Strindberg August

PARIAS

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Osoby:

Sceneria

PARIAS

Dramat w jednym akcie na motywach noweli Oli Hanssona

August Strindberg

Osoby:

PAN X - archeolog

PAN Y - podróżny z Ameryki

(mężczyźni w średnim wieku)

Sceneria

Zwykły pokój w chłopskiej chacie; drzwi i okna w głębi wychodzą na wiejską okolicę. Na środku duży stół, na nim po jednej stronie książki, przybory do pisania i zabytkowe przedmioty, po drugiej mikroskop, pudełka z owadami i puszki ze spirytusem.

Na lewo regał z książkami. Ponadto umeblowanie jak u zamożnego chłopa.

PAN Y

wchodzi z siatką na owady i puszką na rośliny, jest w samej koszuli; idzie prosto do regału, sięga po jedną z książek i zaczyna czytać.

W wiejskim kościele dzwonią na koniec mszy; okolica i chata są silnie oświetlone przez słońce.

Od czasu do czasu na zewnątrz słychać gdakanie kur.

PAN X

wchodzi, też jest w samej koszuli.

PAN Y

wzdryga się gwałtownie, odstawia książkę do góry nogami i udaje, że szuka na półce innej książki.

PAN X

Co za gorąc i duchota! Na pewno będziemy mieli burzę!

PAN Y

Achaa! Dlaczego na pewno?

PAN X

Dzwony brzmią tak sucho, muchy tną, a kury gdaczą. Chciałem pójść połowić, ale nie mogłem znaleźć ani jednego robaka. Nie czujesz się podenerwowany?

PAN Y

(z namysłem)

Ja? - O tak!

PAN X

Ty zresztą zawsze wyglądasz tak, jakbyś spodziewał się burzy!

PAN Y

(wzdryga się) 

Naprawdę?!  

PAN X

No, poza tym jutro wyjeżdżasz, więc nic dziwnego, że masz reisefieber! 

Co nowego?! - O, jest poczta!

(podnosi korespondencję ze stołu)  

Oj! Dostaję palpitacji serca za każdym razem, kiedy otwieram list - same długi! 

Miałeś kiedyś długi?  

PAN Y

(zastanawia się)  

Nnniee!

PAN X

No to nie zrozumiesz, jakie to uczucie, kiedy przychodzą niezapłacone rachunki...  

(czyta list)

Czynsz niezapłacony - gospodarz się awanturuje - małżonka zrozpaczona! 

I ja tkwiący po pachy w złocie! 

(otwiera okutą żelazem skrzynię stojącą na stole, przy którym obydwaj siadają, naprzeciw siebie)  

Widzisz, tu mam sześć tysięcy koron w złocie, wykopałem je przez dwa tygodnie! Potrzebowałbym tylko tej bransolety, żeby zdobyć te trzysta pięćdziesiąt koron, które są mi niezbędne! A ze wszystkim zrobiłbym wspaniałą karierę. Natychmiast kazałbym wyrysować i wyciąć formy do mojej rozprawy, potem bym ją wydał - i wyjechał. Dlaczego tego nie robię, jak myślisz? 

PAN Y

Pewnie się boisz, że cię złapią! 

PAN X

Może to też! Ale nie sądzisz, że inteligentny człowiek, jak ja, potrafiłby zorganizować wszystko w taki sposób, aby nie zostać przyłapanym? 

Poruszam się przecież sam - bez świadków - i grzebię tam na wzgórzach. Ile by to było schować trochę do kieszeni?!  

PAN Y

Tak, ale najbardziej niebezpieczna wydaje się sprzedaż!

PAN X

Skąd! Przetopiłbym przecież wszystko na dukaty - oczywiście zupełnie prawdziwe...

PAN Y

Oczywiście?!

PAN X

To możesz chyba pojąć! Jeżeli już chciałbym wyrabiać fałszywe monety, nie musiałbym najpierw wykopywać złota!

(pauza)

W każdym razie to zastanawiające; jeżeli ktoś inny zrobiłby to, do czego teraz nie mogę się przemóc, uniewinniłbym go, ale siebie nie potrafiłbym uniewinnić. Mógłbym wygłosić porywającą mowę w obronie złodzieja, udowodnić, że to złoto jest res nullius czyli niczyje, ponieważ znalazło się w ziemi w czasach, gdy nie istniało prawo własności, że również teraz nie należy do nikogo innego jak do znalazcy, bo właściciel gruntu nie wliczał go do swojego majątku, i tak dalej!

PAN Y

I prawdopodobnie łatwiej by ci to przyszło, gdyby - hm! - złodziej nie ukradł z biedy, lecz na przykład pod wpływem mani zbieractwa, naukowej ciekawości czy też ambicji posiadania jakiegoś wykopaliska. Nieprawdaż?

PAN X

Chodzi ci o to, że nie mógłbym go uniewinnić, jeżeliby ukradł z biedy?! Tak, bo to jest właśnie ten jedyny przypadek, w którym prawo nie wybacza! To jest prostacka kradzież!

PAN Y

I nie mógłbyś jej darować?

PAN X

Hm! darować! Chyba bym nie mógł, skoro prawo nie daruje. Muszę przyznać, że byłoby mi ciężko

oskarżyć zbieracza o kradzież, gdyby przywłaszczył sobie znaleziony w czyjejś ziemi zabytkowy przedmiot, którego nie miał w swojej kolekcji! 

PAN Y

Czyli próżność, ambicja mogłyby usprawiedliwić to, czego bieda nie usprawiedliwia. 

PAN X

A wszak bieda powinna być więcej ważącym, jedynym usprawiedliwieniem. Tak już jest! Nic na to nie poradzę, podobnie jak nie poradzę na to, że w żadnym przypadku nie umiem zdobyć się na kradzież! 

PAN Y

I to poczytujesz sobie za wielką cnotę, że nie potrafisz - hm! - ukraść! 

PAN X

Jest to u mnie równie nieprzezwyciężalne, jak pociąg do kradzieży jest nieprzezwyciężalny u innych, więc trudno nazwać to cnotą. Ja nie potrafię ukraść, a kto inny nie potrafi się powstrzymać! - Rozumiesz chyba, że nie jestem pozbawiony chęci posiadania tego złota! Dlaczego w takim razie nie biorę?! Nie mogę! To rodzaj niemożności, a ułomność nie jest przecież cnotą. Tak!  

(zatrzaskuje skrzynię) 

Pojedyncze chmury przeciągnęły nad okolicą, chwilami pogrążając chatę w mroku. Ściemnia się jak podczas zbliżającej się burzy. 

PAN X

Jak duszno! Pewnie będziemy mieli burzę! 

PAN Y

podnosi się, zamyka drzwi i okna. 

PAN X

Boisz się burzy? 

PAN Y

Trzeba być ostrożnym!

Siadają ponownie przy stole.

PAN X

Dziwny z ciebie gość! Wpadłeś tu jak bomba przed dwoma tygodniami, przedstawiłeś się jako szwedzki Amerykanin, który łapie muchy dla małego muzeum -

PAN Y

Nie zaprzątaj sobie teraz mną głowy!

PAN X

Tak mówisz zawsze, kiedy mam dosyć opowiadania o sobie i chcę ci poświęcić trochę uwagi. Może dlatego tak cię polubiłem, że pozwoliłeś mi tyle mówić o sobie!

Szybko staliśmy się starymi znajomymi, nie miałeś żadnych rogów, na które mógłbym się nadziać, żadnych szpilek, które kłuły. Było coś tak miękkiego w całej twojej postaci, wykazywałeś tyle taktu, co najbardziej obyte osoby; nigdy nie hałasowałeś, wracając późno czy wstając nad ranem, nie przywiązywałeś wagi do drobnostek, uchylałeś się, kiedy zanosiło się na konflikt - jednym słowem, byłeś idealnym współmieszkańcem! Ale byłeś zbyt ustępliwy i uległy, nazbyt cichy, żeby na dłuższą metę mnie to nie zastanowiło - jesteś pełen bojaźni i strachu - wyglądasz na zjawę. Czy wiesz, że kiedy siedzę tutaj naprzeciwko lustra i widzę twoje plecy - mam wrażenie, jakbym widział innego człowieka?!

PAN Y

odwraca się i patrzy w lustro.

PAN X

Tak, nie możesz zobaczyć swoich pleców! Z przodu wyglądasz jak szczery człowiek, który z odsłoniętą piersią wychodzi naprzeciw swemu losowi, ale gdy patrzy się na plecy - nie chcę być niegrzeczny - ale wygląda to tak, jakbyś dźwigał jakiś ciężar, jakbyś uchylał się przed uderzeniem kija, a kiedy widzę twoje czerwone szelki krzyżujące się na białej koszuli... to mam wrażenie, że jest to ogromny znak, etykieta towaru na skrzyni...

PAN Y

(podnosi się)  

Chyba się uduszę - jeśli burza zaraz się nie zacznie! 

PAN X

Wkrótce się zacznie, uspokój się! - Do tego twój kark! Wygląda, jakby znajdowało się na nim drugie oblicze, ale oblicze innego rodzaju niż twoje! Jesteś tak przeraźliwie chudy na twarzy, że czasami zastanawiam się, do jakiej rasy należysz! 

Błyska. 

PAN X

Zdaje się, że uderzyło u komisarza policji! 

PAN Y

(niespokojny)

U k-komisarza!

PAN X

Tak mi się tylko zdawało! Ale nie zajmujmy się burzą! Usiądź teraz i porozmawiajmy, skoro jutro wyjeżdżasz. - Dziwne, że ty, z którym tak prędko się jednak zżyłem, należysz do osób, których obrazu nie mogę wywołać, gdy są nieobecne. Kiedy jesteś na dworze, a ja próbuję przypomnieć sobie twój wygląd, to zawsze ukazuje mi się inny znajomy; on właściwie nie jest do ciebie podobny, choć pewne cechy macie wspólne. 

PAN Y

Kto to jest?

PAN X

Nazwiska nie chcę zdradzać! Natomiast co do reszty; przez wiele lat jadałem obiady w tym samym miejscu i spotykałem tam przy bufecie niskiego blondyna z jasnymi, zmęczonymi oczami. Posiadał nieprawdopodobną wręcz umiejętność poruszania się w najgorszym ścisku bez potrącania kogokolwiek i samemu unikając potrącenia; potrafił, stojąc przy drzwiach, sięgnąć po kromkę chleba na odległość trzech łokci; sprawiał zawsze wrażenie, że będąc między ludźmi, jest szczęśliwy, a kiedy zobaczył jakiegoś znajomego, wybuchał z zachwytu głośnym śmiechem, obejmował go i poklepywał, jakby od lat nie spotkał żadnego człowieka. Jeżeli ktoś nastąpił mu na nogę, uśmiechał się, jakby prosił o wybaczenie, że znalazł się na drodze.

Przyglądałem mu się przez dwa lata i zabawiałem się odgadywaniem jego zawodu i charakteru, ale nigdy nikogo nie zapytałem, kim jest, ponieważ nie chciałem tego wiedzieć - w tej samej chwili skończyłaby się moja rozrywka.

Ten mężczyzna miał identyczną cechę co ty - był nie do określenia. Czasami robiłem go nauczycielem bez tytułu naukowego, podoficerem, farmaceutą, wiejskim kancelistą lub tajnym policjantem. Wydawał się być, podobnie jak ty, złożony z dwóch różnych części: przód nie pasował do tyłu.

Pewnego dnia przeczytałem przypadkiem w gazecie o fałszerstwie weksli na dużą skalę dokonanym przez znanego cywilnego urzędnika. - Później dowiedziałem się, że mój nieokreślony był wspólnikiem brata fałszerza i nazywał się Straman; powiedziano mi też, że ów Straman oddawał się wcześniej działalności na rzecz bibliotek publicznych, a obecnie był sprawozdawcą policyjnym w dużym dzienniku. Skąd przyszło mi do głowy powiązać fałszerstwo, policję i niezwyczajny sposób bycia nieokreślonego? Nie wiem, ale kiedy zapytałem jednego z przyjaciół, czy Straman był karany, nie odpowiedział ani tak, ani nie - nie wiedział!

Pauza.

PAN Y

Noo? Był - karany?

PAN X

Nie! Nie był!

Pauza.

PAN Y

Twoim zdaniem dlatego, że tak go ciągnęło w pobliże policji i że bał się narażać ludziom.

PAN X

Tak!

PAN Y

Poznałeś go później osobiście? 

PAN X

Nie, nie chciałem. 

Pauza.

PAN Y

Zawarłbyś z nim znajomość, gdyby był - karany? 

PAN X

Tak, chętnie! 

PAN Y

podnosi się i robi parę kroków. 

PAN X

Siedź spokojnie! - Dlaczego nie możesz spokojnie usiedzieć! 

PAN Y

Skądżeś wziął te liberalne poglądy na stosunki międzyludzkie? Jesteś chrześcijaninem? 

PAN X

Nie, to chyba słychać! 

PAN Y

(grymas)

PAN X

Chrześcijanin żąda przebaczenia, a ja żądam kary, dla uzyskania równowagi czy jak chcesz to nazwać! A ty, który siedziałeś w więzieniu, powinieneś chyba to wyczuwać.

PAN Y

(nieruchomieje, mierzy Pana X najpierw dzikim, nienawistnym spojrzeniem, a potem patrzy na niego pełen zdumienia i podziwu)

Skąd - możesz - to - wiedzieć?

PAN X

Widzę przecież!

PAN Y

Jak? Jak możesz to widzieć?

PAN X

Nauczyłem się! Rodzaj umiejętności jak wiele innych! Ale teraz nie będziemy o tym rozmawiać!

(spogląda na zegarek, kładzie przed sobą dokument do podpisu, zanurza pióro w kałamarzu i wręcza Panu Y)

Muszę myśleć o moich zagmatwanych interesach. Bądź tak dobry i potwierdź mój podpis na rewersie. Złożę go jutro w banku w Malmö, jak będę cię odprowadzał.

PAN Y

Nie zamierzam jechać przez Malmö!

PAN X

Nie?

PAN Y

Nie!

PAN X

Ale podpis możesz przecież potwierdzić tak czy tak. 

PAN Y

N-nie! - Nigdy nie umieszczam swojego nazwiska na jakichkolwiek dokumentach, nigdy...

PAN X

...więcej! Już po raz piąty odmawiasz podpisania się swoim nazwiskiem! Za pierwszym razem na kwicie pocztowym - to wtedy zacząłem cię obserwować; i spostrzegłem, że boisz się wziąć pióro do ręki. Nie wysłałeś żadnego listu, odkąd się tu pojawiłeś; owszem, kartkę pocztową, ale napisaną niebieskim ołówkiem. Rozumiesz chyba teraz, że wydedukowałem twoją wpadkę! 

Dalej! Chyba po raz siódmy odmawiasz pojechania ze mną do Malmö, gdzie nie byłeś przez cały ten czas. A jednak przybyłeś tutaj z Ameryki tylko po to, żeby zobaczyć Malmö. I każdego ranka idziesz pięć staj na południe do wiatraka na wzgórzu, żeby spojrzeć na dachy w mieście! A kiedy stoisz tam przy prawym oknie i wyglądasz przez trzecią szybkę po lewej, licząc od dołu, to widzisz iglice zamku i kominy okręgowego więzienia celkowego. 

Widzisz teraz, że to nie ja jestem taki bystry, tylko ty jesteś taki głupi! 

PAN Y

Teraz mną pogardzasz! 

PAN X

Nie!

PAN Y

Owszem, pogardzasz, musisz mną pogardzać! 

PAN X

Nie! - Patrz, oto moja ręka! 

PAN Y

całuje wyciągniętą dłoń. 

PAN X

(wyrywa rękę)

Co to za psie maniery!

PAN Y

Przepraszam, ale pan był pierwszym, który podał mi rękę po dowiedzeniu się! -

PAN X

A teraz jeszcze przeszedłeś na "pan"! - To mnie przeraża, że po odcierpianej karze nie czujesz się zrehabilitowany, podniesiony, oczyszczony, równie dobry jak kto inny! Chcesz mi opowiedzieć, jak do tego doszło?! Chcesz?

PAN Y

(wierci się)

Tak, ale nie uwierzysz w to, co powiem; opiszę ci całą sytuację i zobaczysz, że nie jestem zwykłym przestępcą, będziesz przekonany, że popełnia się błędy, jakby to powiedzieć, niedobrowolne -

(wierci się)

- które niejako wynikają same z siebie - spontanicznie - bez udziału wolnej woli, i na które nie ma się wpływu! - Mogę nieco uchylić drzwi? burza chyba przeszła bokiem!

PAN X

Proszę bardzo!

PAN Y

(otwiera drzwi; następnie siada przy stole i opowiada z beznamiętnym entuzjazmem, teatralnymi gestami i fałszywymi akcentami)

Tak! Widzisz! Studiowałem w Lundzie i chciałem wtedy zaciągnąć w banku pożyczkę. Nie miałem żadnych większych długów, a mój ojciec posiadał pewien majątek - fakt, że niewielki! Wysłałem formularz poręczenia do drugiego żyranta, żeby podpisał, tymczasem wbrew wszelkim oczekiwaniom odesłał mi go wraz z odmową. - Siedziałem chwilę ogłuszony uderzeniem, gdyż była to nieprzyjemna niespodzianka, bardzo nieprzyjemna! - Formularz leżał przede mną na biurku, a obok niego list. Moje oczy błądziły wpierw niepocieszenie po tych fatalnych linijkach, które zawierały wyrok - nie był to wprawdzie wyrok śmierci, mogłem bowiem łatwo otrzymać poręczenie od kogoś innego, od wielu innych zresztą - ale, jak mówię, było to bardzo nieprzyjemne. I gdy siedzę tam w swej niewinności, moje spojrzenie zatrzymuje się powoli na podpisie pod listem, podpisie, który umieszczony we właściwym miejscu mógł mi zapewnić przyszłość. To był wyjątkowo kaligraficzny podpis - wiesz, że zamyślony człowiek może zapełniać bibułę zupełnie bezsensownymi wyrazami. Trzymałem pióro w ręce -

(chwyta pióro)

o tak, i jak to jest, zaczęło się poruszać - nie twierdzę, że kryło się za tym coś mistycznego, spirytystycznego - w podobne rzeczy nie wierzę! - to był pozbawiony udziału myśli, czysto mechaniczny proces - gdy tak raz po raz kopiowałem ten piękny autograf - oczywiście bez zamiaru wyciągania z tego jakiejś korzyści. 

Kiedy zabazgrałem cały list, umiałem w pełni doskonale podpisać się tym nazwiskiem -  

(odrzuca gwałtownie pióro) 

i zapomniałem o wszystkim. W nocy spałem głęboko i ciężko - a kiedy się obudziłem, wiedziałem, że coś mi się śniło, ale snu nie mogłem sobie przypomnieć; - chwilami było to tak, jakby uchylały się drzwi, a ja widziałem biurko z formularzem jako przypomnieniem - i kiedy wstałem, coś mnie pociągnęło do biurka, zupełnie tak jakbym po dojrzałym namyśle podjął nieodwołalną decyzję, żeby podpisać się cudzym nazwiskiem pod tym nieszczęsnym dokumentem. Wszystkie rozważania o następstwach, o ryzyku przepadły - nie było żadnego wahania - to było niemal tak, jakbym wypełniał zaszczytny obowiązek - i podpisałem! (zrywa się) Co to może być? Czy to jest impuls, jakaś sugestia? Ale czyja? Przecież spałem w pokoju sam! Czy to mogło być moje niecywilizowane ja, dzikus, który nie honoruje umów i który pojawił się, gdy moja świadomość była uśpiona, ze swoją przestępczą wolą i niezdolnością przewidzenia następstw danego czynu? Powiedz, co o tym myślisz.  

PAN X

(z trudem wydobywa z siebie słowa)  

Szczerze mówiąc, twoja historia nie zadowala mnie w pełni - są w niej luki, ale mogą być spowodowane faktem, że nie pamiętasz wszystkich szczegółów - A o przestępczych impulsach czytałem to i owo - o ile sobie przypominam - hm! - Ale to bez znaczenia - odpokutowałeś winę - i miałeś odwagę przyznać się do swojego wykroczenia. Nie mówmy o tym więcej! 

PAN Y

Ależ tak, tak, rozmawiajmy o tym! mówmy o tym, żebym zyskał pełne przekonanie o mym braku winy. 

PAN X

A nie masz takiego przekonania?

PAN Y

Nie, nie mam.

PAN X

Widzisz, właśnie to mnie niepokoi! Właśnie to! - Nie sądzisz, że każdy człowiek ma w zanadrzu coś, co go obciąża? Czyż nie kradliśmy i nie kłamaliśmy wszyscy jako dzieci? Tak, z pewnością. No a są ludzie, którzy zostają dziećmi przez całe życie i nie potrafią kierować swymi sprzecznymi z prawem żądzami. Nadarzy się okazja i przestępca gotowy! - Nie mogę zrozumieć, że nie czujesz się niewinny! Jeśli dziecko uznaje się za niepoczytalne, to za takowego powinno się również uznawać przestępcę.

Dziwne - zresztą nie ma znaczenia - może będę później żałował -

(pauza)

Ja zabiłem człowieka i nigdy nie miałem wyrzutów sumienia!

PAN Y

(z wyraźnym zainteresowaniem)

Zabiłeś - ty?

PAN X

Tak, właśnie ja! - Być może nie chcesz podawać ręki mordercy?

PAN Y

(ożywiony)

Ech, gadanie!

PAN X

Ale nie zostałem skazany!

PAN Y

(poufnie, protekcjonalnie)

Tym lepiej dla ciebie! - Jak się z tego wywinąłeś?

PAN X

Nie było żadnego prokuratora, żadnych podejrzeń, świadków. Wydarzenia potoczyły się następująco: Kolega zaprosił mnie na gwiazdkę na polowanie koło Uppsali. Wysyła po mnie starego, zapitego parobka, który zasypia na koźle, zawadza o bramę i wywraca się do rowu. Nie chcę się usprawiedliwiać jakimś zagrożeniem życia - nie, w przypływie zniecierpliwienia uderzam go w szyję, żeby go docucić, ale z takim skutkiem, że już się nie obudził, trup na miejscu!

PAN Y

(chytrze)

Noo, i nie zgłosiłeś się na policję?

PAN X

Nie! Z następujących powodów. On nie miał żadnych krewnych czy innych osób, dla których

musiałby pozostawać przy życiu, swe męskie lata już przeżył, jego pracę mógł dostać ktoś inny, kto bardziej jej potrzebował. Tymczasem szczęście moich rodziców, moje własne i może nauki uzależnione było od mojej osoby. Poprzez skutki wydarzeń byłem już zresocjalizowany, pozbawiony chęci wymierzania tego rodzaju ciosów, a nie miałem ochoty niszczyć sobie i swoim rodzicom życia, ażeby zaspokoić abstrakcyjną sprawiedliwość! 

PAN Y

Ach tak, to w ten sposób oceniasz ludzką wartość? 

PAN X

W tym przypadku tak!

PAN Y

A co z wyrzutami sumienia, równowagą? 

PAN X

Nie miałem wyrzutów sumienia, ponieważ nie popełniłem żadnego przestępstwa. Uderzenia w szyję otrzymywałem i wymierzałem jako chłopiec i tylko moja niewiedza o ich działaniu na ludzi starszych spowodowała ten śmiertelny skutek. 

PAN Y

Tak, ale dostaje się nawet do dwóch lat ciężkich robót za nieumyślne zabójstwo - tyle samo co za - sfałszowanie podpisu. 

PAN X

Myślałem o tym dosyć, możesz mi wierzyć! Przez wiele nocy śniło mi się, że siedzę w więzieniu! Brr! Ty, czy za kratkami jest tak ciężko, jak mówią? 

PAN Y

O tak, jest ciężko. - Najpierw zniekształcają twoją powierzchowność, ścinając ci włosy, tak że jeśli nie wyglądałeś wcześniej jak przestępca, to teraz wyglądasz, a kiedy patrzysz na siebie w lustrze, nabierasz przekonania, że jesteś bandytą! 

PAN X

Może maska zostaje zdarta! Wcale niegłupio pomyślane! 

PAN Y

Żartuj sobie! - I obniżają ci racje żywnościowe, tak że każdego dnia, każdej godziny czujesz zdecydowaną różnicę pomiędzy życiem a śmiercią! Wszystkie funkcje organizmu ulegają przytłumieniu, czujesz, jak się kurczysz, a twoja dusza, która miała być tutaj wyleczona i poprawiona, zostaje poddana kuracji głodowej, zepchnięta tysiąc lat wstecz do zamierzchłych czasów; wolno ci tylko czytać pisma przeznaczone dla dzikich z czasów wędrówek ludów, wolno ci tylko słuchać o tym, co nigdy nie wydarzy się w niebie, ale co dzieje się na ziemi, okryte jest tajemnicą; zostajesz wyrwany ze swojego otoczenia, usunięty ze swojej klasy, schodzisz poniżej tych, którzy są pod tobą! miewasz wizje, że żyjesz w epoce brązu, czujesz się, jakbyś chodził w zwierzęcej skórze, mieszkał w jaskini i jadł z koryta! Ech!

PAN X

No tak, ale w sumie ma to sens, jeżeli bowiem ktoś zachowuje się, jakby pochodził z epoki brązu, powinien chyba żyć w swoim historycznym kostiumie.

PAN Y

(ze złością)

Szydzisz sobie! Ty, który grasowałeś jak człowiek z epoki kamienia! a mimo to możesz żyć w złotym wieku.

PAN X

(dociekliwie, ostro)

Co rozumiesz przez "złoty wiek"?

PAN Y

(oszukańczo)

Nic, zupełnie nic!

PAN X

Kłamiesz, jesteś bowiem zbyt wielkim tchórzem, by powiedzieć otwarcie!

PAN Y

Ja jestem tchórzem? Tak uważasz!? Nie byłem tchórzem, kiedy odważyłem się pojawić w tej okolicy, gdzie tyle wycierpiałem. - Wiesz, z jakiego powodu cierpi się najbardziej, siedząc w więzieniu? - Ano, że inni nie siedzą razem z tobą!

PAN X

Jacy inni?

PAN Y

Ci nieukarani!

PAN X

Czynisz aluzję do mnie? 

PAN Y

Tak!

PAN X

Nie popełniłem żadnego przestępstwa! 

PAN Y

Ach taak, czyżby? 

PAN X

Nie, wypadek nie jest przestępstwem! 

PAN Y

Ach tak, popełnienie morderstwa to jest wypadek? 

PAN X

Nie popełniłem morderstwa! 

PAN Y

Ach taak, czyli zabicie człowieka nie jest morderstwem? 

PAN X

Nie, nie zawsze! Może być zabójstwo nieumyślne, wskutek niedbalstwa, pobicie ze skutkiem śmiertelnym, planowanym i nieplanowanym.

Teraz się ciebie naprawdę boję - należysz bowiem do najniebezpieczniejszej kategorii współbliźnich - do głupich!

PAN Y

Ach tak, wyobrażasz sobie, że jestem głupi! Posłuchaj! chcesz mieć dowód, że jestem bardzo sprytny?

PAN X

Słucham!

PAN Y

Zechcesz przyznać, że rozumuję rozsądnie i logicznie?!

Przydarzył ci się wypadek, który mógł ściągnąć na ciebie dwa lata ciężkich robót. Uniknąłeś hańbiącej kary. Tutaj siedzi człowiek - który padł ofiarą wypadku - nieświadomego impulsu - i musiał odcierpieć dwa lata ciężkich robót. Tenże człowiek tylko poprzez wielkie naukowe osiągnięcia może zmazać plamę, którą niechcący się okrył - ale na te osiągnięcia potrzebuje pieniędzy - dużo pieniędzy - i to natychmiast!

Nie sądzisz, że ten drugi - ten nieukarany - przywróciłby równowagę w relacjach międzyludzkich, gdyby została mu wymierzona pokaźna grzywna za zabójstwo? Jak uważasz?

PAN X

(spokojnie) 

Masz rację!

PAN Y

No to się rozumiemy! - Hm!

(pauza)

Ile twoim zdaniem będzie sprawiedliwie?

PAN X

Sprawiedliwie? Prawo przewiduje najmniej pięćdziesiąt koron grzywny. Ale ponieważ zmarły nie miał krewnych, sprawa staje się bezprzedmiotowa.

PAN Y

Ach tak, nie chcesz zrozumieć! Wyrażę się więc jaśniej: to mnie masz zapłacić grzywnę. 

PAN X

Pierwsze słyszę, żeby zabójca płacił grzywnę fałszerzowi. - Poza tym tutaj nie ma oskarżyciela! 

PAN Y

Nie? - Ależ owszem - ja nim jestem! 

PAN X

Teraz zaczyna się wyjaśniać! - Ile żądasz za współudział w zabójstwie? 

PAN Y

Sześć tysięcy koron! 

PAN X

To za dużo! - Skąd mam tyle wziąć? 

PAN Y

wskazuje na skrzynię. 

PAN X

Wykluczone! Nie chcę być złodziejem. 

PAN Y

Nie bądź śmieszny. Chcesz mi wmówić, że wcześniej nic nie podebrałeś ze skrzyni? 

PAN X

(jakby do siebie)

I pomyśleć, że mogłem się tak grubo pomylić! Ale tak to jest z tymi miękkimi naturami! Lubi się je i tak łatwo wierzy, że jest się przez nie lubianym: właśnie dlatego zawsze miałem się na baczności wobec tych, których lubiłem! - Tak więc to jest twoje najszczersze przekonanie, że wcześniej podbierałem z tej skrzyni? 

PAN Y

O tak, na pewno!

PAN X

I doniesiesz na mnie teraz, jeżeli nie dostaniesz sześciu tysięcy koron?

PAN Y

Bezwzględnie! Nie unikniesz tego, więc nawet nie ma sensu próbować!

PAN X

Myślisz, że chcę dać mojemu ojcu syna złodzieja, mojej żonie męża złodzieja, moim dzieciom ojca złodzieja, a moim kolegom współpracownika złodzieja! Nigdy do tego nie dopuszczę! - Idę teraz do komisarza i sam się przyznam!

PAN Y

(zrywa się i zbiera swoje rzeczy)

Zaczekaj chwilę!

PAN X

Na co?

PAN Y

(jąkając się)

Pomyślałem tylko - że skoro nie jestem więcej potrzebny - to moja obecność jest zbędna - i mogę sobie pójść!

PAN X

Nie możesz! - Usiądź teraz na swoim miejscu przy stole, tam gdzie siedziałeś, i najpierw trochę porozmawiamy.

PAN Y

(siada po nałożeniu ciemnego płaszcza) 

O co chodzi?!

PAN X

(patrzy w lustro za Panem Y)

Teraz wszystko rozumiem! Aha! -

PAN Y

(niespokojnie)

Co widzisz takiego szczególnego? 

PAN X

Widzę w lustrze, że jesteś złodziejem - zwykłym, ordynarnym złodziejem! - Wcześniej, kiedy siedziałeś w białej koszuli, zauważyłem tylko, że coś było nie w porządku z moimi książkami na regale, ale nie mogłem się zorientować co, ponieważ słuchałem i obserwowałem ciebie. Teraz, po tym jak straciłem dla ciebie sympatię, mój wzrok nabrał ostrości, a kiedy nałożyłeś czarny płaszcz, co dało kontrast z czerwonym grzbietem książki, niewidocznym poprzednio na tle twoich czerwonych szelek, zobaczyłem, że wyczytałeś o swoim fałszerstwie w rozprawie Bernheima o impulsach i odstawiłeś książkę do góry nogami. Ukradłeś więc także i tę historię! 

Na tej podstawie czuję się upoważniony do wyciągnięcia wniosku, że popełniłeś przestępstwo z biedy lub chęci używania! 

PAN Y

Z biedy! Żebyś ty wiedział... 

PAN X

Żebyś t y wiedział, w jakiej biedzie ja żyłem - i żyję! Ale to nie ma nic do rzeczy! - Dalej! Że siedziałeś - tego jestem prawie pewien, lecz było to w Ameryce, bo opisałeś amerykańskie więzienie; i niemal równie pewien jestem czego innego, że tutaj nie odsiedziałeś swojej kary. 

PAN Y

Skąd ta pewność? 

PAN X

Zaczekaj, aż pojawi się komisarz, to się dowiesz! 

PAN Y

podnosi się. 

PAN X

Widzisz! Za pierwszym razem, gdy wymieniłem komisarza w związku z uderzeniem pioruna, też chciałeś uciekać! A jak ktoś siedział w więzieniu, to nie ma ochoty udawać się każdego dnia do wiatraka, żeby na nie popatrzeć, ani wyglądać przez okno - 

Jednym słowem: zostałeś i nie zostałeś ukarany! Dlatego stanowiłeś tak twardy orzech do zgryzienia!  

Pauza.

PAN Y

(całkowicie zdruzgotany) 

Mogę sobie teraz iść?

PAN X

Teraz możesz!

PAN Y

(zbiera swoje rzeczy)

Jesteś na mnie zły?

PAN X

Tak! - Wolałbyś, żebym się nad tobą litował?!

PAN Y

(rozeźlony)

Litował? Czy uważasz się za lepszego ode mnie -

PAN X

Oczywiście, że tak, ponieważ jestem lepszy od ciebie! Jestem rozumniejszy niż ty i nie zagrażam powszechnemu prawu własności.

PAN Y

Jesteś dosyć sprytny, ale nie tak sprytny jak ja! Zaszachowałeś mnie, ale w następnym posunięciu możesz dostać mata.

PAN X

(wpatruje się w Y) 

Chcesz jeszcze powalczyć? - Do jakiej podłości zamierzasz się uciec?

PAN Y

To moja tajemnica!

PAN X

Niech się tobie przyjrzę. - Zamierzasz napisać anonimowy list do mojej żony i wyjawić jej mój sekret! 

PAN Y

Tak, i nie zdołasz temu przeszkodzić! Nie ważysz się mnie uwięzić, więc musisz pozwolić mi odejść; a kiedy odejdę, mogę zrobić, co zechcę! 

PAN X

Ty łobuzie! Odkryłeś moją piętę Achillesa - chcesz mnie zmusić, żebym został mordercą? 

PAN Y

Nie jesteś w stanie - nieboraku! 

PAN X

Widzisz, że ludzie są różni! Czujesz, że w przeciwieństwie do ciebie nie jestem zdolny do hańbiących czynów, i dlatego masz przewagę. Ale zastanów się, czy nie zmusiłeś mnie, żebym postąpił z tobą tak jak z woźnicą!  

(podnosi rękę jak do ciosu) 

PAN Y

(ze wzrokiem utkwionym w twarzy X) 

Nie dasz rady! ty, który nie potrafiłeś znaleźć ratunku w skrzyni! 

PAN X

Czyli jednak uważasz, że nie wziąłem ze skrzyni? 

PAN Y

Byłeś zbyt tchórzliwy! Tak jak byłeś zbyt tchórzliwy, żeby zdradzić swojej żonie, iż wyszła za mordercę. 

PAN X

Jesteś innym człowiekiem niż ja - czy silniejszym, czy słabszym - tego nie wiem - czy o bardziej przestępczej osobowości - nie obchodzi mnie to! ale że jesteś głupszy, to przesądzone; albowiem byłeś głupi, kiedy podpisałeś się cudzym nazwiskiem, zamiast żebrać - ja nieraz musiałem; byłeś głupi, kradnąc z mojej książki - nie umiałeś pojąć, że czytuję swoje książki? - byłeś głupi, myśląc, że jesteś mądrzejszy ode mnie i że zdołasz skłonić mnie, bym został złodziejem; byłeś głupi, sądząc, że jakaś równowaga zostanie osiągnięta poprzez to, że na świecie będzie dwóch złodziei zamiast jednego; a najgłupszy byłeś wówczas, gdy wmówiłeś sobie, że zbudowałem szczęście mego życia, nie kładąc solidnych fundamentów! Idź i pisz anonimy do mojej żony, że jej mąż zabił - wiedziała o tym jeszcze jako narzeczona!

Poddajesz się teraz?

PAN Y

Mogę odejść?

PAN X

Odejdź! Natychmiast! - Rzeczy przyślą ci później! Precz!

Koniec wersji demonstracyjnej.