiedział — ale nie śmiem prosić panią."

„Dlaczego? Wierz mi pan, że ja nie taka okrutna, jak się może wydaję." — I przyrzekłam mu pierwszego walca, którego zagrają.

Wtem zaczęły się znów tańce, uwolniłam się od niego, ale biedny Pantofel błąkał się za mną od krzesła do krzesła Jak mara i stawał z tyłu, gdzie tylko usiadłam. Na koniec zagrali walca, Pantofel już się był wysunął naprzód, ale w tym samym momencie Casimir K*** podbiegł angażować mnie.

„Przepraszam — odpowiedziałam — Pan W*** już mnie dawno zamówił."

„Pan W***! — zawołał Casimir jakby zdziwiony i mierząc go oczyma od stóp do głów, dodał: — Co to znaczy? Przeproś waćpan zaraz tę damę."

Pantofel zbladł, bąknął coś tam pod nosem, spojrzał na swego przeciwnika, lecz natychmiast opuścił oczy, przeprosił mnie i popłynął do domu. Inną razą, nie pamiętam, ktoś z młodzieży przeponiterowawszy na wieczorze wszystkie pieniądze, które miał w woreczku, zapytał biednego Pantofla z gniewem, dlaczego nie gra. Pantofel odpowiedział, że nie umie.

„No, to chodź — rzekł mu ten trzpiot, ciągnąc go za rękę do stolika — ja będę wybierał karty, a ty stawiaj pieniądze."

Pantofel poszedł za nim jak baranek i przegrał wszystko, co miał przy sobie. Jego służący trzyma go zupełnie w ręku.

Kiedyś w trzaskający mróz papa spotkał Pantofla w jednym fraczku biegnącego do biura.

„Czy waćpan w gorączce — spytał go — czy ci się zdaje, że mieszkasz we Włoszech?"

„Ani to, ani drugie — odpowiedział nieboraczek, drżąc od zimna — ale cóż robić, kiedy mole zaczynają psuć moje futro i służący rozwiesił je na dworze."

Jakby na szczęście jego łotr, wyprawiwszy pana do obowiązku, właśnie poszedł spacerować w jego szubie; papa, widząc go idącego po ulicy, zawołał po imieniu, i ledwie mógł namówić Pantofla zdjąć z niego swoję własną odzież. Gdyby nie papa, jestem pewna, że Pantofel całą zimę wytępiałby mole z futra. No, jak ci się to podoba, ma chère?

Emma przez cały przeciąg opowiadania swojej przyjaciółki śmiała się bardzo rzadko i umiarkowanie, zdawała się być więcej wzruszoną niżeli rozśmieszoną moimi przygodami i na koniec rzekła do Zofii:

— On jeszcze młody, niedoświadczony, z czasem przemieni się.

— Chociaż się przemieni, o czym jednak wątpię, to zawsze będzie pedant! On taki uczony!

— To niewielka bieda, nawet nieźle, jeśli tylko czuły.

— O, co tego towaru, to ma nawet zanadto! Ale on czuły jak dziecko, a nie jak mężczyzna. Ja myślę...

Wtem Kazimirz, dawno już szukający Zofii, przerwał dalszą rozmowę dwóch przyjaciółek i poprowadził je do salonu. Te kilka łagodnych słów, które powiedziała o mnie Emma w ulotnej rozmowie, głęboko zapadły w me serce. „O duszo anielska! — pomyślałem sobie — ty pierwsza nie wstydziłaś się usprawiedliwiać wzgardzonego od wszystkich człowieka, ty mnie żałujesz, ty mnie nie potępiasz, masz nadzieję, że się jeszcze przemienię i cenisz to serce, na które dotąd nikt jeszcze nie zwrócił uwagi."

W zachwyceniu padłem na kolana i dziękowałem Bogu, że mi dał poznać tę duszę, do której się jeszcze nie dotknęła światowa obojętność. Postanowiłem nazajutrz pojechać do Tyżyna, a tymczasem poszedłem do salonu i resztę wieczora śledziłem ciągle za Emmą.

Ledwie wróciwszy do domu, zacząłem się wahać w swoim postanowieniu.

Chodząc po pokoju, pytałem sam siebie: jechać czy nie jechać? I nie mogłem rozstrzygnąć tego pytania; na koniec spostrzegłszy śpiącą na oknie muchę, pomyślałem sobie, że najlepiej zdać tę sprawę na jej decyzję: jeśli przebudzona poleci znowu na swoje miejsce, to będzie znaczyć, że mi potrzeba zostać w domu, a jeśli przeciwnie, uśnie na innym miejscu, to widać, że mi wypada jechać do Tyżyna. Mucha kazała mi jechać i nazajutrz istotnie wyjechałem.

Czy zegarek mój nadzwyczajnie się śpieszył, czy źle rozrachowałem czas podróży, czy wreszcie nie pomyślałem, o której godzinie najwłaściwiej przyjechać z pierwszą wizytą, dość, że zastałem całą familię pana Dobr... tylko co zebraną na kawę. Ledwie była ósma godzina. Wkrótce jednak nie udana gościnność tego zacnego domu, a może i chęć podobania się Emmie, dodała mi serca. Odpowiadałem nie jąkając się na wszystkie pytania i nawet sam prowadziłem rozmowę. Czasami tylko spotkawszy wzrok Emmy, traciłem nitkę dyskursu, i takim sposobem wystrzeliłem kilka płaskich konceptów; lecz Emma spostrzegła moję słabość i nie spoglądając więcej na mnie wróciła mi spokojność.

Póki Pani Dobr... nalewała kawę, miałem czas z bliska przypatrzyć się jej córce. Wystawcie sobie siedemnastoletnią blondynkę z twarzyczką, jakie lubił malować Greuze, z błękitnymi jak majowe niebo oczkami, z różanymi usteczkami, na których drzemał zachwycający uśmiech.

W całym jej układzie i mowie rozlana jakaś uprzejmość i słodycz wyjawiały przy mioty czystej, niewinnej duszy. Dodajcie do tego postać sylfidy, płeć bieluteńką, rączkę śliczniejszą od tych, które wychodziły spod nieśmiertelnego dłuta Kanowy, a będziecie mieli pojęcie, słabe wprawdzie, o jej powierzchowności. Ale jakże wam opiszę ten boski wyraz twarzy, tę pogodę i razem smętność czoła, na koniec tę tak piękną harmonię wszystkich rysów, która więcej czaruje wzrok jak sama piękność? Upojony jej widokiem, nie postrzegłem, jak służący przyniósł mi kawę. Emma, chcąc mnie o tym ostrzec, nachyliła się w moję stronę i wtedy ujrzałem cokolwiek wystawioną nóżkę. O, nóżko drobniutka! O, atłasowy pantofelku! Powiedzcie mi, dlaczego na wasz widok jakiś żywy płomień przebiegł po wszystkich moich żyłach? Serce zaczęło bić gwałtownie i ręka zadrżała tak mocno, że chcąc wziąć kawę, trąciłem tacę, rozlałem wszystko, co na niej było, zrzuciłem na podłogę porcelanę i cukiernicę, a po tym zmięszany zacząłem zbierać skorupy i cukier i kłaść je na pustą tacę.

Śmiech państwa Dóbr...ich przyprowadził mnie do przytomności. Emma się nie śmiała, przeciwnie na jej twarzy widać było politowanie. Wybaczono mi moję winę i wkrótce znów byłem spokojny i wesoły, tylko kończyk nóżki, albo raczej różowy pantofelek, ciągle migał się przed oczyma, potem migało się ich coraz więcej, jak bystrolotne jaskółki, na koniec zdało mi się, że cały pokój napełnił się różowymi pantofelkami, które ciągle krążyły około mojej głowy. Po kawie poszedłem z gospodarzem do ogrodu, lecz i tu w promieniach słońca, jakby rój złotych muszek, świeciło się miliony maluteczkieh pantofelków. Cały ten dzień przepędziłem najszczęśliwiej na łonie tej familii, jak dziecko u rodziców.

Wieczorem powróciwszy do domu, długo nie mogłem uspokoić szczęściem upojonego serca i rozkołysanej wyobraźni. Chwila upływała za chwilą, a ja zamyślony chodziłem, biegałem po pokoju, przypominając sobie każdą sekundę tego błogiego dnia, każde słowo, każde poruszenie mej ulubionej, jej miłą postać, jej twarz, oko, rączkę, a szczególniej — o, słabości mężczyzn! — szczególniej jej nóżkę i śliczny pantofelek!...

Świeca rzadko objaśniana gorzała mdłym światłem, lecz i w kręgu bladego jej płomienia oko moje widziało czarującego kształtu pantofelki; wyjrzałem z okna i księżyc wydał mi się świetnym pantoflem i wszystkie gwiazdy złotymi pantoflami. Kiedy nareszcie nad rankiem znużony rzuciłem się na łóżko, sny najpiękniejsze obudziły się w mojej duszy. Zdawało mi się, żem pływał na spokojnych zwierciadlanych falach jeziora, w łódce brylantowej, o którą roztrącały się, w której łamały się promienie majowego słońca, iskrzyły się i odstrzelone w powietrzu rozsypywały się około mnie snopami, girlandami światła ubarwionego wszystkimi kolorami tęczy. Byłem zupełnie otoczony obłokiem nadzwyczajnej jasności. Czarodziejska moja łódka miała formę pantofla, na którego końcu stała maleńka, skrzydlata jak kupidynek Emma i złotym wiosełkiem pędziła posłuszną nawę do czarującego brzegu. Miriady najśliczniejszych pantofelków jak rybki uwijały około czółna i wychylając się z wody koniuszkami, patrzały na mnie oczkami z safiru! Jak dobrze być czasem i Pantoflem, choćby dlatego żeby mieć takie cudowne sny!

Po kilku dniach byłem znowu w Tyżynie, potem jeździłem coraz częściej i na koniec stałem się zupełnie domowym u państwa Dobr... Takim sposobem upłynęło prawie pół roku.

Dlaczego tak łatwo opisywać niedolę, a tak trudno szczęście? Każdy wieśniak może wzruszyć słuchacza powieścią o swych cierpieniach, a szczęście, rozkosz, upojenie, skreślone w nieśmiertelnych rymach największych poetów są dla wielu zupełnie obojętną rzeczą.  Ja myślę, że to bardzo naturalnie: każdy z nas inaczej sobie wyobraża szczęście, a cierpienia, jakiekolwiek by ono było, lękamy się wszyscy. Zresztą czy podobna opisywać dokładnie szczęście, kiedy go człowiek nigdy nie analizuje, nie mierzy, nie waży, nie rozkłada w retorcie, kontentując się tym, że go czuje. O, wieleż słodkich chwil przepędziłem w tej słodkiej epoce mojego życia obok Emmy! Wszędzie i zawsze przy niej, w salonie, przy robotnim stoliku, w ogrodzie! Wieleż razy biegaliśmy razem po polach, po lesie, ponad brzegiem Wisły i zachwycaliśmy się zawsze tymiż samymi pięknościami natury, jak gdyby jedna dusza ożywiała obie nasze istoty! Przy niej straciłem pojęcie o podziale czasu; zapomniałem, że są godziny, minuty, sekundy, ponieważ w jej obecności dzień cały zlewał się w jedną całość, a wszystkie moje uczucia w jedno uczucie miłości.

Powoli jakby wytrącony z chaosu, rozpostarł się przede mną nowy świat, nie idealny, nie wymyślony od poetów, ale rzeczywisty, świat wysokich, wspaniałych uczuć zgodnych z rozumem, cnotą i religią. W tym  świecie, którego Kolumbem była dla mnie Emma, cała moja istota odrodziła się, zacząłem więcej cenić samego siebie i wstając z długiego uniżenia, pierwszy raz od dzieciństwa dumnie spojrzałem wokoło siebie. O, gdyby lat kilka, gdyby choć rok takiego życia, jestem pewny, że żelazna wola uszlachetniłaby mój charakter! Emma była moim aniołem opiekuńczym. Zawsze dobra, łagodna, pocieszająca mnie w troskach, wybaczała me wady, stosując się nawet do nich w słowach i postępowaniu. Jak ona w każdej drobnostce umiała być miłą, niewinną kokietką! To zaplecie włoski według mego gustu, to włoży ubiór ode mnie. chwalony, to zagra na fortepianie ulubioną moję melodię, to powtarza moje wiersze! Ona namiętnie lubiła poezję, ja także, postanowiliśmy więc przeczytać razem kilku wzorowych poetów. Przy tym czytaniu miałem zręczność jeszcze lepiej poznać jej sposób myślenia i jej anielską duszę. Emma miała początki angielskiego języka, lecz nie była w stanie czytać książek, a osobliwie wierszy.

Zająłem się wydoskonaleniem jej w tej mowie i wkrótce doprowadziłem do tego, że z łatwością mogła ją rozumieć. Z jakim zapałem rzuciła się ona do Moora, Byrona, Scotta!... Lalla Rukh, Irlandzkie melodie, Dziewica z Abydos i Pani jeziora nie wychodziły prawie z jej rąk, często zasypiała z nimi, i obudziwszy się w nocy lubiła przeczytać kilka wierszy dlatego, żeby posiać miłe sny w swej wyobraźni; a w letni poranek, polawszy swe kwiatki w ogrodzie, uczyła się na pamięć jakiej piosnki Moora, którą mnie potem witała po przyjeździe z miasta. Poezja i muzyka zgubiły mnie zupełnie; one obudziły tyle słodkich uczuć w mym sercu, wstrzęsły tak gwałtownie słabą tkankę mych nerwów i rozkołysawszy wyobraźnią, do takiego stopnia odurzyły mój rozsądek, że w tym chaosie wzruszeń, obrazów, smętności i wesela, filozofii i lekkomyślności, postępowanie Emmy wydało mi się namiętną miłością, kiedy zimna rozwaga najjaśniej mogłaby mnie przekonać, że to była tylko łagodność i przyjacielska ufność. Dziś jestem pewny, że Emma byłaby równie dobrą dla każdego mężczyzny, oprócz tego, którego została żoną — dla niego bez wątpienia była lepszą.

Zresztą niektóre wypadki, w których nawet i ta anielska dusza zapomniała swej pobłażającej łagodności, powinny były naprowadzić mnie na myśl, że w uczuciach jej dla mnie brakowało czegoś bardzo ważnego, a mianowicie ufności, którą ma każda kobieta w opiekuńczą siłę mężczyzny!... Raz, znużeni przechadzką, siedliśmy na niewielkiej składce tarcic. Emma zdjęła z palca pierścionek i przypadkiem upuściła go między drzewo. Wieczór był jasny; tarcic niewiele, a zatem zguba mogła być łatwo znalezioną. Towarzyszka moja prosiła mnie o to grzecznie, lecz tak spokojnie, jakby chodziło o podniesienie chusteczki z podłogi.

Szkoda, że to, co było lekkim dla drugich, okazało się bardzo ciężkim dla mnie. Emma śmiała się z mych usiłowań, uważając je za udane, ale na koniec prosiła wspomnieć na to, że zbliżał się czas wieczerzy, i zaprzestać zbyt długich żartów. Z rozpaczą i prawie ze łzami w oczach musiałem się przyznać, że zupełnie nie żartuję, i wtedy twarz jej przybrała wrażenie zadziwienia, lecz razem i jakiejś wzgardy.

— Fi — rzekła mi z przekąsem — gdybym była takim mężczyzną, nosiłabym spódniczkę. Ha! cóż robić? Zawołajże pan przynajmniej kogo na pomoc.

Na jej szczęście, a mój wstyd, młody parobek wyszedł z bliskiej chaty, i zawołany od nas, w minutę odwalił tarcice w stronę i znalazł pierścionek.

— Ile masz lat? — spytała go Emma.

— Siedmnaście — odpowiedział.

— I tak silny jesteś?

— Oho! Żeby to tylko tarcice rzucać, to by i dzieci potrafiły.

Emma mile mu podziękowała za usługę, Milcząc, wracaliśmy do domu. Widziałem głębokie jej zadumanie i domyślałem się, o czym myśli. W środku drogi obracając się Emma do mnie rzekła:

— Zdaje się, że mężczyźni nie tają swego wieku, tak jak my, płoche kobiety. Wiele lat panu?

— Całym dziesiątkiem więcej jak temu wieśniakowi — odpowiedziałem z cicha, zgadując jej myśl i w tej chwili byłem podobny do robaka zdeptanego nogą wędrowca! To było pierwsze i dlatego najdotkliwsze z moich upokorzeń.

Drugą razą wrota od ogrodu nie wiem dlaczego były zamknięte i Emma poprowadziła mnie do furtki, przez którą można było wejść, lecz między furtką i tuż stojącym gumnem znajdowała się budka, a w niej ogromny brytan na łańcuchu. Nigdy nie widziałem straszniejszego cerbera!

— Daj mi pan rękę — rzekła Emma — to Lewiatan, będzie tylko szczękał, lecz gdybyś pan szedł sam, to może by się rzucił, chociaż on zresztą już stary i więcej straszy, jak robi złego. Biedny Lewiatan! On podobny do tych okrętów, co kiedyś panowały na morzach, a potem zwyciężone czasem i falami, stoją w porcie bez. armat i ekwipażu i mogłyby być zdobyte od każdej nieprzyjacielskiej szalupki! Teraz dworowe kundle odważają się bezkarnie drażnić tego, przed którym drżało całe pokolenie ich poprzedników.

Tymczasem przybliżaliśmy się już do furtki. Lewiatan wysunął się z budy i tak straszliwie zaczął szczekać i miotać się na uwięzi, jak gdyby mu się wróciły szczenięce lata. Emma szła zupełnie spokojnie, lecz ja spojrzawszy na ślipie Lewiatana, w których grał jakiś ciemny ogień jak w oku tygrysa, mimowolnie odskoczyłem i krzyknąłem. Emma pośmiawszy się ze mnie zbliżyła się do psa, wzięła go za pysk i kazała mi iść tymczasem do ogrodu, upewniając mnie, że on się ani ruszy.

Drżałem jak liść i nie mogłem na krok posunąć się naprzód. Emma nie powiedziała mi ani słowa, tylko spojrzała na mnie wzrokiem uniżającej litości jak na tchórza, jak na mopsa podrapanego od kota.

Inną jeszcze razą, w czasie obiadu, na którym było kilka osób z miasta, pan Dobr... kazał przynieść familijny kielich i wzniósł zwyczajne w Sandomierskiem zdrowie: „Kochajmy się." Wszyscy wypili, ja tylko wymówiłem się.

— Wstydź się waćpan — rzekł mi gospodarz. — Mężczyzna powinien się strzec zbytku, ale chciałbym, żeby miał głowę cokolwiek mocniejszą od kury. Ojcowie nasi za wiele czcili Bachusa, osobliwie poznajomiwszy się z Sasami. Było to źle zaiste, ale teraźniejsza młodzież, chociaż nie pije, więcej jednak warta politowania. Co mi to za mężczyzna? Blady, chudy, oczy wpadłe, słaby jak trzcina chwiejąca się od wiatru i od jednego kieliszka pada pod stół. W kim nie ma nic męskiego, to baba we fraku. Dziwię się, jak nasze kobiety mogą kochać tych panów, tym więcej jak mogą wychodzić za nich za mąż? Wszakże mąż powinien być protektorem swej żony, jej opiekunem w złych i dobrych losach i zasłaniać ją od burzy, jak dąb zasłania słaby krzew rosnący w jego cieniu. Cóż dziwnego, że dziś tylu mężów są u swych żon pod pantoflem? Nie może być inaczej, bo każdy z nich pantofel. Nie taki był śp. ojciec waćpana. Wszak wiesz zapewne, jakim sposobem on się poznał z nieboszczką matką?

Odpowiedziałem, że wiem, lecz drudzy nie wiedzieli tego i na ich prośbę pan Dobr... tak mówił dalej:

— Długo służyłem z ojcem pana Wincentego w jednym pułku; byliśmy razem w kilku wyprawach wojennych i kochaliśmy się jak bracia. W bitwie pod *** mogę powiedzieć, żem jemu tylko winien życie, chociaż on się do tego nigdy nie przyznawał.

Spojrzawszy na niego, można było powiedzieć: oto człowiek! Wysoki, atletycznego składu, kształtny mężczyzna, czarne włosy, czarne oko, czarny wąs sitarski, zawsze zdrów i czerstwy. Chociaż nieugięty w swoich zasadach, zwyczajnie jednak łagodny jak baranek, tylko kiedy się w nim krew rozigra, wtedy z baranka robi się lew. Jednym słowem, prawdziwy Sarmata. W biwacznym swoim życiu, spotykając ludzi i takich, i owakich, unikał awantur, lecz nigdy nie uchybił swojej godności i nie pozwolił sobie dmuchać w kaszę. Pamiętam, raz w Mediolanie na teatrze, jakiś Pigmejczyk, obywatel wielkiego narodu (la grande nation), nie widząc nic za kolosalną postawą pana W***, wstał z krzesła, i przyszło mu na myśl oprzeć swoję paryską twarzyczkę na jego ramieniu, jak żołnierz na swoję fuzję w strzelnicy.

„Waćpan zapewne chcesz mnie pocałować w ramię? — rzekł pan W ***, zwracając na niego iskrzące się od gniewu oczy. — Całuj prędzej i siadaj na miejscu."

Francuzik stanął w pozycji fechmistrza i wystrzelił jakiś uszczypliwy koncept, lecz Sarmata zamiast odpowiedzi schwycił go za rękę, targnął tak silnie ku sobie, że wszystkie kosteczki w nim zatrzeszczały, przymusił pocałować siebie trzy razy w ramię i puścił, powiedziawszy mu do ucha, że drugą razą mógłby z nim postąpić mniej grzecznie.

Sądząc po fraku, widać było, że Francuzik należał do rodzaju filozofów niedowiarków, jednak w tym razie odstąpił od swoich zasad i nie pokazując żadnego znaku wątpliwości, usiadł na swoim miejscu.

W tym burzliwym czasie łatwo można było spotkać na drodze takiego fechmistrza i mój kolega często narzekał, że ma gorący charakter, dlatego że musiał nauczyć kilku takich jegomościów. Ale miałem opowiedzieć spotkanie się rodziców pana Wincentego. Otóż, mości dobrodzieju, działo się to we Włoszech, w czasie wojny. Generałowa L *** z córką jechały do męża z Florencji do Genui. W górach napadło na nich kilku rozbójników i zaczynali już rozprawiać się z ludźmi. Na szczęście w tej chwili nadjechał pan W ***, który wiózł właśnie depesze po tej samej drodze. Słysząc wystrzały, pędem błyskawicy doścignął łotrów i chociaż sam był raniony od nich, jednakże zmusił ich do ucieczki. Resztę drogi, rozumie się, został przy damach, i zawojował sobie żonę. — Ot, tak to my kiedyś romansowali!

Tymczasem familijny kielich ciągle jeszcze stał przede mną.

W ciągu tej powieści o zacnym moim ojcu byłem jakby na torturach! Emma ani razu nie spojrzała na mnie i jeśli w tej chwili pomyślała o wyrodnym synie, to pewnie nie bardzo pochlebnie dla niego. Nareszcie pan Dobr..., widząc moję żałosną figurę, rzekł:

— No, wypijże chociaż za pokój duszy swego ojca.

Dziwny toast! Lecz niepodobna było wymówić się, wypiłem więc, chociaż przewidywałem, jakie będą z tego skutki. Istotnie słaba moja głowa nie wytrzymała tego naboju, wkrótce straciłem przytomność, stół z gośćmi krążył, zdawało mi się, około mojego nosa, język mi się plątał, a jednak; ciągle plótł jakieś niedorzeczności, które nadzwyczajnie wszystkich bawiły. Co tam było dalej, tego nie pamiętam, lecz nazajutrz ocuciłem się w Kozienicach, chory w łóżku. Co pomyślała o mnie Emma? — To tylko, co można pomyśleć o Pantoflu, zdaje mi się, że pewnie nic więcej.

Zamilczę o innych wypadkach, powiem tylko, że nie zważając na to wszystko, sam nie wiem dlaczego, byłem przekonany, że Emma mnie kocha. Ona była dobrą i łagodną, skąd według moich zasad wypadało, że się we mnie kocha. Trzeba było zupełnie przekonywającego dowodu, żeby mi wydrzeć tę ostatnią deskę rozbitego okrętu, której trzymałem się namiętnie, konwulsyjnie, widząc, że z jej stratą zginie wszystko, co mnie jednało ze światem.

Nareszcie doczekałem się i tego. Ułani zajęli kwatery w Kozienicach.

Ten wypadek uszczęśliwił, jak się zdawało, cały powiat, wszyscy byli w zachwyceniu, obywatele, Żydzi, a szczególniej kobiety! Tylko młodzi ludzie we fraczkach spuścili nosy, jak się mówi, na kwintę, dlatego że żaden nie wątpił o wpływie wojskowego munduru na słabą latorośl cywilnych miłostek. Wojskowi biorą serca szturmem, jak fortece. Zaczęły się wizyty, wieczory, bale. Wszędzie ułani rej prowadzili i cały ród niewieści lgnął do nich jak muchy. Wkrótce szczęk szabli i brzęk ostróg wypłoszyły z panieńskich serc nawet wspomnienie tych, którzy je przedtem zajmowali i szerzyły trwogę jak w oblężonym mieście. Jedna panienka zapytana od kuzyna we fraku o przyczynę przemiany w obejściu z nim, odpowiedziała naiwnie:

— Mon Dieu! C'est que nous sommes toutes sur pied de guerre!

Tak, zaiste, była to wojna! W salonie krew się nie leje, nie grzmią spiże, ale są zawsze zwyciężcy i zwyciężeni, ranieni i niewolnicy, a czasem śmierć i życie tak samo się ważą na szalach losu, jak w najzaciętszej bitwie!

Nie pytajcie się, co się działo ze mną — Pantofel dawno już był przydeptany, teraz obojętnie rzucono go na śmiecie. Nie przeszło miesiąca, już wszyscy mówili o tym i ja widziałem własnymi oczyma, że Emma nie była obojętna dla rotmistrza Szabelskiego.

Dziś, przetrwawszy od dawna tę burzę, oddaję jej sprawiedliwość, że nie mogła zrobić lepszego wyboru. Doświadczenie pokazało, że się nie omyliła — była z nim szczęśliwa w małżeństwie.

Nie pamiętam i nie chcę przypominać sobie pierwszego początku ich miłości, spostrzegłem ją dopiero wtedy, kiedy oboje już nie skrywali swych uczuć. Zresztą charakter mój i okoliczności nie dozwoliły mi śledzić za ich postępowaniem. Na kozienickich wieczorach ledwie pokazał się rotmistrz, Emma pod jakimkolwiek pretekstem oddalała mnie od siebie do drugiego, trzeciego, dziesiątego pokoju, to prosiła, żeby napisać przed jej wyjazdem jakie wierszyki, to posyłała dowiedzieć się o zdrowiu kogo z jej znajomych, to wreszcie prosto żądała, abym nie stał przy niej. A rotmistrz!... O, Boże!

Ten człowiek zdawał mi się tak strasznym, że nie mogłem nigdy spojrzeć mu śmiało w oczy! Lękałem go się więcej jak niegdyś ojca, chociaż zupełnie bez powodu, albowiem był dla mnie zawsze uprzejmy, mówił o mnie z pochwałą i okazywanym mi szacunkiem, odpędzał ode mnie wiele natrętnych trefnisiów. Z czasem poznajomiliśmy się bliżej i Szabelski jakby umyślnie dlatego, żeby się częściej widzieć ze mną, zajął kwaterę w tym samym domu, w którym mieszkałem. Ta okoliczność była dla mnie bardzo wygodną, albowiem wprzód nie chcąc się z nim spotykać w Tyżynie, każdą razą przyjechawszy tam pytałem, czy nie ma rotmistrza. A jeśli był, to jak się mówi, wracałem z kwitkiem do domu. Teraz zaś mogłem jeździć na pewne. Dziś nie mogę się wstrzymać do śmiechu, kiedy pomyślę, że wówczas cieszyłem się z tego jak dziecko, sądząc, że rotmistrz sam sobie przygotował sidła. Triumf mój był tym większy, że Emma zdawała się nic nie wiedzieć o bliskim moim sąsiedztwie z Szabelskim, a nawet o naszej znajomości. Mieszkaliśmy już prawie miesiąc w jednym domu, kiedy Emma dała mi raz książkę, żeby ją odesłać Szabelskiemu.

— Ja ją sam oddam — powiedziałem.

— Na co się panu fatygować samemu? Teraz błoto w Kozienicach. Pan mieszkasz pewnie daleko od rotmistrza i zdaje się nie jesteś z nim znajomy.

— Zajadę prosto stąd — rzekłem — i poznajomię się, żeby mieć zręczność nadal być pani użytecznym.

Emma uśmiechnęła się. Ta maleńka intryga zajmowała mnie niewymownie. Kobiety, dzieci i Pantofle lubią odnosić takie zwycięstwo nad silnymi! Wkrótce potem powiedziałem Emmie, że już byłem znajomy z rotmistrzem i chętnie jej będę służył w każdym razie, lecz na moje podziwienie spojrzała na mnie tak surowo, jak gdyby mi chciała zrobić ciężki wyrzut. Prawie osłupiałem. Przeszło kilka miesięcy i o rotmistrzu nie było nigdy wzmianki w rozmowie między nami i nie odbierałem już żadnego poruczenia. Ciasna moja głowa nie mogła żadnym sposobem zrozumieć tej polityki. „Jeśli ona go kocha, myślałem sobie, to dlaczego nigdy nawet nie spyta mnie o jego zdrowie? Wszak ja jej mówiłem, że go widuję... wszak on, będąc zajęty służbą, bywa rzadko, ledwie raz w tydzień w Tyżynie, a ja prawie siedm razy! Kochankowie mają tyle do powiedzenia sobie, że choćby co dzień się widzieli, zawsze czegoś zapomną. Tajemnica tak dla nich przyjemna, że choćby dano im zupełną swobodę, zawsze będą szeptać do siebie w sekrecie; a Emma ma rodziców, którzy, chociaż z daleka, ale bacznie na nią patrzą!...

Dlaczego ona nie pisuje przeze mnie do rotmistrza? Wszak zapewne nie wątpi, że gdyby mnie to najmocniej dotknęło, jednak nie odmówię jej żadnej prośby, żadnego nawet kaprysu. A rotmistrz, wiedząc, że bywam w Tyżynie, nigdy nie pyta o Emmę? Nie! Ona pewnie przestała go kochać!

Raz wróciwszy z Tyżyna, zastałem na swoim stoliku karteczkę od znajomych, którzy mnie prosili zaraz po przyjeździe przyjść do nich. Przeczytawszy, wyszedłem do przedpokoju, żeby wziąć czapkę, która zwyczajnie tam wisiała, lecz spostrzegłem, że jej nie było na kołku. Przed tygodniem zdarzyło się coś podobnego, lecz wtedy nie śpiesząc z domu, kazałem jej tylko poszukać służącemu, tą razą zaś, nie wiem dlaczego, zastanowiłem się nad tym... zacząłem szukać, nigdzie nie znalazłem, zawołałem służącego, lecz i ten nic nie wiedział, a jeśli wiedział, to nic nie mówił. Wtem lokaj rotmistrza wszedł z moją czapką, zmieszał się cokolwiek i zapytany o przyczynę plątał się widocznie w odpowiedziach. Jakieś podejrzenie mimowolnie zapadło w mą duszę.

Wróciwszy od znajomych, wstąpiłem do rotmistrza.

Zapewne służący nic mu nie mówił, dlatego że na nim nie widać było żadnej przemiany, rozmawiał ze mną jak zwyczajnie i skarżył się, że nazajutrz chciał jechać do Tyżyna, ale z powodu służby musi zostać w mieście. Pobiegłem czym prędzej do siebie i zacząłem dumać, jak by najłatwiej odkryć tę tajemnicę. Nigdy nie zastanawiałem się tak mocno nad wpływem czapki na moją istotę. To zagadnienie rozwiązałem prędzej daleko jak pytania astronomii i zdziwiłem się nad swoją przenikliwością. Nie posiadałem się z radości, chociaż wy powiecie, że to bardzo naturalne, dlatego że planet nie można wziąć w rękę, a czapka leżała przede mną na stole jak trup przeznaczony na dysekcję. Istotnie, jak zobaczycie, była to nie czapka, lecz trup mojego szczęścia; ale mówmy o zagadnieniu, które mnie zajmowało.

Długo opatrywałem czapkę, nareszcie przewróciłem ją do góry podszewką, aż oto widzę w jednym miejscu podszewka zszyta zupełnie innym ściegiem i inną nitką. A tuś mi, ptaszku! Widać, że tą furtką wchodzi i wychodzi tajemnica do czapki i z czapki. Ułożywszy cały plan do odkrycia zdrady, położyłem się spać w triumfalnym humorze jak Oktawian po bitwie aktyjskiej, która świat cały w jego moc oddała.

„O, Boże! Jaką ja głupią gram rolę! — pomyślałem sobie. — Nie dosyć, że jestem Pantoflem, zrobiono ze mnie jeszcze pocztową szkapę albo raczej pudla, któremu dają nosić w zębach koszyk z bułkami, przeznaczonymi nie dla niego! Więc już kilka miesięcy wożę na mej baraniej głowie bilety z Kozienic do Tyżyna i z Tyżyna do Kozienic i oto rozwiązanie zagadki, dlaczego Emma obchodzi się ze mną łagodnie na wsi, a obojętnie w mieście!"

Oburzony tą okropną hipokryzją kochanków, byłbym natychmiast wyjął bilecik z czapki, lecz mnie wstrzymała myśl, że wtedy może Emma nie odpisze rotmistrzowi, a chciałem koniecznie wiedzieć, w jakim stopniu ona go kocha. Nazajutrz pojechałem do Tyżyna. Starałem się skryć moje wzruszenie — daremne usiłowania! byłem podobny do czowieka w gorączce. Państwo Dobr... troskliwie wypytywali się o moje zdrowie. Odpowiedziałem, że czuję się mocno słabym i mówiłem istotną prawdę. Emma z nadzwyczajną pieczołowitością dawała mi uwagi, jakie pić ziółka i jak się zachować w chorobie... „Żmija! — pomyślałem sobie, drży, żeby nie zatrzymała się jej poczta!..."

Czasami badawczy wzrok jej długo zatrzymywał się na mnie, i jakby szukał tajemnicy w mojej twarzy. Kto zdradza i sam nawzajem lęka się zdrady. Okropny ten dzień skończył się przecie — wyjechałem z Tyżyna.

Ujrzawszy się na drodze bez świadków, rozerwałem czapkę z szaleństwem i wyciągnąłem bilet Emmy, lecz było ciemno, grudniowa zawierucha, śnieg prosto w oczy, mróz okropny, trzeba było odłożyć czytanie do domu. Ten kawałek papieru włożony do kamizelki palił mi łono, jak roztopione żelazo! „O, dlaczego ona tak fałszywie, tak chytrze, tak nieludzko postąpiła ze mną? — Mówiłem sam do siebie. — Gdyby otwarcie poprosiła mnie być jej pocztylionem, świadczę się Niebem, że nie odmówiłbym jej tego, choćbym na miejscu miał umrzeć z rozpaczy! Ale takim podstępem korzystać z mojej prostoty, tak obojętnie naigrawać się z mojej niedołężności. O, to okropnie! Bezbożnie!..." Potem znów uniewinniałem ją, mówiłem sobie, że to zapewne wymysł rotmistrza, że on łamał sobie nad tym głowę, a ona, kochając go ślepo, zgodziła się na wszystko. Ale dlaczegoż mnie nie ostrzegła o tym? Ha! Zapewne rotmistrz jej tego zabronił.

Przyjechawszy do domu, powiedziałem służącemu, że jestem mocno chory, nie kazałem nikogo przyjmować i zamknąłem się w gabinecie. Długo leżałem jak martwy na łóżku, nie mając odwagi wyjąć bilecik Emmy... i dziś nawet nie mogę go przeczytać bez goryczy! Nareszcie wziąłem go do rąk. Oto, co w nim było:

„Cher, adorable Xavier! Spodziewając się, że jutro będziesz u nas, piszę do ciebie tylko kilka wyrazów. Pantofel przywiózł mi twój bilecik o dziesiątej z rana, pomyśl więc, że od listu do tej błogosławionej chwili, w której ciebie samego zobaczę, skazałeś mnie na dwadzieścia sześć godzin oczekiwania! Dwadzieścia sześć lat prędzej przechodzą dla innych, jak dla mnie ta doba! Cher Ange! Błagam cię — wszak ty taki dobry, taki tkliwy, wysłuchaj mojej prośby, przyjedź jutro wcześniej. Sama nie wiem, dlaczego dziś jestem więcej smutna, jak zwyczajnie?... Nasz Pantofel chory i nieborak bez żartów gotów położyć się do łóżka. Mon ami! Poszlij zaraz po doktora, a sam nastrasz naszego kuriera, że jeśli nie będzie regularnie przyjmował lekarstwa, to może umrzeć... On taki tchórz!... To go zrobi troskliwszym o swoje zdrowie.

Zresztą Veperon domine la Pantoufle, nie wątpię, że go wyleczysz prędko i nasza poczta będzie znowu regularnie chodziła. Jednakowoż gdyby długo chciał chorować?... O, wtedy gwałtem posadź go w sanki i przyszli] do mnie, powiedz, że ja go koniecznie chcę widzieć. Inaczej cały mój fortel pęknie, comme une bulle d'air. Żegnam cię, mój miły! Najmilszy! itd."

Przeczytawszy to krótkie, lecz jasne i wyraźne rozwiązanie zagadki mojego losu, dowiedziawszy się, że Emma więcej jeszcze chytra i nieczuła, jak sobie wyobrażałem w zapalczywości mojego gniewu, upadłem na łóżko bez zmysłów i w gorączce przeleżałem całą noc. Nie spałem, ale czuwanie moje było pasmem najokropniejszych widziadeł, nieprzerwanym wątkiem piekielnych uczuć.. Z tego wszystkiego, przyszedłszy cokolwiek do rozumu, przypomniałem sobie tylko jeden ustęp tej straszliwej sceny. W tumanie gorączki zdawało mi się, że byłem gdzieś na morzu. Świszczały wichry, szumiały bałwany, huczał grom po gromie i zaślepiający ogień błyskawic co chwila jaskrawym ogniem oblewał niebo! Zdawało się, że wybiła dla natury ostatnia godzina. Na wzburzonej pustyni morza ja byłem sam jeden i — dziwna fantazja, zabawna parodia pierwszego snu mojej miłości! — płynąłem w ogromnym, szkaradnym pantoflu, pełnym dziur, przez które ciągle nalewała się woda.

Na środku nawy stał maszt z żaglem, który gwałtownie targały wichry, lecz za każdą błyskawicą zwracały go w moję stronę, jakby dlatego, ażebym na żaglowym płótnie mógł czytać bilet Emmy napisany wielkimi literami. Wokoło mnie wiły się obrzydliwsze od gadów pantofle i jakby patrząc na mnie wychylały z wody swe podarte przodki. Tymczasem przydeptana pięta mej nawy pantofla, coraz więcej pogrążała się w głąb morską i przymuszała mnie rej terować się na drugi koniec, lecz niestety, tam stał Albert i odpychał mnie w fale!...

Rano nie miałem siły podnieść się z łóżka. Służący wyłamał drzwi. Od niego dowiedziałem się, że rotmistrz był u mnie wieczorem raz sam, a drugi raz z doktorem, i że doktor nie kazał mnie budzić. Właśnie miałem kazać znów zamknąć drzwi, kiedy wszedł Szabelski i spojrzawszy na moję zmienioną twarz, szczerze zaczął mnie wypytywać o symptomata choroby. Długo mówiliśmy z sobą, tak długo, że sanki, które go miały odwieźć do Emmy, przeczekały więcej jak godzinę na dworze. Rozmowa nasza zaczęła się z mojej strony gorzkimi wyrzutami, które przerywały często łzy i łkania.

Rotmistrz milczał; przeszedł się kilka razy po pokoju i znów usiadł. Widać było walkę w jego sercu, lecz to serce było szlachetne, prawdziwie męskie. Przyjął całą winę na siebie i zrobił więcej, aniżeli potrzeba było do jej zagładzenia. O, ja mu przebaczyłem! Przebaczyłem w zachwyceniu, że Niebo dało mi poznać tę prawdziwie szlachetną duszę i odtąd byliśmy do samej jego śmierci prawdziwymi przyjaciółmi. Emmie nie mogłem przebaczyć. Szperałem we wszystkich zakątkach mojego serca pobłażającego dla niej uczucia i nie mogłem go znaleźć.

Tym się kończy pierwsza namiętna i nieszczęśliwa moja miłość. Epilog jej prosty i krótki: po ciężkiej chorobie, w której rotmistrz był nieodstępnym moim stróżem i pocieszycielem, wyjechałem z Kozienic, a on się ożenił z Emmą.

Wiadomo, że Paskal, obawiając się zgrzeszyć dumą, nosił na biodrach przepaskę z żelaznymi kolcami, które pięścią wbijał sobie w ciało przy każdej myśli niezgodnej z chrześcijańską pokorą. Naśladując tego znakomitego męża, nosiłem zawsze na sobie bilecik Emmy, ażeby on utrzymywał w mym sercu niewygasłą pogardę dla nie wieśćiego rodu.

Co dzień wieczorem odczytywałem to arcydzieło hipokryzji, pielęgnowałem w sercu hydrę pamiątek, i jak ów starożytny król wygnaniec, karmiłem się trucizną. Takim sposobem niosłem kilka lat brzemię życia w cierpieniu i prawie nędzy; śmierć stryja, jak już mówiłem, poprawiła moje okoliczności.

Nieboszczyk zostawił mi znaczny majątek i proces, tak dobrze prowadzony, jakby już wygrany, z panią R... młodą wdową, od której miałem odebrać 50 000 talarów. Ten proces był początkiem drugiej mojej miłości, uwieńczonej, niestety, węzłem małżeńskim.!

Pani R... straciła męża w młodych latach. Kiedy ją poznałem, miała nie więcej jak dwudziesty siódmy rok. Wysoka, brunetka, kształtna jak palma, biała i delikatna jak lilia, twarz miała bardzo regularną, nawet piękną, lecz rysy miały coś ostrego i fizjonomia jej była łagodna wtenczas tylko, kiedy ją ożywiała chęć podobania się komu, oko czarne, pełne ognia, charakter nadzwyczajnie wesoły. Dowcip jej i lekkomyślność były znane w całej okolicy i wspominane nawet w salonach Warszawy, gdzie przepędziła pierwszy czas po swym wyjściu za mąż.

Nieboszczyk pan R... był człowiek z wąsami jak u suma i uparty jak kozieł. Pani R... często płakała, że jej nie dawał żadnej woli, obchodził się z nią jak Turek, nie ubierał jej przyzwoicie i nie wyprawiał balów. Zostawszy wdową, Konstancja wzięła do siebie starą ciotkę, ażeby w opinii świata być pod opieką, a rzeczywiście zupełnie swobodną. W kilka lat stroje i wszelkiego rodzaju pustota jakby w dym obróciły połowę majątku, a o drugą połowę stryj mój zaczął proceder. Konstancja, widząc bliską zgubę i obawiając się ubóstwa więcej jak śmierci, zaczęła nawiedzać swego przeciwnika i sąsiada w nadziei, że się jej uda ugłaskać starego szlachcica, znanego powszechnie ze słabości dla płci pięknej. Kilka wizyt przekonały ją, że gościnność i uprzejmość zupełnie nie przeszkadzają starym seladonom popierać sprawę w trybunale i wtedy pierwszy raz w życiu zwątpiła o sobie. Od samego dzieciństwa wszystko się wiodło tej kobiecie; nie dosyć, że każde jej życzenie spełniało się niemylnie, często nawet fortuna zdawała się uprzedzać same jej kaprysy. — Szczęśliwa jak pani R... — mówiły kobiety w okolicy, kiedy się której coś trafiło nadzwyczajnie pomyślnego.

Zdarzało się, że ktoś, patrząc na zbierające się chmury, mówił: — Będzie deszcz. — Nie będzie — odpowiedziano mu — pani R... ma mnóstwo gości w ogrodzie — i istotnie dopiero w nocy deszcz lał jak z wiadra. Można sobie wystawić, co się działo w tym zbałamuconym od fortuny sercu na samą myśl o ubóstwie, które by ją niemylnie spotkało, gdyby stryj mój nie umarł przed zupełnym skończeniem procesu.

W kilka dni po przyjeździe moim do dóbr nieboszczyka odebrałem list od pani R..., listek na różowym papierze, rozkosznie złożony, tchnący jakąś rajską wonią, napisany po francusku, ślicznym kobiecym charakterem i żywym, kwiecistym, pełnym dowcipu stylem. Sama powierzchowność tego kawałka papieru tak zachwycała oko, że niepodobna było obojętnie wziąć go do ręki. Kobiety z gustem mają jakiś tajemniczy talent przelewać wdzięk na wszystko, czego się tylko dotkną, a pani R... była mistrzynią co do gustu. List był dość krótki. Winszowano mi przyjazdu i życzono poznajomienia się, dodając, że ta znajomość będzie dla piszącej tyle przyjemną, ile użyteczną dla naszych wspólnych interesów, lecz w tej świeckiej szczebiotliwości kobiecego pióra było tyle słodyczy, tyle wdzięku, tyle salonowej uprzejmości, że najtwardsze męskie serce mogłoby się nieco poruszyć z miejsca, a cóż mówić o człowieku, który raz zdradziwszy się, przestał myśleć o tym, żeby kobieta mogła zwrócić na niego uwagę?

Ten list, jak potok elektryczności, wstrząsnął całą moję istotę. Objąwszy majątek niespodziewanie, wiedziałem tylko, że mam proces z jakąś kobietą, ale do głowy mi nie przychodziło, żeby to była pani R... O jej osobie, charakterze i okolicznościach także nic jeszcze nie było mi wiadomo.

Oddając pierwsze wizyty sąsiadom, zajechałem prawie najpierwej do pani R... niezupełnie odważnie, to prawda, jednakże daleko spokojniej jak wtedy, kiedy śpieszyłem znajomić się z familią pana Dobr... Własny kocz i własne konie ośmielają najsłabsze nawet charaktery. Zastałem Konstancję w rozkosznym, gustownym stroju, jak gdyby spodziewała się znakomitego gościa. Powierzchowność jej sprawiła na mnie miłe i mocne wrażenie, jednakże niezbyt gwałtowne, albowiem zostało mi jeszcze tyle rozwagi, że mogłem rozpatrywać ubranie pokojów, w którym widać było najwykwintniejszy smak. Tryumf pani R... zaczął się ledwie po kilku chwilach.

Wdzięk jej rozmowy, zajęcie się moją osobą i jakaś miła kokieteria, która umiała być ślepą na każdą moję niezręczność, głuchą na wszelką niedorzeczność, a baczną na każde dowcipne słowo, oczarowały mnie zupełnie. Kto nigdy nie znał światowej kobiety, nie ma wyobrażenia, ile ten fantastyczny twór natury mieści w sobie oślepiających powabów! Jak prosty kamyczek przybiera w kalejdoskopie tysiąc coraz innych i coraz piękniejszych kształtów, jak brylant błyszczy i mieni się w promieniach słońca, tak światowa kobieta umie każdą drobnostką zachwycić obecnych — tak wokoło niej jednoczą się, błyszczą i pryskają iskrami czucie, dowcip i wdzięk. Prawda, że serce też takiej kobiety jest tak twarde i zimne, jak brylant — o tym mówiły nam jeszcze nasze babki, ale powiedzcie, na miłość Boga, czy patrząc kiedy na ten śliczny kamień myśleliście o tym, że on twardy, że on zimny i że gdy go chemik rozłoży na atomy, to obraca się w lekki gaz, w coś takiego, czego nawet nie można wziąć w rękę, to jest w zero dla czucia? Otóż to i biada, że kiedy człowiek mocno czuje, to ani myśli, ani rachuje, ani waży, jak filozof, matematyk lub kupiec. I ja w tej pamiętnej dla mnie godzinie nie myślałem o niczym, nie wierzyłem moralistom, i to, co kiedyś sam sądziłem w tym względzie, zdało mi się płaskim, bez smaku i pozbawionym dowodów.

Całe moje życie fizyczne było natężone w oku i uchu, a dusza, jakby ulotniwszy się z ciała, krążyła wokoło tej czarodziejki salonu, której miała zostać niewolnicą. Nie wiem, jakimi sobie wyobrażają Turcy te nieśmiertelne dziewice, które Prorok obiecał im w raju; co do mnie, to gdybym był Turkiem, chciałbym, aby raj mój był napełniony takimi kobietami, jaką była Konstancja, kiedy ją poznałem.

Było już późno, kiedy wyjechałem od pani R... uszczęśliwiony, oczarowany, dumny sam z siebie. Zdało mi się, że w ten jeden wieczór słaba moja istota wzburzona namiętnie, stargała na sobie pęta uniżenia i wracałem do domu jak rzymski dyktator po najświetniejszym zwycięstwie. Cała przyszłość mi się uśmiechała. Pani R... z ujmującą otwartością skarżyła się przede mną na nudy i przy pożegnaniu wymogła na mnie obietnicę nawiedzać ją tak często, jak tylko pozwolą mi okoliczności. Ile nadziei, ile marzeń obudziło się w mej duszy! Ta kobieta, szeptał mi z cicha egoizm, istotnie umie poznawać ludzi. Tutejsze towarzystwo rzeczywiście bardzo nudne. Nieboraczka! Nie ma nawet z kim pomówić!...

Razem z majątkiem spadło na mnie nie mało kłopotów. Nieboszczyk stryj pozaczynał kilka budynków, kilka nowych zaprowadzeń gospodarskich, miał różne spekulacje, proces itd. Rozumie się, wypadało mi te projekta uskutecznić, a przynajmniej przyprowadzić do porządku. Nie rozumiejąc zupełnie ani gospodarstwa, ani interesów prywatnych i sądowych, musiałem słuchać, co mi mówiono, i takim sposobem dostałem się pod władzę mego ekonoma i plenipotenta. Pierwszy prawił mi co dzień nudne legendy o ziemiaństwie, a drugi napisał z Warszawy tak długi list, że wróciwszy od pani R... nie miałem odwagi przeczytać więcej jak dziesięć wierszy.

Obydwaj jakby umyślnie używali tak zabawnego dialektu, że przy całej mojej uczoności nie pojmowałem, czego chcą ode mnie. Po kilku dniach znudziły mnie wszystkie interesa. Kazałem ekonomowi rządzić majątkiem tak, żeby dochody nie były mniejsze jak przy śp. stryju, a plenipotentowi poleciłem jak najprędzej kończyć wszystkie interesa i odtąd listy jego składałem nierozpieczętowane jeden na drugim, postanowiwszy przeczytać je w wolniejszym czasie. Wiedziałem, że mam jakiś proces, ale z kim i o co, tego nie byłem ciekawy dowiedzieć się. Zresztą, alboż to mało bywa procesów? — mówiłem sobie, kiedy mi to przychodziło do głowy. Stryj mój, jak wielu starych ludzi, procesował się pewnie z nudów, a ja się nie nudziłem... Po cóż mi było zajmować się procesem, kiedy miałem nawet plenipotenta? Jeździłem sobie do pani R... pocieszać ją, albowiem ciągle się uskarżała na małą liczbę osób dobrze wychowanych w okolicy.

„Hm, myślałem nieraz, więc ta zachwycająca kobieta istotnie znajduje przyjemność w moim towarzystwie!..."

I czy można było wątpić o tym, kiedy każdą razą po elegii w guście Younga, zwracając na mnie błagające spojrzenie, prosiła jakby największej łaski, żebym nie rachował godzin mej wizyty, a kiedy jej to przyrzekłem, natychmiast smętność znikała z jej twarzy, oczki świeciły się jak dwie gwiazdeczki, weseliła się jak dziecko, rozsypywała przede mną niewyczerpane skarby swego dowcipu, grała cudowne melodie na fortepianie, śpiewała przy arfie, prowadziła mnie do swego czarującego ogrodu, jednym słowem nie naruszając przyzwoitości, nie dotykając nawet strony czucia, umiała wlać w mą duszę więcej rozkoszy jak inna kobieta przy zupełnie otwartym postępowaniu. Wizyty moje były coraz częstsze, coraz dłuższe, nareszcie wracałem do domu tylko na nocleg. Nie mogłem żyć bez tej kobiety, bo dała mi poznać taki czarowny świat, że ten, w którym dotąd pełzłem jak gadzina, zrobił się dla mnie nieznośnym.

Powiadają, że czas jest największym nieprzyjacielem niestosownych związków, albo, że widząc kogo często, odkrywamy w nim niezawodnie jakiekolwiek wady. Nieprawda, wierzcie mi, że to nieprawda, absurdum est.

To tylko można powiedzieć o zwyczajnej kobiecie, która nie umie nic więcej, jak kochać, dziś, jutro, za rok, i jeśli się nie namyśli, to i dalej; ale kobieta światowa, im więcej poznana, tym więcej zachwyca. Ona, będąc ciągle ta sama, nieustannie wydaje się inną, zawsze zajmującą. W tej niepojętej czarodziejce wyobraźnia, jeśli mogę tak się wyrazić, ma serce, a to, co my nazywamy sercem, znajduje się w niej nie dlatego jedynie, aby w nim krew przelewała się z jednej komórki do drugiej, nie — jej serce jest prawdziwie żyjącą istotą, która więcej jeszcze ma wyobraźni, rozumu i gustu niż samego czucia. Przypuśćmy, że to serce zimne, ale któż temu uwierzy, kiedy często pałająca miłość wybucha z niego, jak ogniste snopy wyrywające się ku niebu przez lodowate rozpadliny islandzkich wulkanów. Przyjemny dźwięk głosu, nadzwyczajna płynność potocznej mowy, rozmaitość wyobrażeń, obszerność wiadomości, przenikliwość i trafność w sądzeniu o każdej rzeczy, niewyczerpany dowcip i wreszcie te na pozór tak starannie skrywane, a w istocie tak pojętne wylewy serca, dają jej coraz nowe środki zajmować mężczyznę. Ujmująca uprzejmość światowej kobiety zgaduje myśli i życzenia, a ona jest zawsze tak uprzejmą, że każdą chwilę obojętną za straconą liczy.

Jednym słowem, w światowej kobiecie zdaje się jest dziesięć rozmaitych i równie doskonałych kobiet — tyle szczęścia może zlać na mężczyznę! Prawda, że i nie mniej niedoli.

Konstancja miała talent urozmaicać najzwyczajniejsze sprawy, najprostsze drobnostki, samo przywitanie się jej ze mną było zawsze inne. To mnie czekała w altanie, to spotykała konno w amazońskim stroju, to z książką siedziała u okna; to ubrana rozkosznie, jak Kleopatra, kołysała się w ślicznej łódce na środku stawu... Dziś nie jestem w stanie nawet przypomnieć sobie wszystkiego, co dla niej tak łatwo było wymyślić. Z czasem kiedy znajomość nasza zrobiła się więcej ścisłą i gdy już nazywaliśmy siebie po imieniu, o, wtedy upojenie mojego serca przewyższyło wszystko, co tylko kiedy marzył poeta! Konstancja, widząc moję nieśmiałość, sama zrobiła pierwszy krok, wyznała mi swą miłość i wziąwszy, że tak rzekę, szturmem to serce, które by się nigdy nie odważyło na miłosne oświadczenie, poświęciła mi odtąd każdą chwilę dnia, każdą myśl swej duszy, każde wzruszenie swego łona. Szczęśliwy, kto kocha, lecz stokroć szczęśliwszy ten, kto jest kochanym, kogo pielęgnuje i pieści kochanka, jak matka pierwsze swoje dziecię!...

Tymczasem proces z panią R... szedł swoją drogą, chociaż, jak powtarzam, zupełnie nie wiedziałem, że się z nią prawuję. Wy się dziwicie, jak się to mogło zdarzyć? O, nie dziwcie się! Wszak ja Pantofel! Pomyślcie raczej, że to było arcyzabawnie. Ten sam człowiek, który w salonie rozpływał się od czułości, w trybunale wydzierał swej ulubionej cały majątek, za stratą którego czekało ją żebractwo. Gorliwy mój plenipotent, jak się potem przekonałem ze stosu jego nierozpieczętowanych listów, był pewnym wygranej i oczekiwania jego niemylnie by się sprawdziły, gdyby wyrok na tę sprawę zapadł jedynie w trybunale podług praw krajowych. Lecz pani R... miała zupełnie inny projekt — postanowiła wygrać sprawę w swoim własnym salonie i wynagrodzić sobie nie tylko koszta procesu, ale nawet to, co lekkomyślnie roztrwoniła od śmierci pierwszego męża.

Raz przyjechawszy z rana zastałem ją we łzach, włosy w nieładzie spadały kędziorami na wpół obnażone ramiona, w ubiorze jej zwyczajnie tak wykwintnym, widać było jakieś zaniedbanie, zdawała się być mocno strapiona.

Witam ją, nie odpowiada; pytam, milczy. Nareszcie po długim błaganiu, kiedy sam już byłem rozrzewniony jak dziecko, spojrzawszy na mnie łzami zalanym okiem, wyjawiła mi całą tajemnicę.

— Nie będę — dodała — robić ci wyrzutów, wszak u was mężczyzn miłość miłością, a interes interesem. Ja, biedna kobieta, nie mam tak mocnej głowy, żeby jedno i drugie mogło się w niej pomieścić. Oddawszy się zanadto miłości nie mogłam należycie zajmować się procesem i będąc przekonaną o sprawiedliwości mych praw, spokojnie czekałam końca. Zresztą, myślałam sobie, że człowiek z honorem, mający przyzwoity majątek, nie zechce zapewne pozbawić bezbronnej kobiety ostatniego sposobu do życia i zbliżyłam się do ciebie w nadziei, że bez sądu, po przyjacielsku, skończymy tę sprawę. Później, kiedy serce uniosło mnie dalej, jak się spodziewałam, zdawało mi się nawet nieprzyzwoitym już wspominać o tym, co by mogło rzucić na mnie podejrzenie, że cię chciałam podejść, lecz razem poznawszy lepiej twój szlachetny charakter, nie wątpiłam, że sam zrobisz pierwszy krok do sądowej zgody. Omyliłam się! Niechaj ci Bóg daruje, tak jak ja ci przebaczam! Żegnam cię.

Jesteś już albo wkrótce będziesz panem wszystkiego, co dotąd było moim — jutro wyjeżdżam!

— Nie wyjedziesz, droga, najmilsza Konstancjo! — zawołałem, padając przed nią na kolana. Długo usprawiedliwiałem się w mej niewinności; przekonywałem ją, że nie myślałem nigdy, żebym miał z nią jaki proces, że nikt mi nic nie mówił o tej sprawie, a listy plenipotenta leżą nierozpieczętowane i na koniec cała ta teatralna scena skończyła się jak najśliczniej. Konstancja była tak dobra, że mi wybaczyła całą winę, a za kilka tygodni oddała mi swą rękę przed ołtarzem. Wprzód jednak, nim pani R... zniknie w tej powieści, muszę wam powiedzieć, że po kilku miesiącach mój plenipotent, zdając mi papiery, powiedział pod sekretem coś do ucha: — Pani R... jeszcze w początku naszej znajomości ofiarowała mu znaczną sumę, żeby tylko pozwolił jej wygrać sprawę, lecz ten zacny człowiek wzgardził tą ofiarą!

Pierwszy miesiąc po ślubie nazywają zwyczajnie miodowym; ja znałem ledwie połowę takiego miesiąca, lecz ta połowa warta wieku zwyczajnego małżeńskiego szczęścia!... Jednakże dlaczego tylko dwa tygodnie?... Wszak to tylko czternaście dni! Wszak to tak niewiele!... Niestety, sam nie wiem!

Upojony szczęściem, nie pomyślałem, że ono może zniknąć jak dym, jak ślad wiosła na wodzie! Wśród pieszczot młodej żony któż nie zapomni ostrożności? Kto zmiarkuje, że i w małżeństwie może być różnica między moim a twoim? Konstancja na drugi dzień po ślubie, żartując z naszego procesu, prosiła mnie, aby jej majątek kazać zapisać na moje imię, albowiem istotnie był moją własnością. Udawszy, że się zgadzam na to, zrobiłem zupełnie przeciwnie, zapisałem jej cały mój spadek po stryju! Ona zrobiła się bogatą, ja dobrowolnie wyzułem się ze wszystkiego. Ledwie przeszły dwie niedziele, podałem jej moje odrzeczenie się od majątku. Każdy się domyśli, ile ta siurpryza ją ucieszyła. Nieumiarkowana, dziecinna jej radość zadziwiła mnie. Pytałem siebie samego: dlaczego ten dowód mojej ufności tyle ją zachwyca? Czyliż mogła kiedy wątpić o moim przywiązaniu? Jednak byłem zupełnie spokojny. Majątek nie przeszedł w cudze ręce, czegoż się więc miałem obawiać? Wszakże wkrótce spostrzegłem, że chociaż on był nasz, ale już nie był mój.

W kilka dni po tym rozpadł się w gruzy kolosalny gmach mojego szczęścia: kochanka i żona znikły jak miłe obrazy poznane we śnie. Ocknąłem się — przede mną stała lekkomyślna, światowa kobieta.

Dom nasz napełnił się gośćmi, zaczęły się nieustanne zabawy, rauty, obiady, bale, pikniki, literackie wieczory, domowy teatr, spacery i pieszo, i konno, i na ziemi, i na wodzie, słowem, wszystko, co tylko może wy myśleć bujna wyobraźnia światowej kobiety. Młodzież z całej okolicy gruchnęła do nas, jakby na kwaterunek. Mundury, fraki, sukienki, poezja, proza, muzyka, istota w butach i istota w trzewiczkach, każdy był miłym gościem, jeśli tylko umiał być wesołym. Z Warszawy od wszystkich modystek szły do nas ogromne karawany strojów — wszystko to było nieodbicie potrzebne, le strict nécessaire, jak mówiła Konstancja. Przeczuwałem, na czym się to wszystko skończy, ale nie mogłem zapobiec — majątek był własnością mojej żony i miała prawo rządzić nim według swej woli. Ja, mąż jej i dobroczyńca, byłem jak obcy we własnym domu, zostałem znów Pantoflem, który obojętnie deptała nie tylko Konstancja, ale nawet i ludzie dworowi.

— N'infectez plus mes salons — rzekła mi raz z gniewem żona, i od tego czasu noga moja nie śmiała przestąpić zakazanego progu. Siedziałem dzień i noc w swojej komórce na poddaszu, słyszałem pod sobą muzykę i śmiechy, ą często i głośne toasty dochodziły do mnie właśnie wtedy, kiedy kuchcik z litości przynosił mi ogryzki z bankietu.

— Zawołać mi Pantofla — tak zwyczajnie wyrażała się Konstancja, kiedy obecność moja była jej potrzebną. Lecz wiecież, dlaczego mnie wołała? Dlatego tylko, żeby mnie posłać po co do miasta, kiedy wszyscy słudzy byli zajęci, i to zwyczajnie w nocy, ażeby mnie nikt w mieście nie poznał, żeby mnie swym pantofelkiem pasować na rycerza, żebym ją bawił jak błazen, kiedy była w złym humorze, albo nareszcie ażeby się samej zabawić nade mną. Najdziwaczniejsze fantazje przychodziły jej do głowy; coś podobnego do marzeń Hoffmanna, tylko w innym rodzaju, jakaś mięszanina, w której była loika i niedorzeczność, uprzejmość i okrucieństwo, nieumiarkowana wesołość, poezja i jakiś dziki dowcip, gorszy daleko od prozy. Powierzchowność jej przybierała w takim razie odpowiadające tej roli wyrażenie i wówczas Konstancja była podobna do młodej kotki, bawiącej się z myszką. Dla przykładu opowiem jedną scenę, którą lepiej niż inne sobie przypominam.

Jednego poranku Konstancja, wydawszy swemu marszałkowi wszystkie rozkazy i poburczawszy na niego, że jej śmiał donieść o niedostatku pieniędzy w kasie, klasnęła w dłonie podług tureckiego zwyczaju. — Zawołać mi Pantofla! — i zawołano mnie z poddasza.

— Co rozkażesz, moja Kostusiu? — spytałem ostrożnie i z cicha, wszedłszy do rozkosznego jej gabinetu.

— Aha, to ty?! — krzyknąła radośnie, jakby najczulsza żona, ujrzawszy męża wracającego zza morza. — Jak się masz, mój aniele? Wszak ty mnie kochasz... Ty mnie mocno kochasz?...

— Kocham — odpowiedziałem z westchnieniem.

— No, jeśli kochasz, to mi zapewne nie odmówisz jednej drobnostki, jednej bagatelki, mniejszej, ot, niż łepek tej szpilki?

— Nie odmówię, choćby była większa od bomby.

— Ach, ty wiesz, że ja nigdy nie żądam od ciebie wiele. Jeśli mnie kochasz, nie noś tylko butów.

— Ja i teraz jestem bez butów, te bowiem, które widzisz u mnie na nogach, są pożyczone od Jacka, lokaja śp. stryja i dobrodzieja.

— Mniejsza o to, ja cię błagam i zaklinam na wszystko, nie noś odtąd ani swoich, ani pożyczanych butów.

— Dalibóg nie rozumiem, dlaczego żądasz takiego dowodu przywiązania? Miej litość nade mną, wszak zima blisko!

— I ty miej litość nade mną, mój jedyny! Czy chcesz, żeby wszyscy szydzili ze mnie, że mam cztery nogi i chodzę w czterech, butach? O Boże! Ja mam być czworonożnym zwierzęciem!... Ja mam chodzić w butach! — i jakby w rozpaczy zakryła sobie twarz obydwoma rękami!

— Co takiego? — rzekłem. — Jakim sposobem? — i wytrzeszczyłem oczy zdziwiony.

— Oto takim sposobem, ja ci natychmiast wszystko wytłumaczę. Nie masz nic prostszego. Ty Pantofel, prawda?

— Prawda, lecz cóż z tego wypada?

— Zobaczysz, co z tego wypada, słuchaj tylko, mój klejnocie! — A zatem kto włoży na nogę pantofel, kładzie z nim razem i nierozdzielną od niego parę butów, a kto włoży parę pantofli, nosi mimowolnie cztery buty, a zatem ma cztery nogi, jest jakiś dziwoląg, jakaś potwora! O, Boże, a wszyscy wiedzą, że ja całe rano chodzę w pantoflach. I cóż, okrutniku!... Czy chcesz, żeby wszyscy pokazywali na mnie palcami? O, zaklinam cię, mój aniele, nie noś butów, zmiłuj się, nie noś butów!...

I przy tym wykrzykniku uklękła przede mną w teatralnej, lecz zachwycającej postaci.

— Nie będę, nie będę ich nosił! — zawołałem, nie wiedząc sam, czy mam się smucić, czy pękać ze śmiechu, czy całować tę śliczną kobietę, która załamawszy dłonie, klęczała przede mną. Lecz nim zdążyłem namyśleć się, Konstancja już wstała, zawołała z przeraźliwym śmiechem: — Dziękuję ci, mój aniele! — szybko zdjęła pantofelek z jednej nóżki, klapnęła po czymś miękkim w sąsiedztwie mojego nosa i wypchnęła mnie za drzwi. Wszystko to nie trwało nawet minuty.

Takie dramy zdarzały się dość często. Nie pojmuję, dlaczego nie mogłem się rozgniewać na żonę. Miłość moja nie tylko nie zmniejszała się, lecz przeciwnie, po każdym zobaczeniu się z nią więcej jeszcze kochałem tę dziwną kobietę. Świat zupełnie nie wiedział o moim losie. — Mój mąż ciągle chory — albo: — Mój mąż wyjechał do Warszawy — mówiła Konstancja tym, którzy czasem pytali się o mnie, lecz pytano rzadko i na koniec zapomniano, że pani R... ma męża. Ja sam sądziłem, że jestem kawalerem, chociaż rozłożyste rogi i nos dłuższy niż u słonia mogły mi przypomnieć w każdej chwili, że miałem młodą żonę!

O, tak, ja nosiłem rogi... ale zamilczę o tym, bo to więcej należy do historii mojej żony niż do mojej własnej, a ja postanowiłem tu mówić tylko o sobie.

Chciałbym opisać wszystko, co się działo w mej duszy, ale po co? Nikogo to wtenczas nie zajmowało i teraz każdy by to przeczytał jak bajkę Ezopa, nawet taki sam jak ja Pantofel!... Spieszę więc prędzej do końca tej ciężkiej dla mnie spowiedzi.

W kilka lat majątek nasz nadzwyczajnie się umniejszył, jedna wieś po drugiej znikała, jakby pochłonięta pożarem albo wrogami obrócona w perzynę. Na nieszczęście, razem z tym ubytkiem powiększała się jeszcze lekkomyślność Konstancji, tak jak stawki szulera, kiedy mu się w grze nie wiedzie. Charakter jej robił się coraz więcej gniewliwym, nieumiarkowanymj na miętnym.

Zwyczajne zabawy już ją nudziły, zaczęła szukać silnych wrażeń, a dla tego, jak wiadomo, jeśli kto nie lubi wina, niezłe są karty, karty są nawet lepsze od wina, albowiem pięćdziesiąt dwa silnych wrażeń w talii rozumie się prędzej prowadzą do celu niż jedno silne wrażenie, choćby ono było tak wielkie jak beczka.

Cała zgraja jej przyjaciół, jak spłoszone kawki, odleciała w stronę, został jej tylko mały domek na przedmieściu w Kaliszu, jedna służąca i Pantofel!

Wieczór był ciemny, wiatr i deszcz okropny, kiedy dwie duże żydowskie fury z wolna podjechały do tego ostatniego przytułku świetnej niegdyś królowej salonów. W jednej furze leżała na pół martwa Konstancja, obłożona pierzynami i służąca siedziała na przedzie obok woźnicy, druga była naładowana strojami, bez których moja biedna żona nie mogła sobie przedstawić żyjącej kobiety. Z tyłu, daleko za furami, szedł blady, wychudły jak szkielet mężczyzna, w podartym odzieniu i ledwie wyciągał z błota bose nogi — to byłem ja. O Boże! Jeszcze wczoraj za ostatnie pieniądze Konstancja mieszkała w pierwszym hotelu w Kaliszu i zostałaby w nim do swojej śmierci, gdyby policja nie zmusiła jej do emigracji. Pozostały jej domek tak był nędzny, że nikt go nie chciał kupić.

Dante może by opisał stan jej duszy, kiedy weszła do tej rudery i rzuciwszy się na pościel, załamała ręce w rozpaczy... ja tego nie potrafię! I mój stan był okropny, to zrozumie każdy.

Długo stałem jak osłupiały nad zemdloną Konstancją, wreszcie ocucony z tego bolesnego letargu padłem na kolana, modliłem się kilka minut jak człowiek, który spieszy zrobić dobry uczynek  przed śmiercią, i poleciwszy żonę staraniom służącej, wybiegłem z domu jak szalony.

Lecz ten w całym pędzie biegnący mężczyzna wam nieznajomy, moi czytelnicy! To nie byłem ja, to nie był Pantofel! W tej chwili był to człowiek z mocnym postanowieniem, z charakterem nieugiętym, mąż i chrześcijanin! Zacząłem chodzić od jednego urzędnika do drugiego, szukając wszędzie roboty, nareszcie znalazł się człowiek litościwy. Kłamią ci, którzy mówią, że nie ma takich w świecie! Pracowałem całą noc, rano wziąłem dobroczynnego doktora, kupiłem żywności i pospieszyłem do żony. O, nieszczęśliwa! W jakim ona była stanie! Gorączka, rozpacz, niedostatek zwyczajnych wygód w połowę dobry oszpeciły tę twarz, kiedyś tak miłą, tak uroczą! Okropnie było patrzeć na nią! Doktór zamyślił się mocno, przepisał lekarstwo i przyrzekł ją odwiedzić. Co noc pracowałem do świtu w mieście, żeby nazajutrz być w stanie przekarmić żonę i kupić jej lekarstw. Jakaś nadprzyrodzona siła obudziła się w wątłym moim ciele, a wytrwałość w duszy. Nie potrzebowałem ani snu, ani pokarmu, ani spoczynku, żeby żyć i działać.

Żyłem jedną tylko myślą — ocalić tę nieszczęśliwą!... Lecz próżno. Ta kobieta dożyłaby może do stu lat w rozkosznym salonie, a w nędzy nie mogła wytrwać i dwóch tygodni!... Podobna do tych delikatnych krzewów, które pod dobroczynnym wpływem południowego słońca mogą trwać długie lata, a przesadzone pod zimne niebo Północy, usychają w kilka dni!... Życie jej gasło z wolna, lecz widocznie ugasało i doktor w milczeniu oddał ją pod opiekę kapłana. Wtedy to dusza Konstancji, jak ostatni błysk dogorywającej lampy, zajaśniała jeszcze raz dawną świetnością.

O, gdybyście widzieli, jak przykładnie ta lekkomyślna kobieta spełniła ostatni obowiązek na ziemi! Jak cierpliwie, jak spokojnie czekała końca swojego istnienia! Z jakim szczerym żalem błagała mnie, żebym jej przebaczył!

— Mój miły! Mój drogi! — mówiła, zwracając na mnie już ciemniejące spojrzenie — gdyby mi Bóg pozwolił zostać jeszcze na tej ziemi, poświęciłabym ci resztę dni mojego życia, byłabym twoją służącą, twoją niewolnicą, włóczyłabym się u nóg twoich, ażeby tylko zasłużyć na twoje przebaczenie! Lecz jeśli już sądzono mi umrzeć i chwile moje policzone, o, nie przeklinaj prochów tej, która podstępem dobiła się twej miłości, imienia i majątku i za to wszystko odpłaciła ci najokropniejszą niewdzięcznością!...

Ta myśl zatruwa ostatnie minuty mojego życia, ona i w wieczności będzie moją męczarnią. O, wysłuchaj ostatnią prośbę umierającej... przebacz!...

Boże! Ja jej dawno przebaczyłem, albo raczej ja nigdy nie mogłem nienawidzić tej kobiety. Ona kiedyś wlała tyle szczęścia w moje serce, że i sto lat cierpienia nie mogłoby przygłuszyć we mnie miłości, którą jej poświęciłem. Oddałem się jej zupełnie, nie pytając, czy będzie dla mnie aniołem pocieszycielem, czy katem.

Taki był koniec tej kobiety.

Własnymi rękami oddałem ziemi szczątki tej czarującej niegdyś istoty. Niedawno jeszcze miała ona wielu przyjaciół i wielbicieli; niejeden przysięgał' się, że gotów za nią oddać życie, pisali dla niej wiersze i prozę i strzelali się za jedno jej spojrzenie, a na jej pogrzebie nie było nikogo! Ani jednej duszy — oprócz Pantofla. Ja jeden byłem na tym ostatnim wieczorze i powiedziałem jej: — Dobranoc! Do zobaczenia się! — A kiedy już poszła w milczeniu do pokoju wieczności, ukląkłem na świeżej mogile i podniósłszy do nieba oczy zalane łzami, zawołałem: — Konstancjo!

Teraz ja ciebie błagam o przebaczenie, ja jeden winienem wszystkiemu. Inny mąż zrobiłby z ciebie przykładną kobietę, dobrą żonę, dobrą matkę i rządną gospodynię; ja ciebie zgubiłem, dlatego że mi brakło odwagi poprawić błędy twojego charakteru! Na strasznym sądzie Boga ja za ciebie będę odpowiadał, tak jak każdy mąż, który zapomina o tym, że powinien być ojcem i opiekunem swojej żony.

Wieczorem tegoż samego dnia w Kaliszu, u wrót miejskiego szpitala, znaleziono mnie zemdlałego na bruku.

Na tym się kończy rękopism mojego kuzyna. Mój Boże! Dlaczego człowiek z taką głową i z takim sercem nie umiał być w świecie czymś więcej niż Pantoflem, kiedy inni bez głowy i bez serca... ale co nam tam do innych? Dosyć na tym, że pan Wincenty był godzien politowania. Żeby przynajmniej był butem! Los jego byłby nierównie szczęśliwszy!

— Hm! A dlaczegoż lepiej być butem niżeli pantoflem?

— Chcecie wiedzieć dlaczego? O, dla wielu przyczyn!

But ma wiele przywilejów — może skrzypieć, chociaż nie we wszystkich do mach, ale w wielu bardzo, a na prowincji skrzypieć może okropnie. Może stukać i często stuka straszliwie, osobliwie odtąd, jak nasza młodzież zaczęła nosić wysokie korki. Przy pomocy metalowych wąsów może brzęczeć jakimś muzycznym tonem, który z całej mowy butów najmniej nieprzyjemne robi wrażenie na ucho.

But ma także wiele przymiotów. On się błyszczy i ten blask tak mu nieodbicie potrzebny, że jeśli się dziś powala w błocie, to nazajutrz już nikt tego nie postrzeże, on znów świetny! On za młodu pokazuje tylko badawczemu oku swoję powierzchowność, a na starość, nie obawiając się już sądu świata, odkrywa każdemu wszystkie swoje tajniki. On, jak Achilles, umiera często od rany w piętę, albo jak wielu jeszcze sławniejszych mężów, od podagry zaczynającej się od wielkiego palca. Cóż dziwnego, że jego portrety wiszą prawie na każdej ulicy dla dziwu przechodzących? Buty są sprawiedliwie przekonane, że jeśliby ich nie było, to połowa rodzaju ludzkiego chodziłaby boso, jak żebracy. Widzicie, że wcale nieźle być butem!

Pantofel, przeciwnie, nie ma żadnych zalet; on cichy, niski, zawsze tak otwarty, że nawet myszy mogą widzieć, co się w nim dzieje; kryje się od obcych osób, nie wychodzi na ulicę i nie bywa na wieczorach. Czego też nie wymyślą na tego nieboraka! Powiadają, że głupi, dlatego że nie chodził dotąd do szkół ani do uniwersytetu; że nierządny, dlatego że nie chodzi na rynek; a niektórzy utrzymują nawet, że on i Żyd, i Turek razem, dlatego że chodzi do bożnicy i do meczetu. Gdyby się nie zdarzały czasem litościwe kobiety, które lubią ten rodzaj... obuwia, to nareszcie wszyscy by uwierzyli mężczyznom utrzymującym, że pantofel nieużyteczny dla rodzaju ludzkiego.

Petersburg, w lipcu 1840 r.