Józef Piotr Lompa

PIELGRZYM W LUBOPOLU

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA

WSTĘP

NAUKA PIERWSZA.

NAUKA DRUGA.

NAUKA TRZECIA.

NAUKA CZWARTA.

NAUKA PIĄTA.

NAUKA SZÓSTA.

NAUKA SIODMA.

NAUKA ÓSMA.

NAUKA DZIEWIĄTA

NAUKA DZIESIĄTA

NAUKA JEDENASTA.

NAUKA DWUNASTA.

NAUKA TRZYNASTA.

NAUKA CZTERNASTA.

NAUKA PIĘTNASTA.

NAUKA SZESNASTA.

ZAKOŃCZENIE.

PRZYPISKI

SPIS ZNACZNIEJSZYCH OMYŁEK DRUKARSKICH.

PIELGRZYM W LUBOPOLU

czyli nauki wiejskie, szczególniej dla ludu szląskiego zastosowane

Lompa Józef Piotr

WIELMOŻNEMU JEGO MOŚCI PANU EDUARDOWI (de) KOŚCIELSKIEMU, KRÓLEWSKO - PRUSKIEMU MAJOROWI, RADZCY ZIEMIAŃSKIEMU, RADZCY PIERWSZEMU ZIEMSTWA W POWIACIE LUBLINIECKIM. KAWALEROWI ORDERU KRZYŻA ŻELAZNEGO DRUGIEJ KLASSY, PANU DZIEDZICZNEMU NA PONOSZOWIE I KUŹNICY SIERAKOWSKIEI ETC WDOWOD WYSOKIEGO SZACUNKU I UCZCZENIA CNOT OBYWATELSKICH DZIEŁKO TO SKRÓMNE POŚWIĘCA Z NAJWIĘKSZĄ UNIŻONOŚCIĄ WYDAWCA.

PRZEDMOWA

W roku 1821 wydałem własnym nakładem: "Krótkie wyobrażenie historyi Szląska dla szkół elementarnych", a lubo w tedy jeszcze słabą zdólność, co do wyrażenia się w języku polskim, posiadałem, wszakże trzy tysiące eksemplarzy tejże książeczki w krótkim czasie rozprzedałem. To było powodem, że P. Feistel, drukarz przeświętnej Regencyi w Opolu, w roku następnym swoim nakładem drugą edycyą (wydanie) zrobił, ktora jednak dla licznych omyłek drukarskich, na sprzedaż przyiść nie mógła.

Dotąd bracia moi Szlązacy, języka polskiego, niemają innej historyi własnego kraju, ani wiadomości o sobie, o swej przeszłości i teraźniejszości (niemieckich dzieł w tym rodzaju pisanych, nie biorę tu na uwagę gdyż ich ziomkowie moi, języka tego nie znający, czytać nie mogą, ) zgoła żadnej wiadomości o życiu swych przodków i. t. d. nie posiadają. Uważałem przeto za wielką potrzebę, wystawić im takie dzieje.

Wziąłem sobie w tem względzie na wzór Pielgrzyma w Dobromilu. Jeden z najpoufalszych moich przyjacioł uczynił mnie bacznym, że dziełko moje temuć jest bardzo podobne, drugi, że Pielgrzyma w Dobromilu znacznie przypomina. Przyznam, że poniekąd tak, zdrugiej zaś strony Pielgrzym mój jest cale inny. Dokąd mowa o panowania książąt polskich idzie, niedało się wiele odmienić. Niechcę się zdobić czyjem pierzem, wolę przeto szczerze wyznać, że opisy stosowne z innych dziełek gdzie się dało, przybierałem, resztę zaś podług własnej wiadomości skreśliłem. Jeżeliby się dziełko to niedokładnie napisane bydź zdawało, jeżelibym się też gdziekolwiek potknął, albo jak Polacy mówią, poszkapił, nic to nie szkodzi; idzie tu o jakiekolwiek obznajomienic ziomkow moich z ich życiem upłynionem i jeszcze płynącem. Kto więcej potrafi, niechaj i wykona. —

WSTĘP

W Górnym Szląsku, niedaleko Wielkich Strzelec, na pewnem pustkowiu (*) należącem do wsi o pół mili odległej, mieszkał młynarz, nazwiskiem Rolnik, uczciwy i dobry gospodarz, mąż pobożny i spokojnego umysłu.

Osada jego w dosyć przyjemnem położeniu, miała swoje dogodności, grunta do niej należące, lubo po większej części piaszczyste, wydawały piękne żyto i wynagradzały szczodrze pracę około nich podjętą; łąki dostarczały siana dobrego na potrzeb domową i cokolwiek na sprzedaż.

Dosyć obszerny ogród, mający parkan ze słupiny, (**) lubo jeszcze miał mało szczepią (drzewek poprawnych), zagęszczony drzewami śliwkowemi, mieścił w sobie przeszło pięć dziesiąt ułów pszczół, oprócz których jeszcze rządny ten gospodarz w lasach obszernych przyległych, kilkanaście w barciach, to jest w dzieniach, czyli wydrążeniach w miernej wysokości w drzewach świerkowych, lub sosnowych wyrobionych, pszczoły utrzymywali. W lasach pobliskich miał wolność zbierania drzewa na opał potrzebnego i paszenia bydła swego, za co państwu swojemu niektóre powinności odbywać, a między temi corocznie psa młodego wychować musiał. Woda z rzeki Małejpanwie pędziła niemal ustawicznie młyn jego. Niesłyszano w tedy jeszcze o młynach Angielskich, które prostacy nasi diabelskiemi nazywają. Rólnik, a zwłaszcza, że sprawiedliwie każdemu oddawał, miał zawsze za nadto gości, którzy u niego ciągle mleć dali. Był on, oprócz wspomnionych dobrych przymiotów, człowiekiem nader pracowitym, zabiegliwym i sam się do każdej roboty szczerze dołożył i nigdy nie próżnował. Cieszył się stałem zdrowiem i żył z żoną swoją Zosią, która się o gospodarstwo domowe, o dzieci pięcioro i czeladź swoję, jak najlepiej starała, w najlepszej zgodzie i spokojności.

Jednego dnia, gdy już słońce zachodzić miało, wracał Rolnik od barci swoich z lasa do domu ścieszka udeptaną nad brzegiem rzeki, ktorą osłaniały gęste krzaki tarków, jarzębiny i kaliny z dojrzałemi swemi owocami.

Będąc w pół drogi, stanął pod dębem i zbierał do sakiew swoich żołądź, ktorą corocznie suszoną do apteki sprzedawał, używania jej zaś jako kawy w biegunkach i suchotach dzieci za lekarstwo doświadczył, a gdy się hojnie zdarzyła, (obrodziła), nią i swój czarny dobytek, trzodę chlewną, wypasał. Napełniwszy sakwy, myślał dalej do domu postępować, gdy właśnie usłyszał za sobą człowieka, pieśń nabożną przyjemnie śpiewającego. Oczekiwał nadchodzącego, a ten pozdrowił go z uprzejmością starodawnym chrześciańskim zwyczajem. Rolnik także odpowiedział mu uprzejmie.

Poszli obaj potem dalej, a Rolnik zapytał grzecznie podróżnego, kto on jest, skąd idzie i dokąd go Bóg, prowadzi? Na co ten odpowiedział. Byłem przez łat trzydzieści i pięć nauczycielem szkółki wiejskiej w powiecie Namysłowskim; pełniłem ściśle obowiązki stanu mojego, od mojej młodości jednak słabowity a od lat kilku ciągle chorobliwy i na duszność piersi cierpiący, zmuszony byłem, za zezwoleniem zwierzchności, urząd mój złożyć. Przez wielkie staranie i pomoc usilną dobrodziejów moich, pobieram teraz miesięcznie trzy talary pensyi. Miałem żonę dobrą, ale mi ona przed sześcią laty bez potomstwa umarła. Życzę sobie, strawić resztę dni moich w odpoczynku i cichości; ponieważ jednak z tak miernej pensyi wszystkich potrzeb życia, niechajby i najskromniejszego, opędzić nie można, chciałbym sobie w rodzinie mojej, bądź też i u obcych, za usługi jakowe przystojne, do których jeszcze siły moje wystarczą, przytułek jakowy znaleść, w miarę którychby mi przynajmniej bezpłatne pomieszkanie i opał dano, abym się o jakiekolwiek ofiary w zględem wsparcia mego nikomu naprzykrzać nie potrzebował. W przód zamierzyłym sobie jeszcze odprawić podróż przez część Górnego Szląska i odwiedzić dawnych dobrodziejów, znajomków i przyjaciół moich, albowiem rodowitym będąc Górno-Szlązakiem kocham lud ten szczerze, lubo on jest zwielu stron pogardzony i niesprawiedliwie oczerniony.

W drodze mojej dotąd odwiedziłem Kościoły od kilku wieków sławne. Byłem u Świętej Anny przy Oleśnie, na Jasnej Górze przy Częstochowie, w Lubeczku przy Lublińcu, a teraz zamyślam jeszcze nagórę S. Anny, ztamtąd do grobu Świętej Eufemii w Raciborzu, do Pschowa przy Rybniku, a zpowrotem do Piekar Niemieckich przy Bitomiu.

Dalej rzekł podróżny. Dzisiaj chciałbym jeszcze zaciągnąć na nocleg do Kielcy, abym mógł być w czas rano na Mszy Świętej w Kościele tamtejszym u Księdza staruszka, o którym to już tak wiele dobrego słyszałem.

Chciałbym też i oglądać w ogrodzie jego, pagórek, na którym poganie ofiary swoje czynili, niż w ojczyźnie naszej światło chrześciaństwa rozjaśniało.

Rolnik słuchał tej mowy pilnie, a wychodząc w pole otwarte, uchylił czapki i rzekł: oto przed nami młyn, który mi należy. Proszę u mnie przenocować. Do Kielcy jeszczeby trzeba iść godzinę. Już to za późno. Mógłbyś Pan łatwo zbłądzić i musiałbyś w lesie nocować, a tego nie potrzeba, gdyż nadto zbiegany jesteś. Nasz Ksiądz fararz zbudował przed kilką laty w bliskości kościoła wygodny dom, w którym chce życie swoje zakończyć, a który po śmierci jego, ma zostać na pomieszkanie dla ubogich. Może tam i dla Pana będzie przyjemne dożywotnie miejsce.

Poczciwy Rolnik wychwalał z wielkiem uniesieniem wieś swoję parafialną nad wszystkie inne, a zapewniał, że mieszkańcy jej za przykładem pasterza swego nader ludzkiemi i skrómnemi się stali, tak że jemu niezawodnie pomiędzy niemi lepiej, jak gdzieindziej, podobać będzie.

W tej rozmowie przyszli do młyna, właśnie gdy bydło z pola wracało, a młynarka gęsi, kaczki i kury zwoływała. Gospodyni przyjęła nieznajomego gościa mile i prosiła go siedzieć na ławce pod rozłożystą lipą przed domem stojącą, zaczem w izbie cokolwiek uprzątnie.

Dzieci młynarza, chociaż boso, przecież ochędoznie odziane, wybiegły, a patrząc nieśmiało na męża obcego, pod pobliską wierzbą cichuteńko usiadły.

Podróżny, czyli wędrownik, którego odtąd równoznacznem słowem, Pielgrzymem nazywać będziemy, przywołał ku sobie, miłym i łagodnym sposobem, dzieci gościnnego gospodarza i dał im z tłomaka (***) swojego kilka garści śliwek. Tym czasem wybiegła grzeczna młynarka i zaprosiła go do izby. Mąż oznajmił jej, że sobie pielgrzyma na nocleg zaprosił, i kazał żonie, aby mu co lepszego na wieczerzą przygotowała, aż on tymczasem o pościel wygodną dla niego się postara.

Poszedł sam do stodoły, przyniósł świeżej słomy, ustał ją w izdebce pobocznej porządnie, a żona podała mu z skrzyni czyste prześcieradło i poduszkę (płachtę i zagłówek) ón zaś przyniósł jeszcze czarny węgierski kożuch z komory.

Po chwili położyła gospodyni na stole lipowym, jak najczyściej umytym, chleb, ser i masło i prosiła przychodnia, aby sobie śmiało pozwolił, i niedał się prosić, zaczem wieczerza gotowa będzie. Niezadługo potem postawiła jagły i mleko. Dzieci, ośmieliwszy się powoli, zbliżyły się do pielgrzyma i odpowiadały mu pięknie na pytania do nich uczynione. Do stołu zasiadł gospodarz z familią i czeladzią swoją; proszono też i gościa do potrawy, osobno dla niego zgotowanej. Tenże zapewniał szczerem sercem, żeby się i Kartoflami z maślanką, co oni jeść mieli, chętnie kontentował, gospodarz jednak prosił go, usięść przy nich do misek dla niego zastawionych, mówiąc, że sam leż już był cokolwiek w kwiecie i myśli, że gościowi zawsze co lepszego dać należy, zaczem się domowi bez tego snadno obejść mogą.

Przed wieczerzą i po zakończeniu onejże zmówił gospodarz głośno: Ojcze nasz, Zdrowaś Marya i krótką stosowną modlitewkę, a za nim wszyscy domownicy pocichu mówili. Taki był ustawiczny obyczaj u młynarza, bo i ojciec jego tak czynił, diabła zaś nigdy nie wspomniał i wszelkiej klątwy się wystrzegał.

Po wieczerzy uklękły dzieci, złożyły ręce swoje a obróciwszy twarze ku obrazowi Trójcy przenajświętszej, przed którym wisiała lampka zapalona, mówiły, powoli pacierz, który im chłopak najstarszy głośno i zrozumiale przepowiadał.

Potem udał się każdy na spoczynek. Gospodarze poczciwi, czeladka porządna, pielgrzym w sumieniu swem nieskażony, wszyscy przez noc całą bardzo smacznie spali.

Nazajutrz, ledwie co dnieć saczęło, wstał gospodarz bez wszelkiego gruchu i wybierał się z domu. Pielgrzym, uczyniwszy Bogu dzięki, że kroki jego do tak dobrego domu nakierował, zerwał się z posłania swego a wszedłszy do izby mieszkalnej, uprzejmie dziękował młynarzowi za miłe przyjęcie i tak dobry nocleg. Młynarz zaś rzekł do niego. Chętnie ja przyjmuję do domu mego ludzi uczciwych, bo wiem dobrze, jak mi miło jest, kiedy i ja przyjęcie takowe u innych znajduję.

Wybieram się z ludźmi mojemi na łąkę, gdzie mi potrzeba, jeżeli Bóg łaskawy pogody udzieli, zebrać potraw już wysuszony. Nie jest w myśli mojej, abyśmy się tak mieli rozstać. Dziś będzie w kościele naszym Msza S. śpiewana, dopiero po godzinie dziewiątej. Chcę ja też być w kościele, a to się tam w wsi jeszcze rozmówimy i jak się spodziewam, dzisiaj się jeszcze nierozłączymy. Skoro słońce wschodziło, chciał pielgrzym iść dalej, aleć go młynarka przynaglała, aby garnuszek mleka na zagrzanie żołądka wypił.

Gdy pielgrzym podług życzenia swego Mszy S. wysłuchał, z fararzem czci godnym się poznał i z tego się wielce cieszył, że, co o nim słyszał, przesadzone nie było, lecz prawdą rzeczywistą, poszedł jeszcze i do nauczyciela tamtejszego, a wyszedłszy od niego, myślał już kroki swoje ku Jemielnicy obrócić, aby i tam kościoł wspaniały, byłego niegdyś Klasztoru Cystersów oglądać.

Pomyślał jednak na gospodarza, który mu właśnie w tedy drogę zabieżał i tak do niego prawił: Miałem ja z Księdzem fararzem względem Pana krótką umowę. Zezwolił chętnie na wolą i prośbę moje., więc teraz proszę powrócić ze mną na chwilkę wprzód do niego a potym, do domu mojego. Ta rzecz, jeżeli się podobać będzie, jest takowa. Posyłam ja dwoje starszych dzieci do szkoły i chcę i te drugie, skoro im należeć będzie, pilnie posyłać, aby się co dobrego nauczyły, żeby Boga znały i onego chwaliły, oraz dobrymi stały się ludźmi. Jednak dla odległości od wsi, z przyczyny złej drogi, w zimie śniegiem zawianej, lub lodami pokrytej, czasem dla wylewu wody i przez kawał gęstego lasu, nie zawsze do szkoły iść mogą.

Chciałbym przeto, aby oprócz szkoły i w domu, w naukach każdemu człowiekowi potrzebnych się ćwiczyły; bo niechcę należeć do tych ludzi, którzy się więcej o cielęta, jak o swoje dzieci starają.

Jeźli Wać Pan chcesz, zostań w domu moim, a ja, ile będzie można, pracę i starania jego będę chciał wynagrodzić. Z łaski Boga przez to nie zubożeję. Widzę i słyszę ja często, jako to inni wieśniacy z największą niechęcią dzieci swoje do szkoły posyłają; jako im książek potrzebnych kupić niechcą, a na gorzałkę nieszczęsną pieniędzy nie żałują; jako niechętnie sypkę (mierzywo) nauczycielowi dawają, ba, że i wiele takich jest, którzyby zamiast zbożem, plewami zbyć go chcieli.

Zgroza o tem mówić. Dzieje się to częstokroć sam i tam pomiędzy chrześcianami, którzy w kościołach od pasterzy duchownych o powinnościach swoich dosyć zrozumiałe ponauczenia otrzymują, a przecież lekkomyślnemi i niedbałemi zostają.

Ja nie umiem czytać ani pisać, bo się rodzice moi o to nie starali, ani też w tedy szkół tak dobrze jak teraz urządzonych nie było. Ile razy się jednak trafi, że do jakiego arędarza (propinatora, gorzalnika) lub karczmarza żydowskiego przychodzę, widzę że się dzieci jego po dworze nie tułają, ale się pilnie od rana, aż do wieczora uczą, a on im własnego nauczyciela utrzymuje, który, wziąwszy stół gotowy i wszelkie inne wygody z mytem razem, więcej ma, jak czasem biedny nauczyciel chrześciański od całej gminy pobiera, a o to wiele razy jeszcze Landrata krysowego (****) trudzić musi. W bliskości, chcąc przykładem mówić, mieszka żyd, który do trojga swych dzieci nauczyciela chowa, a jemu na rok 120 talarów płaci, stół porządny, pościel, opał, posługę, i stancyą daje, prócz tego znaczne podarunki mu czyni, zaczem niejeden nauczyciel, który się z 200 dziećmi trapić musi, ani tyle dochodu niema, ile prosty żołnierz Pruski rocznie skarb krajowy kosztuje. —

Pielgrzym zadziwił się nie mało nad temi słowami z ust rzetelnych pochodzącemi, a namyśliwszy się cokolwiek, podał młynarzowi prawą rękę i rzekł: głos boski przez was do serca mego mówi a tego mi słuchać należy. Gdy mnie tak mile przyjmujecie, chcę u was chętnie zostać. Szukałem troskliwie miejsca spokojnego. Myślę, że mi jest u was przeznaczone. Możebym nigdzie lepszych ludzi nie znalazł. Dacie mi izdebkę i mierne wyżywienie. Więcej od was nie żądam. Nie będę ja próżniakiem, ale niszczę jak najlepiej zaufanie wasze, które we mnie pokładacie. Dziatki wasze, ile czas i okoliczności pozwolą, do szkoły posyłać będziecie, aby tam nauki podług przepisów rządowych powszechnie dawane i szczególnie nauki religijne, przez księdza fararza udzielane, słyszały i do serc swoich przyjmowały.

Ja zaś, dopoki siły moje wystarczą, będę im dopomagać, a żeby im nauki te przyjemniejszemi się stały, będę im opowiadał dzieje Szląska naszego.

Niemożemy dziś wiedzieć, na co im się to przyda. Macie trzech synaczków. Pomiędzy nich młyna waszego podzielić nie możecie. Dwóch z nich może, gdy się siły ich duszne pomyślnie rozwiną, ulubią sobie wyższe nauki i obiorą sobie stany takowe, w których im nauki początkowe na zawsze mocnemi staną się zasadami. Dajże to, dobry Boże! Podźmy teraz dalej!

Powróciwszy do domu, oznajmił młynarz swój zamiar żonie, a ona na to z wielką chęcią przystała. Pielgrzym dał każdemu dziecięciu piękny obrazek i obiecał im wykład, co te obrazki znaczą. Dzieci polubiły go serdecznie i już to wszystkie ciągle przy nim bawić chciały.

(*) Tak nazywamy domy w lasach, lub polach osobno wystawione.

(**) Drzewo do ziemi jako palizady w kopowane a u wierchu żerdziami spojane.

(***) Mówią też u nas w Szląsku: tajstra, sakwa, torba.

(****) Radzcę ziemiańskiego, mówią Poznańczycy.

NAUKA PIERWSZA.

Dnia następującego prosiły dzieci, aby im pielgrzym, którego staraszkiem nazywać zaczęły, wykład obrazków uczynił. Pielgrzym zaś rzekł: dziatki kochane! nim wam obrazki wytłumaczę, pamiętajcie na to: że kto z Bogiem poczyna rzeczy, u niego bywa na pieczy; kto z Bogiem zaczyna, z Bogiem też kończy. Przybliżajcie się do Boga, a Bóg zawsze z wami będzie.

Najprzód tedy będziecie się ze mną modlić do Boga, od którego wszystko dobre pochodzi. Słyszałem ja, że już umiecie dobrze pacierz i co do niego należy. Nauczyli was tego rodzicy wasi, nie myślący tak, jako wiele innych lekkomyślnie czyni, ze dzieci swoich ani pacierza nienauczą, bo myślą, że dosyć czasu, gdy go się dopiero w szkole uczyć będą.

Po modlitwie wykładał pielgrzym dzieciom, co to znaczy, kiedy na sobie znak krzyża świętego czynią, mówiąc przytem słowa: W imię Ojca i Syna i Ducha świętego, Amen.

Dalej powiedział im, że pacierz, czyli modlitwa pańska, zaczynająca się słowami: Ojcze nasz, składa się z dwóch części; część zaś druga z siedmiu prośb, a te wykładał im, stosując się do pojęcia ich i umysłu ich dziecinnego.

Tak sobie też postępował z treścią pozdrowienia Anielskiego, czyli: Zdrowaś Marya, z wyznaniem Apostolskim czyli: Wierzę w Boga, z dziesięciorgiem Bożego przykazania i. t. d.

Chcąc przy obrazkach krótkim sposobem historyą Szląska opowiedzieć, tak zaczął.

Widzicie na drzwiach liczbę kredą napisaną. Ta liczba oznacza, wiele już lat upłynęło, jak się Zbawiciel nasz Jezus Chrystus narodził, który nas nauczył, jak się do Ojca naszego niebieskiego modlić mamy.

Nauka Jezusowa już była w wielu krajach rozkrzewiona, ale u nas, to jest w Szląsku naszym, który to kraj ojczyzną naszą nazywamy, a który wtedy do krajów Polskich należał, aż do roku 965 po Chrystusie, nauki tej świętej nieznano. Mieczysław pierwszy, z następców książęcia Piasta, z kołodzieja na trón polski wyniesionego, który nad Polską i Szląskiem szczęśliwie panował, a w Gnieźnie, jako mieście owoczesnem stołecznem państwa swojego mieszkał, przyjął za wolą Dąbrówki, małżonki swojej, księżniczki Czeskiej, roku 965 wiarę chrześciańską i starał się o jej rozkrzewienie w państwie swojem.

Zniosł on wszystkie święta, obrządki i uroczystości bałwanom (*) poświęcone, kazał też i bałwany skruszyć i swiątynie ich czyli miejsca lub gmachy gdzie nabozeństwo odprawiano, zburzyć. Działo się to dnia 7. Marca, w niedzielę, w którą w owych czasach poganie z miast i wsi boginią Marzannę wynosili a Dziewannę przynosili, kiedy teraz dzieci na pamiątkę z gajami zielonemi i przystrojpnemi chodzą.

Wroku tym założył Mieczysław I. w Szląsku pierwsze Biskupstwo we wsi Smogorzowie, niedaleko miasta Namysłowa.

Gotfryd, czyli Bogumił, rodem Włoch, był pierwszym Biskupem, który we wsi Krzyżownikach, przy Rychtalu, pierwszy krzyż Chrześciański wystawił a to, jako podanie niesie, na tem samem miejscu, gdzie teraz kościoł stoi.

Oprócz kościoła Biskupiego w Smogorzowie, założył katedry (tak się nazywają podobne kościoły) w Gnieźnie, w Krakowie, w Płocku, Lubuszu, Chełmnie, Kamieńcu, Kruświcy, Władysławiu i w Poznaniu, które bogato wyposażył. Umarł on 992. roku po narodzeniu Chrystusa Pana i jest pochowany z żoną swoją Dąbrowką w Poznaniu.

Bolesław, syn Mieczysława, Chrobrym zwany, co męża walecznego znaczy, był pierwszym królem Polskim. Polska była w tedy krajem bardzo obszernym, należały bowiem do niej, oprócz Szląska, kraje Pruskie, Pomerania, czyli: Pomorze, Luzacya, czyli: Lużyce a przez niejaki czas i Czechy. Polska zaś była w owych czasach cząsteczką wielkiego Słowian plemienia, którego ludy kraje dziś zupełnie, lub też po części zniemczałe, n. p. Meklenburg aż pod Hamburg, Branibór, (Brandenburg) wyspy Wolin, Rugią, większą część Saxonii aż pod Magdeburg, Diewin zwany, posiadały, a dzisiajsi potomkowie ich od morza Adryatyckiego aż do wnętrza Węgier, w Czechach, w Morawii i obszernej Rossyi mieszkają.

Kazimierz I. odzyskał orężem Szląsk, który byli Czesi zabrali.

Po nim panował w Krakowie Bolesław śmiały, który zabił Biskupa, Świętego Stanisława.

Bolesław III. rozpoczął wojnę z Cesarzem Henrikiem II. Obywatele Wielkiego Głogowa dawali mężny odpór nieprzyjacielowi, którego Bolesław na reszcie na Psim Polu pod Wrocławiem poraził. Sława króla tego, aż do najodleglejszych narodów się rozeszła.

Pomiędzy rycerzami z obcych krain, którzy na dworze Bolesława bawili, był też Duńczyk, to jest krajowiec zkrólestwa Danią zwanego, Piotr Włast, mąż roztropny i bardzo majętny.

Piotr Włast, jako wieść niesie, kościołow 77 murowanych i kilka klasztorów w Szlązku wystawił i hojnie wyposażył, co znaczy, że im tyle dóbr nadał, aby się z ich dochodów na potomne czasy bez cudzej pomocy utrzymać mogły.

Dzieci przysłuchiwały się bacznie. Nauczyciel ich przestał na chwilę i rzekł: Teraz i nadalej, gdy wam o miejscach lub narodach opowiadać będę, zawsze i do wyrozumienia lepszego, tłumaczenie i wykład o nich dołożę. Wiedzcież tedy: Poznań jest jedno znajdawniejszych i najsławniejszych miast Polskich a teraz głownem miastem Wielkiego księstwa Poznańskiego do państw Pruskich należącego. W tem to mieście siedział na stolicy Bolesław trzeci Chrobry, czyli walecznym zwany.

Polska, a zwłaszcza część dawniej monarchii, należy teraz pod rząd Cesarstwa Rossyiskiego. Czechy należą do Państwa Austryackiego, czyli Rakuskiego, a Kraków stanowi z małym okręgiem, pod opieką trzech sąsiednich monarchów, rzeczpospolitą krakowską.

Część dawnej Polski, pod imieniem, królestwa Galicyi, należy do krajów Austryackich. Na tem zakończył Pielgrzym pierwszą lekcyą, a żeby dzieciom zabawę pożyteczną i przyjemną sprawił, wziął je ze sobą i poszedł z niemi do lasa, grzyby zbierać, mówiąc:

"W tedy na grzyby chodzą, kiedy się zbierać godzą. "

Tłumaczył im, że przysłowie to tyle znaczy, że każda praca ma bydź w swoim należytym czasie wykonana. W lesie pokazywał im znaki, po których grzyby do użycia zdatne, czyli jadalne, od jadowitych rozeznać mogą.

Powiadał im także, jak wiele już ludzi przez używanie nieznajomych grzybów, w szaleństwo i choroby niebezpieczne w padli, a nawet i życiem przypłacili.

Z tej przyczyny, grzybów i bedłek, lubo znich wiele jeść można, z wielką ostrożnością zażywać należy. Wszystkie już niedogotowane szkodliwe, inne całkiem jadowite są, n. p. czartopłochy, mianowicie czerwony. Zażycie jego straszne czyni womity. Kurzejek jadowity, podobny do rydzów. Muchomor, czyli muchatka, którym muchy trują, jest trucizną dla ludzi i bydląt: zażyty przynosi utracenie zmysłów i śmierć. Psia bedłka i pieprzynek, pieprznik. Ostatni sprawuje wielki ból w żołądku i biegunkę. Do grzybów jadalnych liczemy: rydz, chrząszcz, pieczarka, gołąbek, jelonek, grzyb prawy, zielonka, surowiatki, i inne.

(*) Bałwan, posąg, figura zdrzewa, lub zkruszczu zrobiona, której się jako Bogu kłaniano i cześć dawano.

NAUKA DRUGA.

Na drugi dzień prześpiewał Pielgrzym dzieciom krótką pieśń i oznajmił im, że odtąd codziennie tę piosnkę, a za czasem i inne śpiewać będą. Czynił je przytem uważnemi, jak ptaki śpiewające, wdzięcznemi głosami pola i lasy rozweselają a jako sobie człowiek, najprzedniejsze stworzenie na ziemi — mowę i głos do śpiewania, za największy dar Boga poważać powinien, zwłaszcza, że tem głosem, dzieła Stwórcy swego, które rozumem swoim pojmuje; uwielbiać i za łaski i nieograniczóne dobrodziejstwa dziękować może. Przytoczył także, jak piękną rzeczą jest, kiedy człowiek, bądź w domu, w polu lub w kościele, mową macierzystą, jako mową serca, Boga chwali, a jak dziwacznie jest, kiedy w mowie jemu. nieznajomej, papudze podobny, chce śpiewać.

Przytem opowiadał im, jako rząd nasz o dobro powszechne i każdego z osobna pieczołowicie się starający, surowie zakazuje psować gniazda, lub z nich wybierać młode ptakom śpiewającym, z przyczyny ważnej, że ptaki takowe niemal żadnej szkody nie robią, owszem wiele robactwa, które w ogrodach szkodę nieobrachowaną sprawują, dla siebie i młodych pisklątek swoich na pokarm wytępiają.

Dzieci młynarza, które nauk piełgrzyma naszego słuchały, były, oprócz roczniej Barbarki, trzechletni Floryan, pięcioletnia Kasia, siedmioletni Michał i dziewięcioletni Andrzej.

Nim Pielgrzym naukę dalszą rozpoczął, chciał się przekónać, jeżeli ostatnie troje słuchaczy jego, cokolwiek od pierwszej lekcyi w pamięci zachowały.

Cieszył się, ze zadowolnieniem z ich odpowiedzi i pojęcia, a że Jędrzej najwięcej w pamięci zachował, kazał mu łagodnie, żeby swój obrazek pokazał. Na nim był wymalowany Święty Wojciech.

Wojciech Święty, rzekł Pielgrzym, urodził się r. 950 w Lubiku w Czechach, z rodziców szlachetnych. Ojciec jego, majętny, pobożny i cnotliwy, nazywał się Stawnik, posiadał znaczne włości, albo, jak w Szłąsku powiadają, dobra, między któremi i Glac, (po Czesku Kledzko) gdzie roku 905 pierwszy kościoł chrześciański wystawił.

Wojciech S. był biskupem w Pradze, mieście stołecznem ojczyzny swojej; lecz widząc, iż lud Czeski oddawał się szkaradnym zbrodniom (1) gardząc wszelkiem ojcowskim napomnieniom dotąd przez niego czynionem, za dozwoleniem Papieża, udał się w kraje. Polskie, aby lud pobratymczy, to jest: język jego ojczysty rozumiejący, wiary chrześciańskiej nauczał. W roku 995 przybył do Opola, na ów czas jeszcze małej osady ze zamkiem warownym i opowiadał tam na pagórku, gdzie teraz kościoł pod imieniem jego, niegdyś Dominikański, stoi, ewangelią świętą. Na miejscu, gdzie miał kazanie, stanęła kaplica na cześć Najświętszej Panny Maryi, której on był osobliwym czcicielem, tak że na jej wysławienie pieśń: "Boga-Rodzica" ułożył.

Kościołek ten, jako pierwszy podobno chrześciański w tamtejszej okolicy, był przez Urbana drugiego Biskupa w Smogorzowie poświęcony. Zachowała się aż do dziś dnia pamięć o podroży tej Apostolskiej Wojciecha Świętego w tradycyi, czyli ustnem podaniu, u rodaków naszych.

W Dobrodzieniu przy studzience, gdzie mąż ten Święty także kazał, stoi figura jego, do której mieszczanie corocznie z kościoła parafialnego w dzień S. Wojciecha z processyą wychodzą. Miał on być i we wsi przy Oleśnie, Wojciechowem nazwanej, w Lubszy w powiecie Lublinieckim i Radzionkowie, w powiecie Bitomskim z kąd śię do Krakowa udał, gdzie w rynku kościołek na pamiątkę jego wystawiony.

Z Polski udał się S. Wojciech do Węgier i opowiadał tam słowo Boże Hunnóm, narodowi nieokrzesanemu, niedawno z Azyi przybyłymu.(2) Lecz, gdy i tam rozpoczęto śledztwo, po naszemu podszukiwanie, z powodu rzucenia się na osobę jego, opuścił kraj ten, nie złorzecząc, ale błogosławiąc prześladowników i najeżdników swoich.

Stawając zaś po dródze, prawie w każdej wiosce na ktorą trafił, nauczał Polaków. Z niewolony prośbami najusilniejszemi księcia Mieczysława, przyjął urząd arcybiskupstwa Gnieźnieńskiego.

Biskup ten świętobliwy, gorliwy o rozmnożenie nauki chrześciańskiej, opuścił stolicę Gnieźnieńską i zostawiwszy na swojem miejscu Radzyna, brata swego, od łacinników Gaudencyuszem zwanego, udał się do ziemi Pruskiej. Tam go 23. Kwietnia r. 997, gdy mszą S. przy Fiszhausen odprawiał, Prusacy, światłu chrześciaństwa jeszcze niesprzyjający, zabili i ciało jego porąbali.

Bolesław, książę Polski, wykupił ciało męczennika z rąk pogańskich i dał je umieścić w Trzemesznie, w klasztorze kanoników regularnych S. Augustyna, później zaś przeprowadził je z uroczystością wielką do kościoła katedralnego w Gnieźnie, gdzie aż dotychczas spoczywa.

Powrócimy teraz do historyi naszej.

Syn namienionego Bolesława, pierwszego króla Polskiego, Mieczysław II., gnuśnym nazwany, niedobrze rządził, dla tego też kraje przez Ojca nabyte, utracił, co przyczyną było, że kraj do wielkiego nieładu, (nieporządku) przyszedł. Po śmierci jego trwało kilkoletnie bezkrólewie, czyli rząd bez króla, w którym to czasie Czesi wielką część Polski spustoszyli.

Kazimierz I., syn Mieczysława gnuśnego, przywrócił porządek w kraju, i katedrę, która w Smogorzowie 75, w Byczynie (teraz w powiacie Kluzborskim) lat 11 była, do Wrocławia przeniosł.

Po nim panował Bolesław II. śmiały; Władysław I., brat tego Bolesława, następca jego, Bolesław III. podzielił państwo swoje pomiędzy synów swoich (*) Władysław II., jako najstarszy, otrzymał ziemię krakowską, Szląsk, Pomorze i inne jeszcze. Nie długo panował, bo usiłując owładnąć kraje braci swoich, gdy mu się to nie udało, w obce kraje ujść musiał. Dopiero gdy umarł, otrzymali trzej synowie jego Szląsko, albo jak Polacy pospolicie mówią: Szląsk.

Z tej, lubo krótkiej historyi, pamiętajcie sobie, dziatki moje kochane, co Wojciech Swięty, gdy ziomkowie (3) jego nauk i napomnień zbawiennych słuchać nie chcieli, dla obcych czynił — jako na żadne trudności nie zważał, aby tylko obowiązkom stanu swojego zadosyć uczynił. Zważcie sobie przytem, jako człowiek dobry od złych wiele cierpieć musi; chrześcian prawdziwy jednak wszystko cierpliwie i bez szemrania znosi a to z miłości ku Jezusowi, który mówi: "Miłujcie waszych nieprzyjacieli, czyńcie dobrze tym, którzy was nienawidzą a módlcie się za tych, którzy was prześladują i obrażają. (U Mateusza Św. R. 5. w. 44. )

Wićdzcie też przytem, że Prowincya Prus dzieli się na Prussy wschodnie i zachodnie a że miasta stołeczne kraju tego, w którym Fryderyk, Elektor 4) Brandenburski, jako pierwszy król Pruski koronacyą odprawił i księżtwo Pruskie do godności królestwa podniósł, nazywa się Królewiec, po niemiecku Königsberg.

Pomerania jest częścią królestwa Pruskiego, leży nad morzem Bałtyckiem, do którego Odra, największa rzeka Sżląska naszego, w trzech odnogach, pod nazwami: Świna, Dwina i Pijana, wpływa. Lud tamtejszy, jako zabytek dawnych mieszkańców Słowiańskich, zepsutą polszczyzną mówiący, (5) Kaszubami nazywają.

Brandenburg, od Sżląska na północ łeżący, prowincyą, czyli część państw królestwa Pruskiego tworzący, jest dosyć obszernym krajem, w którym znajduje się miasto stołeczne, czyli rezydencya króla, Berlin, dawniej Borolinem zwane. Nareszcie poznajcie, jak to jest nieprzystojną i niegodziwą rzeczą, gdy sobie bracia dziedzictwo po rodzicach pozostałe wydzierają, kłótnie wszczynają, lub o nie spory sądowne prowadzą.

Teraz odezwał się młynarz do żony swojej. "Zosio! jako żyw byśmy tego nie słyszeli, gdyby się ten uczciwy panaczek nie był do domu naszego dostał. "

Jak często bawiliśmy włoczęgów, którzy się tu trafiali, kiedy tylko co prawić umieli, chociaż to nie wiele wart było.

Teraz się rzeczy prawdziwych do wóli nasłuchać możemy. Łaska to Pana Boga, a i za to mu serdecznie dziękujmy, bo mi się tak widzi, że dzieci nasze wielki pożytek z tego mieć będą.

(*) Wzmianka o tych monarchach jest poniekąd powtorzeniem z nauki pierwszej.

Koniec wersji demonstracyjnej.

NAUKA TRZECIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NAUKA CZWARTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NAUKA PIĄTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NAUKA SZÓSTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NAUKA SIODMA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NAUKA ÓSMA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NAUKA DZIEWIĄTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NAUKA DZIESIĄTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NAUKA JEDENASTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NAUKA DWUNASTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NAUKA TRZYNASTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NAUKA CZTERNASTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NAUKA PIĘTNASTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NAUKA SZESNASTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAKOŃCZENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SPIS ZNACZNIEJSZYCH OMYŁEK DRUKARSKICH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej