John Galsworthy

PATRYCJUSZ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

CZĘŚĆ PIERWSZA

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XVIII

ROZDZIAŁ XIX

ROZDZIAŁ XX

ROZDZIAŁ XXI

ROZDZIAŁ XXII

CZĘŚĆ DRUGA

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XVIII

ROZDZIAŁ XIX

ROZDZIAŁ XX

ROZDZIAŁ XXI

ROZDZIAŁ XXII

ROZDZIAŁ XXIII

ROZDZIAŁ XXIV

ROZDZIAŁ XXV

ROZDZIAŁ XXVI

ROZDZIAŁ XXVII

ROZDZIAŁ XXVIII

ROZDZIAŁ XXIX

ROZDZIAŁ XXX

PATRYCJUSZ

John Galsworthy

CZĘŚĆ PIERWSZA

ROZDZIAŁ I

Brzask dzienny, wkradłszy się do pokoju ogromnego i tak wysokiego, że oczy patrzące nie dostrzegały szczegółów rzeźb na powale, snuł się z chłodną, pół-senną ciekawością świtu wśród bajecznej skarbnicy przeszłości. Spojrzenie brzasku, wolne od uprzedzeń oczu ludzkich, dobywało na jaw sprzeczności najosobliwsze, jakby dla wyświetlenia zastygłego pochodu dziejów.

W tej bowiem wielkiej sali jadalnej, jednej z najpiękniejszych w Anglji, od wieków już rodzina Caradoc'ów gromadziła pamiątki i dowody swej egzystencji. Naokół tej sali jadalnej budowano, burzono i znów restaurowano tak długo, aż wreszcie i pozostałe budowle Monkland Court przybrały pewien jednolity wygląd. Tylko tutaj pozostawiono nienaruszone dzieło rąk starych, quasi-klasztornych twórców i tu, wśród tych ścian, pokolenia za pokoleniami pozostawiały nieświadomie ślady swego ducha. I teraz oto, w obliczu światła, leżały tutaj zebrane smutne dowody wieczystych dążeń człowieka do nieśmiertelności, osłony jego przemijającej, ziemskiej powłoki, jego fetysze i cudaczne przejawy wiary, nieoszczędzone przez nieubłagany i bezwzględny czas.

Dziejopis mógł znaleźć tu niejedno potwierdzenie swych przypuszczeń, badacz — według materjałów tu nagromadzonych — ułożyć właściwą hierarchję rodów, filozof — śledzić rozwój arystokracji od jej pierwszego szczebla potęgi, zdobytej bądź nieokrzesaną siłą, bądź przebiegłością, poprzez wieki władzy, aż do malowniczego schyłku i progu jej ostatniego postoju. Nawet artysta mógłby pochwycić tu czasem ów niespokojny, przejmujący nastrój, podobny temu, który przenika nieraz do głębi serca przy zwiedzaniu starych katedr.

Od legendarnego miecza zdradzieckiego dowódcy Celtów, który przeszedł na stronę Wilhelma Zdobywcy i otrzymał wraz z ręką pewnej wdowy normandzkiej rozległe włości w Devonshire, aż do puharu, ofiarowanego przez mieszkańców Devonshire obecnemu hrabiemu na Valleys, Geoffrey'owi Caradoc z okazji jego zaślubin z lady Semmering — nie brakowało tu żadnych pamiątek, prócz może portretów rodzinnych, znajdujących się w galerji Valleys House w Londynie. Był tu nawet przechowywany stary duplikat pożółkłego aktu, zawierającego królewskie potwierdzenie tytułu i własności dóbr dla Jana, najznakomitszego z Caradoc'ów, który, niestety, zaniedbał obowiązku urodzenia się jako ślubne dziecię, a to dzięki jednemu z tych zabawnych przekroczeń, które znaleźć można w genealogji wielu starych rodów. Tak, dokument ten znajdował się, tutaj, umieszczony prawie że cynicznie na widoku, cały ten incydent bowiem, stanowiący zapewne kwestję palącą w XV stuleciu, teraz był jedynie tematem do drobnych ironicznych uwag, w związku z tem, że potomków „rodzonego" brata Jana Edmunda bezwątpienia znaleźć można było pomiędzy włościanami pobliskiej parafji.

Światło dnia, ślizgając się między starożytnemi zbrojami, a zawieszonemi nad niemi skórami tygrysiemi, które zaledwie rok temu przywiózł z Indyj Bertie, młodszy syn Caradoc'ów, zdawało się zastanawiać nad tymi, którzy, niegdyś przodując i wyróżniając się zasługą prostego prawa natury, wieńczącej silnych i odważnych, dziś zaś odsunięci przez potężny prąd życia społecznego, zmuszeni są stwarzać sobie niebezpieczeństwa, by nie stracić wiary we własną siłę.

Bezlitosne światło wczesnego letniego poranku zdawało się zastanawiać nad wieloma innemi jeszcze zmianami, a wędrując po surowych obiciach ściennych, to znów po miękkich kobiercach, wyciągało z kontrastu tego pewne dowody, iż zdrowy rozsądek obecnego hrabiego Valleys kazał mu zaniechać surowej ascezy przeszłości. Skończyła się wreszcie krytyczna wędrówka świtu. Wszystko stanęło nagle w czarodziejskiej szacie, bo oto wstało słońce i poprzez wschodnie okna rozlało na pokój jasną, mistyczną radość, a wraz z pierwszemi promieniami wpadł przez uchyloną kratę okienną duży bąk i usiadł na kwiatach, które zdobiły stół, stojący wpoprzek wschodniego końca sali, stół nieduży, używany tylko wtedy, gdy w domu znajdowało się niewiele osób. Godziny płynęły cicho. Słońce było wysoko na niebie, kiedy do sali jadalnej weszły trzy pokojówki ze szczotkami, dziewczyny różowe i hałaśliwe; po ich odejściu dwaj lokaje poczęli spokojnie i uważnie nakrywać do stołu. Następnie przybiegła malutka sześcioletnia dziewczynka, — zbadać zapewne, czy nie znajdzie się dla niej coś godnego uwagi, — mała Anna Shropton, dziecko sir Wiliama Shroptona i lady Agaty, najstarszej córki domu i jedynej z czworga młodych Caradoc'ów, która dotychczas wstąpiła w związki małżeńskie. Malutka przyszła na paluszkach, chcąc niespodzianie nastraszyć kogokolwiek, ktoby znajdował się w jadalni. Jej szeroką twarzyczkę o prostym, wydatnym nosku, rozświetlały duże, szczere, piwne oczy, nosiła szeroką holenderską sukienkę, opasaną luźnym paskiem poniżej stanu; będąc żywem uosobieniem swobody, zdawała się widzieć w życiu jedynie tylko radość i uciechę. Niebawem znalazła coś godnego uwagi.

— Patrz, oto bąk! Wiliamie, czy myślisz, że mogłabym go schwytać do mojej szklanej puszki?

— Sądzę, że nie, uważaj lepiej, gdyż może cię ukąsić.

— Mnie nie ukąsi.

— Dlaczego?

— Bo nie.

— Naturalnie — jeśli tak mówisz...

— O której godzinie zajedzie samochód?

— O dziewiątej.

— Pojadę z dziadkiem aż do bramy wjazdowe).

— A jeśli ci na to nie pozwoli?

— Pomimo to pojadę.

— Rozumiem.

— Być może, że pojadę z nim aż do Londynu, nie wiem tylko, czy ciotka Barbara jedzie.

— Nie, zdaje mi się, że nikt nie jedzie z Jego Lordowską Mością.

— Gdyby ją zabrał, pojechałabym również. Wiliamie!

— Słucham.

— Czy wuj Eustachy na pewno zostanie wybrany?

— Naturalnie.

— Czy sądzisz, że będzie on dobrym członkiem Parlamentu?

— Lord Miltoun jest bardzo mądry.

— Naprawdę?

— A jak ty sądzisz?

— Nie wiem, co myśli o tem Karol.

— Spytaj go.

— Wiliamie!

— Słucham.

— Ja nie lubię Londynu, lubię być tutaj, i lubię Catton, i bardzo lubię dom, i kocham Pendridy i... lubię Ravensham.

— Zdaje mi się, że Jego Lordowską Mość wstąpi dziś po drodze do Ravensham.

— Ach, więc zobaczy się z prababunią. Wiliamie!

— Oto Mrs. Wallace.

Stojąca na progu drzwi kobieta o bladej, łagodnej twarzy, wyrzekła:

— Chodź, Anno.

— Już idę. Hallo, Simons! Wchodzący kamerdyner odparł:

— Tak jest, panienko!

— Muszę już iść.

— Bardzo żałujemy, panienko.

— Tak.

Drzwi zatrzasnęły się lekko. W wielkim pokoju zapanowała pracowita cisza, poprzedzająca zwykle czas posiłku. Czterech ludzi, zajętych przy stole, usunęło się nagle na bok. Lord Valleys wszedł do jadalni.

Zbliżył się powoli, czytając. Spokojne oczy przedzielała nieznaczna zmarszczka, twarz miał ogorzałą i rumianą, zarysowaną stanowczo, okoloną szorstkiemi włosami i szpakowatym wąsem; twarz człowieka, który zna wartość swego zdania i jest rad z tej świadomości. Wysoki, zgrabny, prosty, z głową zlekka podaną ku tyłowi — sprawiał wrażenie nietyle zarozumiałego, ile zadowolonego w zupełności ze sposobu swego życia i myślenia. Wszystkie jego ruchy cechowała beztroska w stosunku do otoczenia, tak charakterystyczna dla ludzi przywykłych do wystąpień publicznych, ludzi niezależnych materjalnie i niezwykłych troszczyć się o to, co inni o nich myślą.

Zajął miejsce przy stole i, nie przerywając czytania, zabrał się do jedzenia. Dopiero po chwili, zauważywszy obecność swej najstarszej córki, która weszła i usiadła obok, odezwał się:

— Irytuje mnie konieczność wyjazdu w taką pogodę.

— Czy udajesz się na posiedzenie gabinetu, ojcze?

— Tak, ta przeklęta sprawa samolotów.

Ciemne, lękliwe oczy Agaty, osadzone w delikatnej, drobnej twarzyczce, z zajęciem studjowały szczegóły przyborów, ustawionych na kredensie, a służących do zachowywania , temperatury potraw; w myśli rozważała: „Przypuszczam jednak, że są one praktyczniejsze od moich, chciałabym usłyszeć tylko zdanie Wiliama, czy woli wielkie półmiski, czy też pojedyncze ogrzewacze".

Jednocześnie prawie zdołała sformować pytanie, z którem głośno zwróciła się do ojca; głos jej, zarówno jak ruchy, był zwykle łagodny, lękliwy prawie, wyjąwszy te chwile, kiedy cośkolwiek zagrażało jej mężowi lub dzieciom.

— Czy uważasz, ojcze, możliwość wojny za okoliczność sprzyjającą sprawie Eustachego?

Ojciec nie odpowiedział, witając wchodzącego mężczyznę. Nowoprzybyły, wysoki, przystojny, młody człowiek, o ciemnych włosach i jasnym zaroście, choć nie spokrewniony z lordem Valleys, jednakże przypominał go chwilami, a to przez istniejące między nimi pewne negatywne podobieństwo. Klaudjusz Fresney, vicehrabia Harbinger, posiadał również ów charakterystyczny typ, zwany normandzkim, uwydatniający się głównie w stanowczej regularności rysów i lekko orlim nosie; lecz to, co w starszym mężczyźnie zdawało się wskazywać jedynie na bezkrytyczne uznanie siebie za wzór i regułę życia, w młodszym — sprawiało wrażenie mniej korzystne, a zarazem bardziej rozbrajające; zdawało się, że pokrywa niepewność ustawicznemi drwinami z czegośkolwiek.

Za vicehrabią weszła do jadalni lady Valleys, kobieta tęga i wyniosła; mimo, że syn jej najstarszy liczył już lat trzydzieści, sama przekroczyła ledwie pięćdziesiątkę. Zapewne była kiedyś słynną pięknością, dopatrzeć się tego można było z całego zachowania, ruchów i głosu; teraz pozostały już tylko nieznaczne ślady urody na jej przekwitłej twarzy o szaro-niebieskich oczach i zniszczonej cerze. Łączyła w sobie zalety wiernej towarzyszki życia z cechami kobiety par excellence światowej. Dostatek i częste przebywanie na świeżem powietrzu wyryły piętno na tej postaci, ożywionej niesłabnącą energją i nie pozbawionej pewnej dozy humoru.

Lady Valleys odpowiedziała na uwagę Agaty:

— Ależ naturalnie, moja droga, są to okoliczności wyjątkowo sprzyjające.

Lord Harbinger wtrącił:

— O ile się nie mylę, Brabrook będzie mówił na ten temat. Czy słyszała go pani kiedykolwiek, lady Agato? Panie Przewodniczący, Panowie! Oto powstaję — a wraz ze mną powstają hasła demokratyczne!

Agata odpowiedziała mu tylko uśmiechem, gdyż myślą była gdzie indziej: „Jeśli pozwolę Annie pojechać dzisiaj aż do bramy wjazdowej, jutro skorzysta z tej okazji dla jakiegoś nowego wybryku". Nie interesowała się sprawami społecznemi, a jej odziedziczona potrzeba rozkazywania znajdowała ujście w rządzeniu domem i gospodarstwem. Przeszło to u niej w rodzaj kultu czy też namiętności, czuła się poniekąd jakby przywódczynią ruchu patriotycznego.

Lord Valleys, skończywszy jeść, powstał:

— Czy masz jakieś polecenie do matki, Gertrudo?

— Nie, dziękuję, pisałam do niej wczoraj,

— Powiedz Miltoun'owi, aby zwrócił uwagę na tego Courtiera, słyszałem, jak przemawiał, uważam, że jest dobry.

Lady Valleys odprowadziła małżonka do drzwi.

— Czy wiesz, Geoffrey'u, że wspominałam matce o tej kobiecie?

— Czy uważałaś to za konieczne?

— Tak. Jestem niespokojna. Matka posiada jednak wpływ na Miltoun'a.

Lord Valleys wzruszył ramionami i, uścisnąwszy zlekka rękę żony, wyszedł.

Chociaż sam trochę zaniepokojony z tego powodu, nie należał jednak do ludzi, którzy potrafią się martwić zgóry. Miał nerwy silne, nerwy, które spotyka się często w tej sferze, wśród ludzi, którzy wiele mają do czynienia z końmi. Przyjmował drobne nieprzyjemności, które mu przyniósł dzień, jako zło konieczne. Swego starszego syna, jeśli chodziło o kobiety, uważał za zagadkę, której rozwiązaniem dawno już przestał się trudzić.

Wszedłszy do wielkiego hallu, przystanął na chwilę, gdyż przypomniał sobie, że nie widział jeszcze tego rana swej ulubionej córki, Barbary.

— Czy lady Barbara jest jeszcze na dole? Usłyszawszy odpowiedź przeczącą, zarzucił płaszcz samochodowy, podany mu przez Simonsa i wyszedł przed wielki biały portyk, ozdobiony herbami Caradoc'ów, kutemi w kamieniu.

Głosik małej Anny, jasny i donośny, dobiegł go poprzez stłumione warczenie samochodu:

— Chodź, dziaduniu!

Dla człowieka, który ma lat sześćdziesiąt pięć i ciężaru ich bynajmniej nie czuje na swych barkach, słowo „dziadek" brzmi w uszach niemiło. Lord Valleys skrzywił się pod wąsem i, wskazując ręka małą Annę, rzekł:

— Proszę przysłać po to do bramy wjazdowej. Czysty, cienki głosik protestował:

— Ależ nie, ja sama wrócę.

Samochód ruszył, przerywając dalszą dyskusję.

Lord Valleys w samochodzie — był to smutny obraz tego, jak dalece żywioł opanowany został przez swą niszczycielkę, — wiedzę. Wielki miłośnik wyścigów konych, jeszcze do niedawna noszący zaszczytny tytuł „mistrza polowania", którego głównem zainteresowaniem w życiu były, prócz polityki, konie, kierowany zdrowym rozsądkiem, musiał nietylko tolerować, lecz i popierać to, co je głównie rugowało. Jego instynkt samozachowawczy działał podświadomie, zmuszając go do wiary w to, że wiedza wraz z opanowaniem brutalnej natury, może być oddana na usługi władzy, opartej na stałych i skrystalizowanych podstawach. Cały jego nowoczesny sposób życia, korzystanie z wyników najnowszych wynalazków, nadawanie zawrotnego tempa egzystencji, tak, że traciła punkt oparcia i stawała się powierzchowna, jego ruchliwość, kosmopolityzm, rozległe stosunki towarzyskie, któremi się szczycił, wszystko to było w rezultacie zbyt skomplikowane, zbyt zawiłe dla zakresu jego pojmowania i niwelowało wyższość i odrębność, wymaganą od ludzi jego sfery i stanowiska.

Uparty, o umyśle niezbyt subtelnym, choć bezwzględnie nie tępym — jeśli szło o praktyczną stronę życia — dawał się unosić prądowi, trzymając silnie ster i nie spostrzegając, iż znajduje się w wirze odmętu.

Kierowany praktycznym rozsądkiem, wolał łatwiejszą odmianę reakcjonizmu, która, opierając się na własnej wartości umysłowej, czerpie jednocześnie materjalne korzyści z wrogiego sobie postępu — aniżeli rzeczywisty reakcjonizm, którego zwolennikiem był jego syn, Miltoun.

Prowadził sam auto, bystry i zrównoważony, z czapką głęboko nasuniętą na oczy. Rozdrażnienie, wywołane niespodzianem posiedzeniem gabinetu podczas odpoczynku świątecznego, bynajmniej nie przeszkadzało mu rozkoszować się równym, szybkim pędem auta poprzez letnie powietrze, którego słodycz unosiła się pod wielkiemi drzewami alei. Obok niego, szeroko rozstawiwszy nóżki, siedziała mała Anna. Jazda samochodem była dla niej nowością i pełen zdumienia zachwyt malował się w jej wielkich oczach, szeroko rozwartych ponad wydatnym noskiem. Raz tylko jeden przemówiła, kiedy samochód, przejeżdżając koło bramy, minął małą córeczkę odźwiernego.

— Hallo, Zuziu!

Nie było odpowiedzi, lecz wyraz bladej twarzyczki Zuzi był tak pokorny i pełen uwielbienia, że nawet lord Valleys, który nie był z natury spostrzegawczy, zauważył to z pewną satysfakcją.

„Tak", pomyślał trochę niekonsekwentnie, „serce narodu jest zdrowe".

ROZDZIAŁ II

Ravensham House, położony na stokach parku Richmondskiego, był podmiejską siedzibą rodziny Casterley, od czasu kiedy weszło w zwyczaj posiadanie rezydencji, położonej w obrębie łatwej i bliskiej komunikacji z Westminster. W wielkiej, przytykającej do hallu oranżerji, przed grupą japońskich lilij stała lady Casterley, szczupła, niewysoka staruszka, o twarzy koloru kości słoniowej, cienkim nosie i bystrych oczach, do połowy przysłoniętych powiekami, pokrytemi siecią drobnych zmarszczek. Bardzo spokojna, w szarej sukni, z głową okoloną siwemi włosami, robiła wrażenie małej figurynki, rytej delikatnie w starej stali. W długich, cienkich palcach trzymała list, pisany swobodnym, nieco chaotycznym stylem.

Montkland Court Devon
Kochana Mamo!

Geoffrey wyjeżdża jutro, wstąpi do Ciebie po drodze, o ile mu czas na to pozwoli; ta nowa afera wojenna bardzo go absorbuje. Ja przyjadą do miasta dopiero po wyborach Miltoun'a. Przyznają, że nie mam odwagi zostawić go tutaj samego. Widuje się on ze swoją „nieznajomą" codziennie. Mr. Courtier, ten, który napisał książką przeciwko wojnie — niezbyt entuzjastyczną, gdy się pomyśli, że pisał ją człowiek, który sam był kiedyś żołnierzem — zamieszkał tu w zajeździe. Pracuje on dla partji radykałów. Zna „nieznajomą" Miltoun'a również i, miejmy nadzieję — dla dobra Miltouna — zna ją aż za dobrze. Jest to człowiek o powierzchowności bardzo pociągającej, ma rude wąsy, jest dość miły i cokolwiek zwarjowany. Bertie przyjechał do nas w tych dniach, muszę go skłonić do rozmowy z Miltoun'em, niech się dowie, jak rzeczy stoją. Można w tym wypadku zawierzyć Bertowi, jest bardzo przebiegły. Muszą przyznać, że „ona" jest bardzo ładna, lecz absolutnie nic o niej nie wiemy, prócz tego, że jest rozwiedziona z mężem. W jaki sposób można się dowiedzieć czegoś bliższego o ludziach? Niezwykła uczciwość Miltoun'a pogarsza jeszcze sytuacją. Powaga młodego pokolenia jest w istocie zadziwiająca. Nie przypominam sobie, abym kiedykolwiek w mej młodości zapatrywała się tak serjo na życie.

Lady Casterley opuściła rękę, trzymającą ukoronowany arkusik. Skrzywiła się zlekka, pamiętała jeszcze bardzo dobrze młodość swej córki. Podnosząc znowu list, czytała dalej:

Jestem przekonana, że zarówno Geoffrey, jak i ja, czujemy się o wiele młodsi od Miltoun'a i Agaty, chociaż są oni naszemi dziećmi. Szczęściem, u Berta i Barbary nie odczuwa się tak tego. Groźba wojny wywarła doskonały skutek na sprawą kandydatury Miltoun'a. Claude Harbinger jest u nas również. Pracuje dla Miltoun'a, lecz w rzeczywistości mam wrażenie, że przyjechał tu dla Barbary.' Jest to dla mnie trochę przykre, jeśli się weźmie pod uwagą, że nie ma ona jeszcze nawet lat dwudziestu, lecz ze wzglądu na jej wyjątkową urodą, należało się takiego obrotu rzeczy spodziewać, a Claude jednakże jest pod każdym wzglądem wzorowy. Mówią o nim teraz bardzo wiele, wysuwa się on na czoło partji młodych torysów.

Lady Casterley ponownie opuściła list, nadsłuchując. Przeciągły, stłumiony odgłos jakiejś odległej wrzawy przeniknął do oranżerji, wibrując między blademi płatkami lilij i strząsając z nich krótkie, delikatne fale woni. Lady Casterley weszła do hallu, gdzie natknęła się na starszego człowieka, o wybladłej twarzy, z długiemi siwemi faworytami.

— Co to za hałas, Cliftonie?

— Pochód socjalistów, jaśnie pani, w drodze do Putney, gdzie zamierzają urządzić demonstrację. Ludność szydzi i gwiżdże, zatrzymano ich akurat tu, przed bramą.

— Czy przemawiają?

— Mówią jakieś bzdurstwa, jaśnie pani.

— Pójdę i posłucham, podaj mi moją czarną laskę.

Pod ciemnemi, płasko-rozgałęzionemi cedrami, które wznosiły się jak hebanowe pagody po obu stronach podjazdu, wisiała nisko wielka, sina chmura, rozświetlona złowrogo na horyzoncie jedynym jasnym promieniem. Pod tym pochmurnym baldachimem skupiła się na drodze mała grupka zakurzonych i poczochranych mężczyzn i kobiet, otaczając i zachęcając oklaskami wysokiego, czarno odzianego mówcę. Przyglądał się temu zgromadzeniu niewielki tłum, złożony z mężczyzn i wyrostków, akompanjując przemowie okrzykami i szyderstwami.

Lady Casterley i jej majordomo stanęli o kilka kroków poza żelaznemi wrotami. Drobna, szara figurka była bardziej wyzywająca w swym spokoju, niż wszystkie gesty i obelgi tłumu. Oczy jej jedynie poruszały się pod wpółopuszczonemi powiekami, prawą ręką mocno ściskała rączkę laski.

Głos mówcy wznosił się silnym protestem przeciwko wyzyskowi „ludu", to znów zniżał się nieco, komentując ironicznie idee chrześcijaństwa. Domagał się gwałtownie zwolnienia z ciężaru bezsensownych podatków na armję, groził, iż niezadługo lud ujmie sprawę w swoje ręce.

Lady Casterley odwróciła głowę.

— Mówi głupstwa, Cliftonie. Deszcz zacznie zaraz padać, wrócę do domu.

Pod kamiennym portykiem przystanęła. Sina chmura załamała się nagle, gwałtowny deszcz zalał rozbiegający się szybko tłum. Słaby uśmiech okolił wargi lady Casterley,

— Wyjdzie im to na korzyść takie lekkie ochłodzenie zapału. Zmokniesz, Cliftonie, pospiesz się. Lord Valleys będzie na obiedzie. Przygotuj mu pokój do przebrania. Przyjedzie samochodem z Monkland.

ROZDZIAŁ III

W bardzo wysokim, dość pustym pokoju, wykładanym białą boazerją, lord valleys z szacunkiem witał swą teściową.

— Jazda trwała zaledwie dziesięć godzin, niezła szybkość, prawda?

— Jestem bardzo rada, że przyjechałeś. Kiedy jest termin wyborów Miltoun'a?

— Dwudziestego dziewiątego.

— Szkoda, nie powinien pozostawać w Monkland, wówczas, kiedy owa nieznajoma tam się znajduje.

— Ach, tak, słyszała mama o niej? Lady Casterley odpowiedziała surowo:

— Jesteś zbyt pobłażliwy, Geoffrey'u. Lord Valleys uśmiechnął się.

— Ta cała afera wojenna — rzekł po chwili, — zaczyna już mi się dawać we znaki. Nie mogę się zupełnie zorjentować, jaki jest nastrój wśród ludu.

Lady Casterley powstała.

— Niema żadnego. Jeśli wojna wybuchnie, wtedy nastrój będzie taki, jaki być powinien. Tak jest zawsze. Podaj mi ramię, Geoffrey'u. Czy jesteś głodny?

Poglądy lorda Valleysa na wojnę były zapatrywaniami człowieka, który od czasów kiedy doszedł do okresu samodzielnego myślenia, zawsze obracał się pośród ludzi, kierujących losami państwa. Podobnie jak lilje w wielkiej oranżerji, nie mogą czuć zmysłami kwiatów, rosnących w ogrodzie, lord Valleys, opancerzony przesądami i zwyczajami, właściwemi swej sferze, stykał się jednak z ogółem — niemniej niż się tego należało spodziewać. W istocie, w niektórych dziedzinach, jako człowiek praktyczny i rzeczowy, był w jawnym kontakcie z opinją przeciętnego obywatela. Był zupełnie szczery, twierdząc, że zna lepiej potrzeby ludu od tych, którzy wiele na ten temat gardłują, i bezwątpienia miał rację, gdyż usposobieniem był bliższy ludowi, niż jego prowodyrzy, — choć napewno nie czułby się zadowolony, gdyby ktoś zwrócił mu na to uwagę. Życie obarczyło naturę obowiązkiem politycznej i światowej przebiegłości, której pierwotna siła tkwiła w praktyczności i zupełnym braku wyobraźni. W jego interesie leżało działanie, działanie niezbyt krańcowe, nie wprowadzające przemocą idei w czyn. Był wolnomyślny tam, gdzie nic nie godziło w puklerz form towarzyskich i obyczajowych, — był liberalnym dziedzicem, oczywiście w granicach, niezagrażających jego własnym interesom. Popierał sztukę tak długo, dopóki rozwijała się ona w kierunku zgóry przewidzianym. Musiał mieć lekką rękę, pewne oczy, żelazne nerwy i te doskonałe maniery, które właśnie nie są manierą. Z natury był łatwym w pożyciu małżonkiem, pobłażliwym ojcem, sumiennym i prawym politykiem, oddawał się chętnie pracy, przyjemnościom i rozrywkom na świeżem powietrzu. Adorował i kochał żonę i nigdy nie żałował, że się ożenił. Prawdopodobnie nie żałował w życiu niczego, prócz może tego, że jeszcze nigdy nie wygrał wyścigu Derby, lub że nie udało mu się doprowadzić hodowli pewnej odmiany centkowanych wyżłów do zupełnie rasowej doskonałości. Teściową swoją szanował tak, jak się szanuje zasadę.

Z postaci tej drobnej staruszki biła niezwykła siła skupionej stanowczości, dziedzictwo i pewność tych, których znaczenia nic nigdy nie zachwiało. Przywileje i ustalona niezależność jej przodków, wypływająca z rozkazywania i rządzenia, zniweczyła zdolności przewidywania, że autorytet ich może być kiedyś zachwiany. Jej pewność siebie nie była nabyta, przeciwnie, była to stała, nieodłączna cecha czynnego, dominującego usposobienia. Wyposażona w doskonałą, zwykłą zresztą w jej sferze, znajomość życia społecznego, zbrojna w kulturę, odpowiadającą warstwie przodującej, przesiąknięta niezmiennemi ideami, niepodlegająca nikomu i niczemu, chyba jedynie własnemu zwyczajowi rządzenia, — posiadała umysł groźny, jak miecze obosieczne, któremi władali jej przodkowie Fitz - Haroldowie na polach bitew pod Agrincourt i Poitiers. Umysł, który instynktownie odrzucał możność poznania swej wewnętrznej istoty, rodzącą się z bezsensownych praktyk, kontemplacyj, rozumienia i przenikania. Jeśli lord Valleys był jakby szkieletem machiny arystokratycznej, lady Casterley stanowiła stalową sprężynę w jej wnętrzu. Cały jej sposób życia był niewyszukany i prosty, przyzwyczajenia skromne i oszczędne; wstawała wcześnie, zajęta ustawicznie od rana do wieczora była tak dobrze zakonserwowana, iż przy swych siedemdziesięciu pięciu latach mogła się równać z niejedną pięćdziesięcioletnią kobietą. Posiadała tylko jedną słabą stronę-— stanowiącą jej siłę. Było to najzupełniejsze zaślepienie, jeśli chodziło o określenie miary charakteru i znaczenia jej stanowiska we wszechświecie. Była symbolem, — siłą.

Wspaniale harmonizowała z wielkim pokojem, w którym obiadowali, pokojem o szarych ścianach, pokrytych fryzem, malowanym w stylu Fragonarda, zdobnym w nimfy i róże, już nieco poczerniałe, jak również z umeblowaniem, sprawiającem w tych czasach wrażenie przeżytku. Na stołach nie było kwiatów, prócz kilku lilij w starej, srebrnej wazie. Na ścianie, ponad wielką konsolą, wisiał portret zmarłego lorda Casterley.

Staruszka przemówiła.

— Przypuszczam, że program działania Miltoun'a nie podlega żadnym wpływom.

— Otóż w tem właśnie sęk: cierpi on na przerost zasad. Chciałbym tylko, aby starał się unikać tego w swych przemówieniach.

— Pozostaw mu swobodę pod tym względem i postarajcie się oddalić go od tej kobiety, jak tylko wybory zostaną ukończone. Jak ona się właściwie nazywaj?

— Jakaś tam Mrs. Lees Noel.

— Jak długo mieszka w Monkland?

— Około roku, zdaje mi się.

— Czy nic bliższego nie wiesz o niej? Lord Valleys wzruszył ramionami.

— Tak — rzekła lady Casterley, — naturalnie, pozwalasz, by ta sprawa przyjęła niepożądany obrót. Pojadę sama do was, przypuszczam, że nie uczynię Gertrudzie kłopotu. Jaki jest stosunek Courtiera do tej „pani"?

Lord Valleys uśmiechnął się. W uśmiechu tym zawierała się cała jego układna i pobłażliwa filozofja. „Nie należę do wścibskich", zdawał się mówić. Lady Casterley zacisnęła usta.

— Courtier to narwaniec — rzekła, — czytałam jego książkę o wojnie, — przesiąknięta jest ideami podżegającemi. Rezultaty tego widziałam już za progiem mojej własnej bramy. Tłum agitujący przeciw wojnie.

Lord Valleys stłumił ziewnięcie.

— Doprawdy, nie przypuszczałem, że Courtier ma jakieśkolwiek wpływy.

— To niebezpieczny człowiek; — większość idealistów jest nieszkodliwa, jego książka natomiast jest bardzo mądra.

— Chciałbym, na miłość Boga, żeby się raz skończyły te straszaki wojenne, ośmieszają tylko oba państwa — zauważył lord Valleys.

Lady Casterley podniosła szklankę, napełnioną krwisto-czerwonem winem.

— Wojna nas uratuje — powiedziała.

— Wojna to nie żarty.

— Zapoczy ptkuje ona lepszy porządek rzeczy.

— Tak sądzisz?

— Jako naród uzyskamy znów pierwszeństwo, a demokracja pozostanie wstecz o pół wieku.

Lord Valleys, uformowawszy na obrusie trzy małe górki soli, przerwał, aby je policzyć, następnie, unosząc zlekka brwi, jakby z powątpiewaniem w to, co miał zamiar wyrzec, szepnął:

— Powiedziałbym raczej, że wszyscy jesteśmy dzisiaj demokratami... O co idzie, Cliftonie?

— Szofer zapytuje, o której godzinie pan rozkaże mu zajechać?

— Natychmiast po obiedzie.

W dwadzieścia minut później skręcał już przez żelazne wrota na drogę, prowadzącą do Londynu. Ściemniało się, na niebie gromadziły się chmury, przepływając tu i tam z nieskończoną bezcelowością. Żaden zamiar nie zdawał się powodować ich ruchem, spotykały się na firmamencie, jak stado owiec lub jak sroki-olbrzymy, krzyżując i przecinając swój lot. Deszcz wisiał w powietrzu. Samochód nie wznosił za sobą kurzu. Mknął szybko, wyszukując lampami drogę. Na moście Putney zatrzymany został przez sznur platform. Lord Valleys spoglądał w obie strony. W rzece odbijały się światła z domów, zgrupowanych po obu jej brzegach, lampy przystani, latarnie łodzi. Białawe, kręte cielsko tego wielkiego Tworu — w wieczystym pędzie ku morzu — nie wzbudzało w nim żadnych refleksyj. Tamizę znał przed laty, kiedy brał udział w Ministerstwie Handlu i Przemysłu, wiedział dobrze jaką jest istotnie, że jest niewypowiedzianie brudna i zwężająca się w tem miejscu, gdzie winna być najszerszą. Jednakże po chwili, gdy zapalał cygaro, nawiedził go dziwny nastrój, — jak gdyby znajdował się w obecności bliskiej mu kobiety.

„Mam nadzieję w Bogu, że z tych pogróżek wojennych nie wyniknie nic poważnego".

Auto pomknęło dalej drogą, rojącą się od pojazdów i ludzi, w kierunku wytwornego centrum Londynu. Powystawiane w kioskach przed niektóremi sklepami wieczorne gazety nie zawierały jednak pocieszających wiadomości.

„Sytuacja wikła się".

„Nowe szczegóły".

„Możliwość groźnych komplikacyj".

Przed każdym kioskiem można było zauważyć niewielki zamęt wśród tłumu przechodniów, wywołany przez osoby, które, po przeczytaniu nowin, torowały sobie przejście, aby znów iść w dalszą drogę. Hrabia Valleys zastanawiał się, co też oni sobie wyobrażają. Co kiełkowało w tych głowach, zwróconych ku kioskom? Czy wogóle myśleli ci wszyscy mężczyźni i kobiety na ulicy? Jak odnosili się do grożącego im kataklizmu? Apatyczne i tępe twarze nie wyrażały nic, żadnego czynnego pragnienia, żadnego entuzjazmu, ani nawet przerażenia. Biedacy! Wobec spraw tych byli tak bezsilni, jak mrówki, chcące zapobiec zniszczeniu swego mrowiska przez przechodzącego urwisa. Prawdą jest bezwątpienia, iż naród niewiele ma do powiedzenia w kwestji wojny. Przyszło mu na myśl zdanie, wyjęte z pewnego dziennika radykalnego, który czytał jako człowiek bezpartyjny: „Nieświadomy faktów, zahypnotyzowany hasłami patrjotycznemi, opanowany instynktem tłumu, oraz wrodzonem uprzedzeniem do cudzoziemców, bezbronny przez swą cierpliwość, stoicyzm, wiarę i zaufanie do stojących wyżej od niego, wreszcie przez swój snobizm, wzajemną nieufność, beztroskę o jutro i brak uspołecznienia — jakże bezsilny i godny pożałowania jest człowiek ulicy w obliczu Wojny!" Dziennik, ten, aczkolwiek mądry, wydawał mu się zawsze niemożliwie agitacyjny.

Było bardzo wątpliwe, czy będzie mógł w tym roku udać się do Ascott. Myślą odbiegł w tej chwili do swej obiecującej dwuletniej klaczy Cassety, poczem, jakby zawstydzony, gwałtownie skierował uwagę na sprawy marynarki. Wątpił, czy jest ona dostatecznie przygotowana na wypadki nieoczekiwane. On sam zajmował w rządzie stanowisko mniej określone, jeden z tych tytularnych urzędów, potrzebnych w celu przygotowania do gabinetu wypróbowanych osobników, dla których czasowo nie można znaleźć bardziej odpowiedzialnych funkcyj. Od spraw marynarki myśli jego powędrowały znów do matki żony. Wspaniała staruszka! Jakżeż doskonałym politykiem byłaby, będąc mężczyzną. Zbyt reakcyjna! Co za djabelnie wyzywające stanowisko zajęła wobec Mrs. Lees Noel! Z uczuciem zadowolenia prawdziwego znawcy przypominał sobie szczegóły twarzy i sylwetki tej damy, którą widział dzisiejszego ranka, przejeżdżając obok jej domku. Tajemnicza, czy też nie, była z pewnością wysoce interesująca. Zgrabna główka z ciemnemi włosami, z przedziałem pośrodku, zachwycająca figura! Urok tajemniczości ją otacza! Bezwątpienia jakaś sprawka z przeszłości, lecz to nie powinno go interesować! Zawsze gorąco współczuje kobietom tego rodzaju!

Oddział żołnierzy rezerwy, wracających z defilady, powstrzymał na chwilę pęd samochodu. Lord Valleys wychylił się, przyglądając się im takiem samem krytycznem, bystrem i skupionem spojrzeniem, jakiemby spoglądał na sforę psów. Umysł jego nabrał znów sprężystości. Chaotyczne rozmyślania i wątpliwości pierzchły. Zuchy! Napewno potrafią sprostać swym zadaniom. Ich twarze, ogorzałe od całodziennego przebywania na powietrzu, napiętnowane były biernością lub nawpół zaczepną pewnością siebie. Napewno nie zaprzątali sobie głowy jakiemiś oderwanemi wątpliwościami, ani też wizjami okropności wojny.

Ktoś wzniósł okrzyk na ich cześć. Lord Valleys ujrzał wokół siebie wznoszące się i opadające kapelusze i usłyszał okrzyki, które zrazu ostre i wysokie, przeszły potem w ochrypłą wrzawę i nagle umilkły. „Zdają się być bardzo rozentuzjazmowani" — pomyślał. „Niewiele im trzeba. A jednak jest duch wojowniczy w narodzie". Znowu przeniknął go pewien rodzaj zadowolenia.

Kiedy przeszedł ostatni żołnierz, samochód począł zwolna torować sobie drogę pomiędzy tłoczącą się za oddziałem ciżbą, złożoną z ludzi różnego wieku, wyrostków, kobiet i dziewcząt; patrzyli oni na lorda Valleys obojętnie, jak gdyby życie ich było zbyt odrębne, by pozwolić im na zainteresowanie się tym człowiekiem, który mijał ich, rozparty wygodnie w samochodzie.

ROZDZIAŁ IV

W tym samym czasie w Monkland, w malutkiej, bielonej bawialni białego, strzechą krytego domku, po obu stronach kominka siedziało, rozmawiając, dwuch mężczyzn. W pobliżu wpółleżąc na niskim, wygodnym fotelu, czarnooka kobieta zabawiała się studjowaniem swych drobnych, delikatnych paluszków, splatając je lub wyciągając pod światło ognia. Od czasu do czasu usuwało się jakieś polano, ukazując rozżarzoną powierzchnię. W pokoju unosiło się miłe ciepło, zdające się promieniować z białych ścian, przesiąkniętych światłem ognia i lampy. Ćmy, przylatujące z ciemnego ogrodu, wibrowały jak małe, srebrne bączki ponad purpurowemi różami, umieszczonemi w jaskrawo-zielonej wazie. W pokoju unosił się zapach — zwykły w starych, krytych strzechą domkach, złożony z dymu polan, kwiatów i głogu.

Po lewej stronie kominka siedział mężczyzna lat około czterdziestu, wzrostu więcej niż średniego, prosty, krzepki, żywy, o jasnych oczach i twarzy krwistej, — która płonęła przy drobnem nawet rozdrażnieniu. Włosy blond wpadały w odcień rudawy, zaś jego długie, ogniste wąsy, zwisające aż do podbródka, jak u Don Kichota, zdawały się chwilami jeżyć.

Na prawo siedzący człowiek dobiegał trzydziestki, był bardzo wysoki, szczupły i muskularny. Siedział skulony w niskim fotelu, rękami otoczywszy kolana. Ledwie dostrzegalny, smętny uśmiech opromieniał jego chudą twarz, o suchych, pergaminowych, gładko wygolonych policzkach i głębokich, żywych oczach — twarz, która bezwzględnie kryła jakieś specyficzne piękno.

Ci dwaj ludzie, tak niezwykle różni, spoglądali na siebie jak dwa psy sąsiadów, które długi czas trzymały się od siebie zdaleka i nagle spotkały się w miejscu, gdzie niemożliwością było stoczyć walkę. Kobieta pilnowała ich — chociaż pani jednego, lecz jako miłośniczka psów, — przez proste amatorstwo, zwykła była głaskać i pieścić drugiego.

— A więc tak, Mr. Courtier — przemówił młody człowiek suchym i ironicznym głosem, maskując uśmiechem płomienny wyraz oczu, — wszystko, co pan mówi, stosuje się jedynie do obrony tak zwanego ducha liberalizmu, a ten duch — wybaczy pan moją szczerość — będąc jedynie wytworem filozofji i sztuki, znika w tym momencie, kiedy w grę wchodzi praktyczna strona życia.

Rudowłosy zaśmiał się dziwnym śmiechem, — jednocześnie wesołym i sardonicznym.

— Dobrze powiedziane — odparł, — i ani mi w głowie zaprzeczyć, lecz pan, lordzie Miltoun'ie, godzący politykę z hasłami kastowości i autorytetu, stoi — jeśli chodzi o praktyczną stronę życia — na tym samym gruncie, co każdy, głoszący ideę liberalizmu.

— Nie zgadzam się z tem.

— Możesz się godzić, lub nie godzić. Zapatrywania pańskie na sprawy społeczne przypominają zapatrywania kościoła na śluby i rozwody, tak odległe od realizmu życia, jak stanowisko wyznawcy wolnej miłości — i równie niewykonalne. Klęska pańskich zapatrywań leży w nich samych. Są już za mało żywotne i zbyt dalekie od życia, by mógł pan „rozumieć", a jeśli nie można rozumieć — nie można rządzić. Z równem powodzeniem wystarczałoby spokojnie założyć ręce, jak z takiemi pojęciami ubiegać się o stanowisko polityka.

— Nadal musimy się z tem zgodzić, że zdania nasze są zasadniczo rozbieżne.

— Być może, iż wogóle za wiele od pana żądam, ostatecznie jest pan tylko arystokratą.

— Nie rozumiem pana, Mr. Courtier. Ciemnooka kobieta poruszyła się niespokojnie, ręce jej wzniosły się, jakby na znak przestrogi. Starszy mężczyzna powstał natychmiast i przemówił zmienionym, pokornym głosem:

— Rozmowa nasza nuży Mrs. Noel. Dowidzenia, Audrey. Najwyższy czas, żebym poszedł.

Stojąc na tle wielkiego francuskiego okna, rzucił na pożegnanie w stronę kominka:

— Rozumiałem przez to, lordzie Miltoun'ie, iż sfera wasza jest najbardziej wyrachowana i najbardziej oschła w całem państwie i dziwiłbym się, gdyby te cechy nie zaoszczędziły jej gubienia się w marzeniach. Dobranoc.

Wyskoczył przez niski parapet na trawnik i zniknął w ciemnościach.

Młody człowiek siedział nieporuszony. Blask ognia padał na jego twarz, nadając jakiś natchniony wyraz ustom i oczom. Powiedział nagle:

— Czy pani wierzy w to, Mrs. Noel?

Zamiast odpowiedzi Audrey Noel uśmiechnęła się tylko i podeszła do okna.

— Spójrz na tę żabkę, przychodzi tu każdego wieczora.

Na kamiennej płycie werandy, w promieniu światła, padającego od lampy, siedziała mała, złotawa żabka. Kiedy Miltoun podszedł bliżej, zakołysała się i przestraszona uciekła.

— Jaki spokój panuje w ogrodzie pani — rzekł młody człowiek.

Ujął jej rękę bardzo delikatnie i przycisnął do ust, poczem zniknął w ciemnościach w ślad za swym przeciwnikiem.

W istocie spokój i cisza unosiły się w ogrodzie. Noc zdawała się nasłuchiwać, czy wszystkie lampy zgasły, czy wszystkie serca ułożyły się do spoczynku. Nasłuchiwała, zapalając małe, białe gwiazdki dla każdego drzewka, dla każdej strzechy, dla drzemiących, znużonych kwiatów, — jak matka czuwa nad śpiącem dzieckiem pochylona, licząc miłośnie każde westchnienie, każdy włos na jego główce. Wszelki spór i dyskusja zdawały się być dziecinną paplaniną wobec tego uśmiechu nocy.

Oblicze kobiety, stojącej przy oknie, podobne było do oblicza słodkiej, ciepłej nocy. Było ono tkliwe, pełne harmonji, nie surowej i chłodnej, lecz żywej i promiennej, — która zdawała się być siedliskiem wzniosłych uczuć. W ogrodzie, całym aksamitno-szarym z ciemnemi cieniami, padającemi od drzew, jedynie białe kwiaty czuwały i przyglądały się jej uważnie. Drzewa stały ciemne i ciche. Nawet ptaki nocne nie odzywały się. Tylko mały strumyk w głębi szemrał głosem, który nabierał mocy wtedy, kiedy głos dnia zamierał. Audrey Noel podlegała łatwo nastrojom, odporność nie leżała w jej naturze, lecz dzisiaj nie udzielił jej się spokój, przenikający wszystko. Ręce jej drżały, policzki płonęły, pierś falowała, a oddech dobywał się gwałtownie z lekko rozchylonych ust.

ROZDZIAŁ V

Eustachy Caradoc, wicehrabia Miltoun, wiódł bardzo osamotnione życie aż do czasu, kiedy począł sobie zdawać sprawę z różnych właściwości swej egzystencji. Będąc dzieckiem, nie posiadał bliższych przyjaciół, za wyjątkiem Cliftona, majordomusa swej babki. Jego bony, guwernantki i wychowawcy przyznawali, iż nie są w stanie go zrozumieć, uważali, iż jest zbyt poważny na swój wiek, przerażał ich nawet lekko, okazując zdolność do takiej krańcowości, jaką jest milczące znoszenie cierpień. Wczesne dzieciństwo przepędził prawie całkowicie w Ravensham, będąc zawsze najukochańszym wnukiem lady Casterley, która odnajdowała w nim tę celową wyniosłość, której brak było w usposobieniu jej córki. Lecz tylko przed Cliftonem, tym poważnym, pięćdziesięcioletnim człowiekiem, o długich, białych faworytach — dawał malec upust swym zwierzeniom.

— Tobie to mówię, Cliftonie — przyznawał się, siedząc na poręczy wielkiego fotela w pokoju Cliftona, lub brodząc pomiędzy krzakami malin, — bo jesteś moim przyjacielem.

A Clifton z głową trochę przechyloną na bok, z wyrazem poważnego zainteresowania temi „przyjacielskiemi" zwierzeniami, o charakterze wprawiającym go często w zakłopotanie, odpowiadał od czasu do czasu „Naturalnie, milordzie" — a częściej jeszcze „Naturalnie, mój drogi".

Było w ich przyjaźni coś ładnego i godnego, żaden z nich nie przekraczał granicy należnego drugiemu szacunku. Obaj interesowali się gołębiami i częstokroć długo przypatrywali się im z zadziwiającą uwagą.

Z biegiem czasu, Eustachy, stosownie do tradycji przyjętej w jego rodzinie, wstąpił do Harrow. Pozostawał tam pięć lat. Był jednym z owych chłopców o niezbyt silnych pięściach i nogach, których często można widzieć włóczących się samotnie do swych odosobnionych kryjówek, z jednem ramieniem zlekka podniesionem od ciągłego zwyczaju noszenia czegoś pod pachą. Od przezwiska „lizus" chronił go jego tytuł, najzupełniejszy brak pedanterji, obojętność na to, co o nim myślą, oraz ostry język, którego doświadczyć nikt nie miał ochoty. Pozostał jednak zawsze brzydkiem kaczątkiem, które nigdy nie potrafiło pluskać się należycie w zielonych sadzawkach tradycji, związanych ze Szkołą Publiczną. W grach sportowych odznaczał się taką niedołężnością, że towarzysze jego, dla świętego spokoju, pozostawiali mu zupełną swobodę. Wyjątek czynili tylko jeśli chodziło o palanta, gdyż w tem wykazywał niezwykłą biegłość, głównie dzięki jakiejś dziwnej giętkości członków. Znany był również ze swych śmiałych eksperymentów chemicznych, których rezultatem były różne substancje, przechowywane ukradkiem, aż do czasu uzyskania specjalnego pozwolenia od gospodarza klasowego, którego tenże udzielił, w myśl zasady, że jeśli w pokoju ma się unosić zapach nieprzyjemny, niechaj już będzie wiadomo, z czego pochodzi. Zaprzyjaźnił się z niewieloma towarzyszami, lecz przyjaźń ta pozostała trwałą. Jego ćwiczenia łacińskie były niedołężne, zaś greckie tak marne, iż niemałe zdziwienie wywołała okazana pod koniec studjów zupełnie przyzwoita umiejętność pisania i władania ojczystym językiem. Opuszczał szkołę bez żalu. Lecz kiedy z okna pociągu ujrzał po raz ostatni pagórek ze starą śpiczastą wieżą, ścisnęło go coś za gardųreko, przełknął gwałtownie kilka razy i, zaszywając się głęboko w kąt wagonu, przymknął powieki.

W Oxfordzie było mu lepiej, lecz tam również był stosunkowo samotny, pozostając tak często, jak tylko mógł, w swem mieszkaniu poza uniwersytetem, wybierając zwykle dla siebie pomieszczenia odległe z widokiem na ogrody i szańce miasta.

Za czasów oxfordzkich po raz pierwszy zrodziła się w nim namiętność do ćwiczenia woli, której siła tak bardzo miała go cechować w przyszłości. Zabrał się do wioślarstwa i, choć tego rodzaju przepędzanie czasu nie leżało zupełnie w jego naturze, wywalczył sobie jednak miejsce w regatach swej korporacji. Pod koniec zawodów schodził zazwyczaj ze swego stanowiska w stanie najzupełniejszego wyczerpania, dzięki temu, iż ostatni kwadrans wyścigu wiosłował tylko niesłychanem natężeniem woli. Taka sama żądza ćwiczenia się w karności kierowała nim przy wyborze nauk. Zajął się literaturą klasyczną, która — przy jego znikomej umiejętności greki i łaciny, jak najmniej mu odpowiadała. Dzięki nadludzkiej pracy, otrzymał ocenę zadawalniającą, prócz tego uzyskał najwyższe odznaczenie wszechnicy za prace z literatury angielskiej. W kołach towarzyskich, ześrodkowujących życie uniwersyteckie, wiedziano o nim niewiele. Przez cały czas swego pobytu ani razu nie brał udziału w zebraniach koleżeńskich. Nie polował, nie mówił nigdy o kobietach i nikt również nie wspominał kobiet w jego obecności. Czasem jednak nawiedzały go namiętności, które często nawiedzają ascetów, kiedy całe istnienie zdaje się chłonąć i pożerać ogień, płonący w dzień i w nocy, przemijający szczęśliwie, niewiadomo jak i kiedy, jak nagle zdmuchnięta świeca. Chociaż nietowarzyski w całem tego słowa znaczeniu, nie był jednak pozbawiony kompanji podczas owych dni oxfordzkich. Znał wielu, zarówno profesorów jak i studentów. Jego długie spacery bez określonego kierunku srogo dawały się we znaki tym, którzy nie byli amatorami tak nudnego spędzania czasu, jakiem jest przechadzka w celach rozmowy. W okolicy od Abingdon aż do Bablock-Hythe znano go dobrze, lecz on nie znał zupełnie okolicy. Cenił go również Senat, gdzie już na początku wyrobił sobie markę, podczas debaty o cenzurze literackiej. Bronił wówczas swych poglądów z taką zaciętością, wytrwałością i młodzieńczym zapałem, że napewno odniósłby zwycięstwo, gdyby nie pewien Irlandczyk, który przerwał mu, wskazując na niebezpieczeństwo, grożące biblji, na który to zarzut odpowiedział Miltoun: „Lepiej jest ryzykować, niż nie mieć nic do zaryzykowania". Od tej chwili ustaliło się o nim zdanie.

W Oxfordzie pozostawał cztery lata. Opuszczając uniwersytet, uczuwał dziwny rodzaj niezdecydowania. Ostateczny sąd wszechnicy o tym wychowanku zawierał się w mniemaniu: „Eustachy Miltoun! Ach, dziwak! Lecz wypłynie kiedyś, bezwątpienia wypłynie",

W tym samym czasie odbył z ojcem dłuższą konferencję, która utrwaliła ostatecznie zdanie, jakie mieli nawzajem o sobie. Rozmowa ta toczyła się w wielkiej czytelni Monkland Court pewnego listopadowego popołudnia.

Płomienie ośmiu świec, umieszczonych w wysmukłych świecznikach, po cztery z każdej strony rzeźbionego, kamiennego kominka, oświecały pokój. Drżący blask zakreślał niewielki krąg wśród ciemnej przestrzeni komnaty, której ściany, wykładane czarną dębową boazerją, zapełnione były książkami. Cierpki zapach skóry i suszonych płatków różanych zdawał się przenikać do głębi, jakgdyby tchnienie przeszłości. Ponad wielkim kominkiem wisiał malowany przez nieznanego malarza portret kardynała Caradoc'a, męczennika za wiarę w XVI stuleciu. Promienie oświetlały jedną stronę jego gładko wygolonej twarzy; asceta i męczennik z leciutkim uśmieszkiem, opromieniającym jego usta i głębokie oczy, górował nad niebieskawym płomieniem paleniska.

Zarówno ojciec jak i syn nie mogli się zdecydować na rozpoczęcie rozmowy. Obaj nie odnosili zupełnie wrażenia, iż są sobie bliscy. W istocie nie widzieli się od dłuższego czasu, a i dawniej widywali się bardzo rzadko. Lord Valleys odezwał się pierwszy:

— A więc, mój drogi, co zamierzasz czynić teraz? Przypuszczam, że uda nam się zapewnić ci tutejszą kandydaturę, o ile wogóle masz zamiar kandydować.

— Dziękuje bardzo, tymczasem jeszcze nie myślę o tem.

Poprzez przezroczystą chmurkę dymu cygara lord Valleys przyglądał się bacznie wysokiej postaci, zagłębionej w stojącym naprzeciw niego fotelu.

— Dlaczego nie? — spytał. — Nigdy nie jest za wcześnie, oczywiście, o ile nie masz ochoty przetrzeć się pierwej po świecie.

— Zanim się stanę „światowcem", czy tak? Lord Valleys zaśmiał się z przymusem.

— Jeśli chodzi o sprawy polityczne, zdaje mi się, że nie możesz w tem nabrać żadnego doświadczenia, o ile nie zajmiesz się niemi bezpośrednio — rzekł. — Ile masz lat?

— Dwadzieścia cztery.

— Wyglądasz starzej — nieznaczna zmarszczka niezadowolenia ukazała mu się między brwiami. Czy mu się tylko zdawało, że lekki uśmieszek błądzi koło ust Miltoun'a?!

— Urobiłem sobie jakieś dziwne pojęcie — rzekł ten ostatni — iż przedewszystkiem należy poznać dokładnie warunki. Mam zamiar poświęcić na to najmniej pięć lat.

Lord Valleys podniósł brwi.

— Strata czasu — rzekł. — Daleko więcej skorzystałbyś, wstępując natychmiast do parlamentu. Wyobrażasz sobie te sprawy zbyt poważnie.

— Bezwątpienia.

Przez dobrą minutę lord Valleys nie odpowiadał, czuł się oszołomiony. Uspokoiwszy się trochę, rzekł:

— A więc dobrze, czyń jak uważasz.

Przygotowanie Miltoun'a do zawodu polityka odbywało się wielostronnie: praktykował w dobrach swego ojca, w Izbie Adwokackiej, wyjeżdżał do Niemiec, do Ameryki, do kolonij brytyjskich, pracował dwukrotnie przy wyborach, i dwukrotnie rozczarował się, sądząc, że ma do czynienia z wyborcami, na których stałości przekonań można polegać. Czytał bardzo wiele, powoli, lecz z sumienną gruntownością: poezję, historję, dzieła filozoficzne, religijne i socjalne. Nie lubił natomiast beletrystyki, a w szczególności przekładów. Pragnąc usilnie być bezstronnym i objektywnym, karmił się jednocześnie tem tylko, co odpowiadało jego naturze, odrzucając nieświadomie wszystko, co zagrażało nastrojom jego indywidualności. Wszystko co czytał, w rzeczywistości przyczyniało się jedynie do umocnienia głębokich przekonań, które tkwiły w jego usposobieniu. Gardząc snobistycznem imponowaniem bogactwem i sferą, posiadał jednocześnie — skromną zrazu, lecz głęboką i stale wzrastającą — świadomość swej zdolności przodowania, oraz duchowej wyższości nad tymi, którym chciał stać się pożyteczny. W istocie nie było w nim ani śladu faryzeuszostwa, był prosty i szczery, lecz jego oczy, gesty, całe zachowanie wskazywały na jakieś ukryte źródło niezachwianej pewności, na niedosięgalną głębię, gdzie nie przenikały żadne przebłyski zwątpienia. Nie był pozbawiony dowcipu, lecz nie posiadał tego rodzaju samokrytyki, która dopatruje się śmieszności, tkwiących w nas samych.

Miltoun widział świat i wszystkie rzeczy na nim się znajdujące, w formie spirali, nawet wtedy, kiedy były one kołami. Nie pojmował, iż wszechświat w jednakowej mierze złożony jest z tych dwuch symboli, których moment pojednania nie został jeszcze odnaleziony.

Takim był Eustachy Miltoun w tym czasie właśnie, kiedy członek Izby, kandydujący z jego ojczystych stron, odziedziczył tytuł.

Pomimo swych lat trzydziestu nie kochał się ani razu, wiódł życie niesłychanie purytańskie, z jednem jedynem tylko wykroczeniem od raz przyjętej zasady. Kobiety obawiały się go, i on, być może, obawiał się kobiet. W marzeniu zdawały mu się urocze i wzbudzające pożądanie, w rzeczywistości zaś były za mało subtelne i wzbudzały w nim przesyt. Kochał swoją najmłodszą siostrę, Barbarę, lecz nigdy nie odczuwał przywiązania do matki, babki, ani do starszej siostry, Agaty. Zabawny był widok lady Valleys w towarzystwie swego pierworodnego. Jej zgrabna sylwetka, trochę przekwitłe policzki i szaro-niebieskie oczy, któremi lekko kokietowała z wyrazem humoru i przekory, wszystko to w obecności Miltoun'a przybierało charakter dziwnego, trochę satyrycznego tła. Sądy i powiedzenia, zawsze trochę ryzykowne, były charakterystyczne dla jej żywej natury, potrafiła powiedzieć wszystko, cokolwiek jej przyszło do głowy. Nigdy, nawet za czasów dzieciństwa, nie darzył jej Miltoun swem zaufaniem. Nie brała mu tego za złe, będąc jedną z tych natur szlachetnych i wspaniałomyślnych, które niezdolne są czuć się dotknięte tem, że je pominięto. Uważała go zawsze za dziwaka i na tem koniec. Najwięcej niepokoiła się jego zupełną obojętnością w stosunku do kobiet. Czuła, iż jest to anomalja, podobnie jak wyczuwała istotną, choć należycie zamaskowaną normalność w swym mężu i młodszym synu. Było to powodem, iż zdawała sobie sprawę dokładniej, niż jej na to pozwalał czas wśród wiru życia światowego — z niebezpieczeństwa, jakie przedstawiała przyjaźń jej syna z „nieznajomą".

Przyjaźń tę zapoczątkował zwykły przypadek. Pewnego grudniowego popołudnia Miltoun udał się do farmy dzierżawcy, zabitego podczas wypadku z koniem. Zastał wdowę po nim w tak strasznej rozpaczy, iż graniczyła z zupełną niemożnością wyrażenia uczuć, spotęgowaną jeszcze teraz obecnością pana. Uspokoił biedaczkę w sprawach dzierżawy i, wychodząc, natknął się w przedsionku na jakąś kobietę w futrzanym żakiecie i czapeczce, niosącą w ramionach małego, płaczącego chłopczyka, którego czoło broczyło krwią. Odebrał dziecko z jej ramion i, umieściwszy na krześle w pokoju, zwrócił się do młodej kobiety. Była ona bardzo poważna, słodka i czarująca. Zapytał, czy należy zawiadomić matkę o wypadku. Zaprzeczyła ruchem głowy.

— Biedactwo, nie należy jej przerażać. Najpierw obmyjemy i owiniemy ranę.

Razem tedy zabrali się do opatrunku. Ukończywszy, spojrzała na Miltoun'a, zdając się mówić: „Napewno lepiej pan to potrafi jej powiedzieć, niż ja". Wobec tego poszedł uprzedzić matkę i został nagrodzony ze strony poważnej pani miłym uśmiechem. Podczas tego pierwszego spotkania dowiedział się że się nazywa Audrey Lees Noel, i z tego też spotkania wyniósł wspomnienie twarzyczki, której urok prześladował go ciągle. W kilka dni później, przechodząc przez wieś, ujrzał ją znowu, wchodzącą przez furtkę do jakiegoś ogródka. Skorzystał z okazji, aby spytać się, czy nie zechce pokryć swego domku nową strzechą, poczem nastąpiły oględziny dachu i, rozmawiając — zatrzymał się u niej dłuższy czas. Przyzwyczajony do kobiet, które — już w najlepszym razie obdarzone wdziękiem i nieafektowane — zawsze jednak posiadały manierę pewnego zblazowania, przyswojoną im przez życie wielkoświatowe, — znajdował Miltoun dziwny urok w tej słodkiej, ciemnookiej kobiecie, obdarzonej ujmującym i nieśmiałym czarem, i żyjącej zdala od świata. Tak to z ziarna przypadku wykwitła jedna z owych rzadkich przyjaźni między samotnymi ludźmi, przyjaźni, która w krótkim czasie może wypełnić większą część egzystencji dwojga istnień.

Pewnego dnia spytała go:

— Przypuszczam, że pan wie o mnie wszystko. Miltoun skinął potwierdzająco głową. Informacyj udzielił mu wikary.

— Historja jej jest bardzo smutna, mówiono mi... rozwód.

— Czy mąż zażądał rozwodu, czy też... Przez mgnienie oka wikary wahał się.

— O nie, nie, zawiniono względem niej, jestem tego pewien. Przyzwoita kobieta, o ile mogę sądzić, choć obawiam się, że nie należy do mego bractwa.

Miltoun, w którym rycerskość wzięła górę, zadowolił się tem wyjaśnieniem. Kiedy spytała go, czy zna jej przeszłość, za nic na świecie nie pozwoliłby, aby poruszyła to, co było dla niej bolesne. Jakakolwiek była jej historja, jasnem było, że nie ona zawiniła. Począł ją już kształtować według własnych uczuć, przestała być dla niego stworzeniem ludzkiem, stała się wyrazem jego pragnień.

Na trzeci dzień po starciu z Courtierem, znalazł się znowu w jej małym domku, ogrodzonym wysokim parkanem. Budynek otoczony gęstwiną róż, z czarnobronzową strzechą, zwisającą ponad staroświecko oprawnemi szybkami górnych okien, zdawał się kryć przed światem. Z tyłu, jakby na straży, stały dwie sosny, roztaczając ciemne gałęzie i podczas wiatru południowego, szemrząc poważnie o pogodzie. Na krańcach ogrodu wznosiły się wysokie krzaki bzu, a wielka lipa, przytykająca z sąsiedniego pola szumiała i szeleściła, a w dni pogodne i spokojne napełniała powietrze ociężałem brzęczeniem drobnych pszczół, które bez liku gromadziły się w tem zielonem siedlisku.

Zastał ją zajętą naprawianiem sukni. Siedziała pochylona nad robotą, z właściwym sobie wdziękiem i pewną manierą — zdawało się, iż wszystkim przedmiotom, sukniom, kwiatom, książkom, muzyce — udziela się z pewnem czarującem zainteresowaniem. Przyszedł do niej po całym dniu pracy wyborczej, gdzie doznał przykrości na dwuch zebraniach i jeszcze odczuwał żal po tych przejściach. Móc patrzeć na nią, być przez nią pocieszanym i doglądanym — wszystko to działało na niego niezwykle kojąco. Wyciągnięty na leżaku przysłuchiwał się jej grze.

Księżyc o obliczu pierrota powoli przepływał ponad wzgórzem po niebie koloru szarych irysów. Jak zahypnotyzowany wpatrywał się Miltoun w tę rozgorzałą gwiazdę, wędrującą w bladej jaśni. Z trzęsawisk wznosiła się wątła mgła oparów Drzewa w dolinie, jak trzoda na pastwisku, stały pogrążone do połowy w bieli, otoczone bladą kurzawą niezliczonych, drobnych pyłków księżycowych, opadających na białą mgłę. Księżyc skrył się za lipę i zdało się że wielki, rozpalony, czarno-niebieski lampjon zawisł na niebie.

Nagle w dźwięk muzyki wmieszał się przeraźliwy odgłos gwizdania, rozbrzmiał, ucichł i znów się wzniósł. Miltoun powstał.

— To przerwało moje marzenia — rzekł. — Mam pani coś do powiedzenia, Mrs. Noel. — Lecz spojrzawszy na nią, siedzącą cicho z rękami na klawiszach, zamilkł w cichem uwielbieniu.

Jakiś głos w drzwiach wykrzyknął.

— Och, proszę pani! Mylordzie, tam na łące mordują człowieka!

ROZDZIAŁ VI

Kiedy nieśmiertelny Don wprawiał swemi sztuczkami w ruch" wszystkie struny wesołości, towarzyszył mu jeden błazen tylko Karola Courtier otaczały natomiast zawsze rzesze całe, które w istocie nie były w stanie pojąć jego postępowania, nacechowanego najzupełniejszą bezinteresownością. Chociaż zadziwiał swych współczesnych, jednakże nie śmieli się z niego otwarcie, gdyż wiadomem było powszechnie, że miał on na sumieniu życie kilku mężczyzn i miłość wielu kobiet. Jest to połączenie, któremu trudno się oprzeć, tembardziej, gdy idzie z niem w parze zewnętrzny wygląd silny i rycerski. Syn duchownego z Oxfordshire, mając lat zaledwie osiemnaście, rozpoczął wędrówkę błędnego rycerza i pomimo, że stale walczył z wiatrakami, ani razu nie został wysadzony z siodła. Źródło wytrwałości leżało zapewne w tem, że nie zdawał sobie sprawy z tego, że znajduje się w siodle. Było to dla niego tak naturalne, jak dla innych śmiertelników miejsce za stołem biurowym. Ze swego posłannictwa nie wyniósł żadnej korzyści, gdyż usposobienie jego zbyt było podobne do jego czerwono-złotych włosów, które ludzie porównywali do płomieni, pochłaniających wszystko, co się przed niemi znajduje. Nie ukrywał swych wad i słabości. Był nieuleczalnym optymistą, uwielbiał piękno do tego stopnia, iż czasem zapominał, którą z kobiet kocha najmocniej. Miał zbyt cienką skórę, za gorące serce, nenawidził humbugu i stale lekceważył swoje własne interesy i dobro. Był kawalerem, posiadał wielu przyjaciół i wielu wrogów. Duszę miał stale rozgrzaną do białości, a ciało przygotowane do ciosu, jak ostrze miecza. Jeśli człowiek, który sam przyznaje, że brał udział w pięciu wojnach, miesza się do agitacji na korzyść pokoju, może się to wydawać na pozór nielogiczne, w istocie jednak tak nie było: walczył on zawsze po stronie słabszej, a w tej chwili żadna ze stron nie wydawała mu się tak słaba, jak ta, która propagowała pokój. Nie był wybitnym politykiem ni znakomitym oratorem, ba, nie był nawet biegłym mówcą, lecz posiadał ostry język i wzrok płomienny, co zawsze wywierało pewne wrażenie na słuchaczach. W chwili obecnej nie było prawdopodobnie w całej Anglji miejsca, stanowiącego grunt mniej podatny do propagandy pokojowej, niż właśnie okręg Bucklandbury. Nieścisłością byłoby twierdzić, że Courtier był niepopularny wśród tamtejszej praktycznej, niezależnej, trochę tępej, lecz jednocześnie porywczej ludności, — pogwałcił on jednak ich przekonania i wzbudził głębokie podejrzenia. Żadną miarą nie mogli wywnioskować o co mu właściwie idzie. Chociaż był on w Londynie dość wybitną osobistością, dzięki swej działalności i książce „Pokój czyli przegrana sprawa", ludność Bucklandbury nic o nim nie słyszała. Jego awanturnicza działalność w ich stronach wydawała im się śmiesznym przykładem mieszania oderwanych teoryj do oczywistych faktów, gdyż idea, iż narody mogą i powinny żyć w zgodzie, była wszak bardzo nierealna, a faktem oczywistem było, że nigdy tak nie żyły. Monkland, będące dobrami dworskiemi, liczyło — oczywiście — niewielu przeciwników Miltoun'a. Nastrój słuchaczów już podczas pierwszej przemowy głosiciela pokoju prędko przeszedł od zwykłej ciekawości do szyderstw, a od szyderstw do nienawiści, aż wkońcu, kiedy Courtier zajął postawę zdecydowanie wrogą i począł używać zbyt ostrych argumentów, miał jedynie do zawdzięczenia wpływowemu pośrednictwu wikarego, że z zatargu tego wyszedł cało... A jednak, kiedy rozpoczął swą przemowę, odczuwał względem tych ludzi nieprzepartą sympatję. Zdawali się być tak uderzająco niezależni. Oczekując swej kolei, w myśli oznaczył ich jako tych, z którymi dojdzie do porozumienia. Chociaż wiedział, iż musi się zawsze przeciwstawiać idei niepopularnej, jednak nie sądził nigdy tak źle o żadnym poszczególnym osobniku, ażeby uważać go za zdolnego do przynależenia do tej właśnie grupy. Z pewnością ci ludzie niezależni i szlachetni nie dadzą się otumanić. Przeżył jeszcze jedno rozczarowanie w życiu. Nie mógł się z tem pogodzić, tak jak nie mogli się z nim pogodzić jego słuchacze. Odeszli, nie przebaczywszy i, nie zapominając, powrócili.

Zajazd, malutki, biały budynek, którego okienka zarośnięte były powojami, posiadał jeden pokój gościnny na piętrze, oraz malutką bawialnię, gdzie Courtier jadał. Pozostałą cześć domu zajmowała wielka, kamienną posadzką wykładana szynkownia z długim, drewnianym bufetem, ustawionym w głębi. Rozbrzmiewał tu co noc hałas rozmów, prowadzonych w dziwacznym trochę żargonie. Od czasu do czasu — przy ogólnym chórze, życzącym dobrej nocy — wysuwała się przez drzwi jakaś postać niepewnie trzymająca się na nogach, zatrzymywała się pod wielkim jesionem, by zapalić fajkę i następnie powoli sunęła ku domowi.

Lecz tego wieczora, kiedy drzewa stały pogrążone w księżycowym pyle, ci, którzy wychodzili z budynku, nie kierowali się w stronę domu, lecz krążyli w cieniu i łączyli się z innemi postaciami, wysuwającemi się cichaczem z izby. Niebawem więcej jeszcze osobników napłynęło łąką i ścieżką, prowadzącą od cmentarza, aż zebrało ich się może trzydziestu lub więcej, szepcących między sobą z rodzajem jakiegoś podejrzanego zadowolenia. Niesamowita wesołość zdawała się czaić wśród cienia drzew przed domkiem, skąd z jedynego oświetlonego okna dobywał się śpiewny głos czytającego mężczyzny. Śmiechy przycichły, szeptano.

— Wprawia się do przemówień.

— Wykurzymy tego szczwanego lisa.

— Pieprz turecki jest najodpowiedniejszy.

— Już zaczyna kichać.

— Drzwi zatarasowaliśmy dobrze!

Na widok twarzy, ukazującej się w oświetlonem oknie wybuchł hałaśliwy śmiech.

Człowiek przy oknie mocował się gwałtownie z zasuwą. Śmiech potężniał. Uwięziony, pokonawszy zaporę, wyskoczył na ziemię, upadł, podniósł się, potknął i znowu upadł. Jakiś głos surowy spytał:

— Co to znaczy?

Z rozbiegającej się gromady dobiegł szept:

— Jego lordowska mość.

Przestrzeń pod jesionami opróżniła się nagle, pozostała tylko wysoka sylwetka mężczyzny i biały cień kobiecy.

— Czy to pan, M. Courtier, czy pan ranny? Leżący człowiek odpowiedział:

— Coś mi się stało w kolano. Podli! O mało mnie nie zadusili.

ROZDZIAŁ VII

Tego samego wieczora w pałacu Monkland, Bertie Caradoc, opuściwszy palarnię, aby się udać na spoczynek, wstąpił na chwilę do hall'u, gdzie wisiał barometr. Obserwowanie tego przyrządu weszło w codzienne przyzwyczajenie u sportowca, który poświęcał cały swój wolny czas zimą na polowanie, latem na wyścigi.

Hubert Caradoc, przygotowujący się również do karjery dyplomatycznej, bardziej niż którykolwiek z innych Caradoc'ów odziedziczył charakterystyczną siłę i różne słabostki swej rodziny. Był wysokiego wzrostu, zbudowany muskularnie, jego opalona twarz, o drobnych, regularnych rysach, odznaczała się wyrazem stanowczości, maskowanym obojętnością. Jego badawcze, szaro-bronzowe oczy zakryte były do połowy powiekami. Wrodzona skrytość broniła mu okazywać światu całej ich głębi. Nos miał suchy, zgrabny, wargi, pokryte ciemnemi wąsikami, zaledwie otwierały się, gdy mówił — głos miał przytłumiony i mowę niezwykle szybką. Cała powierzchowność zdawała się wskazywać człowieka rozumnego, praktycznego, zaradnego, obdarzonego zimną krwią, traktującego życie, jak gdyby ono było ujeżdżanym przez niego wierzchowcem, któremu można zaufać tylko tyle, by nie stracić nad nim panowania. Był to człowiek, dla którego teorje nie miały żadnej wartości, chyba, że natychmiast zostawały wprowadzone w czyn, nawskroś pedantyczny, żądający dla siebie zawsze najlepszego, lecz zdolny do stoicyzmu w potrzebie, gładki w obejściu, lecz zawsze gotów do zaczepki, zdolny przebaczać tylko te błędy i współczuć tylko tym nieszczęściom, które własne doświadczenie nauczyło go rozumieć. Takim był brat Miltoun'a w dwudziestym szóstym roku życia.

Skonstatowawszy, iż barometr nie opada, już miał zamiar udać się po schodach na górę, kiedy spostrzegł w głębi hall'u trzech zbliżających się ludzi. Będąc z natury ciekawy i ostrożny, czekał, aż przybliżą się pod światło lampy, a ujrzawszy, iż jest to Miltoun i jeden z lokajów, podtrzymujący między sobą jakiegoś utykającego człowieka, natychmiast pospieszył z pomocą.

— Pan, zdaje się, wywichnął kolano. Chwilę cierpliwości... Przynieś krzesło, Karolu.

Usadowiwszy nieznajomego na krześle, Bertie zawinął mu nogawicę spodni i obmacał kolano. Była w tym ruchu delikatna troskliwość ręki, przyzwyczajonej w swem życiu do obchodzenia się z choremi stawami i pęcinami koni.

— Hm, — rzekł — czy może znieść pan trochę bólu? Podtrzymaj go z tyłu, Eustachy. Ty, Karolu, usiądź na ziemi i przytrzymaj mu nogi na krześle. Uwaga.

Uchwycił nogę i pociągnął. Dał się słyszeć lekki trzask w stawie i zgrzytnięcie zaciśniętych zębów. Bertie zawołał:

— Brawo, dzielny z pana człowiek. Tym razem obejdzie się bez konowała.

Odprowadziwszy swego kulawego gościa do pokoju, zamienionego naprędce na sypialnię i pozostawiwszy go pod opieką lokaja, obaj bracia odeszli.

— A więc, mój drogi, — rzekł Bertie, kiedy udawali się do swych pokojów — to położyło kres jego zamierzeniom, nie zaszkodzi ci już tym razem. Jednakże dzielny z niego człowiek.

Wieść, że Courtier znalazł przytułek pod dachem pałacu, rozniosła się między domownikami jeszcze przed śniadaniem, za pośrednictwem kogoś, którego zadaniem było wiedzieć wszystko i udzielać wiadomości innym.

Malutka Anna, odwiedziwszy rannym zwyczajem sypialnię matki, stanęła w charakterystycznej swej pozie, z główką podniesioną i rączkami za paskiem i natychmiast rozpoczęła:

— Wuj Eustachy przyprowadził wczoraj wieczorem człowieka ze zranionem kolanem, wuj Bertie nastawił mu to kolano. Wiliam mówił, że Karol powiedział, że tylko był taki lekki trzask.

Dał się słyszeć lekki odgłos uderzających o siebie ząbków.

— To jest ten człowiek, który mieszkał w zajeźdze. Wiliam mówi, że schody były za wąskie jak się go wnosiło, i teraz, jak będzie miał zwichnięte kolano, to długo jeszcze będzie chodził o lasce. Czy mogę iść do ojca?

Rozczesując włosy, Agata pomyślała:

— Nie wiem, czy paski, umieszczone tak nisko, są zdrowe dla dzieci.

— Zaczekaj chwilkę — zawołała.

Ale małej już nie było. Jej głosik rozlegał się w ubieralni sir Wiliama, który, jak to wnioskować można było z jego odpowiedzi, golił się właśnie. Kiedy Agata, nie opuszczająca nigdy odpowiedniej okazji, aby zbliżyć się do swego męża, zajrzała tam po chwili, zastała go już samego. Był to mężczyzna wysoki, o spokojnej, solidnej twarzy i nieufnych oczach, mało interesujący dla wszystkich, z wyjątkiem swej żony,

— Courtier został złapany w sidła — rzekł. — Nie wiem, co powie twoja matka na wroga w domu.

— Podobno on jest jakimś nedowiarkiem i raczej...

Sir Wiliam, dążąc śladem swych myśli, przerwał jej:

— Być może, iż jest to nawet nieźle mieć go tutaj u nas, oczywiście, jeśli chodzi o Miltoun'a.

Agata westchnęła.

— Zdaje mi się, że powinniśmy być dla niego uprzejmi. Muszę iść powiedzieć matce.

Sir Wiliam uśmiechnął się.

— Anna już się o to postara — odparł.

I w istocie Anna już się postarała o to. Usadowiona we framudze okna poza zwierciadłem, przed którem siedziała lady Valleys, rozprawiała:

— Wyskoczył z okna przez ten pieprz turecki. Miss Wallace mówi, że jest on teraz zakładnikiem. Co to znaczy „zakładnik", babuniu?

Kiedy sześć lat temu słowo „babunia" uderzyło po raz pierwszy o uszy lady Valleys, pomyślała:

„O Boże, więc naprawdę jestem już babką". Był to dla niej do pewnego stopnia cios, który zdawał się kończyć pewien okres jej życia. Lecz praktyczny heroizm kobiety, łatwiej godzącej się z koniecznością, niż mężczyzna, przyszedł jej z pomocą. I teraz, w przeciwieństwie do męża, nie wzruszała się tem zupełnie. Nie odpowiadała tylko dlatego, że przedewszystkiem odpowiedzi były zupełnie zbyteczne dla podtrzymania rozmowy z małą Anną, powtóre, była głęboko pogrążona w myślach.

— Ten człowiek był ranny! Gościnność przedewszystkiem, tembardziej, że ich poddani popełnili gwałt! Jednakże przyjmować przyjaźnie kogoś, kto zboczył z własnej drogi, by przyjść tu i podburzać ludność przeciw jej synowi, było to prawie-że ponad jej siły! Oczywiście, mogło być jeszcze gorzej! Mógł on być jakimś „niemożliwym" dyssydentem i radykałem! Pomimo wszystko Courtier był człowiekiem znanym i bardzo zajmującym, a przytem zupełnie jawnym przeciwnikiem! Musi postarać się o to, by czuł się jak w domu! Jeśli się go rozważnie wybada, bezwątpienia można się będzie niejednego dowiedzieć o „tej kobiecie"! Przytem, jeśli będzie jadł ich chleb, napewno zechce poskromić nieco swą szkodliwą dla nich działalność. Wątpliwem jest tylko, czy można się tego spodziewać po tego rodzaju ludziach, którzy zawsze posiadają coś z arabskiej etyki!

Jej umysł zdolnej rządczyni zastanawiał się nad wszystkiemi dodatniemi stronami wypadku, który — choć niefortunny — nie był pozbawiony komicznej strony dla kogoś, kto potrafi znaleźć  zabawę we wszystkiem, co nie jest w całkowitej sprzeczności z jego interesami i pojęciami. Głosik małej Anny przerwał jej rozmyślania:

— Teraz  idę do cioci Barbary.

— Dobrze, ale naprzód pocałuj mnie.

Mała Anna wyciągnęła buzię tak gwałtownie, że jej wystający nosek znalazł się nagle pomiędzy pełnemi, miękko zarysowanemi wargami lady Valleys.

Tego samego popołudnia Courtier, wyszedłszy ze swego pokoju na taras, ujrzał trzy złociste pawie, idące powoli po trawniku w kierunku kamiennego posągu Diany. Ptaki poruszały się z niesłychaną godnością, jakgdyby nic w życiu nie zmuszało ich do pośpiechu. Zdawały się rozumieć, że z chwilą, kiedy dojdą do celu, nie pozostanie im nic innego, jak tylko zawrócić. Poza niemi, poprzez wielkie drzewa, ponad zacienionemi pagórkami, otaczającemi trzęsawiska, poza obiecaną ziemią różowawych pól, pastwisk i sadów, widać było perspektywę, sięgającą dalekiego morza. Żar, płynący z nieba, przesycał cały ten obraz jakimś opałowym blaskiem, stroił czarodziejską szatą, zmieniającą i upiększającą wszystko, tak, że cztery proste ściany i wysokie kominy odległej o kilka mil garncami w dolinie wydawały się Courtierowi wizją starej włoskiej warowni. Nastrój jego, gdy znajdował się w tym przymusowym areszcie, był szczególny. Nigdy nie żywił nieprzyjaznych uczuć dla Miltoun'a, którego spotkał dwukrotnie u Mrs. Noel, mimo, że się z nim nie zgadzał, Natomiast rodzina jego była mu zupełnie obojętna. Wałęsając się po świecie i jedząc chleb z niejednego pieca od czasu opuszczenia Westminsterskiej Szkoły, nie odczuwał żadnych klasowych antypatyj. Żywienie uczuć wrogich względem arystokracji, dlatego jedynie, że była arystokracją, zdawało mu się czemś niepojętem, podobnie jak i uległość względem niej. Jego sympatje kształtowały się odpowiednio do dwuch najwybitniejszych skłonności jego charakteru: awanturniczości i nienawiści despotyzmu. Robotnik, który bił swoją żonę, kupiec nieuczciwy, duchowny niesumienny, nieludzki dziedzic — byli mu jednakowo wstrętni. Ludzi traktował tylko jako indywidualności i zupełnie przypadkowa była u niego kwalifikacja sfery wówczas, kiedy rzucił od okna Mrs. Noel wyzwanie Miltoun'owi. Przyzwyczajony do rozmaitych środowisk, pewny siebie, żyjący chwilą, nie znał lęku ani rozdrażnienia, wypływającego z przeczulonych nerwów. Jego niefrasobliwą uprzejmość mąciło jedynie zetknięcie z uczuciem niskiem lub tchórzostwem. W takich wypadkach, zresztą dość częstych, wyglądał jakby mu serce płonęło i puklerz stoicyzmu, który je osłaniał, nigdy całkowicie nie topniał. Rezultatem tej wewnętrznej walki był wyraz spokojnego, sardonicznego a jednocześnie zabawnego zdesperowania.

Głównem więc jego uczuciem, wobec uwięzienia w obozie nieprzyjacielskim, była ciekawość połączona z lekkiem rozbawieniem. Zazwyczaj ludzie wyrażali się dobrze o Caradoc'ach, zdawało się więc nie zbywać na przyjaźni między nimi a ich poddanymi. Złe rządy ani ubóstwo nie panoszyły się w ich dobrach. Chociaż mieszkańcy doznawali poparcia w swym rozwoju kulturalnym, nie troszczono się jednak zbytnio o polepszenie ich bytu. Utrzymywali się jednak na pewnym poziomie, otaczani stałym, niepozbawionym hojności, nadzorem. Jeśli strzecha wymagała świeżego pokrycia, zostawała pokryta, jeśli jakiś człowiek stawał się za stary do pracy, me był zmuszony do szukania przytułku w Domu Robotniczym. W latach nieurodzaju na zboże lub wełnę, dawano farmerom daleko idące ulgi w płaceniu tenuty. To prawda, że lord Valleys, choć uważał się za stałego przeciwnika polityki wywłaszczeniowej, nie zdradzał jednak żadnej tendencji do zachęcania ludności, by osiedlała się na własnym gruncie. Wynikało to zapewne z przeświadczenia, że ziemi tej lepiej się dzieje w posiadaniu obszarnika. Przeświadczenie to było widocznie tak silne, że nierzadko spotkać można było jego agenta, skupującego jeszcze więcej tych obszarów.

Ale, że w życiu najczęściej zwraca się uwagę na to tylko, co bezpośrednio interesuje, wszystkie te plotki, zarówno pochlebne jak i nie, zaledwie się obijały o uszy bojownika pokoju podczas jego kampanji w Monkland. Był on bowiem, jak wiadomo, niezbyt wytrawnym politykiem i chodził zwykle swemi drogami, zapatrzony jedynie w cel swych zamierzeń.

Stojąc na tarasie i rozkoszując się widokiem, usłyszał nagle cienki głosik i ujrzał malutką dziewczynkę w wielkim kapeluszu, mającym chronić ją od słońca, który jednak był tak daleko zesunięty z czoła, że bynajmniej nie rzucał cienia na jej twarzyczkę. Mała rączka wyciągnęła się ku niemu. Ujął tę rączkę i odpowiedział:

— Dziękuję, czuję się znakomicie. A ty? Para otwartych, szczerych oczu badała uważnie jego nogę.

— Czy boli?

— Nie warto wcale mówić o tem.

— Noga mojego kuca obrzmiała, babunia przyjdzie go obejrzeć.

— Czy być może?

— Muszę już odejść, życzę panu polepszenia, dowidzenia.

Następnie na miejscu małej dziewczynki ujrzał Courtier wysoką, tęgą kobietę, przyglądającą mu się z wyrazem lekko drwiącej powagi. Ubrana była w grubą suknię, która zdawała się być skrajana zbyt ciasno do jej masywnych bioder, tak, iż nie starczyła już na okrycie kolan. Nie nosiła kapelusza ani rękawiczek, z ozdób miała jedynie pierścionki na palcach i mały zegareczek w skórzanej bransoletce na ręku. Cała jej postać zdawała się wskazywać na jakieś prawie przesadne zaniedbanie wszelkiego wykwintu. Wyciągając rękę dużą, lecz zgrabną, przemówiła:

— Najmocniej pana przepraszam, Mr. Courtier.

— Ależ niema za co,

— Mam nadzieję, że jest panu wygodnie u nas. Czy ma pan wszystko, co potrzeba?

— Więcej, niż wszystko.

— Był to naprawdę bardzo przykry wypadek, umożliwił nam jednak przyjemność zawarcia znajomości z panem. Naturalnie czytałam pańską książkę.

Courtierowi zdawało się, iż twarz pani przybrała wyraz, zdający się mówić: Tak, bardzo mądra i zabawna, interesująca nawet! Lecz te poglądy! Na pewno wie pan sam, że nie mogą znaleźć zastosowania w życiu, a nawet wcale nie powinny.

— To bardzo ładnie z pani strony.

Lady Valleys odpowiedziała tonem szorstkim, jakby domyślając się, iż Courtier uśmiecha się wewnętrznie.

— Nie zgadzam się z pańskiemi poglądami absolutnie. To, co jest nam potrzebne w dzisiejszych czasach, to pochwała wojny — tembardziej w ustach żołnierza.

— Zaręczam pani, lady Valleys, iż lepiej jest pozostawić zachwalanie wojny człowiekowi, który ma o niej mniej dokładne pojęcie.

Lady Valleys obrzuciła go szybkiem, badawczem spojrzeniem i rzekła:

— Mimo wszystko jestem przekonana, że polityka nie interesuje pana zbytnio. Pan zna Mrs. Noel, nieprawdaż? Nadzwyczajnie przystojna osoba!

Podczas gdy mówiła, Courtier ujrzał idącą tarasem młodą dziewczynę. Wracała zapewne z przejażdżki konnej, nosiła bowiem wysokie buty i krótką, szeroką spódnicę. Oczy miała niebieskie, a włosy — koloru liści bukowych jesienią, kiedy słońce przez nie prześwieca,— zwinięte były mocno pod małym, miękkim kapeluszem. Była wysoka i szła tym charakterystycznym, pięknym krokiem kobiet, obdarzonych długą, smukłą linją bioder. Radość życia i pogodna jasna moc biły z jej twarzy i całej postaci.

Lady Valleys zawołała:

— Barbaro! Pan pozwoli, Mr. Courtier, moja córka Barbara.

Courtier wyciągnął rękę, uścisnął obciągnięte rękawiczką paluszki i usłyszał jej słowa:

— Miltoun pojechał do miasta, mamo; muszę udać się samochodem do Buklandbury z poleceniem, które mi zostawił. Po drodze mogę wstąpić na stację po babunię.

— Musisz zabrać Annę, inaczej zamęczy nas tutaj, i — być może — Mr. Courtier zechce się też przejechać. Przypuszczam, że pańskie kolano pozwoli już na to?

Spoglądając na urocze zjawisko, Courtier odparł:

— Ach, naturalnie.

Od czasu, kiedy był siedmioletnim chłopcem nie był w stanie spoglądać na piękne kobiety bez uczucia ciepła i lekkiego podniecenia, a teraz, mając przed sąbą najpiękniejszą kobietę, jaką kiedykolwiek w życiu zdarzyło mu się widzieć, pragnął być przy niej tak często, jak tylko to będzie możliwe. Było coś czarującego w jej uśmiechu, jakgdyby przejrzała jego myśli:

— A więc dobrze, — rzekła — pójdziemy tylko po Annę.

Po krótkich, lecz usilnych poszukiwaniach znaleziono małą Annę w samochodzie. Instynkt uprzedził ją o zamierzonem przedsięwzięciu, w którem obowiązkiem jej było wziąć udział. Niebawem wyruszyli. Mała siedziała między nimi, nie mówiąc ani słowa. Była zdolna do milczenia tylko wtedy, kiedy się czemś naprawdę przejmowała.

Trzęsawiska i ugory, leżące poza ukwieconą, zaoraną i zabudowaną posiadłością Monkland, robiły wrażenie zupełnie innego świata. Tuż za ostatnim budynkiem, leżącym na zachodniej granicy dóbr, roztaczał się nagle widok najbardziej chyba pogański w całej Anglji. Na tej dzikiej arenie chmury, skały, słońce i wiatry spotykały się i obradowały.

Człowiek z epoki kamiennej pozostawił tu jeszcze ślady swego istnienia między wielkiemi głazami, przyczajonemi jak groźne bestje na wierzchołkach gór, nad któremi unosiły się białe obłoki i bracia ich, drapieżne sępy i jastrzębie. Nawet martwe skały ożywione były jakimś duchem. Zmieniały one z dnia na dzień kształt, kolor i charakter, jakby w wieczystem uwielbieniu czegoś nieoczekiwanego, nie chciały podlegać jarzmu prawa. Wiatry w swym pędzie zmieniały ustawicznie kierunek i szalały w szczelinach i rozpadlinach górskich, przypominając wciąż jeszcze ludziom w ich schronieniach władzę dzikich bogów. Cuda tego widoku zupełnie przepadały dla małej Anny, a i w części dla Courtiera, który był poważnie zajęty godzeniem dwuch sprzecznych uczuć: chęci poprawnego zachowania się i niepokonanej ochoty ustawicznego patrzenia na piękną swą sąsiadkę. Zastanawiał się też nad tem, o czem myśleć może w tej chwili ta dziewczyna dwudziestoletnia, której obejście i swoboda przypominały raczej dojrzałą kobietę. Mała Anna pierwsza przerwała milczenie:

— Ten dom nie musiał być bardzo mocny, prawda, ciociu Barbaro?

Courtier spojrzał w kierunku jej paluszka.

Obok starej figury kamiennej, przedstawiającej człowieka, który był zapewne panem tego wzgórza, jeszcze zanim nastali tu inni ludzie, stały szczątki niewielkiego domku; z jednej strony tej smutnej ruiny zwieszał się kawał dachu, poza tem stała ona otworem.

— Ten człowiek był bardzo niemądry, budując go, nieprawdaż Anno? Dlatego też przezwano ten domek „Szaleństwem Ashmana".

— Czy on jeszcze żyje?

— O nie, to było akurat sto lat temu.

— Dlaczego budował tutaj?

— Nienawidził kobiet i... Dach zapadł się nad nim.

— Dlaczego nienawidził kobiet?

— Bo był dziwakiem.

— Co to jest „dziwak"?

— Spytaj Mr. Courtiera.

Wytrzymując spokojnie drwiący wzrok dziewczyny, Courtier starał się znaleźć odpowiedź na to pytanie.

— Dziwak — odparł powoli — to taki człowiek, jak ja.

Usłyszał uśmiech i zauważył badawcze, przelotne spojrzenie Anny.

— Czy wuj Eustachy jest również dziwakiem?

— Oh, Mr. Courtier, teraz pan już wie, co o panu sądzi Anna. Nieprawdaż, Anno, ty bardzo lubisz wuja Eustachego?

— Tak — odparła mała, — patrząc znów przed siebie.

Courtier spoglądał zukosa ponad jej gołą główką- Zadowolenie jego wzrastało z każdą chwilą. — Dziewczyna, siedząca obok niego, przypominała mu młodziutką klacz, którą widział kiedyś prowadzoną do pierwszego wyścigu na torze Ascott. Trzymała szyję wysoko. Słońce błyszczało na jej gładkiej, kasztanowatej skórze, a jej oczy, pełne ognia, tak pewne były zwycięstwa, jak tego, że trawa wokół jest zielona.

Trudno było zaiste uwierzyć w to, że Barbara jest siostrą Miltoun'a, jak trudno zresztą było uwierzyć we wzajemne pokrewieństwo czworga młodych Caradoc'ów. Poważny, ascetyczny, uduchowiony Miltoun, łagodna, ograniczona kurka domowa, Agata, Bertie, skryty, bystry i nieugięty, i ta szczera, rozbrajająca swą radością życia, Barbara,— różnorodność tych charakterów była doprawdy wielka. Automobil minął ugory i, zjeżdżając stromym pagórkiem, mijał teraz małe wille, oraz szare domki robotnicze, stojące na przedmieściu miasteczka Buklandbury.

— Muszę wstąpić teraz z Anną do kwatery Miltoun. Czy mam pana podwieźć do obozu wrogów, Mr. Courtier? Zatrzymaj na chwilę, Frith.

Zanim Courtier zdążył zaprotestować, samochód podjechał przed dom, na którym widniał zamaszyście wypisany szyld: „Chilcox, Okręg Buklandbury".

Kiedy Courtier wszedł, kulejąc, do przesiąkniętego świeżą farbą pokoju komitetowego Mr. Humphreya Chilcoxa, unosił ze sobą wspomnienie, przepojone zapachem młodości i ambry.

W pokoju, naokoło stołu, siedziało trzech mężczyzn. Najstarszy z nich, człowiek o małych, szarych oczkach i szorstkiej bródce, powstał natychmiast i podszedł do Courtiera.

— Mr. Courtier, o ile się nie mylę — rzekł, — Rad jestem, że pana widzę, niezmiernie przykro było mi słyszeć o wypadku, który spotkał pana — choć z drugiej strony do pewnego stopnia wyszedł on nam na dobre. Naprawdę: gwałt ten przeczy wszelkiej uczciwej taktyce wyborczej i nie będę się dziwił, jeżeli przysporzy nam kilkaset głosów. Widzę, że skutki znać jeszcze po panu.

Szczupły człowieczek, z przebiegłą miną i sterczącemi włosami, podszedł, trzymając w ręku gazetę.

— Wywołało to jeszcze jeden skutek i to dość niemiły,— rzekł — może zechce pan przeczytać.

„Napad na znakomitego gościa". „Wieczorna awantura lorda Miltoun'a". Courtier przeczytał artykuł. Nastąpiło złowróżbne milczenie. Przerwał je człowiek o małych oczkach.

— Ktoś z naszego obozu musiał widzieć całe zajście, wsiadł na motocykl i przywiózł tu dokładną opowieść, zanim jeszcze oddano gazetę do druku. Nie rzucają oni żadnych oszczerstw na tę panią, stwierdzają tylko fakty. Zupełnie wystarczające zresztą,— dodał złowróżbnie — aby pogrzebać naszego przeciwnika.

Przebiegły człowieczek wtrącił niespokojnie.

— Nie mogliśmy temu przeszkodzić, Mr. Courtier. Zupełnie nie wiem, co powinniśmy uczynić. Przyznaję, że nie podoba mi się to wszystko.

— Czy kandydat wasz widział ten artykuł? — spytał Courtier.

— Nie mógł widzieć jeszcze, — wmieszał się trzeci mężczyzna, obecny w pokoju — samiśmy dowiedzieli się zaledwie przed godziną.

— Nigdybym nie pozwolił na coś podobnego — rzekł człowiek o przebiegłej twarzy. — Nie mogę wybaczyć tego redaktorowi.

— Właściwie — mówił człowiek o małych oczkach — jest to tylko zwyczajna wiadomość. Jeśli wzbudzi poruszenie, nie będzie w tem naszej winy. Gazeta nic nie zarzuca, konstatuje tylko fakty. Niewyraźne stanowisko tej pani dokonało reszty. Nie mogę temu zapobiec i, mówiąc szczerze, nie chcę wcale. Nie będzie przynajmniej tutaj rozwiązłych obyczajów w życiu publicznem, dzięki Bogu.

Było szczere przekonanie w jego głosie, lecz uchwyciwszy spojrzenie Courtiera, dodał:

— Czy pan zna tę panią?

— Od dziecka i ktokolwiek źle się o niej wyraża, będzie miał ze mną do czynienia.

Przebiegły człowieczek rzekł poważnie:

— Niech mi pan wierzy, Mr. Courtier, że jest nam niesłychanie przykro. Ten artykuł nie pochodzi od nas. Jest to jeden z tych wypadków, z których korzysta się wbrew własnej woli.

— Było to bardzo niefortunne, że wyszła ona wtedy na łąkę z lordem Mitoun'em. Pan wie przecież, jacy są ludzie.

— Poprostu umieścili to, co mogło zainteresować publiczność — rzekł trzeci komitetowy.

— Wiem tylko jedno — przemówił z uporem człowiek o małych oczkach, — jeśli lord Miltoun chce spędzać wieczory u samotnych niewiast, nie może potem winić nikogo, prócz siebie.

Courtier spoglądał na nich po kolei.

— To ostatecznie kończy mój udział w akcji wyborczej — rzekł. — Jaki jest adres redakcji?

Nie czekając na odpowiedź, wziął gazetę i utykając, wyszedł z pokoju. Zatrzymał się na chwilę, odczytując adres, następnie ruszył dalej.

ROZDZIAŁ VIII

Barbara siedziała obok małej Anny, zagłębiona w poduszki auta. Pomimo tego, iż zdążyła już poznać tajniki życia wielkoświatowego, których zgłębienie przynosi pewną przedwczesną dojrzałość i zblazowanie, twarzyczka jej miała wyraz naiwnej świeżości, który umila buzie dziecięce. Patrzyła jednak z pewną obojętnością na mieszkańców Buklandbury, zdając sobie do pewnego stopnia sprawę z dziwnej mieszaniny uczuć, właściwej jej współmieszkańcom, gdy znajdowali się w jej obecności. Mieli oni zabawny wyraz twarzy ludzi, którzy usiłują patrzeć obojętnie przed siebie, zerkając jednocześnie na bok. Tak, dojrzała już ona na tyle, by ocenić ten tajemniczy wyraz, właściwy jej rodakom, ujawniający wszystkie cechy ich charakteru, tego charakteru, który zbudował podwaliny wielkiego narodu i utrwalił je — który był wrogiem cynizmu i pesymizmu, oraz wszystkiego, co pochodzi z Francji lub Rosji, macierzą wszystkich narodowych zalet i błędów, opiekunem wszelkich poczynań i zabójcą wszelkiej spekulacji — znała już to spojrzenie, które kierowało się wgórę lub wdół, lecz nigdy nie spoglądało niczemu prosto w oczy, wzrok silny, głęboki, dziwny, płynący zawsze z istotnego źródła współzawodnictwa. Otoczona temi spojrzeniami, Barbara, która była z usposobienia niemniej Angielką, niż ludzie wokół niej, zerkała ukradkiem, wypatrując, rychło się pojawi jej nowy znajomy- Ona również pragnęła posiadać jakiś przedmiot zainteresowania, który mogłaby lekceważyć. I ten cel, zdaje się, osiągnęła. Courtier był człowiekiem z innego świata. Spotykała w życiu wielu mężczyzn, lecz żaden nie był do niego podobny. Wielką przyjemność sprawiało jej obcowanie z tym mądrym człowiekiem, który wielu rzeczy dokazał na arenie publicznej i którego życie obfitowało w wiele awanturniczych przejść. Ci wszyscy literaci, ta cała cyganerja, którą dotychczas znała, byli to raczej „faworyci dworscy", konieczni arystokracji dla zachowania kontaktu z ostatniemi kierunkami sztuki i literatury. Lecz Courtier był człowiekiem czynu, nie można się było odnosić do niego z tą tolerancyjną admiracją, z jaką traktowało się ludzi, wyróżniających się tylko przez swe idee i sposób, w jaki utrwalali je na płótnie lub papierze. Władał i potrafił władać mieczem, jeśli nawet używał go jedynie w sprawach Pokoju. Kochał i potrafił kochać, jak o nim powszechnie mówiono. Gdyby Barbara była młodą dziewczyną z innej sfery, prawdopodobnie nie słyszałaby o tem nigdy, a jeśliby słvszała — mogłoby ja to urazić lub zgorszyć, lecz będąc lady Barbarą, słuchała o jego przeżyciach, gdyż wiedziała już, że mężczyźni są tacy właśnie, a nie inni, a i kobiety zresztą czasami również.

Z pewnego rodzaju wzruszeniem zauważyła jak zbliżał się, kulejąc, w jej stronę. Kiedy wsiadł do samochodu, wydała polecenie szoferowi:

— Teraz na stację, Frith, tylko prędko proszę — i zwróciła się do niego;

— Panu nie można ufać. Proszę się wylegitymować, co pan robił przez ten czas.

Courtier uśmiechnął się tylko milcząco i posępnie.

Barbara, która w tej chwili, po raz pierwszy w życiu spotkała się z wyraźnem zignorowaniem, drgnęła, jak pod lekkiem uderzeniem. Usta jej się zacisnęły, oczy poczęły ciskać błyskawice. „Ach tak? Dobrze, mój drogi" pomyślała. Lecz spojrzawszy ukradkiem wbok, zauważyła tak dziwny wyraz na jego twarzy, iż momentalnie zapomniała, że czuje się urażona.

— Czy stało się coś złego, Mr. Courtier?

— Tak, lady Barbaro, bardzo wiele złego stało się przez podłe, nikczemne języki ludzkie.

Barbara posiadała intuicyjną świadomość tego, co jej w każdym wypadku czynić należy. Było to pewne umysłowe zrównoważenie, którego przykład brała z ludzi obserwowanych i rozmów, słyszanych już od wczesnego dzieciństwa. Ufała tej intuicji. Porozumiewając się z Courtierem wzrokiem ponad ciemną główką Anny, spytała:

— Czy coś w związku z Mrs. N.? Wyczytawszy odpowiedź potwierdzającą w jego oczach, dodała szybko:

— I z M.? Courtier skinął głową.

— Wiedziałam, że tak będzie! Niech sobie gadają, kogóż to może obchodzić!

Pochwyciła jego pochwalające spojrzenie i szept:

— Doskonale,

Samochód podjeżdżał do stacji Buklandbury. Mała, szara figurka lady Casterley, wychodząca z drzwi budynku stacyjnego, zdradzała tylko nieznaczne ślady zmęczenia długą podróżą. Zatrzymała się przy aucie, patrząc bystro na siedzące w niem osoby.

— Jak się masz, Frith. Mr. Courtier, jeśli się nie mylę? Czytałam pańską książkę. Nie zgadzam się zupełnie z panem. Jest pan bardzo niebezpiecznym człowiekiem. Dzień dobry panu. Muszę wziąć ze sobą te dwie walizki, resztę może zabrać platforma... Randle, usiądź z przodu i uważaj, żebyś się nie zakurzyła. Anno...

Lecz mała Anna znajdowała się już koło szofera, oddawna planując tę zmianę.

— Hm, a więc zranił pan nogę? Niech pan się nie rusza, zmieścimy się we trójkę. Teraz, moja droga, ucałuj mnie. Urosłaś, widzę, znowu.

Pocałunek lady Casterey, jeśli nim kogoś łaskawie obdarzyła, pozostawał czemś niezapomnianem, jak również i pocałunek Barbary, choć tak bardzo różniły się one. Oczy lady Casterley, starcze, błyszczące i badawcze, upatrywały miejsca, którego dotknąć miały jej wargi, następnie wyciągała spiczastą brodę, usta jej wahały się chwilę, jakby chcąc się upewnić, dotykały potem sucho i twardo policzka, drgały leciutko, łagodząc trochę dotyk, wreszcie odskakiwały, jak z procy. Co do Barbary, to oczy jej nabierały ognia, dołeczek ukazywał się na brodzie, usta poddawały się lekko, unosiła się całem ciałem i wreszcie dawał się słyszeć lekki, słodki odgłos. — Ucałowawszy babkę, Barbara poprawiła się na miejscu- i spojrzała na Courtiera. Siedząc „we trójkę", zmuszony był jej dotykać i zdawało się jej, że mu to bynajmniej nie sprawia przykrości.

Od zachodu podniósł się wiatr i rozproszył chmury, tak, że ukazały się promienie słońca. Ostry głos kukułek gonił za pędzącem autem. Głęboki, słodki zapach łąk, zarosłych wrzosem i paprocią, płynął na skrzydłach wiatru. Lady Casterley ze swemi cienkiemi, rozdętemi dla wdechania woni, nozdrzami, podobna była do drobnego, drapieżnego ptaka.

— Doskonałe powietrze macie tutaj — rzekła.

— Teraz,  panie Courtier, zanim zapomnę, może zechce mnie pan objaśnić kim jest ta Mrs. Noel, o której ciągle słyszę.

Barbara nie mogła się powstrzymać od zerknięcia wbok na Courtiera. Jak zachowa się wobec babki? Oto nadeszła chwila, aby zobaczyć, jaki on jest właściwie. Babunia była naprawdę straszliwa.

— Mrs. Lees Noel jest wyjątkowo uroczą kobietą, lady Casterley.

— Wcale nie wątpię, lecz znudziło mi się słuchać o tem od wszystkich. Chciałabym się dowiedzieć o jej historji.

— A czy posiada ona jakąśkolwiek?

— Ha — rzekła lady Casterley.

Bardzo, bardzo leciuteńko przycisnęła Barbara rękę swą do ramienia Courtiera. Co za nadzwyczajna rzecz być świadkiem porażki babuni!

— Może wobec tego dowiem się czegoś o jej przeszłości?

— Nie ode mnie, lady Casterley.

— Wszystko to jest nader tajemnicze, lecz potrafię sama dowiedzieć się tego, na czem mi zależy.

Ty znasz ją podobno, moja droga, musisz pójść ze mną do niej.

— Ależ babuniu, gdyby ludzie nie mieli przeszłości, nie mieliby również przyszłości.

Lady Casterley zacisnęła mocno drapieżną dłoń na ręce wnuczki.

— Nie mów głupstw i nie rozkładaj się tak, jesteś już za duża na to...

Tego wieczora przy obiedzie wszyscy już wiedzieli o ostatnich wypadkach. Sir Wiliam dowiedział się o nich od agenta z Staverton, gdzie wygłoszoną przez lorda Harbingera mowę zakłócono kilkakrotnie ordynarnemi wystąpieniami. Geoffrey Winlow przyjechał z Winkleigh na swym aeroplanie, przywożąc kilka numerów tego obelżywego świstka. Jedynym domownikiem, który nie słyszał o niczem, był lord Dennis Fitz-Harold, brat lady Casterley.

Przy obiedzie mówiono niewiele o sprawie Miltoun'a, lecz, gdy tylko panie usunęły się, lord Harbinger otwarcie i z porywczością, której trudno się było u niego spodziewać, sądząc po spokojnej i klasycznej twarzy — oznajmił, że jeśli się nie przedsięweźmie zaraz ostrych środków zaradczych, kandydaturę Miltoun'a uważać można za przepadła. Naprawdę, sprawa była poważna! Ci nędznicy wiedzą o tem i postarają się skorzystać! A Miltoun pojechał sobie do miasta tymczasem, niewiadomo zupełnie po co? Djabelnie przykra sprawa! W przemowie tego młodego człowieka dominował zawsze lekko drwiący ton, oraz pewność siebie, której nic nie zdołało zachwiać, prócz obawy śmieszności. W tym jedynym wypadku tracił grunt pod nogami.

Wypowiedziane trochę ironicznie słowa: — O co właściwie idzie, drogi przyjacielu? — powstrzymały natychmiast jego wywody.

Lord Dennis Fitz-Harold, brat lady Castertey, był przeciwieństwem, a zarazem jakgdyby uzupełnieniem swej siostry. Jego lekko-ironiczna ogłada przeczyła zupełnie jej porywczej stanowczości. Głos, spojrzenie i zachowanie się, były podobne do miękkiej, aksamitnej kurtki, którą nosił, błyszczącej tu i owdzie białawym połyskiem, jakby od  dotknięcia promieni księżycowych. Włosy jego posiadały również ten połysk. Delikatne rysy okolone były białym zarostem. Oczy bronzowe, przejrzyste, patrzyły otwarcie z wyrazem trochę surowej dobroci. Jego twarz, chociaż bardzo delikatna, o cerze ani ogorzałej, ani zgrubiałej, miała jednak dziwne podobieństwo do twarzy starych marynarzy i rybaków, prowadzących proste, niewyszukane życie, podległe surowej tradycji. Była to twarz człowieka o stałych przekonaniach, niechętnie usposobionego dla wszystkich inowacyj, które już był zresztą przewidział, rozpatrzył i odrzucił kilkadziesiąt lat temu. Dawało się odczuć u niego to, że oderwane rozważania — niepozbawione zresztą subtelności, ani pewnych inklinacyj w kierunku estetyki — dawno juz przestały wpływać na jego postępowanie, że zdolność kombinacyj umysłowych ustąpiła miejsca zdolności praktycznego sądzenia na podstawie zdobytego doświadczenia. Zawdzięczając zupełnej nieumiejętności reklamowania się — właściwej temu, który jest tak pewny swej wartości, iż nie dba o opinję — oraz przywiązaniu do pewnej nieżyjącej już teraz kobiety, przeszedł przez życie, usunięty w cień. Posiadał jednak pewien wpływ w towarzystwie. Wiadomem było bowiem ogólnie, że posiada zdolność jak najprostszego ujmowania spraw. Uważano go za ostatnią deskę ratunku. — Jest już tak źle? Hm, może się zwrócisz do starego Fitz-Harolda. Poradzić może ci i nie poradzi ale napewno powie coś, co może się przydać.

I teraz w sercu tego, do pewnego stopnia aroganckiego młodzieńca, jakim był Harbinger, zrodziła się obawa. Może wyraził się za swobodnie? Może powiedział coś nieodpowiedniego? Zapomniał jak na śmierć o tym staruszku! Trącając Huberta nogą, rekł:

— Zapomniałem, że pan jeszcze nic nie wie, lordzie Fitz-Harold. Bertie wytłumaczy panu wszystko.

Bertie, zaledwie otwierając swoje wąskie usta i patrząc wpół-przymkniętemi oczami na swego wuja, tłumaczył. W odnajętym domku w Monkland mieszka jedna pani — bardzo ładna zresztą — Mr. Courtier zna ją — Miltoun odwiedzał ją od czasu do czasu — tego wieczora był u niej trochę później, łotry skorzystały z tego — wyolbrzymiły sprawę, zarzucając różne rzeczy — może przepaść na wyborach, jeśli się jakoś nie zaradzi. Djabelnie przykra historja!

Jego zdaniem, Miltoun, aczkolwiek zawsze zrównoważony, tym razem okazał dziwną nieostrożność, pozwalając, by ta pani wyszła z nim razem na łąkę, zdradzając się tem samem, gdzie był, nim pospieszył z pomocą Courtierowi. Nie należy afiszować się z kobietami, które nie posiadają określonego stanowiska, choćby były najbardziej pociągające.

Nastąpiło ogólne milczenie. Przerwał je Winlow: Co im teraz czynić wypada? Może należy zadepeszować po Miltoun'a? Tego rodzaju rzeczy roznoszą się lotem błyskawicy. Sir Wiliam, nieprzyzwyczajony do zwalczania jakichkolwiek trudności, wyraził obawę, że sprawa może mieć bardzo niepożądane następstwa. Zdaniem Harbingera należało obić redaktora pisma. Czy nikt nie wie, jak się zachował Courtier, gdy się o tem dowiedział? Gdzie się on podziewa obecnie, czy obiaduje w swoim pokoju? Bertie zauważył, że jeśli Miltoun znajduje się w Valleys House, to depesza może go jeszcze tam zastać. Cała sprawa musi być natychmiast zlikwidowana! Im dłużej zastanawiali się nad sytuacją, tem dokładniej zdawali sobie sprawę z zuchwałej bezczelności, tembardziej wzbierała w nich chęć dania czynnej nauczki łotrom, winnym zamieszania, — krewkość, właściwa młodym ludziom z wysokich sfer. Nagle rozbrzmiał głos starego lorda Dennisa:

— Zastanawiam się nad tą biedną kobietą!

Odwracając się gwałtownie w stronę, skąd dobiegał go miły, starczy głos i starając się odzyskać nad sobą panowanie, które go rzadko zresztą opuszczało, lord Harbinger bąknął:

— Tak, oczywiście, lordzie Fitz-Harold — naturalnie!

ROZDZIAŁ IX

W mniejszej bawialni, używanej tylko wtedy, kiedy w domu przebywało niewiele osób, Mrs. Winlow zasiadła do fortepianu. Grała ona wyłącznie dla własnej przyjemności, gdyż lady Casterley, lady Valleys i jej obie córki skupiły się, omawiając ostatnie wypadki.

Było to najlepszem świadectwem dla Miltoun'a, że zarówno tutaj jak i w sali jadalnej nie panowała żadna wątpliwość co do czystości i prawości jego stosunku z Mrs. Lees Noel. Jednak, kiedy tam cała sprawa rozpatrywana była jedynie z punktu widzenia przyszłych wyborów, tutaj okoliczność ta była drugorzędną. Umysły kobiece, dochodzące z intuicyjną szybkością do jądra wszystkiego, co zagraża mężczyźnie do nich należącemu, zdawały sobie już doskonale sprawę z tego, że powstałe plotki jeszcze bardziej przykuć mogą człowieka o usposobieniu Miltoun'a do tej kobiety.

Rozporządzały one tak niewielką garstką faktów, poza któremi powstawała cała masa najróżnorodniej szych przypuszczeń, że w istocie wszelka dyskusja na ten temat stawała się boleśnie trudna. Nigdy przedtem zapewne nie zdawała sobie żadna z tych czterech kobiet tak jasno sprawy z tego, jak wielką rolę odgrywał Miltoun — ten dziwny i niezrozumiały wnuk, syn i brat — w ich egzystencji. Ich tłumione wzruszenie ujawniało się w rozmaity sposób: lady Casterley, siedząc wyprostowana w swem krześle, okazywała je przez jeszcze większą arbitralność swej przemowy, przez ciągłe nerwowe poruszanie ręką i zmarszczkę na zwykle gładkiem czole. Na twarzy lady Valleys widniało zdziwienie, jakgdyby niespodziankę sprawiał jej fakt, iż przejmuje się czemś na serjo. Agata zdawała się wyraźnie zaniepokojona. Ta spokojna kobieta odznaczała się w gruncie rzeczy bardzo silnym charakterem i obdarzona była wrodzonym pietyzmem, dzięki któremu przyjmowała bez zastrzeżeń raz ustalony porządek rzeczy w życiu i religji. Całym światem był dla niej dom i rodzina i odczuwała istotny, choć trochę opanowany strach przed wszystkiem, co godzić mogło w jej ideał. Ludzie uważali ją za spokojną, nudną, ograniczoną kobietę, porównywali do kury, drepcącej wiecznie koło swych kurcząt. Być może, iż nie odznaczała się ona wybitnym charakterem, lecz to pewne, iż jej zmartwienie wobec sytuacji, w jakiej znajdował się brat, było szczere i niełatwe do pocieszenia. Widziała niebezpieczeństwo, które mu groziło z tej strony, z jakiej jedynie pojmowała mężczyznę — jako przyszłemu mężowi i ojcu i to jedynie przemawiało do jej serca, choć i z drugiej strony pobożność ostrzegała ją przed zagładą jego duszy, podzielała bowiem poglądy kościoła anglikańskiego na nierozerwalność małżeństwa.

Co do Barbary, to stała ona koło kominka, oparłszy się białemi plecami o rzeźbiony marmur, z rękami wtył założenemi. Oczy miała spuszczone. Od czasu do czasu krzywiła usta, ściągała proste brwi, albo lekko wzdychała. Chwilami słaby uśmieszek, który natychmiast powściągała, wybiegał na jej usta. Ona jedyna milczała, — młodość krytykująca życie! Jej zapatrywania wyrażały się tylko przez równy, niczem niezmącony oddech, przez niecierpliwe chwilami marszczenie czoła, spojrzenie opuszczonych niebieskich oczu, pełnych spokojnego, nieugaszonego blasku.

Lady Valleys westchnęła.

— Gdyby tylko nie był takim dziwakiem! Jest zdolny do tego małżeństwa przez czystą przewrotność.

— Co takiego? — rzekła lady Casterley.

— Nie widziałaś jej nigdy, mamo. Nieszczęście chce, iż jest wyjątkowo interesująca — twarz ma prawdziwie piękną.

Agata wtrąciła spokojnie.

— Mama zapomina chyba, że mąż się z nią rozwiódł. Nie przypuszczam, żeby Eustachy w tym wypadku zechciał się z nią ożenić.

— Tak, oczywiście, — szepnęła lady Valleys, — być może, że to uratuje sytuację.

— Czy nie wiecie jaki był powód rozwodu? — spytała lady Casterley.

— Hm, wikary twierdzi, że to ona zażądała go, lecz wikary jest bardzo dobroduszny. Być może, że było tak, jak Agata przypuszcza.

— Nie znoszę niepewności. Dlaczego nikt nie zapyta się wprost tej kobiety?

— Powinnaś pójść ze mną, droga babuniu, i zapytać jej sama. Napewno uczynisz to ładnie i taktownie.

Lady Casterley podniosła wzrok na wnuczkę.

— Pomówimy jeszcze o tem, — odpowiedziała.

Wyniosłe i krytyczne spojrzenie jej oczu złagodniało nieco. Narówni z innymi nie mogła się ona powstrzymać od pewnej pobłażliwości względem Barbary. Podziwiała ona nawet — chociaż niezwykła była nic nigdy podziwiać, tę potężną radość życia, promieniejącą od dziewczyny, jak od wspaniałej nimfy, rozbijającej wokół siebie fale nagiemi biodrami i odrzucającej ramionami pianę wód. Czuła, iż raczej w tej wnuczce, niż w dobrodusznej Agacie żyje duch partycjuszowski. Bezwątpienia i Agata posiadała swe zalety, przedewszystkiem powagę i wzniosłe zasady, lecz jej ograniczony światopogląd i zbytnia anglikańskość przekonań, raziły trochę wielkopańskie usposobienie lady Casterley.

Barbara napewno nie zastanawiałaby się nad problemami moralności lub nad zagadnieniami, które nie miały istotnego znaczenia dla jej sfery. Być może sprzeciwiałaby się im nawet czasami, poprostu z przekory, właściwej jej bujnej naturze,— w myśl choćby tej zasady, którą śmiała dziewczyna wygłosiła: „Gdyby ludzie nie mieli przeszłości, nie mieliby również przyszłości". A lady Casterley nie znosiła ludzi, którzy nie mieli przyszłości, była ambitna nie tą niską ambicją kogoś, kto stał się czemś z niczego, lecz tą wzniosłą ambicją ludzi, stojących u szczytu i pragnących nadal tam się utrzymać.

— A gdzieżeś ty poznała tę... tę nieznajomą panią? — zapytała.

Barbara odeszła od kominka i pochyliła się, obejmując babkę.

— O mnie się nie obawiaj, babuniu, mnie ta znajomość zaszkodzić nie może.

Z poza otaczających ją ramion wnuczki lady Casterley wychyliła twarz z wyrazem powątpiewania. Strofowała ją łagodnie:

— Już ja znam twoje wykręty, powiedz natychmiast gdzieś ją poznała.

— Spotykamy się czasami. Jest taka śliczna! Rozmawiamy ze sobą.

Agata odezwała się znowu:

— Moja droga Barbaro, uważam, że ta zażyłość jest przedwczesna.

— Dlaczego, moja droga Agato? Gdyby miała nawet czterech mężów, cóż mnie to może obchodzić?!

Agata przygryzła wargi. Lady Valleys szepnęła z uśmiechem:

— Doprawdy jesteś niemożliwa, Barbaro.

Muzyka Mrs. Winlow ucichła. Mężczyźni weszli do bawialni. Twarze wszystkich czterech kobiet przybrały nagle wyraz obojętny, jakgdyby nałożyły maski, gdyż, chociaż znajdowały się wśród rodziny,— Winlowowie byli kuzynami — każda z nich odczuwała na swój sposób, że temat nie nadaje się do ogólnej dyskusji. Rozmowa potoczyła się teraz, przeskakując od afery wojennej — o której Winlow twierdził, że z pewnością w ciągu tygodnia, będzie zlikwidowana — do ostatniej mowy Brabrooka, zimitowanej natychmiast przez Harbingera. Następnie rozważano brawurowy lot aeroplanem, dokonany przez Winlowa, ostatni artykuł Andrzeja Granta w Partenonie i karykaturę lorda Harbingera, zamieszczoną w Cakler, zatytułowaną: ,Nowy Torys, Lord H-ger przynosi swym przyjaciołom reformę socjalną", która wyobrażała go, ukazującego nagie niemowlę całemu szeregowi starych, utytułowanych dam. Z kolei mówiono o modnym tancerzu, o nowej ustawie ubezpieczeniowej, potem znów o wojnie, o świeżo wydanej książce pisarza francuskiego, i znów o locie Winlowa. Wszystko wypowiadano poprostu i otwarcie, jakgdyby każdy mówił właśnie to, co mu w danej chwili przyszło do głowy. Lecz we wszystkiem dawało się odczuwać jakieś dziwne pomijanie głębszego znaczenia omawianych kwestyj, lub może tego znaczenia nikt nie umiał się dopatrzeć.

W drugim końcu pokoju siedział lord Dennis, przeglądając tekę ze sztychami. W pewnej chwili uczuł lekkie dotknięcie, a poczuwszy specyficzny delikatny zapach, spytał, nie odwracając głowy:

— Śliczne ilustracje, nieprawdaż Barbaro?

Nie otrzymawszy odpowiedzi, spojrzał poza siebie. Rzeczywiście, pochylona nad nim stała Barbara.

— Nienawidzę obgadywania po za czyjemiś plecami,— rzekła.

Istniała pomiędzy tym dwojgiem ludzi przyjaźń, datująca się już od czasu, kiedy Barbara, — urocza złotowłosa dziewczynka, siedząca po męsku na małym, szarym kucu, — towaryszyła lordowi w jego codziennych konnych przejażdżkach. Teraz już oddawna nie uprawiał tego sportu, jak i zresztą wszystkich innych, prócz jednego rybołówstwa, któremu oddawał się z zaciętością człowieka, obdarzonego dumną, wytrzymałą naturą, niemogącą się pogodzić z nieubłaganem piętnem czasu. Choć jednak przestał być jej towarzyszem, pozostał zawsze jeszcze powiernikiem, i teraz spoglądał na nią, gdy odchodziła ku oknu, z wyrazem zawiedzionego wyczekiwania.

Noc zapadła, jedna z tych ciemnych, a jednak promienistych nocy, kiedy zdaje się, że złe moce rozpętały się w niebiosach, kiedy gwiazdy, błyskające z poza chmur, wyglądają jak oczy, mrugające ku ludziom ze złowróżbną złośliwością. Ponury nastrój przenikał wielkie, szumiące drzewa prócz może jednego ciemnego, krętego cyprysa, który stał tu już od trzystu pięćdziesięciu lat i którego wyniosły kształt zdawał się być wcieleniem najistotniejszego ducha tradycji. Nie szumiał on, ani łamał się jak inne drzewa. Zbyt delikatne miał nerwy, zbyt dumny był, by ugiął go dech natury. Dawał się słyszeć tylko suchy szelest; cyprys ten, wciąż jeszcze egzotyczny, mimo iż od wieków przebywał na tym gruncie, był prawie-że przerażający w swej ostrej, groźnej powadze, jakgdyby coś wyschło i wymarło w głębi jego duszy. Barbara odeszła od okna.

— Nie pozostaje nam, zdaje się, nic innego w życiu, jak zabawa w ryzyko,— rzekła.

Lord Dennis spytał sucho:

— Nie rozumiem, co chcesz przez to powiedzieć, moja droga.

— Pomyśl tylko o Courtierze — powiedziała,— życie jego jest o tyle ryzykowniejsze, niż życie któregokolwiek z naszych mężczyzn. A jednak kpi sobie z niego.

— A właściwie cóż on takiego uczynił w życiu?

— Oh, bezwątpienia, nic wielkiego, ale w każdym razie stawia wszystko na jedną kartę, a tymczasem cóż ryzykuje taki Harbinger naprzykład? Jeśli nawet jego reformy socjalne nie doprowadzą do niczego, pozostanie on zawsze lordem Harbingerem z pięćdziesięcioma tysiącami funtów rocznego dochodu.

Lord Dennis spojrzał na nią z dziwnym wyrazem.

— Czy być może, iż tak mało przypisujesz mu wartości, Barbaro?

Barbara wzruszyła ramionami, szal zsunął się trochę, ukazując białe plecy.

— Właściwie jest to wszystko tylko zabawa, a on wie o tem najlepiej — wyczuwa się to w jego głosie. Oczywiście, że nie może zaradzić temu, iż go to niewiele obchodzi, — i z tego zdaje sobie równie dobrze sprawę.

— Słyszałem, że interesuje się tobą i że stara się o twoje względy. Czy to prawda?

— Starania jego nie uwieńczone zostały jeszcze żadnym rezultatem.

— A czy zostaną?

Zamiast odpowiedzi Barbara znów wzruszyła ramionami i mimo jej dojrzałej, posągowej piękności, ruch ten przypominał małą dziewczynkę w szkolnym fartuszku.

— Powracając do Courtiera, — rzekł lord Dennis sucho — zdaje mi się, że ty się nim interesujesz.

— Interesuję się wszystkimi i wszystkiem, wiesz przecież o tym, wuju.

— W jakim celu, moje dziecko?

— W celu — naturalnie tak, jak Eustachy... — urwała.

Harbinger stał tuż za nią, z wyrazem takiej uniżoności, jaką rzadko zdarzało mu się przybierać. Istotnie w spojrzeniu, jakiem ją obrzucał, malowała się prawie że trwoga.

— Czy zechce pani zaśpiewać tę piosenkę, którą tak bardzo lubię, lady Barbaro?

Odeszli razem w stronę fortepianu. Lord Dennis, patrząc za tą wspaniałą młodą parą, gładził swą białą brodę z wyrazem powagi i głębokiego zadumania.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ DRUGA

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXX

W wielkiej oranżerji w Ravensham, obok grupy japońskich lilij stała lady Casterlcy, trzymając list w ręku.

Była bardzo blada, był to bowiem pierwszy dzień, kiedy pozwolono jej wstać po silnym ataku influenzy. Ręka, trzymająca list, również nie posiadała swej zwykłej pewności. Czytała:

Monkland Court

„Tylko naprędce kilka słów ci piszą, droga Mamo, zanim poczta odejdzie. Chcą ci donieść, że Barbara szczęśliwie odjechała. Wyglądała pięknie. Przesyła ci serdeczne pozdrowienie i trochę bezsensowne polecenie. Kazała Ci powiedzieć, że pewnie będziesz zadowolona, jeśli Ci doniesie, że jest zupełnie bezpieczna teraz i stoi pewnie obiema nogami na stałym gruncie!"

Ponury uśmieszek zaigrał na bladych ustach lady Casterley. Tak, rzeczywiście, najwyższy już był czas po temu! Ta dziewczyna była bardzo bliska krawędzi urwiska! Bardzo bliska uczynienia jakiegoś romantycznego szaleństwa! Teraz już było po wszystkiem! Podnosząc znowu list do oczu, czytała dalej:

„My wszyscy, oczywiście, uczestniczyliśmy przy obrządku zaślubin i jutro wracamy do miasta. Geoffrey jest bardzo przygnębiony. Naturalnie, że nie może już tak być w domu jak było za obecności Bar bary. Obserwowałam bardzo uważnie Eustachego i doprawdy wierzą teraz, że już skończył w zupełności z tą swoją nieszczęsną sprawą. Tymczasem pracuje bardzo dzielnie z nadzwyczajnem powodzeniem w parlamencie. Geoffrey mówi, że jego ostatnia mowa o Prawie Ubogich była bezwątpienia jedną z najlepszych."

Lady Casterley opuściła rękę, trzymającą list Bezpieczny! Tak jest — był bezpieczny! Obrał drogę właściwą — naturalną drogę! Zczasem będzie się czuł szczęśliwy! Podniesie się teraz do szczytu tyle pożądanej władzy, o której marzyła dla niego zawsze od czasu, kiedy był maleńkiem dzieckiem, zawsze od czasu, kiedy jego malutka, opalona rączka obejmowała jej dłoń podczas wędrówek pomiędzy kwiatami lub meblami tych wysokich komnat. Teraz jednak, kiedy tak stała, mnąc w dłoni list, cała biało-szara, jak jakiś mały, rezolutny duch pomiędzy smukłemi liljami, napełniającemi swą wonią wielką oranżerję — kiedy stała tu tak, cień przemknął po jej twarzy. Czy spowodowały go przelotne promienie popołudniowego słońca, czy też zaświtało w jej głowie wspomnienie starego greckiego powiedzenia: „Usposobienie jest losem", a może nagle uświadomiła sobie tę wielką prawdę, że wszyscy podlegają swym własnym naturom i to, co człowiek w życiu najbardziej ukocha, wkońcu bierze go w niewolę?