Emil Zola

PIENIĄDZ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V    

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

SŁOWNICZEK TERMINÓW GIEŁDOWYCH

PIENIĄDZ

Emil Zola

I

Jedenasta wybiła właśnie na giełdzie, gdy Saccard wszedł do biało-złotej sali restauracji. Champeaux, której oba wysokie okna wychodzą na plac. Szybkim spojrzeniem przebiegł szeregi stolików, przy których tłoczyli się zaaferowani goście i wydał się zaskoczony nie widząc twarzy, której szukał.

Ponieważ mijał go akurat zapędzony kelner obładowany półmiskami, rzucił pytanie:

— Czy pana Huret jeszcze nie było?

— Nie, proszę pana, jeszcze nie.

Wtedy Saccard zdecydował się; usiadł przy zwolnionym właśnie przez jakiegoś klienta stoliku, we framudze jednego z okien. Sądził, że się spóźnił, i podczas gdy zmieniano nakrycie, spoglądał przez okno, śledząc bacznie przechodniów. Nawet gdy nakryto już na nowo, nie zamówił na razie niczego, lecz przez chwilę wpatrywał się w plac jaśniejący wesołym blaskiem pierwszych dni majowych. W tej godzinie południowego posiłku plac był niemal pusty: pod kasztanami pokrytymi zielenią świeżą i delikatną, ławki stały wolne; na postoju wzdłuż żelaznych sztachet, od jednego do drugiego ich krańca, ciągnął się sznur dorożek, a omnibus przychodzący z Bastylii zatrzymywał się przy budce kontrolerskiej na rogu skwerku, nikt jednak nie wysiadał, ani nie wsiadał. Słońce padało prostopadle, kąpiąc w swoich promieniach gmach giełdy wraz z kolumnadą, dwoma posągami i szerokimi schodami, u których szczytu na razie stała tylko we wzorowym porządku armia krzeseł.

Saccard, odwróciwszy się, dostrzegł przy sąsiednim stoliku maklera giełdowego, Mazaud. Wyciągnął do niego rękę.

— Kogo widzę! Dzień dobry!

— Dzień dobry! — odparł makler, z roztargnieniem oddając uścisk dłoni.

Mazaud, drobiny, bardzo żywy przystojny brunet, odziedziczył niedawno, w trzydziestym drugim roku życia, urząd maklerski po jednym z wujów. Wydawał się bez reszty pochłonięty rozmową ze swoim współbiesiadnikiem, otyłym jegomościem o rumianej, wygolonej twarzy, słynnym Amadieu, którego cała giełda wielbiła od czasu pamiętnej spekulacji na akcjach kopalni Selsis. Gdy walory te spadły do piętnastu franków.i gdy każdego nabywcę traktowano jak szaleńca, ulokował w nich cały swój majątek, dwieście tysięcy franków, na los szczęścia, bez kalkulacji ani namysłu, powodowany uporem tępego szczęściarza. Dzisiaj, kiedy dzięki odkryciu rzeczywistych i bogatych żył kruszczu kurs akcji przekroczył tysiąc franków, zarabiał na tym interesie około piętnastu milionów; w ten sposób bezmyślna operacja, za którą wtedy należało go było zamknąć, stawiała go w szeregu wybitnych talentów finansowych. Kłaniano mu się nisko, a zwłaszcza zasięgano jego rad. Zresztą nie dawał już więcej zleceń, zaspokojony . jakby, spoczywając odtąd na laurach swego jedynego i legendarnego przebłysku geniuszu. Mazaud musiał niewątpliwie marzyć o zdobyciu w nim klienta.

Saccard, nie zdoławszy uzyskać od Amadieu nawet uśmiechu, pozdrowił siedzących razem przy przeciwległym stoliku trzech znajomych spekulantów: Pilleraulta, Mosera i Salmona.

— Dzień dobry! Co słychać?

— Jakoś idzie... Dzień dobry!

Z ich strony również wyczuł chłód, prawie niechęć. A przecież Pillerault, bardzo wysoki, bardzo chudy, o gwałtownych ruchach i z nosem ostrym, jak klinga szabli, w kościstej twarzy błędnego rycerza, odznaczał się zazwyczaj poufałością gracza, który do godności zasady podniósł karkołomność, twierdząc, iż zawsze staczał się w katastrofy, ilekroć usiłował myśleć. Była to bujna natura zwyżkowca przewidującego zawsze zwycięstwo; w przeciwieństwie do niego Moser, niski człowieczek o żółtej cerze, ciężko chory na wątrobę, biadolił nieustannie, dręczony ciągłymi obawami jakichś kataklizmów. Salmon natomiast, wybitnie przystojny mężczyzna, dzielnie zmagający się z nadchodzącą pięćdziesiątką, dumny ze swej okazałej, czarnej jak atrament brody, uchodził za niezwykle tęgi umysł. Nigdy się nie odzywał, odpowiadał jedynie uśmiechami, nie wiedziano, ani jak gra, ani czy w ogóle gra; a sposób, w jaki słuchał, tak silne wywierał wrażenie na Moserze, że ten bardzo często, zwierzywszy mu się z jakiegoś zamiaru, biegł zmieniać dane już zlecenie, zbity z tropu jego milczeniem.

Wśród tej okazywanej mu ogólnie obojętności, Saccard kończył przegląd sali, obejmując ją rozgorączkowanym i wyzywającym spojrzeniem. Wymienił jeszcze tylko ukłon z wysokim młodzieńcem, siedzącym trzy stoliki dalej,- pięknym Sabatanim, Lewantyńczykiem o pociągłej i smagłej twarzy, którą rozświetlały wspaniałe czarne oczy, lecz którą szpeciły złe, niepokojące usta. Uprzejmość tego młodzika ostatecznie go zirytowała: skompromitowany gracz, usunięty z jakiejś zagranicznej giełdy, jeden z owych tajemniczych ulubieńców kobiet, który nie wiadomo skąd wziął się zeszłej jesieni na rynku paryskim, a którego widział już przy robocie jako figuranta zamieszanego w jakiś krach bankowy, i który teraz odzyskiwał stopniowo zaufanie parkietu i kulisy układnymi manierami i niestrudzoną uprzejmością w stosunku do najbardziej nawet skompromitowanych.

Przed Saccardem stanął kelner.

—— Co pan każe podać?

— Ach!... Cokolwiek, może jakiś kotlet, szparagi. Następnie, przywoławszy odchodzącego kelnera, zapytał:

— Czy pan Huret ma pewno nie był tu przede mną i nie wyszedł już?

— Z całą pewnością nie, proszę pana!

W takiej oto sytuacji znalazł się teraz, po klęsce, która w październiku zmusiła go raz jeszcze do likwidacji wszystkiego, do sprzedania pałacyku w parku Monceau i wynajęcia mieszkania: tylko ludzie pokroju Sabataniego kłaniali mu się jeszcze, a gdy wchodził do restauracji, w której niegdyś królował, nie odwracały się już wszystkie głowy, nie wyciągały wszystkie ręce. Był wytrawnym graczem, nie żywił urazy po tej ostatniej, skandalicznej i katastrofalnej aferze z placami, z której z trudem udało mu się wynieść własną skórę. Ale cała jego istota zaczynała pałać żądzą odwetu i nieobecność Hureta, który przyrzekł uroczyście, że będzie tu już o jedenastej, by zdać mu sprawę z rezultatu zabiegów, jakich podjął się u jego brata Rougona, triumfującego podówczas ministra, wzmagała jego złość głównie ma tego ostatniego. Cóż, Huret, uległy poseł, kreatura wielkiego człowieka, był tylko pośrednikiem. Ale czyż podobna, aby Rougon, on, który mógł wszystko, opuszczał go w ten sposób? Nigdy nie był dobrym bratem. To, że pogniewał się na niego po ostatniej katastrofie, że jawnie z nim zerwał, aby samemu się nie skompromitować, to było wytłumaczalne: ale czyż od sześciu miesięcy nie powinien był przyjść mu po kryjomu z pomocą? A teraz, czyż będzie .miał serce odmówić mu ostatniego poparcia, o jakie prosił go przez osobę trzecią, nie śmiąc iść doń osobiście, obawiając się jakiegoś wybuchu wściekłości, któremu dałby się może porwać? Wystarczy, by powiedział jedno słowo, a postawi go z powrotem na nogi, rzucając mu do stóp cały ten podły i wielki Paryż.

— Jakie wino podać szanownemu panu? — zapytał kelner.

— Wasze zwykłe bordeaux.

Saccard, który nie czując głodu, zaprzątnięty myślami, zapomniał o stygnącym kotlecie, podniósł oczy widząc jakiś cień przesuwający się po obrusie. Był to Massias, krępy, rumiany chłopak, remizjer tkwiący wiecznie w tarapatach materialnych, który z cedułą giełdową w ręce prześlizgiwał.się między stolikami. Poczuł się dotknięty widząc, jak Massias bez zatrzymania się mija go, by podejść z cedułą do Pilleraulta i Mosera. Zajęci ożywioną rozmową, obaj spekulanci zaledwie rzucili aa nią roztargnione spojrzenie: nie, nie zamierzali dać żadnego zlecenia, może innym razem. Massias, nie śmiąc zagadnąć słynnego Amadieu, pochylonego nad sałatką z homara i rozmawiającego półgłosem z Mazaudem, wrócił do Salmona, który wziął cedułę, długo ją studiował, a następnie oddał bez słowa. Sala ożywiała się. Nowi remizjerzy wpadali co chwila, trzaskając drzwiami. Wymieniano na odległość głośne uwagi, gorączka spekulacyjna rosła z każdą minutą. A Saccard, którego spojrzenia kierowały się nieustannie ku oknu, widział, jak i plac również zapełniał się powoli napływającymi pojazdami i pieszymi, podczas gdy na błyszczących od słońca stopniach giełdy pojawiały się pojedyncze czarne plamy — ludzie.

— Mówię wam — odezwał się zbolałym tonem Moser — że te wybory uzupełniające z 20 marca są objawem nader niepokojącym... Znaczy to, że cały Paryż przeszedł dziś na stronę opozycji.

Ale Pillerault wzruszył tylko ramionami. Garnot i Garnier-Pages, dwóch posłów więcej na ławach lewicy, cóż to mogło mieć za znaczenie?

— To tak jak ze sprawą księstw — ciągnął dalej Moser. — Grozi ona poważnymi komplikacjami... Oczywiście! Możecie się sobie śmiać! Nie twierdzę bynajmniej, że należało wypowiedzieć wojnę Prusom, by przeszkodzić im w utuczeniu się kosztem Danii, ale można to było jakoś załatwić... Tak, tak, kiedy wielcy zaczynają pożerać małych, nigdy nie wiadomo, na czym to się skończy... A jeżeli chodzi o Meksyk...

Pillerault, który miał właśnie jeden ze swych dni szampańskiego humoru, przerwał mu głośnym wybuchem śmiechu.

— No nie, mój drogi, niechżeż nam pan nie zawraca głowy swoimi obawami o Meksyk... Meksyk to będzie chkiibna karta naszej historii... Skąd, u licha, wpadło panu na myśl, że Cesarstwo ma być chore? Czyż rozpisana w styczniu pożyczka; na trzysta milionów franków nie została  przeszło piętnastokrotnie pokryta? To oszałamiający sukces!... Słuchaj pan! Spotkamy się za trzy lata, w sześćdziesiątym siódmym roku, na otwarciu Wystawy Powszechnej, którą cesarz postanowił właśnie zorganizować.

— Powiadam wam, sytuacja jest opłakana! — powtórzył z rozpaczą w głosie Moser.

— A daj nam pan. święty spokój! Sytuacja jest świetna! Salmon spoglądał to na jednego, to na drugiego, uśmiechając się z właściwą sobie nieprzeniknioną miną. Saccard zaś, przysłuchując się im, przyrównywał do swoich własnych trudności ów kryzys, w który zdawało się wkraczać Cesarstwo. On raz jeszcze znalazł się pod wozem: czyżby i to Cesarstwo, którego był tworem, miało, podobnie jak on, zbankrutować, staczając się nagle z wyżyn świetności w otchłań nędzy? Och, od dwunastu lat kochał i bronił ten ustrój czując, iż żyje w nim pełnią życia, wzrasta, czerpie zeń soki, niczym drzewo, którego korzenie trafiły na odpowiedni dla siebie gwint! Gdyby jednak brat chciał wyrwać go z tego gruntu, gdyby miano wyrzucić go z szeregów tych, którzy pienią się bujnie na żyznej glebie uciech, to niechaj wszystko zginie porwane wirem wielkiej katastrofy czyhającej u kresu szaleńczych orgii!

Czekał teraz na zamówione szparagi, ogarnięty falą wspomnień, myślą nieobecny na sali, gdzie z każdą chwilą wzrastał tumult. W szerokim lustrze wiszącym naprzeciwko dostrzegł swoje odbicie; zdumiało go ono. Wiek nie pozostawiał śladów na jego drobnej postaci; mimo pięćdziesiątki wyglądał co najwyżej na trzydzieści osiem lat, zachował młodzieńczą szczupłość i żywość. Z biegiem lat nawet jego śniada i zapadła marionetkowa twarz o spiczastym nosie, i małych błyszczących oczkach wyprzystojniała jakby, nabrała wdzięku owej nieprzemijającej młodości, tak zwinnej, tak ruchliwej, przy gęstych jeszcze włosach, w których nie przeświecała ani jedna nitka siwizny. I natrętnie wracały wspomnienia; przypominał sobie swoje przybycie do Paryża nazajutrz po zamachu stanu, ów zimowy wieczór, gdy wylądował na bruku paryskim, bez grosza w kieszeni, zgłodniały, dręczony żądzą niezaspokojonych apetytów. Ach, te pierwsze chwile, kiedy nie rozpakowawszy nawet kuferka wybiegł w zdartych butach i poplamionym palcie na ulice Paryża, czując potrzebę rzucenia się w wir tego miasta, by je podbić! Od owego wieczora niejednokrotnie sięgał szczytów, przez ręce jego przepłynęła rzeka milionów, nigdy jednak fortuna nie stała się jego niewolnicą, rzeczą własną, którą się rozporządza, którą trzyma się pod kluczem, żywą, namacalną. Zawsze kłamstwo, fikcja zamieszkiwały jego kasy, skąd złoto zdawało się wyciekać jakimiś niewiadomymi szczelinami. I teraz oto znowu znalazł się na bruku, jak w owej odległej chwili startu, równie młody, równie zgłodniały, ciągle nienasycony, dręczony stale tą samą potrzebą uciech i podbojów. Zakosztował wszystkiego i nie zaspokoił głodu, nigdy bowiem, jak mu się wydawało, nie miał okazji ani czasu, by dostatecznie głęboko wgryźć się w ludzi i rzeczy. W obecnej chwili szczególnie dotkliwie odczuwał swoją niedolę: znalazł się na bruku w położeniu gorszym aniżeli wchodzący w życie młodzieniec, któremu otuchy dodawałyby złudzenia i nadzieje. I ogarniało go gorączkowe pragnienie rozpoczęcia wszystkiego na nowo, by wszystko na nowo zdobyć, by wznieść się wyżej niż kiedykolwiek dotąd, postawić wreszcie swą stopę zwycięzcy na podbitym mieście. Zdobyć na koniec nie kłamliwą fasadę bogactwa, ale solidny gmach fortuny, prawdziwe królestwo złota na tronie z pełnych worków!

Głos Mosera, który dał się na nowo słyszeć, ostry i przenikliwy, wyrwał na chwilę Saccarda z jego rozmyślań.

— Wyprawa meksykańska kosztuje, jak dowiódł tego Thiers, czternaście milionów miesięcznie... I zaiste trzeba być ślepym, aby nie widzieć, że większość w parlamencie jest zachwiana. Jest ich teraz trzydziestu paru na lewicy. Sam nawet cesarz rozumie, że władza absolutna staje się niemożliwa, występuje bowiem jako rzecznik wolności.

Pillerault przestał już odpowiadać, zadowalając się pogardliwym, szyderczym uśmiechem. '

— Tak, wiem, rynek wydaje się wam solidny, interesy idą świetnie. Ale poczekajcie końca!... Widzicie, w Paryżu zbyt wiele zburzono i zbyt wiele odbudowano. Ogromne roboty publiczne wyczerpały oszczędności. A co się tyczy potężnych banków, które wydają się wam tak doskonale prosperujące, to niech tylko jeden z nich runie, a zobaczycie, jak wszystkie po kolei zaczną plajtować... Nie mówiąc o tym, że lud zaczyna się ruszać. To Międzynarodowe Stowarzyszenie Robotników, które założono niedawno, by polepszyć byt warstw pracujących, mnie osobiście mocno przeraża. We Francji istnieje jakaś opozycja, jakiś ruch rewolucyjny, który wzmaga się z każdym dniem. Powiadam wam, owoc jest zrobaczywiały od wewnątrz. Wszystko diabli wezmą.

Słowa te wywołały hałaśliwy protest. Ten przeklęty Moser ma chyba znów atak wątroby. On jednak, mówiąc, nie spuszczał oka z sąsiedniego stolika, gdzie wśród ogólnego rozgwaru Mazaud i Amadieu nie przerywali cichej pogawędki. Powoli ta długotrwała rozmowa zaczęła budzić niepokój całej sali. Co mieli sobie do powiedzenia ci dwaj, że tak długo szeptali? Amadieu dawał niewątpliwie jakieś zlecenia, przygotowywał jakąś nową bombę. Od trzech dni krążyły niepokojące pogłoski o robotach sueskich. Moser przymrużył oczy i również ściszył głos.

— Czy wiecie, Anglicy chcą podobno przeszkodzić robotom w Suezie. Może dojść do wojny.

Tym razem potworność wiadomości wstrząsnęła nawet Pilleraultem. To nie do wiary; nowina obiegła w lot wszystkie stoliki, nabierając mocy niewątpliwego faktu. Anglia wysłała ultimatum z żądaniem natychmiastowego zaprzestania robót. Amadieu oczywiście o tym tylko rozmawiał z Mazaudem, polecając mu sprzedać wszystkie swoje „Suezy". W powietrzu przesyconym tłustymi wyziewami, wśród wzrastającego brzęku przesuwanych półmisków rozległ się szmer przerażenia. I w tym momencie ogólne poruszenie dosięgło szczytu wskutek nagłego wejścia pomocnika maklera, małego Flory, młodzieńca o delikatnej twarzy okolonej gęstą ciemną brodą. Szybkim krokiem, z plikiem kartek w ręce, podszedł do swego szefa i oddając je szepnął mu coś do ucha.

— W porządku! — odparł krótko Mazaud, układając kartki w swoim notesie. I dodał, wyciągając zegarek: — Wkrótce dwunasta! Powiedz pan Berthierowi, żeby na mnie czekał. I pan też niech tam będzie i pójdzie po depesze.

Gdy Flory odszedł, Mazaud podjął rozmowę z Amadieu, wyciągnął z kieszeni inne jeszcze kartki i położył je na obrusie obok talerza; co chwila jakiś wychodzący klient pochylał się nad nim w przejściu i mówił mu parę słów, które ten zapisywał szybko, między dwoma kęsami, ma kawałku papieru. Fałszywa pogłoska, pochodząca nie wiedzieć skąd, zrodzona z niczego, olbrzymiała niczym chmura gradowa.

— Pan sprzedaje, nieprawdaż? — zapytał Moser Salmona.

Lecz bezgłośny uśmiech tego ostatniego był tak zagadkowy, że zaniepokoił Mosera, który zaczynał teraz wątpić w to ultimatum angielskie, nie wiedząc nawet; że sam je wymyślił.

— Ja kupuję, ile się da! — stwierdził Pillerault z pyszałkowatą zuchwałością gracza bez metody.

Saocard, ze skroniami pulsującymi upojeniem gry, potęgowanym przez ten burzliwy koniec posiłku w ciasnej salce, zdecydował się wreszcie zjeść swoje szparagi, wściekły znowu na Hureta, na którego przestał już liczyć. Od wielu tygodni on, tak skory zazwyczaj do podejmowania szybkich decyzji, wahał się szarpany wątpliwościami. Zdawał sobie dobrze sprawę z naglącej konieczności przyobleczenia nowej skóry i marzył początkowo o życiu całkiem innym, na jakimś wysokim stanowisku w administracji lub polityce. Dlaczegóż by parlament nie miał doprowadzić go, podobnie jak brata, do rady ministrów? Spekulacji zarzucał przede wszystkim ciągłą niepewność, ogromne sumy równie szybko tracone jak wygrywane: nigdy nie miał na własność prawdziwego miliona, bez żadnych długów. I w tej godzinie rachunku sumienia powiadał sobie, iż zbytnio może powodował się namiętnościami, by wyjść zwycięsko z tej walki o pieniądz, która wymaga tyle zimnej krwi. To tłumaczyłoby, dlaczego po tak niezwykłym życiu, na przemian w luksusie i niedostatku, wychodził spłukany, spalony z tych dziesięcioletnich zawrotnyc spekulacji placami nowego Paryża, spekulacji, na których tylu innych, mniej obrotnych, porobiło kolosalne majątki. Tak, może mylił się w ocenie swoich prawdziwych uzdolnień, może odniósłby natychmiastowy sukces w rozgrywkach politycznych dzięki swojej aktywności, swojej żarliwej wierze. Wszystko miało zależeć teraz od odpowiedzi brata. Jeżeli ten odepchnie go, wtrąci ponownie w otchłań ażiotażu, wtedy niech się dzieje, co chce: to trudno. Zdecyduje się na to wielkie przedsięwzięcie, o którym dotąd nikomu jeszcze nie wspominał, na ten zawrotny interes, o którym przemyśliwał od tygodni, a którego ogrom przerażał jego samego, zdolny był bowiem wstrząsnąć światem bez względu na to, czy skończy się powodzeniem, czy też krachem.

Pillerault zwrócił się głośno do Mazauda:

— Skończyliście już ze Schlosserem?

— Tak — odparł makler — ogłoszenie dziś jeszcze będzie wywieszone... Go robić, to nie należy do przyjemności, ale dostałem jak najbardziej niepokojące informacje i pierwszy cofnąłem mu kredyt. Od czasu do czasu trzeba zrobić porządek.

— Słyszałem — wtrącił Moser — że pańscy koledzy, Jacoby i DeIarocque, grubo na tym wpadli.

Makler machnął niewyraźnie ręką.

— Cóż! Gdzie drwa rąbią, tam wióry lecą... Ten Schlosser należał prawdopodobnie do jakiejś bandy i teraz wyjedzie po prostu, by żerować na giełdzie berlińskiej czy wiedeńskiej.

Saccard przeniósł wzrok na Sabataniego, przypadek wyjawił mu bowiem jego tajemną spółkę ze Schlosserem: obaj uprawiali znany proceder, grając jeden na zwyżkę, a drugi na zniżkę tych samych walorów; ten, który tracił, dostawał po prosta część zysków wspólnika i znikał. Ale młody człowiek płacił spokojnie rachunek za wykwintne śniadanie, które właśnie spożył. Następnie, z pieszczotliwym wdziękiem człowieka Wschodu skrzyżowanego z Włochem, podszedł uścisnąć dłoń Mazauda, którego był klientem. Pochyliwszy się, dał mu jakieś zlecenie, które ten zapisał na kartce.

—  Sprzedaje pewno swoje „Suezy" — szepnął Moser. I chory z niepokoju, nie mogąc powstrzymać się, zapytał głośno: — Panie! Co pan myśli o Suezie?

Gwar głosów przycichł, wszystkie głowy przy sąsiednich stolikach odwróciły się. Pytanie wyrażało narastający niepokój. Ale Amadieu, który zaprosił Mazauda po to tylko, by polecić mu jednego ze swoich bratanków, nie poruszył się nawet, nie mając nic do powiedzenia; makler zaś, którego zaczynały już dziwić otrzymywane zewsząd zlecenia sprzedaży, pokręcił tylko głową z nawyku zawodowej dyskrecji.

— Suez? Stoi doskonale! — oświadczył właściwym sobie śpiewnym akcentem Sabatiani, który przed wyjściem zboczył nieco z drogi, by z uprzedzającą grzecznością uścisnąć dłoń Saccarda.

I Saccard pozostał przez chwilę pod wrażeniem dotyku tej dłoni, tak miękkiej, tak bezwładnej, niemal kobiecej. Niepewny jeszcze, jaką drogę ma obrać, jak przebudować swoje życie, uważał wszystkich tutaj zgromadzonych za zwykłych oszustów. Ach, gdyby go do tego zmuszono, jakżeż chętnie przydusilby ich, oskubał, tych drżących ze strachu 'Moserów, pyszałkowatych Pilleraultów, tych Salmonów

O głowie pustej jak tykwa i tyh Amadieu, którzy powodzeniu zawdzięczali opinię geniuszów. Na nowo zabrzęczały talerze i szklanki, głosy stawały się ochrypłe, drzwi trzaskały coraz głośniej, wszyscy chcieli jak najszybciej znaleźć  się tam, na giełdzie, w razie gdyby miał nastąpić krach akcji sueskich. Wyglądając przez okno, Saccard widział na środku placu, zatłoczonego pojazdami i pieszymi, zalane słońcem stopnie giełdy, upstrzone teraz jakby mrowiem insektów ludzkich, wytwornie na czarno odzianych mężczyzn, którzy zapełniali stopniowo kolumnadę; a za Ogrodzeniem pojawiło się kilka niewyraźnych postaci kobiecych spacerujących pod kasztanami.

Nagle, w momencie gdy napoczynał zamówiony przed chwilą ser, jakiś gruby głos kazał mu podnieść głowę.

— Bardzo cię przepraszam, mój drogi, ale nie mogłem przyjść wcześniej.

Był to wreszcie Huret, Normandczyk z Calvados, o ociężałej i szerokiej twarzy chytrego wieśniaka, który przybierał pozory naiwności i prostoduszności. Kazał natychmiast podać sobie cokolwiek, jakieś danie mięsne z  jarzyną.

— A więc? — zapytał osdhle Saccard, całą siłą hamując gniew. Ale tamten nie spieszył się, spoglądał na Saccarda z właściwą sobie ostrożnością i przebiegłością. Następnie, zaczynając jeść, pochy lił się ku niemu i rzekł przyciszonym głosem:

— A więc widziałem wielkiego człowieka... Tak, dziś rano, u niego... Och, był dla ciebie bardzo życzliwy, niezwykle życzliwy!

Umilkł, wychylił duży kieliszek wina i wziął do ust kartofel.

— No i?

— No i, mój drogi... Gotów jest zrobić dla ciebie wszystko, co w jego mocy, wynajdzie ci jakieś bardzo dobre stanowisko, ale nie we Francji... Na przykład posadę gubernatora w którejś z naszych kolonii, w jednej z bogatych kolonii. Byłbyś tam panem, udzielnym księciem.

Sacoard pobladł.

— Nie, to chyba żarty, kipisz chyba ze mnie... Dlaczego nie każe mnie od razu deportować?... Ach tak, więc chce się mnie pozbyć. Niech się ma na baczności, bo mogę w końcu stać się dla.niego naprawdę niewygodny!

Huret, z pełnymi ustami, mówił pojednawczo:

— Ależ uspokój się, chcemy tylko twojego dobra, pozwól nam działać.

— To znaczy mam dać się usunąć?... Tak?... Słuchaj, przed chwilą mówiono tutaj, że Cesarstwo dopełni niebawem miary swoich błędów. Istotnie, wojna włoska, Meksyk, postawa wobec Prus. Słowo honoru, to święta prawda!... Robicie tyle głupstw i szaleństw, że ciała Francja powstanie, aby wyrzucić was na zbity łeb.

Deputowany, wierna kreatura ministra, zatrwożył się, zbladł i rozglądając się wokoło szepnął:

— Przestań, przestań, na Boga, nie mogę tego słuchać... Rougon to porządny człowiek, dopóki on jest u władzy, nic nam nić grozi... Nie, nie mów nic więcej, nie doceniasz go, chcę ci to wyraźnie powiedzieć.

Saccard przerwał mu gwałtownie, mówiąc zduszonym głosem przez zaciśnięte zęby:

— Doskonale, kochaj go sobie, warzcie razem swoje piwo... Krótko mówiąc, będzie mnie popierał tutaj, w Paryżu, czy też nie?

— W Paryżu? Nigdy!

Bez słowa Saccard wstał, zawołał kelnera, by uregulować rachunek, a Huret, który znał jego napady gniewu, z całym spokojem połykał dalej wielkie kęsy chleba i nie zatrzymywał go w obawie wywołania skandalu. Ale w tym właśnie momencie na sali dał się słyszeć szmer podniecenia.

Na progu stanął Gundermiann, król bankierów, władca giełdy i świata, sześćdziesięcioletni mężczyzna, którego ogromna łysa głowa o mięsistym nosie i okrągłych, wypukłych oczach wyrażała wielki upór i znużenie. Nigdy nie chodził na giełdę, a nawet umyślnie nie posyłał tam oficjalnego przedstawiciela; nigdy również nie jadał w publicznych lokalach. Od czasu do czasu jedynie zdarzało mu się, jak tego dnia, wstąpić do restauracji Champeaux, gdzie siadłszy przy stoliku kazał podać sobie po prostu szklankę vichy. Cierpiąc od dwudziestu lat na żołądek, żywił się wyłącznie mlekiem.

Natychmiast cały personel zakrzątnął się pospiesznie, by przynieść szklankę wody, a wszyscy goście przycichli. Moser wpatrywał się z bałwochwalczą miną w tego Człowieka, który znał wszelkie tajemnice, który zsyłał wedle swej woli zwyżkę lub zniżkę, podobnie jak Bóg zsyła pioruny. Sam Pillerault nawet, wierzący jedynie w niepokonalną potęgę miliarda, kłaniał mu się nisko. Było wpół do (pierwszej i Mazaud, który pożegnał się już pośpiesznie z Amadieu, zawrócił, skłonił się z uszanowaniem przed bankierem, zaszczycającym go niekiedy jakimś zleceniem. Również i wielu innych giełdziarzy, zbierających się już do wyjścia, zatrzymało się teraz i otoczyło tego boga, chyląc przed mm kornie głowy; stojąc wśród stolików pokrytych zaplamionymi obrusami, patrzyli ze czcią, jak drżącą dłonią ujmował szklankę wody i podnosił ją do bezkrwistych warg.

Niegdyś, spekulując placami w okolicy Monceau, Saccard miał kilka drobnych nieporozumień, a nawet jakiś poważniejszy zatarg z Gundermannem. Ci dwaj ludzie, jeden namiętny i żądny uciech, drugi wstrzemięźliwy i kierujący się chłodną logiką, nie mogli dojść do porozumienia. Toteż Saccard, rozwścieczony do reszty triumfalnym wejściem bankiera, zmierzał już ku drzwiom, gdy ten go przywołał: .— A więc to prawda, drogi przyjacielu? Wycofuje się pan z interesów?... Jako żywo, dobrze pan robi, tak będzie lepiej.

Słowa te były dla Saccarda jak smagnięcie biczem. Wyprostował swoją drobną figurkę i rzucił tonem stanowczym, ostrym jak cięcie szpady:

— Zakładam bank o kapitale dwudziestu pięciu milionów i zamierzam wkrótce wybrać się do pana.

To mówiąc wyszedł, pozostawiając za sobą gwarną salę, gdzie wszyscy cisnęli się ku drzwiom, by nie spóźnić się na otwarcie giełdy. Ach, gdybyż raz wreszcie mu się powiodło, gdybyż zdołał raz jeszcze pognębić tych ludzi, którzy odwracali się od niego, i zmierzyć się z owym królem złota, a może nawet powalić go kiedyś! Nie był zdecydowany na puszczenie w ruch swojego wielkiego interesu i sam dziwił się własnej odpowiedzi, do której zmusiła go sytuacja. Ale czyż mógł próbować szczęścia gdzie indziej, teraz, gdy brat go opuszczał, a ludzie i rzeczy ranili, pchając go na nowo w wir walki, podobnie jak rannego byka zapędza się siłą na arenę!

Przez chwilę stał roztrzęsiony na skraju chodnika. O tej porze dnia życie całego Paryża zdaje się skupiać na tym centralnym placu, położonym między ulicami Montmartre i Richelieu, które niczym dwie nabrzmiałe arterie niosą tłumy. Z ulic krzyżujących się na czterech narożnikach placu płynęły nieprzerwanie potoki pojazdów, torując sobie drogę wśród zgiełkliwego wiru przechodniów. Bez przerwy dwa szeregi dorożek na postoju wzdłuż sztachet łamały się i prostowały na nowo, a na ulicy Vivienne wiktorie remizjerów wydłużały się zwartą linią, nad którą, górowali stangreci z lejcami w dłoniach, gotowi na pierwsze skinienie zaciąć konia. Stopnie i perystyl gmachu czarne były od mrowia surdutów, a z kulisy urzędującej pod zegarem i już czynnej dochodziła wrzawa podaży i popytu, szum przypływu i odpływu fali spekulacji, który zagłuszał pomruk miasta. Przechodnie odwracali głowy, opanowani pożądaniem, zdjęci strachem przed tym, co tam się dokonywało, przed ową tajemnicą operacji finansowych dostępną nielicznym tylko umysłom francuskim, tajemnicą owych nagłych, niewytłumaczalnych ruin i fortun, rodzących się w zamęcie gwałtownej gestykulacji i barbarzyńskich wrzasków. On zaś, stojąc nad brzegiem rynsztoka, ogłuszony dalekim gwarem, potrącany przez tłum śpieszących ludzi, snuł raz jeszcze marzenie o królestwie złota, w tej dzielnicy będącej centrum wszelkich namiętności, gdzie codziennie od pierwszej do trzeciej giełda bije niczym olbrzymie serce.

Od czasu swego bankructwa nie odważył się jednak pokazać na giełdzie; i tego dnia również zraniona ambicja, pewność, że potraktowano by go tam jak zwyciężonego, nie pozwalała mu przekroczyć jej progu. Podobny kochankom wygnanym z alkowy kobiety, której po- żądają bardziej jeszcze, choć jej złorzeczą, wracał tam stale wiedziony jakąś fatalną siłą; pod rozmaitymi pretekstami krążył  wokół kolumnady, przemierzając ogród, spacerowym krokiem przechadzając się w cieniu kasztanów. Na tym pełnym kurzu skwerku, bez trawników ani kwiatów, gdzie między publicznymi ustępami a kioskami gazeciarzy roił się mieszany tłum podejrzanych spekulantów, a na ławkach siedziały kobieciny z gołymi głowami, karmiące niemowlęta, Saccard spacerował na pozór bez celu, podnosząc jednak co chwila wzrok, czatując, wyobrażając sobie z wściekłością, że przeprowadza oblężenie tego gmachu, że opasuje go coraz to ciaśniejszymi kręgi, by pewnego dnia wkroczyć doń jako zwycięzca.

Wszedłszy od prawej strony w cień drzew, naprzeciw ulicy Bankowej, wpadł od razu na małą giełdę zdeprecjonowanych walorów, na „Błotniaków", jak nazywano z pogardliwą ironią tych handlarzy starzyzną, którzy na wietrze i błocie deszczowych dni ustalają kursy akcji zmarłych towarzystw. Widać tam było nieprawdopodobne zbiorowisko typowych, nosów, pochylonych ku sobie jak nad żerem, hałaśliwy tłum niechlujnych Żydów, o tłustych, świecących twarzach, ostrych profilach drapieżnych ptaków, wrzeszczący zajadle gardłowymi głosami, jak gdyby chcieli pożreć się wzajemnie. Saccard mijał ich już, wtem dostrzegł nieco na uboczu tęgiego mężczyznę, który oglądał pod światło rubin, podnosząc go delikatnie w górę grubymi brudnymi palcami.

— Dobrze, że pana widzę, Busch!... To przypomina mi, że wybierałem się do pana.

Busch, który prowadził kantor na rogu ulic Feydeau i Vivienne, niejednokrotnie oddawał mu cenne usługi w trudnych okolicznościach. Badając czystość wody drogiego kamienia, trwał w zachwycie, przechylał ku górze swoją płaską twarz o wielkich szarych oczach, których blask był jak gdyby przygaszony ostrym światłem; na szyi miał jak zawsze biały krawat skręcony w sznurek, a kołnierz kupionego na tandecie surduta, niegdyś bardzo pięknego, ale teraz wytartego i poplamionego, zachodził mu aż pod spłowiałe włosy, które opadały rzadkimi i niesfornymi kosmykami z wyłysiałej czaszki. Jego kapelusz, wyrudziały od słońca, spłukany ulewnymi deszczami, pamiętać musiał bardzo odległe czasy.

Wreszcie zdecydował się zstąpić z obłoków na ziemię.

— Ach, to pan Saccard! Wybrał się pan na mały spacerek w te strony.

— Tak... Chodzi mi o list w języku rosyjskim, list od pewnego bankiera rosyjskiego osiadłego w Konstantynopolu. Przyszło mi na myśl, że pański brat mógłby go przetłumaczyć.

Busch, który bezwiednym i pieszczotliwym, ruchem obracał dalej w prawej ręce rubin, wyciągnął lewą, mówiąc, że tego jeszcze wieczora prześle mu gotowe tłumaczenie. Ale Saccard wyjaśnił, że chodzi tylko o kilka wierszy.

— Przyjdę osobiście i pański brat przeczyta mi to na poczekaniu. Rozmowę przerwało nadejście potężnej, grubej niewiasty, pani

Mechaki, dobrze znanej wszystkim bywalcom giełdy, jednej z owych nieszczęsnych, opanowanych namiętnością gry kobiet, która maczała swe tłuste palce we wszelkiego rodzaju podejrzanych aferach. Twarz jej, jak księżyc w pełni, nabrzmiała i czerwona, o malutkich niebieskich oczkach, małym nosie tonącym w zwałach tłuszczu i wąskich ustach, z których wydobywał się cienki dziecięcy głosik, zdawała się wypływać spod fioletowego kapelusza, związanego pod brodą amarantowymi wstążkami; a potężny biust i wydęty brzuch rozsadzały zieloną alpakową suknię, zaszarganą i pożółkłą ze starości. W ręce trzymała staroświecką torbę z czarnej skóry, olbrzymią i głęboką jak walizka, z którą nigdy się nie rozstawała. Tego dnia torba wypchana, naładowana aż po brzegi, ciągnęła ją w dół, upodabniając do pochyłego drzewa.

— No, nareszcie! — zawołał Bustih, który widocznie na nią czekał.

— Przynoszę papiery otrzymane właśnie z Vendome.

— Doskonale! Chodźmy do mnie... Nic tu po nas dzisiaj. Saccard spojrzał niepewnie na wielką skórzaną torbę. Wiedział, że

niechybnie muszą do niej trafić zdeprecjonowane walory, akcje upadłych towarzystw, na których spekulują jeszcze „Błotniaki", akcje pięćsetfrankowe kupowane po dwadzieścia, a nawet dziesięć su, w mglistej nadziei nieprawdopodobnej poprawy kursu, lub też — jako złodziejski towar — w bardziej praktycznym celu odprzedania ich z zyskiem nieuczciwym bankrutom, pragnącym usprawiedliwić swoje pasywa. W śmiertelnych zapasach finansowych Mechainowa była jak kruk ciągnący za armią; gdy tylko powstawało jakieś towarzystwo, jakiś wielki dom bankowy, pojawiała się natychmiast, wraz ze swoją torbą, węsząc trupy nawet w szczęśliwych dniach triumfalnych emisji i powodzenia; wiedziała bowiem, że klęska jest nieunikniona, że nadejdzie dzień masakry, a wtedy na pobojowisku usłanym trupami za bezcen zbierać będzie można walory w krwi i błocie. Saccarda, który rozmyślał stale o swoim wielkim przedsięwzięciu bankowym, przejął lekki dreszcz; ogarnęło go złe przeczucie na widok tej torby, tej trupiarni zdeprecjonowanych walorów, do której zgarniane są wszelkie śmieci wymiatane z giełdy.

Ponieważ Busch wraz ze starą zbierał się do odejścia, Saccard zatrzymał go jeszcze pytaniem:

— A więc mogę wstąpić, mogę być pewien, że zastanę pańskiego brata?

Oczy Żyda złagodniały wyrażając pełne niepokoju zdziwienie.

— Brata? Ależ oczywiście! A gdzież on ma być!

— W takim razie, do zobaczenia wkrótce!

Po ich odejściu Saccard wolnym krokiem ruszył dalej wzdłuż drzew, w kierunku ulicy Notre-Dame-des-Victoires. Jest to najbardziej ruchliwa strona placu, pełna sklepików i warsztatów rzemieślniczych, o złotych szyldach płonących w słońcu. Markizy powiewały nad balkonami a w oknie jednego z hotelików stała w niemym zachwycie jakaś, rodzina z prowincji. Odruchowo podniósł głowę, spojrzał na nich i uśmiechnął się, gdyż ich bezmyślny zachwyt utwierdził go w pokrzepiającym przekonaniu, że w zapadłych prowincjach nie zbraknie nigdy akcjonariuszy. A za jego plecami trwała ciągle wrzawa giełdy, ten szum odległego przypływu, ścigając go niczym groźba zalewu, przed którym nie zdoła ujść.

Po chwili zatrzymało go nowe spotkanie.

— Go się stało, Jordan, pan na giełdzie! — zawołał Saccard, ściskając dłoń wysokiego, ciemnego młodzieńca, o małych wąsikach i stanowczym, energicznym wyrazie twarzy.

Jordan, syn bankiera z Marsylii, który popełnił był samobójstwo wskutek nieszczęśliwych spekulacji giełdowych, od dziesięciu łat tłukł się po bruku paryskim, dzielnie zmagając się ze skrajną nędzą, opanowany namiętną miłością do literatury. Jego kuzyn, zamieszkały w Plassans, gdzie poznał Rougonów, polecił go niegdyś Saccardowi, kiedy w pałacyku w parku Monceau zbierał się jeszcze cały wpływowy Paryż.

— Na giełdzie! Nigdy! — odparł młody człowiek, robiąc gwałtowny ruch ręką, jak gdyby pragnął odegnać tragiczne wspomnienie ojca. Potem, uśmiechając się na nowo, dodał: — Wie pan zapewne, że się ożeniłem... Z dawną przyjaciółką z lat dziecięcych. Zaręczono nas, gdy byłem jeszcze bogaty, a potem ona uparła się i, mimo że zostałem bez grosza, chciała wyjść za mnie.

— Oczywiście, przecież otrzymałem zawiadomienie o ślubie .— odparł Saccard. — I wyobraź pan sobie, że niegdyś łączyły mnie stosunki handlowe z pańskim teściem, panem Maugendre, gdy prowadził jeszcze swoją fabryczkę brezentów w La Villette. Przypuszczam, że musiał zrobić na niej ładny majątek.

Rozmowa toczyła się w pobliżu jednej z ławek; Jordan przerwał na chwilę, by przedstawić mu tęgiego, niskiego jegomościa o wyglądzie wojskowego, który siedział na ławce i z którym gawędził przed nadejściem Saccarda.

— Kapitan Ghave, wuj mojej żony... Moja teściowa, pani Maugendre, która pochodzi z Marsylii, jest z domu Ghave.

Kapitan wstał, a Saccard skłonił się. Znał z widzenia tę apopłektyczną postać o szyi jakby zesztywniałej od wojskowego kołnierza; był to jeden z owych drobnych spekulantów grających na gotówkę, których codziennie spotkać tu było można niezawodnie między pierwszą a trzecią. Drobna to gra, przynosząca pewny niemalże zysk w wysokości piętnastu, dwudziestu franków, który trzeba realizować w trakcie tego samego zebrania giełdowego.

Tłumacząc swoją obecność w tym miejscu, Jordan dorzucił z dobrodusznym uśmiechem:

— Mój wuj to zapamiętały gracz. Czasami, przechodząc. tędy, zatrzymuję się, aby uścisnąć mu dłoń.

— Co robić, u licha! — wykrzyknął naiwnie kapitan. — Na tej rządowej pensji można zdechnąć z głodu.

Saccard, który cenił wytrwałość i odwagę młodzieńca, zapytał go, jak wygląda jego kariera literacka. I Jordan, z nowym błyskiem radości, opowiedział mu, że urządził się skromnie na piątym piętrze przy alei Clichy, Maugendreowie bowiem, którzy nie mieli zaufania do poety i wyobrażali sobie, że bardzo wiele uczynili godząc się na małżeństwo, nic im nie dali pod pretekstem, że córka odziedziczy po ich śmierci cały majątek, nietknięty i zaokrąglony jeszcze oszczędnościami. Nie, literatura stanowczo nie dawała chleba; miał gotowy projekt powieści, ale nie znajdował czasu na jej napisanie i z konieczności zaczął parać się dziennikarstwem, gdzie robił wszystko, od codziennych kronik aż do sprawozdań sądowych, a nawet rubryki wypadków.

— Jeżeli uda mi się zmontować wielki interes, który projektuję — rzekł Saccard — będę może pana potrzebował. Niech pan zajdzie kiedyś do mnie.

Pożegnawszy się skręcił na tyły giełdy. Tutaj nareszcie odległa wrzawa — ujadanie gry — przycichła, przechodząc w niewyraźny szmer tonący w szumie ulicznym. Z tej strony również stopnie zalane były ludźmi; ale gabinet maklerów, o czerwonych obiciach widocznych przez wysokie okna, izolował od hałasu głównej sali kolumnadę, gdzie wytworni i bogaci spekulanci siedzieli wygodnie w cieniu, jedni samotnie, inni w małych grupkach, przekształcając ten rozległy perystyl pod gołym niebem w rodzaj klubu. Owe tyły giełdy przypominały jakby tyły teatru z wejściem dla aktorów; mroczną i względnie spokojną uliczkę Notre-Dame-des-Victoires zajmowały w całości różne handelki winne, kawiarnie, bary i knajpki, w których kłębiła się przedziwnie mieszana, specyficzna klientela. Szyldy zdradzały zatrutą roślinność pieniącą się bujnie nad brzegami tej wielkiej pobliskiej kloaki: towarzystwa ubezpieczeniowe, o mocno podejrzanej sławie, bandyckie dzienniki finansowe, spółki, banki, agencje, kantory wymiany, całe mnóstwo skromnych jaskiń zbójeckich gnieżdżących się w sklepikach lub na antresolach wielkości dłoni. Na chodnikach, środkiem jezdni, wszędzie snuły się jakieś typy podobne zaczajonym na skraju lasu rozbójnikom.

Zatrzymawszy się wewnątrz ogrodzenia, Saccard spoglądał właśnie w górę na drzwi gabinetu maklerów bystrym spojrzeniem, wodza, który bada od każdej strony położenie fortecy, nim przypuści do niej szturm, gdy jakiś postawny jegomość wychodzący z pobliskiej knajpki przeszedł ulicę i zbliżył się z niskim ukłonem.

— Dzień dobry panu! Czy nie ma pan przypadkiem czegoś dla mnie? Porzuciłem ostatecznie Credit Mobilier i szukam jakiejś posady.

Był to Jantrou, dawny profesor, który wskutek jakiejś mętnej historii przeniósł się z Bordeaux do Paryża. Ten mimo przedwczesnej łysiny przystojny jeszcze mężczyzna, o gęstej czarnej brodzie, wykształcony zresztą, inteligentny i sympatyczny, musiał opuścić uczelnię i, zdeklasowany, wylądował w dwudziestym ósmym roku życia na giełdzie, gdzie od dziesięciu lat wycierał wszystkie kąty jako remizjer, pracuj. jąc jedynie na zaspokojenie swoich nałogów. Dzisiaj, całkiem już łysy, rozpaczał jak dziewka, której zmarszczki grożą utratą zarobku, i ciągle jeszcze czekał na sposobność zrobienia kariery i majątku.

Saccard, widząc jego uniżoność, przypomniał sobie z goryczą układność Sabataniego, którego spotkał u Chamipeaux: to fakt, do znajomości z nim przyznają się teraz tylko skompromitowani i wykolejeńcy. Mimo wszystko jednak cenił żywą inteligencję Jantrou i zdawał sobie dobrze sprawę z tego, że najodważniejsze oddziały tworzy się ze straceńców, ludzi gotowych na wszystko, bo wszystko mają do zdobycia, a nic do stracenia. Toteż zwrócił się do niego z dobroduszną uprzejmością:

— Posada — powtórzył. — Hm! Coś się może znajdzie. Niech pan wstąpi do mnie któregoś dnia.

— Ulica Saint-Lazare, nieprawdaż?

— Tak, Saint-Lazare. Kiedyś przed południem.

Stali chwilę rozmawiając. Jantrou ciskał gromy na giełdę, powtarzał z zawiścią człowieka pechowego w swoich szachrajstwach, że trzeba być łajdakiem, aby dojść tutaj do czegoś. Stanowczo skończył z giełdą, chciał próbować szczęścia gdzie indziej, wydawało mu się, że przy swoim uniwersyteckim wykształceniu i znajomości ludzi mógłby zrobić karierę w administracji. Saccard potakująco kiwał głową.

Gdy opuściwszy skwerek szli chodnikiem w kierunku ulicy Brongniart, zwrócił ich uwagę ciemny powóz z wytwornym zaprzęgiem, stojący w głębi tej uliczki, przodem ku Montmarfcre. Dostrzegli kobiecą, główkę, która dwukrotnie ukazała się w oknie powozu i szybko zniknęła, podczas gdy plecy stangreta tkwiły wysoko na koźle, nieruchome jak głaz. Nagle głowa wychyliła się na dłużej, spoglądając z widoczną niecierpliwością w tył, w stronę giełdy.

— Baronowa Sandorff! — mruknął Saccard.

Była to oryginalna, ciemnowłosa głowa o czarnych oczach, płonących pod sinymi powiekami, twarz namiętna, o krwistych wargach, którą szpecił jedynie zbyt długi nos. Wydawała się bardzo piękna, przedwcześnie jak na swoje dwadzieścia pięć lat dojrzała, podobna bachantce wystrojonej przez najprzedniejszych krawców Cesarstwa.

— Tak, baronowa! — powtórzył Jantrou. — Widywałem ją niegdyś, panną jeszcze, w domu jej ojca, hrabiego de Ladricourt. Cóż to był za wściekły gracz! A jaki brutalny w obejściu! Każdego ranka wstępowałem do niego po zlecenia giełdowe i któregoś dnia o mało mnie nie pobił. Toteż nie żałowałem go, gdy — straciwszy majątek wskutek nieszczęśliwych spekulacji — zmarł nagle trafiony apopleksją... Mała musiała wtedy zdecydować się na poślubienie starszego od niej o trzydzieści pięć lat barona Sandorff, radcę ambasady austriackiej, którego dosłownie opętała swoimi ognistymi spojrzeniami.

— Wiem o tym — odparł krótko Saccard.

Głowa baronowej cofnęła się ponownie w głąb powozu. Niebawem jednak wyjrzała znowu i wykręcając szyję, z większą jeszcze niecierpliwością spoglądała w kierunku odległego placu.

— Ona też gra, nieprawdaż?

— Och, jak zwariowana! Gdy tylko grozi jakiś kryzys, można ją spotkać tutaj, ukrytą w powozie, skąd śledzi kurs akcji, robiąc nerwowo notatki i dając zlecenia... O, patrz pan! Czekała widocznie na Massiasa, który zmierza właśnie w jej kierunku.

Istotnie, Massias, trzymając w ręku cedułę, biegł ile sił w krótkich nogach; dojrzeli go, jak wsparty łokciami o drzwiczki powozu, wsunąwszy głowę do wnętrza, konferował długo z baronową. Usunęli się na bok nie chcąc, aby przyłapano ich na szpiegowaniu, i widząc wracającego biegiem remizjera, zawołali go. Massias, obejrzawszy się, by sprawdzić, czy zakręt ulicy kryje go dostatecznie, zatrzymał się zdyszany, z wesołą, choć nabiegłą krwią twarzą, o wielkich, przejrzystych jak u dziecka, niebieskich oczach.

— Co im się stało! — zawołał. — „Suez" leci na łeb. Gadają o wojnie z Anglią. Wszyscy zaniepokojeni do żywego tą pogłoską, która diabli wiedzą, skąd się wzięła... To niesłychane, wojna! Kto, u licha, mógł wymyślić tę plotkę? Chyba że wzięła się sama z siebie... Słowem, grom z jasnego nieba!

Jantrou mrugnął porozumiewawczo.

— Dama stale bierze?

— Och, jak szalona! Właśnie niosę Nathansohnowi jej zlecenia. Saccard, który dotąd słuchał w milczeniu, wtrącił głośno:

— Prawda, słyszałem, że Nathansohn wszedł do kulisy.

— To bardzo miły chłopak! — oświadczył Jantrou. — Wart, by mu się powiodło. Byliśmy razem w Credit Mobilier... Ale on wybije się z pewnością, jest przecież Żydem. Jego ojciec, Austriak, jest — zdaje się — zegarmistrzem w Besancon... Wzięło go to pewnego pięknego dnia, tam, w Credit Mobilier, gdzie przyjrzał się z bliska wszystkim tym sztuczkom. Powiedział sobie, że to nic trudnego, wystarczy wynająć pokój i otworzyć kantorek; no i otworzył kantorek... A panu jak się powodzi, pasnie Massias?

— Szkoda gadać! Zna pan przecież tę robotę; i ma pan rację, trzeba być Żydem; inaczej nic z tego nie wyjdzie; nie ma się smkałki i prześladuje człowieka pech... Pieski zawód! Ale trudno, zaczęło się, trzeba ciągnąć. Zresztą, imam jeszcze dobre nogi, więc nie tracę nadziei.

I śmiejąc się pobiegł dalej. Opowiadano, że był synem lyońskiego sądownika, którego usunięto z urzędu; po zniknięciu ojca i on również, wylądował na giełdzie, porzuciwszy nie ukończone studia prawnicze.

Saccard i Jantrou wolnym krokiem zawrócili w kierunku ulicy Brongniart: zastali tam jeszcze powóz baronowej, lecz szyby były podniesione, tajemniczy pojazd wydawał się pusty, a woźnica coraz bardziej, rzekłbyś, nieruchomiał, w miarę jak przedłużało się to oczekiwanie, trwające niekiedy aż do ogłoszenia ostatniego kursu.

— Ona jest diablo podniecająca — oświadczył brutalnie Saccard. — Rozumiem starego barona.

Jantrou zaśmiał się znacząco.

-Och! Baron od dawna podobno ma jej dosyć. Powiadają, że

jest bardzo skąpy... Toteż wie pan, z kim ona żyje ostatnio, żeby płacić swoje rachunki, bo zyski z gry nigdy nie wystarczają?

— No?

— Z Delcambre'em.

— Co! z Delcambre'em, prokuratorem generalnym! Z tą wiecznie skrzywioną chudą tyką!... Ach, chciałbym kiedyś widzieć ich razem!

I obaj rozweseleni, podekscytowani, pożegnali się energicznym uściskiem dłoni, przy czym Jantrou przypomniał jeszcze Saccardowi, że wkrótce pozwoli sobie go odwiedzić.

Saccarda, gdy tylko został sarn, wchłonęła na nowo głośna wrzawa giełdy, dochodząca uporczywie z oddali niczym huk powracającego przypływu. Skręciwszy w kierunku ulicy Vivienne, znalazł się w tej części placu, która wskutek braku kawiarni wydaje się surowa. Minął Izbę Handlową, pocztę, wielkie agencje reklamowe, coraz bardziej ogłuszony i rozgorączkowany, w miarę jak zibliżał się znowu przed główną fasadę; doszedłszy do punktu, skąd mógł objąć ukośnym spojrzeniem perystyl, zatrzymał się, jakby nie chcąc zamykać tego kręgu, którym coraz ciaśniej opasywał kolumnadę, zakończyć tego z pasją podjętego okrążenia. W miejscu gdzie chodnik rozszerzał się, wrzało, kwitło bujne życie: publiczność wypełniała kawiarnie, w ciastkarni nie było jednego wolnego miejsca, tłum gromadził się przed wystawami, zwłaszcza przed witryną złotnika, gdzie jarzyły się wspaniałe srebra. Z ulic krzyżujących się na czterech narożnikach placu napływał wezbrany potok dorożek i pieszych, tłocząc się w bezładnej plątaninie; stacja omnibusów pogarszała jeszcze ten zamęt, a pojazdy remizjerów, ciągnące się wzdłuż chodnika, od jednego do drugiego krańca ogrodzenia, tarasowały przejście. Saccard jednak nie spuszczał oka z wysokich stopni giełdy, gdzie w pełnym słońcu gęsto czerniły się surduty. Następnie przeniósł wzrok w górę, na kolumnadę, ku zbitej masie tworzącej czarne kłębowisko rozświetlone zaledwie bladymi plamami twarzy. Wszyscy stali, nie widać było krzeseł, a istnienia siedzącej pod zegarem kulisy domyślić się było można jedynie po wrzeniu, gwałtowności gestów i słów, od których drżało powietrze. Na lewo widniała spokojniejsza grupa bankierów zajmujących się arbitrażami, transakcjami wekslowymi i czekami angielskimi, przez którą przedzierał się nieprzerwanie ogonek ludzi wchodzących do telegrafu. Dalej, aż po boczne galerie, tłoczyło się i cisnęło niezliczone mrowie spekulantów, niektórzy stali między kolumnami, jak u siebie, wsparci brzuchem lub plecami o żelazną poręcz niczym o pluszową balustradę loży teatralnej. Drżenie, głuchy pomruk maszyny pod pełną, parą potężniały stale, wstrząsając giełdą, drgającą jak powietrze wokół płomienia. Saccard dostrzegł nagle Massiasa, który zbiegł pędem ze stopni  gmachu i wskoczył do powozu; woźnica zadawszy konia ruszył galopem.

Odruchowo zacisnął pięści. Oderwał się gwałtownie od tego widoku, skręcił w ulicę Vivienne i przeszedł jezdnię, by dojść do rogu ulicy Feydeau, gdzie mieszkał Busch. Przypomniał sobie o rosyjskim liście, który miał dać do tłumaczenia. Gdy wchodził już do bramy, ukłonił mu się jakiś młody człowiek tkwiący przed sklepem z materiałami piśmiennymi; poznał w nim Gustawa Sedille, syna fabrykanta jedwabiu z ulicy des Jeuneurs; ojciec umieścił go u Mazauda, by zapoznał się z mechanizmem operacji finansowych. Saccard uśmiechnął się po ojcowsku do tego wysokiego, przystojnego młodzieńca, domyślając się, po co tutaj sterczy. Firma Conin zaopatrywała w notesy całą giełdę, od czasu jak mała pani Conin zaczęła pomagać swemu mężowi, grubemu Gonin, który nie opuszczał nigdy pokoiku za sklepem, zajmując się fabrykacją, podczas gdy ona była w ciągłym ruchu, obsługując klientów lub załatwiając interesy w mieście. Była to pulchna, rumiana blondynka, istna owieczka o kręconych i jedwabistych jasnych włosach, pełna wdzięku, pieszczotliwości i zawsze wesoła. Kochała podobno męża, co nie przeszkadzało jej obdarzać swoimi wdziękami tych z klientów-giełdziarzy, którzy przypadli jej do gustu. Nigdy jednak za pieniądze, wyłącznie dla przyjemności i— jak głosiła legenda. — jeden tylko raz, u przyjaciółki mieszkającej w pobliskiej kamienicy. W każdym razie szczęśliwi wybrańcy musieli być dyskretni i wdzięczni, cieszyła się bowiem niezmiennym uwielbieniem i żadne złośliwe plotki nie krążyły na jej temat. Papeteria zaś prosperowała doskonale stanowiąc prawdziwie szczęśliwy zakątek. Saccard, przechodząc, dostrzegł panią Conin, która zza witryny uśmiechała się do Gustawa. „Jaka to miła mała owieczka" — pomyślał, doznając rozkosznego wrażenia pieszczoty. Wreszcie wszedł na schody.

Od dwudziestu lat Busch zajmował na samej górze, na piątym piętrze, małe mieszkanko złożone z dwóch pokoi i kuchni. Urodzony w Nancy, pochodzenia niemieckiego, przyjechał tutaj z rodzinnego miasta, rozszerzył ipowoli zakres swoich, niezwykle skomplikowanych interesów, nie odczuwając potrzeby większego lokalu; odstąpił więc swojemu bratu, Zygmuntowi, pokój od ulicy, sam zadowalając się małym pokoikiem od podwórza, tak zawalonym przeróżnymi papierzyskami, aktami i paczkami, że z trudem mieściło się w nim jeszcze jedno krzesło tuż obok biurka. Głównym jego zajęciem był handel zdeprecjonowanymi walorami: skupywał je, służąc za pośrednika między małą giełdą „Błotniaków"- a bankrutami, pragnącymi wypełnić luki w swoim bilansie; toteż śledził uważnie kursy akcji, niekiedy kupując wprost, przeważnie jednak zaopatrywany przez licznych, pomocników. Poza lichwą oraz pokątnym handlem biżuterią i drogimi kamieniami zajmował się zwłaszcza skupowaniem wierzytelności, które rozsadzały dosłownie ściany pokoju; to właśnie zajęcie kazało mu biegać po całym Paryżu, węszyć, czatować, nawiązywać stosunki w najrozmaitszych środowiskach. Gdy tylko dowiadywał się o jakimś bankructwie, przybiegał natychmiast, krążył wokół syndyka i kupował ostatecznie wszystko, z czego na razie nie dało się wyciągnąć ani grosza. Roztaczał nadzór nad biurami rejentalnymi, czyhając na otwarcie skomplikowanych spadków, asystował przy licytacjach beznadziejnych wierzytelności. Sam dawał ogprzoszenia, przyciągał niecierpliwych wierzycieli, którzy woleli dostać od razu parę groszy aniżeli narażać się na długotrwałe procesy. Z tych różnorodnych źródeł napływały papiery, rosnące stale stosy śmiecia, gromadzone przez tego gałganiarza długów: nie spłacone weksle, nie wykonane umowy, nie zrealizowane rewersy, nie dotrzymane zobowiązania. Tu dopiero rozpoczynało się pnzebieranie tego śmiecia, grzebanie w tym zepsutym bigosie, wymagające specjalnie wyczulonego węchu. W tym morzu zaginionych lub niewypłacalnych dłużników należało dokonać wyboru, aby zbytnio nie rozpraszać wysiłków. W zasadzie twierdził, że każda, najbardziej nawet wątpliwa wierzytelność może kiedyś odzyskać wartość, sporządził zatem szereg wspaniale posegregowanych akt z odpowiadającym im wykazem nazwisk, które odczytywał od czasu do czasu, by mieć je stale w 'pamięci. Rzecz naturalna, że najbaczniejszą uwagę zwracał na tych, u których przewidywał jakieś szanse rychłego zdobycia fortuny; jego śledztwo rozbierało ludzi do naga, przenikało sekrety rodzinne, brało pod uwagę bogate koligacje, środki utrzymania, a zwłaszcza nowo objęte posady, 'które pozwalały położyć areszt na pensji. Często przez długie lata zostawiał.swoją ofiarę w spokoju, by chwycić ją za gardło przy pierwszym przebłysku powodzenia. Bardziej jeszcze pasjonowali go dłużnicy, którzy zginęli bez śladu, opanowywała go Wtedy gorączka nieustannych poszukiwań, przebiegał wzrokiem napisy na szyldach i nazwiska drukowane w gazetach, wietrząc adresy, tak jak pies myśliwski wietrzy zwierzynę. I gdy udało mu się dopaść któregoś z tych niewypłacalnych czy zaginionych dłużników, stawał się obrotny, pożerał ich kosztami, wysysał z nich krew wyłudzając sto franków za to, co kosztowało go dziesięć, tłumacząc się bezczelnie ryzykiem gracza zmuszonego odbijać sobie na tych, których przychwycił, straty poniesione rzekomo na tych, którzy jak dym wymykali mu się z ręki.

W tych łowach na dłużników Mechainowa była pomocnicą, którą Busch najchętniej się posługiwał: jakikolwiek bowiem musiał posiadać na swoje rozkazy małą sforę naganiaczy, to jednak nie dowierzał temu personelowi o pustym żołądku i złej sławie; Mechainowa natomiast była właścicielką nieruchomości, miała za wzgórzem Montmartre rozległy teren zwany Neapolitanią, zabudowany walącymi się ruderami, które wynajmowała na miesiące: zaułek przerażającej nędzy, zbiorowisko żyjących w brudzie głodomorów, wydzierających sobie te nory, z których wyrzucała bezlitośnie lokatorów wraz z ich cuchnącymi gratami, gdy tylko zalegali z zapłatą. Wszystkie jednak dochody z tej posiadłości pochłaniała zżerająca ją do szczętu nieszczęśliwa pasja gry. I ona również lubowała się w ranach zadawanych przez pieniądz, ruinach i zgliszczach, z których wyciągać można bezkarnie stopione żarem klejnoty, Kiedy Busch polecał jej zasięgnąć jakichś informacji czy wyrzucić na bruk dłużnika, dokładała często ze swojego, wykosztowywała się dla samej przyjemności, jaką w tym znajdowała. Twierdziła, że jest wdową, ale nikt nigdy nie widział jej męża. Pojawiła się nie wiedzieć skąd i zawsze wyglądała na pięćdziesiąt lat, potwornie gruba, o cienkim głosiku małej dziewczynki.

Tego dnia, gdy Mechainowa rozsiadła się na jedynym krześle, pokój od razu wydał się zatłoczony, jakby ta masa cielska wypełnia go po brzegi. Uwięziony za biurkiem Busch tonął w morzu papierów, nad którym sterczała jedynie jego kwadratowa głowa.

— Oto co Fayeux przysyła mi z Vendome — rzekła wydobywając ze starej torby rozpychający ją stos papierów. — Kupił to wszystko dla pana z tej upadłości Charpiera, o której kazał mi go pan powiadomić. Sto dziesięć franków.

Fayeux, którego nazywała kuzynem, otworzył niedawno w Vefldome kantor poborcy rent. Jawne jego zajęcie polegało na wypłacaniu miejscowym drobnym rentierom należności za ich kupony, jako depozytariusz zaś tych kuponów i pieniędzy grał namiętnie na giełdzie.

— Cała ta prowincja niewiele warta — mruknął Busch — ale od czasu do czasu i tam można coś -znaleźć.

Węszył już wśród papierów, przerzucał je wprawną ręką, klasyfikował z grubsza, na wyczucie, kierując się węchem. Jego płaska twarz zachmurzyła się grymasem niezadowolenia.

— Hm! Niewiele się tutaj pożywimy. Całe szczęście, że to nie kosztowało drogo... Weksle d jeszcze raz weksle...Jeżeli to młodzi ludzie i jeżeli przyjechali do Paryża, może ich przyłapiemy... — Nagle wykrzyknął ze zdumienia: — A to, co to znowu takiego?

U dołu jakiegoś papieru stemplowego dojrzał podpis hrabiego de Beauvilliers, a na kartce widniały tylko trzy wiersze skreślone szerokim, starczym pismem: .„Zobowiązuję się wypłacić sumę dziesięciu tysięcy franków pannie Leonii Gron w dniu jej pełnoletności."

— Hrabia de Beauvilliers — mówił z wolna, jakby głośno myśląc —-zgadza się, miał niegdyś parę folwarków, niebrzydką posiadłość ziemską w okolicach Vendome... Zginął w wypadku na polowaniu, zostawtił żonę z dwojgiem dzieci w bardzo ciężkiej sytuacji materialnej. Kiedyś miałem jakieś jego weksle, które z trudem spłacili... Niezgorszy hulaka i nicpoń...

Nagle parsknął głośnym śmiechem, odtwarzając prawdopodobną historię:

— A stary hultaj! To on wpakował małą w tę kabałę!... Ona pewnie nie chciała, a on nakłonił ją tym świstkiem papieru, który prawnie był bez wartości... Potem umarł... Aha!... Wystawione w 1854 roku, dziesięć lat temu. Do diabła! Dziewczyna musi być pełnoletnia! W jaki sposób ten rewers mógł się dostać w ręce Charpiera?... Ten Charpier handlował zbożem i dawał krótkoterminowe pożyczka. Prawdopodobnie dziewczyna dała mu to jako zastaw za parę groszy albo może podjął się wyegzekwować tę sumę...

— Ależ — przerwała mu Mechainowa — to wspaniałe odkrycie, prawdziwa gratka.

Busch wzruszył pogardliwie ramionami.

— Skądże! Mówię pani przecież, że prawnie ten świstek nie ma żadnej wartości. Jeżeli przedstawię go spadkobiercom, to mogą. posłać mnie do diabła, gdyż trzeba by najpierw udowodnić, że pieniądze naprawdę się należą... Tylko gdyby udało nam się odnaleźć dziewczynę, przypuszczam, że zmiękliby poszli może na ugodę z nami, aby uniknąć skandalu... Rozumie pani? Szukaj pani tej Leonii Gron, napisz do Fayeux, żeby ją pani gdzieś wygrzebał. A potem zaśpiewamy innaczej.

Rozdzielił papiery na dwie sterty, które zamierzał dokładnie przejrzeć, gdy zostanie sam, i siedział chwilę nieruchomo z dłońmi opartymi na obu stosach.

Po krótikim milczeniu Mechainowa podjęła:

— Nie zapomniałam też o wekslach Jordana... Myślałam już, że wreszcie odnalazłam tego ptaszka. Był urzędnikiem w jakimś biurze, a teraz pisuje do gazet. Ale w tych gazetach tak źle człowieka traktują, nie chcą dawać adresów. Zresztą zdaje mi się, że on nie podpisuje artykułów swoim prawdziwym nazwiskiem.

Busch bez słowa wyciągnął rękę, by spośród alfabetycznie ułożonych teczek wyciągnąć akta Jordana. Było to sześć weksli po pięćdziesiąt franków, na łączaną sumę trzystu franków; młody człowiek w dniach nędzy wystawił je jakiemuś krawcowi, już pięć lat temu, a następnie z miesiąca na miesiąc prolongował. Suma nie zapłacona w terminie, obrosła w olbrzymie koszta i akta pękały dosłownie od masy papierków sądowych. Obecnie dług wynosił już siedemset trzydzieści franków piętnaście centymów.

— Jeżeli to chłopak z przyszłością, to prędzej czy później go dostaniemy — mruknął Busch. Potem, zapewne wskutek jakiegoś skojarzenia myślowego, wykrzyknął: — Ale!... Ale!... A sprawa Sicardota, czy dajemy za wygraną?

Mechainowa żałosnym gestem podniosła w górę tłuste ręce. Cała jej potworna postać wyrażała zwątpienie i rozpacz.

— Wielki Boże! — jęknęła piskliwym głosikiem. — To mnie chyba dobije!

Sprawa Sicardot była niezwykle romantyczną historią, którą z lubością opowiadała. Jej kuzynka, Rozalia Ghavaille, późne dziecko jednej z sióstr jej ojca, mając szesnaście lat, została zgwałcona na klatce schodowej w domu przy ulicy La Harpe, gdzie zajmowała wraz z matką małe mieszkanko na szóstym piętrze. Go gorsza, ów pan, człowiek żonaty, który tydzień przedtem zaledwie zamieszkał z żoną w pokoiku wynajętym u pewnej parni z drugiego piętra, okazał się tak natarczywy w miłości, że biedna Rozalia, pchnięta ręką zbyt niecierpliwą, upadła na schody i zwichnęła sobie ramię. Stąd usprawiedliwiony gniew matki, którą mimo łez małej chciała zrobić piekielną awanturę; córka jednak wyznała, że sama dobrowolnie się zgodziła, że zwichnięcie było zwykyłm przypadkiem i że cierpiałaby okrutnie, gdyby tego pana zamknięto w więzieniu. Matka uspokoiła się więc d zadowoliła zażądaniem od uwodziciela sumy sześćciuset franków, rozłożonej na dwanaście weksli płatnych w ciągu roku po pięćdziesiąt franków miesięcznie; i nie był to nawet dla niego najgorszy interes, żądanie było raczej skromne, córka bowiem, która kończyła właśnie naukę u krawcowej, przestała zarabiać, chora, w łóżku, kosztując niemało, tak źle zresztą leczona, że mięśnie ramienia skurczyły się i została kaleką. Przed upływem pierwszego miesiąca ów pan zniknął, tnie podając adresu. A nieszczęścia sypały się dalej, uderzały gęsto jak grad: Rozalia urodziła syna, straciła matkę, wpadła w rozpustę i w skrajną nędzę. Trafiła w końcu do swej kuzynki w Neapolitanii i do dwudziestego szóstego roku życia włóczyła się po ulicach, pozbawiona władzy w ręce, to sprzedając cytryny w Halach, to znów znikając na całe tygodnie z rozmaitymi 'mężczyznami, którzy porzucali ją pijaną i pokrytą siniakami. Wreszcie rok temu udało jej się skończyć marny żywot, po jakiejś większej niż zwykle awanturze. Mechainowa musiała zająć się dzieckiem, Wiktorem; i z całej tej historii nie pozostało nic prócz dwunastu nie zapłaconych weksli podpisanych nazwiskiem Sicairdot; nigdy nie zdołano dowiedzieć się niczego więcej: uwodziciel nazywał się Sicardot.

Wyciągnąwszy ponownie rękę Busch wziął akta Sicardota, cienką teczkę z szarego papieru. Sprawa nie pociągnęła jeszcze za sobą żadnych kosztów, w teczce leżało więc tylko te dwanaście weksli.

— Gdybyż jeszcze Wiktor był grzeczny! — dowodziła płaczliwie stara kobieta. — Ale to straszne dziecko... Ach! Ciężko dostać podobny spadek: chłopak, który skończy pod gilotyną, i te świstki papieru, z których nigdy nic nie wyciągnę.

Busch swoimi wielkimi wyblakłymi oczami wpatrywał się uporczywie w weksle. Ileż to razy studiował je w ten sposób, mając nadzieję, że w jakimś nie dostrzeżonym szczególe, w kształcie liter, a nawet w gatunku papieru stemplowego odkryje jakąś wskazówkę! Twierdził, że to spiczaste i cienkie pismo nie powinno być mu obce.

— Ciekawe — powtórzył jeszcze oraz. — Na pewno widziałem już gdzieś podobne „a" i „o", tak wydłużone, że przypominają „i".

W tej właśnie chwili zapukano do drzwi; poprosił Mechainową, aby zechciała wyciągnąć rękę i otworzyć; pokój wychodził bowiem wprost na schody. Trzeba było minąć go, by dostać się do pokoju od ulicy. Kuchnia zaś, duszna i ciasna nora, znajdowała się po drugiej stronic podestu.

— Proszę, niech pan wejdzie!

Wszedł Saccard. Uśmiechał się jeszcze, ubawiony widokiem przyśrubowanej do drzwi miedzianej tabliczki z napisem: „Porady prawne", wyrytym dużymi czarnymi literami.

— Ach, prawda! Przychodzi pan pewno w sprawie tego tłumaczenia... Brat jest w drugim pokoju... Proszę, proszę, niech pan wejdzie.

Ale Mechainowa tarasowała przejście i przyglądała się nowo przybyłemu z miną coraz bardziej zdziwioną. Musieli wykonać wiele skomplikowanych ruchów: on cofnął się na schody, ona również wyszła, usuwając się na bok, tak aby mógł wejść i dostać się wreszcie do sąsiedniego pokoju, gdzie zniknął. Podczas tych zawiłych manewrów nie spuszczała zeń oka.

— Och! — westchnęła z zapartym tchem — ten pan Saccard! Nigdy nie przyjrzałam mu się tak dobrze... Wiktor to wykapany jego portret.

Busch patrzył na nią, nie rozumiejąc początkowo. Potem, tknięty nagłym olśnieniem, zaklął z cicha:

— Do diabła! Dobrze wiedziałem, że gdzieś już musiałem to widzieć !

Tym razem wstał, przetrząsnął akta i znalazł w końcu list, który Saecard napisał do niego w ubiegłym roku, prosząc o zwłokę w imieniu jakiejś niewypłacalnej damy. Szybko porównał pismo na wekslach I w liście: tak, to były te same „a", te same „o", które z czasem bardziej się jeszcze wydłużyły; oczywista była również identyczność dużych liter.

— To on! To on! — powtarzał. — Tylko dlaczego, u licha, Sicardot, dlaczego nie Saccard?

Powoli jednak budziła się w jego pamięci jakaś mglista historia, przeszłość Saccarda, którą opowiadał mu pewien pośrednik handlowy, niejaki Larsomneau, obecnie milioner: Saccard, przyjeżdżający nazajutrz po zamachu stanu do Paryża, by wyzyskać rodzącą, się potęgę swego brata Rougona; jego początkowa sędza w ciasnych uliczkach starej Dzielnicy Łacińskiej, a następnie magla fortuna dzięki podej-rzanemu małżeństwu, gdy udało mu się pogrzebać pierwszą żonę. W tych to właśnie trudnych początkach kariery zmienił nazwisko Rougon na Saccard, przekształcając po prostu nazwisko pierwszej żony, która była z domu Sicardot.

— Tak, tak, Sicardot, przypominana sobie doskonale — szepnął Busch. — Miał czelność podpisać weksle nazwiskiem żony. Pod tym nazwiskiem niewątpliwie mieszkali przy ulicy La Harpe. Nic dziwnego, łajdak zachowywał wszelkie środki ostrożności, by móc się wyprowadzić przy pierwszym niepokojącym sygnale.. Aha! Polował więc nie tylko na pieniądze, przewracał również dziewczynki na schodach! Głupiec! To może się kiedyś źle dla niego skończyć!

— Sza! Sza.! — podjęła Mechainowa. — Mamy go, można śmiało powiedzieć, że Bóg czuwa nad nami. Nareszcie zostanę wynagrodzona za wszystko, co zrobiłam dla tego biednego Wiktorka, którego mimo wszystko bardzo lubię, chociaż to niepoprawny' chłopak.

Promieniała, jej małe oczka błyszczały w zwałach tłuszczu.

Ale Busch, podniecony zrazu rozwiązaniem zagadki tak długo poszukiwanym, które nasunął mu przypadek, ochłonął pod wpływem refleksji i pokręcił głową. Niewątpliwie, Saccard, jakkolwiek chwilowo zrujnowany, stanowi jeszcze niezły kąsek. Można było trafić na ojca mniej zasobnego. Tylko że ten. nie pozwoli nastąpić sobie na odcisk, zawsze miał ostore pazury. Poza tym nie wie pewno, że ma syna, mógłby wszystkiemu zaprzeczyć, mimo tego niebywałego podobieństwa, które tak zdumiało Mechainową. Zresztą owdowiał po raz drugi, był człowiekiem wolnym, nie musiał zdawać przed nikim rachunku z przeszłości, tak że gdyby nawet uznał małego, nic by się nie dało u niego wskórać ani groźbą, ani postrachem. A wyciągnąć z jego ojcostwa tylko sześćset franków za weksle, to doprawdy zbyt marny interes, niewart tak cudownego zbiegu okoliczności. Nie, nie, trzeba się zastanowić, przetrawić to, poczekać, aż plon w pełni dojrzeje.

— Nie mamy czego się śpieszyć — zawyrokował Busch. — Zresztą Saccard jest chwilowo wykończony, dajmy mu czas niech się podźwignie.

Zanim odprawił Mechainową, przejrzeli jeszcze wspólnie resztę powierzonych jej drobnych spraw: młoda kobieta, która zastawiła swoje klejnoty dla kochanka; zięć, którego dług spłaci prawdopodobnie teściowa — jego kochanka — jeżeli umiejętnie się do tego zabrać; słowem, najdelikatniejsze warianty tej tał: zawiłej i brudnej sztuki ściągania wierzytelności.

Saccard, wszedłszy do sąsiedniego pokoju, stanął na chwilę oślepiony blaskiem słonecznym wpadającym przez okno pozbawione firanek. Pokój obity wyblakłą tapetą w niebieskie kwiatki był prawie pusty: całe umeblowanie stanowiło wąskie żelazne łóżko pod ścianą, sosnowy stół pośrodku i dwa wyplatane krzesła. Wzdłuż lewego przepierzenia biegły z grubsza ociosane deski służące za bibliotekę, pełne książek, broszur, gazet i najrozmaitszych papierów. Ale światło słoneczne, nie przesłonięte niczym na tej wysokości, rozweselało jakby tę surowość młodzieńczym uśmiechem prostoty. Brat Buscha, Zygmunt, trzydziestopięcioletni młodzieniec, o twarzy pozbawionej zarostu, ciemnych włosach, długich i rzadkich, siedział przy stole, wsparłszy na szczupłej ręce swoje szerokie, wypukłe czoło, tak pogrążony w lekturze jakiegoś rękopisu, że nie odwrócił nawet głowy, nie słysząc otwierających się drzwi.

To była wybitna umysłowość ów Zygmunt, wychowany w uniwersytetach niemieckich, który poza francuskim, swoim językiem ojczystym, .władał niemieckim, angielskim i rosyjskim. W 1849 roku poznał w Kolonii Karola Marksa i stał się najbardziej przez niego lubianym redaktorem „Nowej Gazety Reńskiej"; był to moment przesądzający . o jego religii, wyznawał odtąd socjalizm z żarliwą wiarą, złożywszy całą swoją istotę w ofierze idei bliskiej już odnowy społecznej, która miała przynieść szczęście biednym i maluczkim. I podczas gdy jego mistrz, wypędzony z Niemiec, zmuszony opuścić Paryż w następstwie dni czerwcowych, osiadł w Londynie, gdzie pisał i usiłował zorganizować partię, on sam pędził nędzny żywot, pogrążony w marzeniach, tak dalece obojętny na sprawy materialne, że umarłby niechybnie z głodu, gdyby nie brat, który przygarnął go do swego mieszkania przy ulicy Feydeau, obok giełdy, i poradził mu, aby wykorzystał swoją znajomość języków i został tlumaczem. Starszy brat darzył młodszego macierzyńską wprost miłością; okrutny dla dłużników, zdolny bez skrupułów wyłowić dziesięć su z kałuży krwi ludzkiej, wzruszał się do łez, czuły i troskliwy jak kobieta, gdy tytko chodziło o tego dużego, roztargnionego chłopca, fetory nie przestał być dzieć kiem. Odstąpił mu piękny pokój od ulicy, usługiwał mu jak służąca, prowadził ich osobliwe gospodarstwo, zamiatając, ścieląc łóżka, zajmując się posiłkami przynoszonymi dwa razy dziennie z pobliskiej restauracyjki. On, tak aktywny, z głową nabitą stale tysiącem interesów, tolerował jego bezczynność, tłumaczenia bowiem nie szły, gdyż przeszkadzały w nich Zygmuntowi studia osobiste; zabraniał mu nawet pracować, zaniepokojony suchym, niedobrym kaszlem; i mimo bezwzględnego kultu pieniądza, mimo zbrodniczej chciwości, która kazała mu upatrywać jedyną rację życia w robieniu pieniędzy, uśmiechał się pobłażliwie, słuchając teorii tego rewolucjonisty, pozwalał mu bawić się kapitałem, jak dziecku zabawką, nawet gdyby miało ją zepsuć.

Zygmunt zaś nie wiedział nawet, jakimi sprawami brat jego para się w sąsiednim pokoju. Nie miał pojęcia o straszliwym handlu zdeprecjonowanymi walorami ani o skupywaniu wierzytelności. Przebywał w jakichś wyższych rejonach, żył w jakimś przepięknym śnie o sprawiedliwości. Idea miłosierdzia raniła go do żywego, wyprowadzała z równowagi: miłosierdzie to jałmużna, nierówność uświęcona dobrocią; on zaś domagał się jedynie sprawiedliwości, żądał przywrócenia każdemu należnych mu praw, uznania ich za niewzruszone zasady nowej organizacji społecznej. Toteż, idąc za przykładem Karola Marksa, z którym prowadził stałą korespondencję, dni całe trawił na studiowaniu tej organizacji, ciągle, przerabiając, udoskonalając na papierze to przyszłe społeczeństwo, pokrywając cyframi olbrzymie arkusze, wznosił na podstawach nauki skomplikowane rusztowanie gmachu powszechnej szczęśliwości. Odbierał kapitał jednym, by rozdzielić go między wszystkich innych, jednym pociągnięciem pióra przemieszczał bogactwa świata; a wszystko w tym nagim pokoiku, wolny od wszelkich innych namiętności poza swoim marzeniem, nie odczuwając potrzeby jakichkolwiek uciech życiowych, tak bardzo wstrzemięźliwy, że brat często musiał krzyczeć na niego, by zechciał wypić trochę wina czy zjeść kawałek mięsa. Pragnął, żeby każdy człowiek, pracując w miarę swoioh sił, mógł zaspokoić wszystkie swoje potrzeby: sam zabijał się pracą i poprzestawał na niczym. Prawdziwy mędrzec, wolny od materialnych potrzeb, niezwykle czysty i łagodny. Od zeszłej jesieni kaszlał coraz silniej, trawiony suchotami, ale nie raczył nawet zwrócić na to uwagi i dbać o siebie.

Wreszcie gdy Saccard poruszył się, Zygmunt podniósł swe wielkie zamglone oczy, wyraźnie zdumiony, chociaż znał przybyłego.

— Przychodzę z prośbą o przetłumaczenie listu.

Zdziwienie młodego człowieka wzrosło jeszcze, od dawna bowiem zniechęcił wszystkich klientów, bankierów, spekulantów, maklerów, cały ten światek giełdowy, który dostawał zwłaszcza z Anglii i Niemiec obszerną korespondencję, rozmaite okólniki, statuty różnych spółek akcyjnych.

— Chodzi o list w języku rosyjskim. Raptem dziesięć wierszy. Wtedy wyciągnął rękę, rosyjski pozostał bowiem jego specjalnością,

gdyż on jeden tłumaczył biegle z tego języka Spośród wszystkich tłumaczy z całej dzielnicy, którzy utrzymywali się ze znajomości niemieckiego i angielskiego. Niewielka ilość dokumentów rosyjskich na rynku paryskim tłumaczyła jego częste bezrobocie.

Głośno przeczytał list po francusku. Była to pozytywna odpowiedź pewnego bankiera z Konstantynopola, wyrażona w trzech zdaniach zgoda na jakiś interes.

— Dziękuję panu bardzo! — wykrzyknął Saccard wyraźnie ucieszony.

Poprosił jeszcze Zygmunta o napisanie tych paru wierszy tłumaczenia na odwrocie listu. Ale młody człowiek dostał potwornego ataku kaszlu i tłumił go chusteczką, nie chcąc niepokoić brata, który przybiegał zawsze, ilekroć słyszał go tak kaszlącego. Gdy atak minął, podszedł do okna, które otworzył na oścież; dusił się i chciał zaczerpnąć powietrza. Saccard postąpił parę kroków za nim i spojrzawszy na zewnątrz wydał krótki okrzyk:

— O! Ma pan tułaj widok na giełdę! Jakżeż ona śmiesznie stąd wygląda!

Nigdy w istocie nie oglądał jej jeszcze z takiej wysokości, jakby z lotu ptaka: widać stąd było jedynie cztery ogromne pochyłe płaszczyzny krytego blachą dachu, nadzwyczaj rozłożyste, najeżone lasem kominów. Ostrza piorunochronów strzelały w górę podobne olbrzymim włóczniom groźnie wymierzonym w niebo. Sam gmach wyglądał jak wielki kamienny sześcian, równomiernie poprzerzynany kolumnami, brudnoszary, nagi i brzydki, na którego szczycie powiewała podarta chorągiew. Najbardziej jednak zdumiewały go schody i perystyl, upstrzone rojem czarnych mrówek, podobne do burzonego mrowiska,  które  miotało się ogarnięte gwałtownym podniecęniem, niezrozumiałym z tej wysokości i wzbudzającym litość.

— Jak to maleje widziane stąd! — podjął. — Rzekłbyś, że wszystkich ich dałoby się zagarnąć, ująć w jedną rękę. Następnie zaś, znając poglądy. swojego rozmówcy, dodał z uśmiechem: — Kiedy zamierzacie rozwalić to wszystko jednym mocnym,kopniakiem?.

Zygmunt wzruszył ramionami.

— Po cóż mielibyśmy się trudzić? Wy sami niszczycie się wzajem, nie można lepiej.

Ożywiał się stopniowo, rozwodząc nad tematem, który pochłaniał go bez reszty. Wystarczało jedno słowo, by ulegając jakiejś potrzebie prozelityzmu wdawał się w szczegółowy wykład swego systemu.

— Tak, tak, sami pracujecie dla nas, nie zdając sobie z tego sprawy... Jest was maleńka garstka uzurpatorów wywłaszczających masy ludu, a gdy wreszcie nasycicie się, wystarczy nam z kolei was wywłaszczyć. Wszelkie gromadzenie bogactw, wszelka centralizacja prowadzi do kolektywizmu. Dajecie nam praktyczną lekcję; podobnie jak wielka własność pochłaniająca małe kawałki ziemi, tak samo wielka wytwórczość pożerająca drobnych rzemieślników, wielkie domy kredytowe i handlowe zabijające wszelką konkurencję, tuczące się kosztem drobnych banków i małych sklepików, są drogą, która powoli, ale niechybnie prowadzi do nowego porządku społecznego... Czekamy, aż wszystko zacznie trzeszczeć, aż obecny sposób produkcji doprowadzi do swych ostatecznych konsekwencji, wytwarzając sytuację nie do zniesienia. A wtedy bourgeois i chłopi sami nam pomogą.

Saccard, zainteresowany, przyglądał mu się z pewnym niepokojem, jakkolwiek uważał go za szaleńca.

— Niech mi pan wreszcie wytłumaczy, na czym polega ten wasz kolektywizm?

— Rolefctywizm to przekształcenie kapitałów prywatnych, żyjących z walk konkurencyjnych, w jednolity kapitał społeczny eksploatowany wspólną pracą wszystkich... Niech pan sobie wyobrazi społeczeństwo, w którym narzędzia produkcji są własnością ogółu, w którym wszyscy pracują stosownie do swojej inteligencji i siły, a wytwory tej kooperacji społecznej rozdzielane są między poszczególne jednostki proporcjonalnie do włożonego przez nie wysiłku. Nic prostszego, nieprawdaż? Wspólna produkcja w fabrykach, zakładach, warsztatach narodowych; następnie zaś wymiana,zapłata w naturze. Nadwyżkę produkcji gromadzić się będzie w publicznych magazynach i czerpać stąd. w razie potrzeby pokrycia ewentualnego deficytu. Zwykły bilans... Wszystko to, jak uderzenie siekiery, obali przegniłe drzewo. Znika konkurencja, kapitał prywatny, a wraz z nimi wszelkie interesy, handel, rynki, giełdy. Pojęcie zysku traci sens. Wysychają źródła spekulacji, rent zdobytych bez pracy.

— Ho! ho! — przerwał Saccard. — Zmieniłoby to diabelnie zwyczaje wielu ludzi! Ale co zrobicie z tymi, którzy dzisiaj mają renty? Taki Gundermann na przykład, czy odbierzecie mu jego miliard? .

— Skądże! Nie jesteśmy złodziejami! Odkupilibyśmy od niego ten miliard, wszystkie jego walory i renty, płacąc bonami konsumpcyjnymi podzielonymi na roczne raty. Wyobraża pan to sobie, ten olbrzymi kapitał zastąpiony nieprzebranym bogactwem środków spożycia: za niecałe sto lat potomkowie pańskiego Gundermanna zmuszeni będą wziąć się do pracy na równi z innymi obywatelami, ostatecznie bowiem spłaty roczne wyczerpią się, oni zaś — choćby nawet zachowano nienaruszone prawo dziedziczenia — nie będą mogli kapitalizować swoich przymusowych oszczędności, nadmiaru tego kolosalnego bogactwa środków spożycia... Powiadam panu, usunie to za jednym zamachem nie tylko wszelkie interesy jednostkowe, spółki akcyjne, zrzeszenia prywatnych kapitałów, lecz także wszelkie pośrednie źródła rent, cały dotychczasowy system kredytu, pożyczki, czynsze, dzierżawy... Jedynym miernikiem wartości będzie odtąd praca. Płaca robocza zostanie naturalnie zniesiona, nie stanowi bowiem w obecnym ustroju kapitalistycznym równowartości wytworu pracy, gdyż robotnik dostaje zawsze to tylko, co jest ściśle niezbędne do jego dziennego utrzymania. I trzeba przyznać, iż jedynym winowajcą jest obecny ustrój, że najucaciwszy nawet pracodawca musi poddać się temu nieubłaganemu prawu konkurencji, wyzyskiwać swoich robotników, jeżeli chce utrzymać się przy życiu. Zniszczyć należy cały obecny system społeczny... Ąch! Widzę, jak Gundermann dusi się pod nawałem swoich bonów konsumpcyjnych, jak jego spadkobiercy, nie będąc w stanie spożyć wszystkiego, muszą dzielić się z innymi, i na koniec jąć się rydla czy łopaty, jak pozostali śmiertelnicy.

I Zygmunt wybuchnął beztroskim śmiechem rozradowanego dziecka; nie odchodząc od okna przypatrywał się giełdzie, wokół której kłębiło się czarne mrowisko gry. Na twarz wystąpiły mu krwiste rumieńce, jedyną jego rozrywką, było takie właśnie wyobrażanie sobie zabawnych a złośliwych figlów, jakie wypłata przyszła sprawiedliwość.

Saccard poczuł się bardziej jeszcze nieswojo. A jeżeli ten śniący na jawie marzyciel miał jednak rację? Jeżeli istotnie odgadł przyszłość? To, co mówił, wydawało się przecież całkiem zrozumiałe i rozsądne.

— Ba! — mruknął jakby dla dodania sobie pewności — wszystko to nie nastąpi jutro.

— Oczywiście! — odparł młody człowiek, na nowo poważny i jakby znużony. — Przeżywamy okres przejściowy, okres agitacji. Być może, dojdzie do pewnych rozruchów rewolucyjnych, często nieuniknionych. Ale te wyskoki przemocy, te uniesienia są przejściowe... Och, nie taję bynajmniej przed sobą ogromu początkowych trudności! Cała ta wymarzona przyszłość wydaje się zgoła niemożliwa, nie sposób dać ludziom sensowne wyobrażenie o tym przyszłym, społeczeństwie, tym społeczeństwie właściwie pojętej pracy, którego obyczaje tak różne będą od naszych. Jest to inny jakby świat, na innej planecie... A poza tym jedno trzeba przyznać: plan reorganizacji nie jest jeszcze gotowy, ciągle jeszcze jesteśmy w stadium poszukiwań. Ja sam, nie mogąc sypiać, trawię na tych rozmyślaniach całe noce. Tak na przykład można nam powiedzieć: „Jeżeli rzeczy są takie, jakie są, to uczyniła je takimi logika faktów ludzkich. Jakżeż ogromnego trudu trzeba więc, by cofnąć rzekę do jej źródeł i skierować ją w nowe łożysko!... Oczywiście, obecny układ społeczny zawdzięczał swój wielowiekowy rozkwit zasadzie indywidualistycznej, której twórczą 'płodność podsycają stale na nowo współzawodnictwo i interes osobisty. Czy kolektywizm dojdzie kiedykolwiek do takiej samej płodności i w jaki sposób zaktywizować pracownika, pobudzić jego wydajność produkcyjną, skoro pojęcie zysku zostanie zniesione? Tutaj, moim zdaniem, tkwić może przyczyna obaw i niepokoju, słaba strona systemu, to jest teren, na którym musimy stoczyć walkę decydującą dla zwycięstwa socjalizmu... Ale zwyciężymy, albowiem jesteśmy sprawiedliwością. Spójrz pan! Widzisz pan ten gmach przed nami... Widzi go pan?

— Giełdę? — zapytał Saceard. — Do licha! Oczywiście, że ją widzę!

— No więc! Głupotą byłoby wysadzać ją w powietrze, gdyż odbudowano by ją gdzie indziej... Ale, zaręczam panu, sama się rozleci, gdy państwo wywłaszczy ją, stając się zgodnie z logiką jedynym i powszechnym bankiem narodu, a kto wie, może kiedyś gmach ten służyć będzie za publiczną składnicę nadmiaru naszych bogactw, jeden z owych spichlerzy obfitości, w których wnuki nasze znajdą luksus w dni święta!

Szerokim gestem Zygmunt otwierał jakby tę przyszłość powszechnej i przeciętnej szczęśliwości. Ogarnęło go tak silne podniecenie, że wstrząsnął nim nowy atak kaszlu; odszedł od okna i oparłszy się o stos papierów leżących na stole ukrył twarz w dłoniach, by stłumić charkot rozrywający mu piersi. Tym razem jednak nie zdołał się uspokoić. Drzwi otworzyły się nagle i Busch, który odprawił Meohainową, nadbiegł przerażony; ten ohydny kaszel jemu samemu sprawiał dotkliwe cierpienie. Pochylił się troskliwie nad bratem, wziął go niczym dziecko w swe potężne ramiona, jakby chciał utulić go w bólu.

— Co ty znowu wyprawiasz, drogi chłopcze! Trzeba koniecznie wezwać lekarza. To naprawdę nie ma sensu... Pewno za dużo mówiłeś znowu. Spoglądał przy tym z ukosa na Saccarda, który stał na środku pokoju, wyraźnie wstrząśnięty tym, co usłyszał od tego biedaka tak schorowanego, a tak pełnego pasji, który musiał niewątpliwie rzucać ze swego okna jakiś zły urok na giełdę swoimi opowiadaniami o konieczności zburzenia wszystkiego, by wszystko na nowo odbudować.

— Dziękuję bardzo, idę na razie — powiedział, chcąc jak najprędzej znaleźć  się na dworze. — Niech mi pan prześle list wraz z tłumaczeniem... Spodziewam się dalszych jeszcze, tak że ureguluję wszystko razem.

Ponieważ jednak atak kaszlu ustąpił, Busch zatrzymał go jeszcze na moment.

— Ale, ale, ta pani, która była tu przzed chwilą, spotkała pana już kiedyś. O! Wiele lat temu.

— Nie może być! Gdzie?

— Przy ulicy La Harpe, w pięćdziesiątym drugim roku. Mimo całego opanowania Saccard pobladł. Nerwowy tik wykrzywił mu usta. Nie dlatego bynajmniej, aby przypomniał sobie dziewuszkę zgwałconą kiedyś na schodach: nie wiedział nawet, że zaszła w ciążę, nie miał pojęcia o istnieniu dziecka. Ale każde wspomnienie tych lat nędzy, tych trudnych początków było mu zawsze bardzo przykre.

— Przy ulicy La Harpe! Och, mieszkałem tam tydzień zaledwie, zaraz po przyjeździe do Paryża, zanim znalazłem jakieś mieszkanie!;.. A więc, do zobaczenia!

— Do zobaczenia! — odparł z naciskiem Busch, który widząc zmieszanie Saccarda tłumaczył je sobie mylnie jako przyznanie się i rozmyślał już nad najlepszym sposobem wyzyskania tej historii.

Wyszedłszy na ulicę, Saccard skierował się odruchowo w stronę placu Giełdowego. Trząsł się cały od wewnętrznego wzburzenia i nie spojrzał nawet na jasnowłosą panią Conin, której śliczna twarzyczka uśmiechała się w drzwiach sklepu. Ruch na placu wzmógł się jeszcze, ogłuszająca wrzawa gry z nieokiełznaną gwałtownością przypływu morskiego rozbrzmiewała na chodnikach, na których kłębiło się mrowie ludzkie. Był to wrzask ostatnich minut przed trzecią, bitwa o końcowe kursy, zaciekły bój decydujący o tym, kto wyjdzie z pełną kieszenią. I gdy tak stał na rogu Bankowej, wydawało mu się, że dostrzega w tłumie pod kolumnami zniżkowca Mosera i zwyżkowca Pillerault kłócących się zapamiętale; zdawało mu się również, że słyszy dochodzący z głębi sali ostry głos maklera Mazaud, zagłuszany chwilami przez donośne okrzyki Nathansohna siedzącego pod zegarem wśród kulisy. Nagle jakiś powóz przejeżdżający brzegiem rynsztoka o mało co nie obryzgał go błotem. Nim jeszcze stangret zdołał zahamować, wyskoczył z pojazdu Massias, który, zdyszany, jednym susem wbiegł na schody, przynosząc ostatnie zlecenie jakiegoś klienta.

On zaś, stojąc stale bez ruchu, ze wzrokiem utkwionym w ten zamęt walki, przetrawiał na nowo całe swoje życie, prześladowany wspomnieniem pierwszych kroków na bruku paryskim, które obudziło w nim pytanie Buscha. Przypominał sobie pobyt na ulicy La Harpe, a potem na ulicy Saint Jacąues, gdy wałęsał się w zdartych butach, jak awanturnic, który przybył na podbój Paryża; i wściekłość ogarniała go na myśl, że dotąd jeszcze nie podbił tego miasta, że znowu znalazł się na bruku, w pogoni za fortuną, nienasycony, dręczony boleśniejszą niż kiedykolwiek żądzą użycia. Ten szaleniec Zygmunt miał rację: z pracy niepodobna żyć, tylko nędzarze i głupcy pracują, by tuczyć innych. Jedynie gra warta jest czegoś, gra, która z dnia na dzień, za jednym zamachem daje dobrobyt, luksus, życie wystawne, słowem — pełnię życia. Jeżeli ten stary ustrój społeczny miał runąć pewnego dnia, to czyż człowiek taki jak,on nie zdoła jeszcze znaleźć czasu i miejsca na zaspokojenie swoich pragnień, nim nastąpi ostateczny krach?

Wtem jakiś przechodzień potrącił go, nie odwróciwszy się nawet, by powiedzieć: „Przepraszam." Poznał Gunidermanna, który odbywał swój zwykły spacerek dla zdrowia, widział, jak ten król złota wszedł do cukiernika, gdzie kupował niekiedy za franka pudełko cukierków dla swoich wnuczek. I to pchnięcie w tej właśnie chwali, gdy go rączka narastająca w nim, w miarę jak krążył wokół giełdy, sięgała szczytu, było niczym smagnięcie bicza, ostatni decydujący impuls. Zakończył wreszcie okrążenie placu, teraz przypuści szturm. Poprzysiągł walkę bez pardonu: nie wyjedzie z Francji, stawi czoło bratu, zagra o najwyższą stawkę, stanie do straszliwej, zuchwałej walki, która albo rzuci mu Paryż do stóp, albo też jego samego strąci ze złamanym kręgosłupem do rynsztoka.

Saccard uparł się, aż do zamknięcia giełdy trwał na posterunku, obserwując i grożąc. Patrzył, jak perystyl pustoszeje, jak stopnie pokrywają się z wolna rozgorączkowanym i zmęczonym tłumem rozchodzącym się w bezładzie. Wokół niego, ma jezdni i chodnikach, tłoczyła się płynąca nieprzerwanie fala ludzi, odwieczny tłum do wyzyskiwania, jutrzejsi akcjonariusze, którzy nie potrafią przejść obok tej wielkiej loterii spekulacji nie odwróciwszy głowy, opanowani pożądaniem, zdjęci strachem przed tym, do tam się dokonywa, przed ową tajemnicą operacji finansowych, tym bardziej pociągającą dla umysłów francuskich, że tylko nieliczne z nich są w stanie ją przeniknąć.

II

Początkowo, gdy wskutek ostatniej, katastrofalnej afery z placami budowlanymi musiał opuścić pałacyk w parku Monceau, zostawiając go wierzycielom, by uniknąć jeszcze większych przykrości, Saccard zamyślał schronić się u swojego syna. Maksym po śmierci żony, która spoczywała na małym cmentarzyku lombardzkim, zajmował samotnie pałacyk w alei Cesarzowej, gdzie zorganizował sobie życie z wyrozumowanym i bezlitosnym egoizmem. Przejadał tam majątek zmarłej, powstrzymując się od wszelkich ekscesów, jak przystało na młodzieńca o słabym zdrowiu, dojrzałego przedwcześnie w szkole rozpusty; odrzucił stanowczo propozycje ojca, po to, by — jak dowodził z właściwym sobie chytrym uśmiechem — zachować nadal przyjazne stosunki.

Saccard pomyślał więc o znalezieniu innego kąta. Miał już wynająć skromny domek mieszczański w Passy, gdy przypomniał sobie, że parter i pierwsze piętro pałacyku książąt d'Orviedo przy ulicy Saint-Lazare stale jeszcze były wolne, o zabitych drzwiach i oknach: księżna d'Orviedo, która od śmierci męża zajmowała tylko trzy pokoje na drugim piętrze, nie kazała nawet umieścić wywieszki na bramie wjazdowej zarastającej powoli chwastami. Boczne wejście w drugim krańcu fasady prowadziło kuchennymi schodami wprost na drugie piętro. Niejednokrotnie — gdy bywał u księżnej, z którą łączyły go pewne interesy — Saccard dziwił się obojętności, z jaką traktowała tę sprawę, nie próbując wyciągnąć żadnych zysków z wynajęcia swej nieruchomości. Ale księżna potrząsała tylko przecząco głową, miała bowiem swoiste poglądy na kwestie pieniężne. Gdy jednak wyraził chęć wynajęcia dla siebie części pałacu, zgodziła się od razu, odstępując mu za śmiesznie niską opłatą dziesięciu tysięcy franków rocznie parter i pierwsze piętro urządzone z książęcymi iście luksusem i warte niewątpliwie dwa razy tyle.

Pamiętano jeszcze ostentacyjny przepych, jaki roztaczał książę d'Orviedo. Kupił on i odrestaurował ten pałacyk, gdy wrócił w powodzi milionów z Hiszpanii do Paryża, oszołomiony swoją zawrotną fortuną, zamierzając później wybudować pałac, cały z marmurów i złota, którym pragnął olśnić świat. Budynek pochodzący z ubiegłego stulecia był jednym z owych ustronnych pałacyków, jakie żądni uciech magnaci wznosili wśród rozległych ogrodów; częściowo zburzony jednak i przebudowany w surowszym stylu, zachował z dawnego ogrodu jedynie obszerny, otoczony stajniami i wozowniami dziedziniec, który wkrótce miała pochłonąć do reszty projektowana ulica Kardynała Fescha. Książę odziedziczył go w spadku po pannie Saint-Germain, której posiadłości ciągnęły się niegdyś aż po ulicę Trois-Freres, dawne przedłużenie ulicy Taitbout. Ponadto pałacyk miał wejście od ulicy Saint-Lazare, sąsiadował z wielką budowlą z tej samej epoki, dawną „Folie-BeauviUiers", którą rodzina de Beauvilliers zamieszkiwała teraz wskutek powolnej ruiny; i oni także posiadali resztki przepięknego ogrodu ze wspaniałymi drzewami skazanymi obecnie na zagładę wobec mającej niebawem nastąpić przebudowy całej dzielnicy.

Niepomny swojej ruiny, Saccard ciągnął za sobą orszak służby, pozostałości zbyt licznego personelu: lokaja, kucharza z żoną mającą w swej pieczy garderobę, drugą jeszcze niewiastę bez określonego zajęcia, stangreta i dwóch stajennych; zapełnił stajnie i wozownie, gdzie umieścił dwa konie i trzy powozy, a na parterze urządził jadalnię dla służby. Należał do ludzi, którzy nie mając pięciuset franków w kasie żyją na stopie kilkusettysięcznego dochodu rocznego. Toteż udało mu się wypełnić swoją osobą rozległe apartamenty pierwszego piętra: trzy duże salony, pięć pokoi sypialnych oraz olbrzymią salę jadalną, gdzie zastawiano niegdyś stół na pięćdziesiąt osób. Dawniej drzwi prowadzące na wewnętrzne schody łączyły ją z mniejszą jadalnią położoną na drugim piętrze; księżna, wynająwszy niedawno tę część drugiego piętra pewnemu inżynierowi,. niejakiemu panu Hamelin, kawalerowi, który zamieszkał tu wspólnie z. siostrą, kazała po prostu zamknąć drzwi na dwie potężne śruby. W ten sposób wraz z tym lokatorem korzystała z dawnych schodów kuchennych, zostawiając frontowe do wyłącznego użytku Saccarda. Umeblował on częściowo kilka pokoi szczątkami ocalałymi z pałacyku w Monceau, inne zostawił puste i zdołał jakoś przywrócić do życia tę amfiladę smutnych, nagich ścian, z których nazajutrz po śmierci księcia jakaś zawzięta ręka zdarła, rzekłbyś, wszystko, aż do najdrobniejszych skrawków obicia. I mógł oddać się na nowo marzeniom o wielkiej fortunie.

Księżna d'Orviedo była podówczas jedną z najciekawszych postaci Paryża. Przed piętnastu laty, posłuszna żądaniu matki, księżnej de Combeville, zrezygnowana, zdecydowała się na poślubienie księcia, którego bynajmniej nie kochała. W owym czasie ta dwudziestoletnia dziewczyna, wielce pobożna i może nieco zbyt poważna, jakkolwiek lubiąca namiętnie życie światowe, cieszyła się rozgłosem, wielkiej urody i rozumu. Nie znała dziwnych pogłosek krążących o księciu i źródłach jego królewskiej fortuny, ocenianej na trzysta milionów.

O jego życiu będącym jednym pasmem straszliwych rozbojów, które popełniał nie z bronią w ręku na skraju lasów, jak dawni rycerzerozbójnicy, ale jak przystało na wytwornego bandytę nowoczesnego, w jasnym świetle giełdy, gdzie rabował łatwowiernych biedaków, siejąc śmierć i ruinę. Zarówno w Hiszpanii, jak i we Francji książę przez dwadzieścia lat zagarniał lwią część łupu ze wszystkich legendarnych już, wielkich afer. Jakkolwiek nie podejrzewała nawet, w jakim morzu krwi i błota zebrał tyle milionów, od pierwszej chwili czuła do niego odrazę, której mimo swej pobożności nigdy nie zdołała przezwyciężyć; a niebawem do tej niechęci przyłączył się jeszcze głuchy, wciąż rosnący żal o to, że owo małżeństwo z przymusu nie dało jej dziecka. Macierzyństwo byłoby jej wystarczyło, uwielbiała bowiem dzieci; wkrótce też zaczęła nienawidzić tego człowieka, który — zawiódłszy kochankę —- nie był nawet w stanie zadowolić matki. W tym właśnie okresie księżna rzuciła się w wir życia światowego, otaczała się niesłychanym zbytkiem, olśniewała Paryż świetnością swoich przyjęć, a przepych i panujący w jej domu budził podobno zazdrość Tuilerii. I nagle, nazajutrz po śmierci księcia rażonego apopleksją, pałacyk przy ulicy Saint-Lazare pogrążył się w zupełnej ciszy i ciemnościach. Światła pogasły, gwar ucichł, drzwi i okna zamknęły się. na głucho i rozeszły się pogłoski, że księżna opuściwszy nagle parter i pierwsze piętro zamknęła się jak pustelnica, w trzech małych pokoikach drugiego piętra, razem z dawną pokojową swojej matką starą Zofią, która ją wychowała. Gdy ukazała się na nowo, odziana była w skromną suknię z czarnej wełny, a włosy miała ukryte pod kor,onkową chusteczką, była jak dawniej drobna i pulchna, z niskim czołem i ładną okrągłą, twarzyczką o białych, perlących się między zaciśniętymi wargami zębach, ale o cerze już pożółkłej i niemym wyrazie nieugiętej woli, właściwym zakonniconi od dawna zamkniętym w murach klasztoru. Skończyła właśnie trzydzieści lat i odtąd jedynym celem jej życia stała się dobroczynność nie znająca granic.

Wzbudziło to w Paryżu ogromne zdumienie i opowiadano sobie mnóstwo najdziwniejszych historii. Księżna odziedziczyła cały majątek, owe słynne trzysta milionów, o których rozpisywały się nawet codzienne kroniki w gazetach. I legenda, która ostatecznie się ustaliła, była mocno romantyczna. Jakiś nieznany mężczyzna, odziany w czerń, miał rzekomo pewnego wieczora, gdy księżna udawała się już na spoczynek, pojawić się w jej pokoju; nigdy nie mogła pojąć, jakim ukrytym przejściem zdołał się tam dostać; tego, co powiedział jej ten człowiek, nikt na świecie nie wiedział; ale musiał jej wyjawić zbrodnicze źródło owych trzystu milionów, żądając może od niej przysięgi naprawienia tylu niespawiedliwości, jeżeli chce uniknąć okrutnych nieszczęść. Po czyni nieznajomy zniknął bez śladu. Jakoż istotnie od pięciu lat, od chwili owdowienia -— czy to posłuszna nakazowi z zaświatów, czy też raczej powodując się po prostu odruchem uczciwości, gdy zapoznała się z aktami swojego majątku — księżna żyła niby w gorączce wyrzeczeń, trawiona wyłącznym pragnieniem naprawienia krzywd. U tej kobiety, która nie była kochanką i której nie było dane zostać matką, wszystkie stłumione w zarodku uczucia, zwłaszcza nie zaspokojona miłość macierzyńska, rozkwitły bujnie w postaci namiętnej niemal miłości do biednych, do słabych, wydziedziczonych, cierpiących; kochała tych wszystkich, których skradzione — jak sądziła — miliony bezprawnie posiadała, tych, którym poprzysięgła zwrócić je w królewskiej iście powodzi jałmużny. Od tej chwili zawładnęła nią jedna uparta myśl, jedna obsesja zaprzątała jej umysł: uważała, się odtąd tylko za bankiera, u którego biedacy zdeponowali trzysta milionów, iżby uczyniono z nich najlepszy możliwie użytek; stała się buchalterem, człowiekiem interesu żyjącym wśród cyfr, w otoczeniu rejentów, robotników i architektów. Poza domem założyła wielkie biuro zatrudniające około dwudziestu urzędników. U siebie zaś, w swoich trzech ciasnych pokoikach, przyjmowała tylko paru pośredników, będących jej pełnomocnikami; i zamknięta, z dala od natrętów, spędzała całe dni przy biurku, niczym dyrektor wielkiego przedsiębiorstwa, tonąc w stosie papierów , spoza którego nie było jej widać. Marzeniem jej było przynosić ulgę 'wszelkiej nędzy, począwszy od dziecka, które cierpi, że się narodziło, kończąc na starcu, który bez cierpień umrzeć nie może. W ciągu tych pięciu lat, sypiąc złoto pełnymi garściami, założyła w La Villlette żłobek pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny, z białymi kołyskami dla niemowląt i niebieskimi łóżeczkami dla większych dzieci, rozległy i zalany słońcem zakład, w którym przebywało iuż trzysta maleństw; sierociniec w Saint-Mande, ochronkę pod wezwaniem Świętego Józefa, gdzie sto dziewcząt i tyluż chłopców otrzymywało wychowanie i wykształcenie takie, jakie odbierają dzieci w domach mieszczańskich; przytułek dla starców w Chatillon, zdolny pomieścić pięćdziesięciu mężczyzn, i pięćdziesiąt kobiet, i wreszcie, na jednym z przedmieść szpital pod wezwaniem Świętego Marcelego, na dwieście łóżek, który dopiero co otworzył swoje podwoje. Ale ukochanym dziełem wypełniającym obecnie całe jej serce był Dom Pracy, jej własny twór, zakład mający zastąpić domy poprawcze, w którym trzysta dziewcząt i trzy stu chłopców, zbieranych na bruku paryskim w rozpuście i zbrodni, miało odrodzić się moralnie dzięki troskliwej opiece i nauce zawodu. Te rozliczne fundacje, wspaniałe dary, sza leńcza rozrzutność w miłosiernych uczynkach pochłonęły już w przeciągu pięciu lat prawie sto milionów. Jeszcze parę takioh lat, a zostanie zrujnowana, nie zostawiając sobie nawet maleńkiej renty niezbędnej na chleb i mleko, będące obecnie jedynym jej pokarmem. Gdy stara służąca Zofia, przerywając z rzadka swe zwykle milczenie, gromiła ją przepowiadając jej śmierć na barłogu, księżna uśmiechała się blado niebiańskim uśmiechem nadziei, jedynym, jaki pojawiał się teraz na jej bezbarwnych wargach.

Właśnie z powodu tego Domu Pracy Saccard zawarł znajomość z księżną d'Orviedo. Był jednym z właścicieli terenu, który zakupiła pod ów Dom, dawnego ogrodu zarośniętego pięknymi drzewami, przylegającego do parku w Neuilly i ciągnącego się wzdłuż bulwaru Bineau. Zdobył jej uznanie właściwą sobie szybkością w załatwianiu interesów; toteż mając pewne trudności z przedsiębiorcami wyraziła chęć ponownego spotkania się z nim. On sam również zainteresował się żywo robotami, porwany ogromem planu, jaki narzuciła budowniczemu: dwa monumentalne skrzydła — jedno dla chłopców, drugie dla dziewcząt — połączone centralnym budynkiem mieszczącym kaplicę, mieszkania zakonnic, administrację, wszystkie biura; każde skrzydło posiadało własny dziedziniec rekreacyjny, własne warsztaty i różne pomieszczenia gospodarskie. Najbardziej jednak zachwyciły Saccaiida, rozmiłowanego w przepychu i rozmachu, luksus, wspaniałość budowli wznoszonej z materiałów zdolnych przetrwać całe wieki: bogate mamrury, kuchnia wyłożona kaflami, tak wielka, że można by upiec w niej wołu, rozległe refektarze o wspaniałych dębowych lamperiach, zalane światłem sale sypialne w jasnych, wesołych barwach, skład bielizny, łazienka, infirmeria urządzone z wyszukanym komfortem; a wszędzie rozległe przestrzenie, schody, korytarze, przewiewtne w lecie, ogrzewane zimą; dom cały skąpany w 'słońcu, tchnący młodzieńczą radością, dobrobytem, jaki dać może tylko wielka fortuna. Gdy budowniczy, niepokojony tą niepotrzebną — jego zdaniem — świetnością, napomykał o szalonych kosztach, księżna z miejsca przerywała mu: sama niegdyś opływała w dostatki i teraz chciała ofiarować je biedakom, aby i ci, którzy pracują na zbytek bogaczy, mogli z kolei go zakosztować. Marzyła o jednym tylko: obsypać nędzarzy bogactwami, dać im wygodne łóżko, posadzić ich u stołu możnych tego świata, chciała im ofiarować nie jałmużnę w postaca. kawałka chleba, przypadkowego barłogu, ale dostatnie życie w pałacu, gdzie czuliby się u siebie, gdzie prawem odwetu zakosztowaliby wreszcie rozkoszy będących udziałem zwycięzców. Wskutek tej rozrzutności jednak, w zalewie ogromnych kosztorysów, okradano ją bezczelnie: nie licząc już strat wynikających z wadliwego nadzoru, zgraja przedsiębiorców żyła jej kosztem marnotrawiąc dobiła biedaków. I właśnie Saccard otworzył jej oczy prosząc, by pozwoliła mu przejrzeć i sprawdzić rachunki, co zrobił zresztą całkiem bezinteresownie, dla samej przyjemności zaprowadzenia jakiegoś ładu w owym szaleńczym tańcu milionów, który go porywał. Nigdy jeszcze nie był tak. skrupulatnie uczciwy. W tym kolosalnym i nader skomplikowanym przedsięwzięciu stał się najbardziej aktywnym, najbardziej rzetelnym spośród współpracowników, poświęcając swój czas, a nawet pieniądze, wynagradzany po prostu rozkoszą, jaką sprawiał mu widok olbrzymich sum przepływających przez jego ręce. Jego tylko znano w Domu Pracy, księżna bowiem nie pokazywała się tam nigdy, podobnie jak nigdy nie odwiedzała pozostałych fundacji, ukryta w głębi swoich trzech pokoików niczym   niewidzialna dobra wróżka; jego, natomiast uwielbiano tam, błogosławiono, obsypywano objawami wdzięczności, której księżna zdawała się nie pragnądac.

Już w tym okresie Saccard niewątpliwie żywił pewien mglisty projekt, który nagle, z chwilą gdy zaamieszkał w pałacyku 'książąt d'Orviedo, przekształcił się w ściśle określone, gorące pragnienie. Dlaczegóż by nie miał poświęcić się bez reszty administracji licznych zakładów dobroczynnych księżnej? Przeżywając okres zwątpienia, pokonany na polu spekulacji, nie wiedząc, jak zrobić na nowo majątek, uczepił się tej myśli, która otwierała przed nim perspektywy szybkiego wzniesienia się na szczyty w nowej postaci: być szafarzem tego królewskiego iście miłosierdzia,. kanalizować te strumienie złota spływające na Paryż I Zostało jeszcze dwieście milionów, jakież wspaniałe dzieła można by stworzyć, jakież miasto cudów wyczarować z ziemi Nie mówiąc o tym, że on przecież umiałby obracać tymi milionami, podwoiłby je, potroił, potrafiłby stworzyć z nich cały świat. Wyolbrzymiając wszystko z właściwą sobie pasją, żył odtąd jedną tylko upajającą myślą: rozdawać te miliony w nie kończących się jałmużnach, zasypać nimi, uszczęśliwić Francję! I rozczulał się, był bowiem nieskazitelnie uczciwy, ani jeden grosz nie pozostawał w jego ręku. Marzenie to przybrało w jego bujnej wyobraźni kształty jakiejś gigantycznej idylli, idylli szaleńca, nie zabarwionej zresztą jakimkolwiek pragnieniem odkupienia dawnych rozbojów finansowych. Było ono tym silniejsze, że prowadziło mimo wszystko do realizacji marzenia całego jego życia, do podboju Paryża. Stać się królem miłosierdzia, bożyszczem uwielbianym przez tłumy biedaków, postacią jedyną i popularną, skupiać na sobie uwagę świata — wizja ta przerastała nawet jego dotychczasowe ambicje. Jakich cudów zdołałby dokonać, gdyby zużył dla dobrej sprawy swoje uzdolnienia finansowe, swoją przebiegłość, upór, absolutny brak przesądów! I miałby do dyspozycji niepokonalną siłę, która wygrywa wszelkie bitwy — pieniądz; miałby pełne skrzynie pieniędzy, miałby pieniądze, które wyrządzają często tyle zła, a iktóre mogłyby uczynić tyle dobra, gdyby dawanie stało się przedmiotem dumy i zadowolenia człowieka!

Rozszerzając stale swój projekt, Saccard zadał sobie w końcu pytanie, dlaczego nie miałby poślubić księżnej d'Orviedo. Określiłaby to jasno ich wzajemny stosunek, zapobiegło złośliwym komentarzom. Przez cały miesiąc lawirował z ogromną zręcznością, roztaczał wspaniałe plany, usiłował stać się niezbędnym; i pewnego dnia z całym spokojem i naiwnością przedłożył księżnej swoją propozycję, rozwinął przed nią swój wielki projekt. Proponował jej prawdziwą spółkę, zaoferował się jako likwidator sum skradzionych przez księcia, zobowiązywał się pomnożyć je dziesięciokrotnie i oddać 'biedakom. Księżna, odziana w swą nieodłączną czamą suknię, w koronkowej chusteczce na głowie, wysłuchała go uważnie i najlżejszy nawet cień wzruszenia nie ożywił jej pożółkłej twarzy. Zainteresowała się żywo korzyściami, jakie mógłby przynieść podobny związek, całkiem zresztą obojętna na wszelkie inne względy. Po czym, odłożywszy swoją odpowiedź do następnego dnia, odmówiła ostatecznie: doszła prawdopodobnie do wniosku, że przestałaby wtedy być jedyną szafarką swoich bogactw, a chciała nimi rozporządzać najzupełniej samodzielnie, choćby nawet miała popełniać szaleństwa. Dodała jednak, iż będzie szczęśliwa, jeżeli Sacccard zechce nadał pozostać jej doradcą, powiedziała, jak bardzo ceni sobie jego współpracę, prosząc, by nie przestał zajmować się Domem Pracy, którego był przecież rzeczywistym dyrektorem.

Przez cały tydzień Saccard nie mógł pozbyć się przykrego uczucia żalu, niczym po utracie jakiejś umiłowanej idei; nie żeby bał się stoczyć ponownie w otchłań grabieży, ale — podobnie jak sentymentalna romanca wzrusza do łez najgorszego pijaka — tak owa kolosalna idylla dobra czynionego za pomocą milionów rozczulała jego zatwardziałą korsarską duszę. Spadał raz jeszcze, i to z bardzo wysoka; wydawało mu się, że został zdetronizowany. Dążąc do zdobycia pieniędzy, pragnął zawsze nie tylko zaspokoić swoje apetyty, marzył również o wspaniałym, książęcym iście życiu; i nigdy nie udało mu się wznieść dostatecznie wysoko. Zawziętość jego wzmagała się z każdym nowym upadkiem, z każdą rozwianą nadzieją. Toteż gdy ostatnie jego marzenie runęło wobec spokojnej i stanowczej odmowy księżnej, ogarnęła go. na nowo żądza walki. Walczyć, odnosić zwycięstwa w okrutnych bojach spekulacyjnych pożerać innych, by samemu, nie być pożartym, oto co stanowiło — po żądzy przepychu i uciech — jedyną, główną przyczynę jego pasji do interesów. Nie gromadził wprawdzie milionów, ale miał inną radość, jaką dawała mu walka olbrzymich sum, fortun rzucanych w bój niczym oddziały wojska, starcia wrogich milionów, ich klęski i zwycięstwa, które go upajały. I natychmiast odżyła w jego sercu nienawiść do Gundermanna, nieokiełznana żądza odwetu: pokonać Gundermanną — to maniackie pragnienie dręczyło go zawsze, ilekroć padał pokonany. Jeżeli nawet zdawał sobie sprawę z niedorzeczności podobnego dążenia, to czyż nie mógłby przynajmniej zachwiać jego pozycji, zdobyć równorzędnego stanowiska, zmusić go do podziału, by stali się niczym władcy sąsiadujących państw, którzy, równi potęgą, odnoszą się do siebie jak członkowie jednej rodziny. Wtedy to giełda na nowo zaczęła go nęcić, głowę miał pełną przeróżnych, sprzecznych często projektów, trawiony taką gorączką, że nie wiedział, na co się zdecydować, aż do dnia, gdy pewien niezwykły, gigantyczny pomysł górować zaczął nad innymi i zawładnął stopniowo całą jego istotą.

Zamieszkawszy w pałacyku d'Orviedo, Sacoard widywał niekiedy siostrę inżyniera Hamelin zajmującego małe mieszkanko na drugim piętrze, bardzo zgrabną, przystojną niewiastę, panią Karolinę, jak nazywano ją poufale. Już przy pierwszym spotkaniu zwrócił szczególną uwagę na jej bujne siwe włosy, królewską iście koronę z siwych włosów, która dawała tak niezwykły efekt u tej młodej jeszcze, bo trzy dziestosześcioletniej zaledwie kobiety. Pani Karolina osiwiała zupełnie już w dwudziestym piątym roku życia. Czarne i gęste brwi ożywiały tę ujętą w gronostajowe ramy twarz urokiem młodości i oryginalności. Nigdy nie była piękna, miała zbyt wydatny podbródek i nos, szerokie usta, których mięsiste wargi świadczyły o ogromnej dobroci. Ta ibiała aureola jednak, zwiewna biel miękkich jak jedwab włosów, łagodziła jej nieco surową twarz, nadając świeżości i sile młodej kobiety pogodny wdzięk babuni. Była wysoka, dobrze zbudowana, energiczna i wyniosła.

Przy każdym spotkaniu Saocard, niższy od niej, ścigał ją ciekawym spojrzeniem, zazdroszcząc skrycie jej wzrostu i silnej, zdrowej budowy. Powoli z opowiadań otoczenia poznał dzieje Hamelinów. Karolina i Jerzy byli dziećmi lekarza z Montpellier, wybitnego uczonego, zagorzałego katolika, który zmarł nie zostawiając żadnego majątku. W chwili śmierci, ojca dziewczyna miała osiemnaście lat, chłopak dziewiętnaście; ponieważ brat wstąpił do Ecole Polytechnique, podążyła za nim do Paryża, gdzie przyjęła miejsce nauczycielki. Ona to właśnie przez dwa lata trwania studiów wsuwała mu do kieszeni po pięć franków na drobne wydatki; a później, gdy z nie najlepszym wynikiem ukończywszy szkołę tułał się po bruku paryskim w poszukiwaniu pracy, pomagała mu nadal do chwili znalezienia jakiegoś zajęcia. Tych dwoje dzieci uwielbiało się wzajemnie, marzyło o tym, by nigdy się nie rozstać. Ponieważ jednak nadarzyła się niespodziana okazja zamążpójścia, gdy dobroć i żywa inteligencja Karoliny podbiły serce jakiegoś krociowego piwowara bywającego w domu jej pracodawców, Jerzy nalegał, by go przyjęła; żałował tego okrutnie, gdy po 'kilku latach małżeństwa Karolina musiała zażądać separacji, mąż bowiem upijał się i gonił ją z nożem w ręku, chcąc zabić w napadach obłędnej zazdrości. Miała wtedy dwadzieścia sześć lat, znowu znalazła się bez grosza, uparła się bowiem, że nie będzie domagała się żadnej pensji od człowieka, którego porzuciła. Na szczęście jednak brat znalazł wreszcie po wielu staraniach pracę, która mu odpowiadała: miał wyjechać do Egiptu z komisją, której powierzono przeprowadzenie pierwszych badań w związku z Kanałem Sueskiin; zabrał siostrę, która z właściwą sobie odwagą osiedliła się w Aleksandrii, gdzie na nowo zaczęła udzielać lekcji, podczas gdy on podróżował po całym kraju. Przebywali w Egipcie do 1859 roku, byli świadkami pierwszych uderzeń łopaty na wybrzeżu portsaidzkim, gdzie szczupła ekipa stu pięćdziesięciu robotników ziemnych, zagubiona wśród piasków, pracowała pod kierunkiem garstki inżynierów.

Potem Hamelin, wysłany do Syrii w celu zapewnienia aprowizacji, został tam wskutek jakiegoś zatargu ze zwierzchnikami. Sprowadził Karolinę do Bejrutu, gdzie znalazła nowych uczniów, on zaś zaangażował się w wielkie przedsięwzięcie patronowane przez jakieś francuskie towarzystwo akcyjne wytyczenie drogi kołowej z Bejrutu do Damaszku, pierwszego i jedynego szlaku wiodącego przez wąwozy Libanu. Spędzili tam trzy lata, aż do ukończenia drogi. On zwiedzał okoliczne góry, przedsięwziął nawet dwumiesięczną podróż do Konstantynopola przez pasmo Taurusu, ona zaś towarzyszyła mu w wędrówkach, ilekroć zdołała się wyrwać, snując wraz z nim marzenie o obudzeniu tej starej ziemi drzemiącej pod .prochami wymarłych cywilizacji. Zgromadził pełną tekę pomysłów i planów i rozumiał nieodzowną konieczność powrotu do Francji, jeżeli chciał wprowadzić w czyn ten olbrzymi zespół projektów, stworzyć towarzystwa akcyjne, znaleźć kapitały. Tak więc po dziewięciu latach pobytu na Wschodzie wyruszyli w drogę powrotną, przejeżdżali, wiedzeni ciekawością, przez . Egipt, gdzie roboty nad Kanałem Sueskim wzbudziły ich zachwyt: w przeciągu czterech lat całe miasto wyrosło na piaszczystym wybrzeżu portsaidzkim, nieprzeliczone mrowie ludzi roiło się tam przeistaczając oblicze ziemi. W Paryżu jednak prześladował Hamelina wyraźny pech. Wynająwszy za tysiąc dwieście franków małe, pięcio pokojowe mieszkanie na drugim piętrze pałacyku d'Orviedo, osiadł na mieliźnie i od piętnastu miesięcy szamotał się daremnie, nie mogąc wzbudzić w nikim wiary w swoje projekty, zbyt skromny, małomówny, dalszy od sukcesu teraz, aniżeli gdy przemierzał góry i równiny Azji. Oszczędności ich wyczerpywały się szybko i niebawem rodzeństwo znalazło się w bardzo przykrej sytuacji materialnej.

I to właśnie zwróciło uwagę Saccarda, ów wzrastający stale smutek Karoliny, której wspaniała wesołość gasła powoli wobec zniechęcenia, jakie ogarniało brata. W ich gospodarstwie ona odgrywała rolę mężczyzny. Jerzy, bardzo podobny do niej zewnętrznie, choć wątlejszy, odznaczał się niepospolitymi zdolnościami i pracowitością: zagrzebywał się jednak w swoich studiach i nie należało go z nich wyrywać. Nigdy nie chciał się ożenić, nie czując potrzeby małżeństwa, uwielbiał bowiem siostrę, i to mu wystarczało. Miał prawdopodobnie przelotne miłostki, o których zresztą nikt nie wiedział. Ten dawny uczeń Ecole Polytechnique, niezwykle pilny i pracowity, odznaczający się tak śmiałymi koncepcjami, tak niezmordowaną gorliwością we wszystkim, co przedsiębrał, wykazywał niekiedy tyle naiwności, że można by go posądzić o głupotę. Wychowany w najbardziej ciasnym katolicyzmie, zachował dziecięcą wiarę i z głębokim przekonaniem spełniał praktyki religijne; siostra natomiast zerwała te więzy dzięki rozległej lekturze, ogromnej wiedzy, jaką zdobyła samodzielnie w ciągu niezliczonych długich godzin, kiedy to brat siedział zagrzebany w swoich pracach technicznych. Mówiła czterema językami, czytała traktaty ekonomiczne, filozoficzne, jakiś czas entuzjazmowała  się teoriami socjalistycznymi i ewolucjonizmem; z czasem jednak ochłonęła, a liczne podróże i długi pobyt w krajach o odrębnej cywilizacji wytworzyły w niej olbrzymią tolerancyjność, wspaniałą równowagę umysłową, jaką daje mądrość. Jakkolwiek sama przestała wierzyć, szanowała przekonania religijne brata. Raz jeden doszło między nimi do zasadniczej rozmowy i nigdy więcej nie wracali już do tego tematu. Przy całej swej prostocie i dobroduszności odznaczała się wybitną inteligencją; cechowała ją ogromna odwaga życiowa, radosna brawura opierająca się wszelkim przeciwnościom losu; i — jak mawiała — jeden tylko smutek ranił boleśnie jej serce: brak dziecka.

Saccard oddał raz pewną przysługę Hamelinowi, nastręczając mudrobną robotę dla komandytariuszy poszukujących, inżyniera, który by ocenił wydajność jakiejś nowej maszyny. Nawiązał w ten sposób bliższe stosunki z rodzeństwem, zachodził często do nich na górę, by spędzić godzinkę w ich salonie, jedynym większym pokoju, który przekształcili w pracownię. Całe umeblowanie tego pokoju, zupełnie prawie pustego, stanowił długi stół kreślarski, mniejszy stolik zawalony papierami i ż pół tuzina krzeseł. Na gzymsie kominka piętrzyły się stosy książek. Pustkę tę rozweselała jednak nieoczekiwana dekoracja: szereg planów i barwnych akwarel przyczepionych gwoździkami do ścian. Hamelin rozwiesił w ten sposób swoją tekę projektów, studia dokonane w Syrii, całą swoją przyszłą fortunę; akwarele zaś były dziełem pani Karoliny, przedstawiały widoki tamtych stron, charakterystyczne typy, stroje, wszystko, co towarzysząc bratu dostrzegła i naszkicowała z dużym wyczuciem barwy, w sposób całkowicie zresztą bezpretensjonalny. Dwa szerokie okna, wychodzące na ogród pałacu Beauvilliersów, rzucały jasne światło na tę bezładną masę rysunków przywodzących na myśl inne życie, wyczarowujących wspomnienie rozsypującego się w proch starożytnego świata, który te szkice o śmiałych, z matematyczną ścisłością nakreślionych liniach pragnęły, rzekłbyś, odbudować na solidnych podstawach nowoczesnej nauki. Saccard, który stał się użyteczny rodzeństwu i oczarował je swoją aktywnością, wpatrywał się całymi godzinami z zachwytem w te plany i akwarele, żądając coraz to nowych wyjaśnień W jego głowie kiełkował już rozległy projekt przyszłych przedsięwzięć.

Pewnego ranka zastał panią Karolinę samą, siedzącą przy małym stoliku, który służył jej za biurko. Była przeraźliwie smutna, a ręce jej spoczywały bezwładnie na stosie papierów.

— No cóż! Sytuacja staje się beznadziejna... Nie brak mi przecież odwagi. Ale widzę, że zostaniemy bez żadnych środków do życia. Najbardziej boli mnie bezradność, jaka ogarnia brata w obliczu nieszczęścia: jest mężny i odporny tylko przy pracy... Myślałam już o przyjęciu znowu miejsca nauczycielki, aby pomóc mu trochę. Niestety, niczego nie znalazłam... A przecież nie mogę chyba zacząć chodzić na posługi.

Nigdy jeszcze Saccard nie widział jej tak rozstrojonej i przygnębionej.

— Do diabła! Nie jest chyba aż tak źle! — wykrzyknął.

Pani Karolina pokiwała smutnie głową; z goryczą  wyrażała się o życiu, które zazwyczaj w najgorszych nawet chwilach znosiła tak dzielnie. A gdy Hamelin, 'który wrócił w tym właśnie momencie, przyniósł wiadomość o nowym niepowodzeniu, kilka wielkich łez stoczyło się wolno po jej policzkach; zamilkła, siedząc nieruchomo przy stole, z zaciśniętymi pięściami, ze wzrokiem utkwionym w przestrzeń.

— I pomyśleć — wykrzyknął Hamelin — że tam leżą miliony, które na nas czekają, żeby tylko ktoś chciał pomóc mi je wydobyć! Saccard stanął i przed szkicem, który przedstawiał plan jakiegoś pawilonu wznoszącego się pośród rozległych magazynów.

— Go to jest? — zapytał.

— Och, taka sobie zabaweczka! — wyjaśnił inżynier. — Projekt domu mieszkalnego w Bejrucie dla dyrektora towarzystwa, o którym marzyłem, wie pan, tego Powszechnego Towarzystwa Zjednoczonych Transportowców.

Ożywił się, sypał dalszymi szczegółami. Podczas pobytu na Wschodzie przekonał się, jak bardzo wadliwa była organizacja usług komunikacyjnych. Kilka istniejących w Marsylii spółek zabijało się walką konkurencyjną i nie mogło dorobić się wystarczającego i wygodnego taboru; jednym z pierwszych (pomysłów Hamelina, będącym, nawet podstawą wszystkich projektowanych przedsięwzięć, było połączenie tych spółek w syndykat, w jedno duże, dysponujące milionami towarzystwo akcyjne, które obsługiwałoby całe Morze Śródziemne, opanowało je całkowicie, przeprowadzając linie łączące  wszystkie porty Afryki, Hiszpanii, Włoch, Grecji, Egiptu, Azji — aż po odległe granice Morza Czarnego. Był to pomysł zdradzający zarazem doskonałego organizatora i dobrego' obywatela, umożliwiał bowiem podbój Wschodu przez Francję, nie mówiąc o tym, że przybliżał Syrię otwierając tam szerokie pole wpływom francuskim.

— Syndykaty! — powtórzył cicho Saccard. — Przyszłość zdaje się dzisiaj do nich należeć. Są tak potężną formą stowarzyszenia! Kilka drobnych przedsiębiorstw, które w odosobnieniu wegetują zaledwie, gdy połączą się w jedną całość, nabywają niespożytych sił żywotnych, zaczynają świetnie prosperować... Tak! Jutro należy do wielkich kapitałów, do scentralizowanych wysiłków wielkich mas. Cały przemysł, cały handel staną się ostatecznie jednym wielkim bazarem, który będzie zaopatrywał nas we wszystko.

Zatrzymał się znowu, tym razem przed akwarelą przedstawiającą jaką! dziką okolicę, wąwóz zamknięty złomami olbrzymich skał porosłych bujnym krzewieni.

— Ho! ho! — wykrzyknął. — Toż to skraj świata! Nie ma tu chyba zbytniego ścisku!

— To wąwóz w górach Karmelu — wyjaśnił Hamelin. — Siostra namalowała ten widoczek, gdy przeprowadzałem badania w tych okolicach. — I dodał z prostotą: — Wie pan! Między kredowymi wapniami a porfirami, które uniosły te skały wapienne, wzdłuż całego stoku góry biegnie bogata żyła srebrnej rudy siarkowej! Tak, tak, kopalnia srebra, której eksploatacja, wedle moich obliczeń, powinna by przynieść ogromne zyski.

— Kopalnia srebra! — powtórzył z żywością Saccard.

Pani Karolina, zapatrzona w dal, pogrążona w smutku, usłyszała te słowa, które nasunęły jej jakby jakąś odległą wizję.

— Karmel! Cóż to za pustynia! Jaka samotność! Pełno tam mirtów i janowców rozsiewających w ciepłym powietrzu balsamiczną woń. A wysoko w górze szybują nieustannie orły... I srebro drzemiące w tym kamiennym grobowcu, tuż obok skrajnej nędzy! Chciałoby się widzieć tu szczęśliwe tłumy, fabryki, powstające miasta, lud cały odrodzony przez pracę.

— Przeprowadzenie drogi z gór Karmelu do Akkonu nie nastręczyłoby nawet wielu trudności. Przypuszczam, że znalazłoby się tam również żelazo, w które obfitują wszystkie okoliczne góry... Opracowałem też nowy sposób wydobycia, który pozwoliłby na poważne oszczędności. Wszystko jest gotowe, chodzi tylko o znalezienie kapitałów.

— Spółka Akcyjna Kopalń Srebra w Górach Karmelu! — szepnął Saccard.

Teraz inżynier zaczął chodzić od jednego planu do drugiego, porwany na nowo pracą całego życia, rozgorączkowany na myśl o świetnej przyszłości drzemiącej w tych planach, podczas gdy brak pieniędzy paraliżował wszelkie jego ruchy.

— Ale to tylko małe, początkowe przedsięwzięcia — podjął znowu.— Niech pan spojrzy na tę serię planów, to projekt najważniejszy, sieć dróg żelaznych przerzynających całą Azję Mniejszą. Brak wygodnych i szybkich połączeń to głbrawna przyczyna zastoju tej tak bogatej krainy. Nie znajdzie pan tam ani jednej szosy, wszystkie podróże i transporty odbywają się na mułach i wielbłądach. Niech pań sobie wyobrazi co za przewrót, gdyby linie kolejowe dotarłyaż do krańców pustyni! Potężny rozwój przemysłu i handlu, zwycięstwo cywilizacji, bramy Wschodu stojące wreszcie otworem przed Europą... Och, jeżeli to tylko pana interesuje, możemy pomówić o tym szczegółowiej, a przekona się pan!

Nie potrafił zresztą, oprzeć się pokusie natychmiastowego udzielenia wyjaśnień. Plan sieci kolejowej studiował podczas podróży do Konstantynopola. Zasadniczą., jedyną trudność stanowiło przebycie gór Taurusu. Harnelin jednak, po przemierzeniu rozmaitych wąwozów, twierdził, iż możliwe jest przeprowadzenie bezpośredniej i stosunkowo mało kosztownej linii. Zresztą nie myślał o urzeczywistnieniu całego projektu za jednym zamachem. Uzyskawszy od sułtana koncesję na całość robót, najrozsądniej byłoby zacząć od głównej arterii, linii z Brussy do Bejrutu przez Angorę i Aleppo. Następnie pomyślano by o rozgałęzieniach łączących Smyrnę z Angorą i Trebizondę z Angorą przez Erzerum i Sivas.

— A potem, potem... — ciągnął dalej.

I nie skończył, uśmiechał się tylko nie mając odwagi wypowiedzieć na głos, jak daleko sięgała zuchwałość jego planów. To już wkraczało w dziedzinę marzeń.

— Ach, równiny u stóp Taurusu! — podjęła pani Karolina powolnym głosem rozbudzonej marzycielki. — Toż to prawdziwy, rozkoszny raj! Wystarczy poskrobać ziemię, aby wydała bujny plon. Drzewa owocowe — brzoskwinie, czereśnie, figowce, migdały — uginają się pod ciężarem owoców. Pola oliwek i morw podobne do wielkich lasów! Życie swobodne i łatwe w tym lekkim powietrzu, pod niebem wiecznie błękitnym!

Saccard roześmiał się ostrym śmiechem pożądania, właściwym mu, ilekroć wietrzył majątek. A gdy Hamelin zaczął mówić o .dalszych projektach, między innymi :o założeniu banku w Konstantynopolu i wyzyskaniu cennych znajomości, jakie tam ponawiązywał, zwłaszcza w otoczeniu wielkiego wezyra, przerwał mu wesoło:

— Ależ to kraina mlekiem i miodem płynąca! — Następnie, opierając poufale obie dłonie na ramionach pani Karoliny, która siedziała ciągle bez ruchu, wykrzyknął: — Niechże więc pani nie rozpacza! Zobaczy pani, razem z pani bratem uda mi się dokonać rzeczy, które nam wszystkim wyjdą na dobre... Tylko trochę cierpliwości.

W ciągu następnego miesiąca Saccard dostarczył znowu inżynierowi kilka drobnych robót; jakkolwiek nie powracał do rozmowy o wielkich projektach, widać było, że rozmyśla o nich stale, niepewny, ogarnięty wahaniem wobec ogromu przedsięwzięcia. Więzy rodzącej się przyjaźni zacieśniła jednak przede wszystkim prostota i naturalność, z jaką pani Karolina zajęła się kawalerskim gospodarstwem Saccarda, którego zżerały niepotrzebne koszty i który im więcej miał służby, tym gorzej był obsługiwany. Człowiek ten, tak zręczny, znany z energii i sprytu, gdy chodziło o kradzieże na wielką skalę, u siebie w domu tolerował bezgraniczny nieład i przerażające marnotrawstwo, które potrajało jego wydatki; brak kobiecej ręki dawał się okrutnie we znaki w najbłahszych nawet sprawach. Spostrzegłszy pewne nadużycia, pani Karolina zaczęła najpierw udzielać mu rad, a wreszcie zainterweniowała osobiście oszczędzając mu kilku wydatków; pewnego więc dnia zaproponował jej żartobliwie, by zajęła się jego domem: dlaczegóż by nie? Szukała przecież miejsca nauczycielki, mogła zatem przyjąć przyzwoitą posadę intendentiki, co pozwoliłaby jej przetrwać najtrudniejsze chwile. Propozycja uczyniona żartem została potraktowana na serio. Te trzysta franków miesięcznie, które ofiarowywał jej Saccard, dałyby jej możność przyjścia z.pomocą bratu. Zgodziła się więc, w ciągu tygodnia zreformowała całe gospodarstwo, odprawięca szefa kuchni z żoną, przyjmując na jego miejsce kucharkę, która wraz z lokajem i stangretem miała stanowić odtąd całą służbę. Zostawiła też jednego tylko konia i jeden powóz, ujęła wszystko we własne ręce, sprawdzała rachunki tak skrupulatnie, że w ciągu dwóch pierwszych tygodni zredukowała wydatki o połowę. Saccard, zachwycony, mówił żartując, że teraz on ją okrada, że powinna zażądać procentu od oszczędności, jakie jej zawdzięczał.

Odtąd nawiązały się między nimi bardzo bliskie stosunki. Saccard kazał usunąć śruby, które zamykały drzwi łączące oba mieszkania, i można było teraz przechodzić bezpośrednio wewnętrznymi schodami z jednej jadalni do drugiej; tak że gdy brat jej od rana do wieczora pracował, zamknięty na górze, nad porządkowaniem notatek przywiezionych ze Wschodu, pani Karolina, zostawiając własne gospodarstwo na opiece jedynej służącej, zbiegała co chwila na pierwsze piętro, rządząc tu jak u siebie. Saccarda cieszyło ciągłe pojawianie się tej wysokiej przystojnej kobiety, która dumnym, zdecydowanym krokiem przechadzała się po pokojach; zadziwiała go zawsze nieoczekiwana wesołość jej siwych włosów okalających młodą jeszcze twarz. Ciągle zajęta, od rana do wieczora na nogach, odzyskała dawną radość i odwagę życiową, odkąd czuła się użyteczna. Z wolną od przesady prostotą nosiła zawsze skromną czarną sukienkę, w kieszeni podzwaniał pęk kluczy; bawiła ją niewątpliwie myśl, że ona, uczona, filozofka, stała się zwykłą gospodynią, zarządzającą domem rozrzutnika, którego zdołała już polubić, tak jak lubi się niesforne dzieci. On zaś, oczarowany jej urokiem, obliczając, że ostatecznie różnica wieku pomiędzy nimi wynosi zaledwie czternaście lat, zastanawiał się przez chwilę, co by się stało, gdyby pewnego wieczora wziął ją w ramiona. Czyż możliwe, żeby od dziesięciu lat, od czasu przymusowej ucieczki z domu męża, od którego zaznała więcej razów niż pieszczot, żyła samotnie, bez mężczyzny, niczym podróżująca amazonka? Być może uchroniły ją właśnie te ciągłe podróże! Wiedział jednak, że przyjaciel jej brata, niejaki pan Beaudoin, kupiec, który pozostał w Bejrucie, skąd niebawem miał wrócić, darzył ją silnym uczuciem i pragnął poślubić, czekając jedynie na śmierć jej męża zamkniętego w zakładzie dla umysłowo chorych w następstwie pijackiego szału. Małżeństwo to zalegalizowałoby prawdopodobnie wybaczalny, naturalny niemal stan rzeczy. A więc, skoro był jeden, dlaczego on nie miałby zostać drugim? Poprzestawał jednak na tych rozważaniach, łączący ich bowiem stosunek koleżeństwa przysłaniał w niej często kobietę. Ilekroć, widząc ją przechodzącą i podziwiając jej wspaniałą figurę, zadawał sobie pytanie, co by nastąpiło, gdyby ją pocałował, wnet odpowiadał sam sobie, że nastąpiłyby prawdopodobnie rzeczy mocno banalne, może nawet nieprzyjemne; i odkładał próbę na później, witał ją silnym uściskiem dłoni, zadowalając się jej serdeczną przyjaźnią.

Nagle pani Karolina pogrążyła się na nowo w głębokim smutku. Pewnego ranka zeszła na dół przygnębiona, bardzo blada, z oczami spuchniętymi od płaczu; Saccard, nie mogąc dowiedzieć się od niej niczego, przestał nalegać wobec jej uporczywych zapewnień, że nic się nie stało, że jest taka jak zawsze. Nazajutrz dopiero zrozumiał wszystko, znalazłszy na górze zawiadomienie o ślubie pana Beaudoin z córką pewnego konsula angielskiego, młodziutką i zawrotnie bogatą panną. Cios musiał być tym dotkliwszy, że wiadomość nadeszła w formie banalnego zawiadomienia, bez żadnego przygotowania, bez słowa pożegnania nawet. Całe życie nieszczęsnej kobiety waliło się wraz z utratą tej odległej nadziei, która była jej ucieczką w chwilach rozpaczy. A ponieważ i przypadek również bywa niekiedy potwornie okrutny, poprzedniego dnia właśnie dostała wiadomość o śmierci męża, i wreszcie, na czterdzieści osiem godzin, uwierzyła w rychłą realizację swojego marzenia. Życie jej rozpadało się w gruzy, pozbawiając ją sił i energii. Tegoż wieczora oczekiwało ją inne jeszcze przeżycie: gdy jak zwykle przed pójściem na spoczynek wstąpiła do Saccarda po dyspozycje na następny dzień, ten zaczął ją pocieszać z taką serdecznością, że wybuchnęła głośnym płaczem i przejęta niewymownym rozczuleniem, paraliżującym niejako wolę, znalazła się w jego ramionach, oddała mu się, bez żadnej przyjemności ani dla siebie, ani dla niego. Oprzytomniawszy, nie uniosła się oburzeniem, ale smutek jej pogłębił się jeszcze bardziej. Dlaczego dopuściła do tego? Nie kochała przecież tego człowieka, a i on zapewne również jej nie kochał. Nie znaczyło to bynajmniej, aby wydawał się jej niegodny uczucia wskutek swojego wieku czy wyglądu zewnętrznego; to prawda, nie był piękny ani młody, ale pociągał ją żywością twarzy, ruchliwością całej swojej drobnej, czarniawej postaci; nie znając go jeszcze, wyobrażała sobie chętnie, że jest usłużny, niepospolicie inteligentny, zdolny wprowadzić w czyn wielkie projekty jej brata, nie schodząc z drogi przeciętnej uczciwości właściwej ogółowi ludzi. Tylko co za niedorzeczny upadek! Żeby ona, tak rozsądna, tak nauczona ciężkim doświadczeniem, tak panująca nad sobą, upadła w tak bezmyślny sposób, nie wiedząc jak ani dlaczego, w napadzie łez, niczym sentymentalna gryzetka! I co gorsza, czułą, że i on jest równie jak ona zdumiony, niezadowolony prawie z tego, co zaszło. Gdy chcąc ją pocieszyć zaczął mówić jej o panu Beaudoin jako o dawnym kochanku, którego podła zdrada zasługuje jedynie na zapomnienie, i gdy ona oburzyła się, przysięgając, iż nigdy niczego między nimi nie było, sądził początkowo, że przez kobiecą ambicję mija się z prawdą; ale ona powtarzała swoje zapewnienia z taką mocą, patrzyła nań wzrokiem tak jasnym i szczerym, że uwierzył w końcu w prawdziwość opowiedzianej historii: ona, powodowana prawością i dumą, czekała nocy poślubnej, on zaś wytrwał cierpliwie dwa lata, aż znużony poślubił inną, ulegając nazbyt nęcącej pokusie młodości i bogactwa. I dziwna rzecz, to odkrycie, to przeświadczenie, które powinno było podniecić Saccarda, wzbudziło w nim, przeciwnie, pewnego rodzaju zakłopotanie, zrozumiał bowiem jasno głupią przypadkowość swojego łatwego zwycięstwa. Zresztą nie powtórzyło się to więcej, gdyż żadne z nich nie zdawało się zdradzać ku temu ochoty.

Przez dwa tygodnie pani Karolina była niewypowiedzianie smutna. Opuściła ją energia życia, ów impuls, który czyni życie koniecznością. i radością zarazem. Sumiennie wypełniała swoje rozliczne obowiązki, ale nieobecna myślą, nie mając żadnych złudzeń co do sensu i celowości rzeczy. Była niczym mechanizm ludzki pracujący w rozpaczliwym poczuciu nicości wszystkiego. Utraciwszy całą odwagę i radość życia,. zapominała o swoim bólu jedynie wtedy, gdy w chwilach wol- nych od pracy, z czołem wspartym o szybę jednego z okien w dużym gabinecie brata, wpatrywała się w sąsiedni ogród pałacyku Beauvił-liersów, gdzie już w pierwszych dniach swego pobytu tutaj domyślała się istnienia jakiejś troski, starannie ukrywanej nędzy, tak przejmującej swoim wysiłkiem ratowania pozorów. I tam również żyły istoty, które cierpiały, jej własna męka rozpływała się jakby w tych łzach, zatracała się niejako w cudzym bółu, aż wydawało jej się, że obojętnieje na wszystko i obumiera.

Rodzinie de Beauvilliers, którzy niegdyś, nie licząc olbrzymich posiadłości w Turenii i Anjou, mieli wspaniały pałac przy ulicy Grenelle, pozostał w Paryżu tylko ten dawny ustronny pałacyk, zbudowany w początku stulecia za miastem, a dzisiaj uwięziony wśród ponurych budowli ulicy Saint-Lazare. Kilka pięknych drzew rosło jeszcze w ogrodzie, jak gdyby w głębi studni, mech porastał popękane i poszczerbione stopnie ganku. Rzekłbyś, zakątek przyrody zamknięty w więzieniu, zakątek cichy i posępny, tchnący niemą rozpaczą, do którego docierały tylko zielonkawe, blade promienie słońca, a którego lodowaty chłód przejmował dreszczem. Pierwszą osobą, którą pani Karolina dostrzegła w tym wilgotnym ustroniu piwnicznym na szczycie walącego się ganku, była hrabina de Beauvilliers, wysoką, chuda niewiasta lat około sześćdziesięciu, całkiem siwa, o bardzo arystokratycznym, starodawnym nieco wyglądzie. Wydatny, prosty nos, wąskie usta, niezwykle długa szyja upodabniały ją do starego łabędzia o pełnej smutku słodyczy. Tuż za nią ukazała się jej córka, Alicja de Beauvilliers, panna dwudziestopięcioletnia, lecz tak zbiedzona, że można by wziąć ją za małą dziewczynkę, gdyby nie przywiędła cera i wydłużone już rysy twarzy. Była żywym portretem matki, ale wątlejsza, o wyglądzie mniej arystokratycznym, z szyją nieproporcjonalnie, aż do brzydoty, wydłużoną, miała już tylko budzący litość wdzięk ostatniej latorośli wielkiego rodu. Obie kobiety żyły samotnie, od czasu gdy syn, Ferdynand de Beauvilliers, zaciągnął się w szeregi żuawów papieskich po przegranej przez Lamoriciere'a bitwie pod Castelfidardo. Co dzień, gdy deszcz nie padał, ukazywały się tak, jedna za drugą, schodziły z ganku i przechadzały się wokół małego trawnika pośrodku ogrodu, nie zamieniając ani słowa. Trawnik otoczony był jedynie bluszczem, kwiaty nie wyrosłyby tutaj zapewne lub może zbyt drogo by kosztowały. I ten powolny spacer, prawdopodobnie zwykła przechadzka dla zdrowia, odbywana przez te dwie blade kobiety, nabierał jakiejś bolesnej melancholii, jak gdyby obnosiły one żałobę po starych, dawno minionych rzeczach, snując się tak pod tymi stuletnimi drzewami, które widziały niegdyś tyle zabaw, a teraz dusiły się w otoczeniu mieszczańskich domów.

Pani Karolina śledziła z zainteresowaniem swoje sąsiadki, powodowana nie wścibstwem, ale serdecznym współczuciem; i ponieważ okno jej wychodziło na ogród, wniknęła stopniowo w ich życie, które tak zazdrośnie kryły przed światem. W stajni stał jeszcze ostatni koń, w wozowni powóz, nad którymi pieczę sprawował stary służący pełniący jednocześnie funkcje lokaja, stangreta i odźwiernego; miały też kucharkę, która służyła zarazem za pokojową; jeżeli jednak powóz . wyjeżdżał główną bramą, starannie zaprzężony, wioząc obie panie do miasta, jeżeli na przyjęciach urządzanych co dwa tygodnie w miesiącach zimowych dla garstki przyjaciół widać było jeszcze pewien zbytek, kosztem iluż długich postów,, codziennych groszowych oszczędności opłacano ten kłamliwy pozór fortuny! Aby ograniczyć wydatki na praczkę, w małej, ukrytej przed okiem ludzkim szopie odbywało się ciągłe pranie starej, zniszczonej mydłem, cierpliwie łatanej bielizny; na wieczorny posiłek podawano jedynie jarzyny i pieczywo, suszone uprzednio, by mniej go zjadać; uciekano się do przeróżnych, budzących litość zabiegów, skąpiono na najdrobniejszych rzeczach; stary stangret łatał dziurawe buciki panienki, kucharka czerniła atramentem zniszczone rękawiczki pani; córka donaszała po wielu przemyślnych przeróbkach suknie matki, kapelusze trwały latami dzięki ciągłym zmianom zdobiących je kwiatów czy wstążek. Gdy nie spodziewano się nikogo, salony na parterze były starannie zamknięte, podobnie jak wielkie pokoje pierwszego piętra, obie kobiety zajmowały bowiem w tym rozległym domostwie tylko mały pokoik, który służył im za jadalnię i salonik. I często przez uchylone okno widzieć było można hrabinę łatającą bieliznę, niczym uboga mieszczka, podczas gdy córka, siedząc między fortepianem a szkatułą z farbami, robiła na drutach pończochy lub mitenki dla matki. Pewnego dnia, podczas gwałtownej burzy, widziano, jak obie, zbiegłszy do ogrodu, zgarniały piasek zmywany potokami ulewnego deszczu.

Pani Karolina znała teraz ich dzieje. Hrabina de Beauvilliers była bardzo nieszczęśliwa w pożyciu z mężem, rozpustnikiem, na którego nigdy się nie skarżyła. Pewnego wieczora w Vendóme przyniesiono go jej konającego, z przestrzeloną, piersią. Mówiono o wypadku na polowaniu: jakaś kula wystrzelona przez zazdrosnego leśnika, któremu miał podobno uwieść żonę czy córkę. Najgorsze było to, że hrabia zaprzepaścił całą fortunę Beauvilliersów, niegdyś tak wielką, ogromne, królewskie iście posiadłości, którą nadszarpnęła już Rewolucja, a którą jego ojciec i on sam ostatecznie wykończyli. Z tych rozległych dóbr ziemskich pozostał jeden tylko folwark, Aubletes, położony w pobliżu Vendome i przynoszący około piętnastu tysięcy renty, jedyne źródło dochodów wdowy i jej dwojga dzieci. Pałac przy ulicy Grenelle od dawna już był sprzedany, zaś pałacyk przy Saint-Lazare pożerał ogromną część owych piętnastu tysięcy, obciążony hipotekami, zagrożony licytacją, w razie gdyby przestano płacić procenty; w ten sposób na utrzymanie czworga osób na poziomie odpowiadającym arystokratycznej rodzinie, nie chcącej wyrzec się pozorów dawnej świetności, pozostawało zaledwie sześć, siedem tysięcy franków. Od ośmiu już lat hrabina była wdową, zostawszy z dwudziestoletnim synem i siedemnastoletnią córką; w obliczu ruiny majątkowej swojego rodu zacięła się w dumie szlacheckiej, przysięgając sobie żyć raczej o chlebie i wodzie aniżeli na krok choćby ustąpić. Powodowała się odtąd jednym tylko pragnieniem: utrzymać swoją rangę społeczną, córkę wydać za mąż za człowieka równego pochodzeniem, z syna zrobić żołnierza. Ferdynand był dla niej początkowo źródłem poważnych zmartwień wskutek szaleństw młodości, długów, które trzeba było zapłacić; gdy jednak w uroczystej rozmowie matka wtajemniczyła go w ich położenie, nie wrócił do dawnych wybryków, serce miał bowiem w gruncie rzeczy dobre, tyle tylko, że — skazany na bezczynność, bierny — nie mógł znaleźć dla siebie zajęcia ani miejsca we współczesnym społeczeństwie. I teraz również, jako żołnierz papieski, nadal był dla niej przedmiotem tajonej troski; chorowity i wątły, mimo pozorów siły, miał w żyłach krew zużytą i zubożałą, przez co klimat rzymski był dla niego niebezpieczny. Co się zaś tyczyło zamążpójścia Alicji, to odwlekało się ono tak bardzo, że biedna matka nie mogła powstrzymać łez patrząc na podstarzałą już, więdnącą w daremnym oczekiwaniu córkę. Mimo niepokaźnego, smutnego wyglądu dziewczyna wcale nie była głupia, rwała się do życia, wzdychała do miłości mężczyzny, do szczęścia; nie chcąc jednak bardziej jeszcze martwić matki, udawała, że wyrzekła się wszystkiego, kpiła z małżeństwa mówiąc, że ma powołanie do staropanieństwa — a nocą szlochała w poduszkę, rozpaczając gorzko nad swoją samotnością. Hrabina, dokonując cudów oszczędności, zdołała odłożyć dwadzieścia tysięcy franków, które miały stanowić cały posag Alicji; ocaliła też z ruiny trochę kosztowności — jakąś bransoletkę, pierścionki, kolczyki — warte około dziesięciu tysięcy; posag niezwykle skąpy, wiano, o którym hrabina nie śmiała nawet wspominać, starczyłoby to zaledwie na opędzenie pierwszych wydatków, w razie gdyby oczekiwany konkurent pojawił się wreszcie. Nie chciała wszakże tracić nadziei, walczyła mimo wszystko, nie rezygnując z żadnego przywileju urodzenia, zawsze jednakowo wyniosła i dbała o pozory, niezdolna wyrzec się powozu czy uszczuplić o jedną, choćby przystawkę; swoje wieczorne przyjęcia; w ukryciu jednak skąpiła na wszystkim, przez całe tygodnie skazując się na nie kraszone kartofle, byle tylko dorzucić dalsze pięćdziesiąt franków do zbyt skromnego ciągle posagu córki. Mimo tego codziennego, tak bolesnego, aż śmiesznego chwilami heroizmu, dom z każdym dniem coraz bardziej walił im się na głowy. Dotychczas jednak pani Karolina nie miała okazji rozmawiać z hrabiną i jej córką. Znała najintymniejsze szczegóły ich życia, będące, jak sobie wyobrażały, tajemnicą dla całego świata, a nie było dotąd między nimi niczego poza wymianą spojrzeń rzucanych ukradkiem w nagłym przebłysku sympatii. Zbliżyć je miała dopiero księżna d'Orviedo. Wpadła ona na pomysł stworzenia dla Domu Pracy czegoś w rodzaju komisji nadzorczej złożonej z dziesięciu pań, które zbierały się dwa razy na miesiąc, by przeprowadzić szczegółową wizytację zakładu i isprawdzić działalność wszystkich działów. Zastrzegłszy sobie prawo osobistego doboru tych pań, jako jedną z pierwszych powołała panią de Beauvilliers, która niegdyś była jej bliską przyjaciółką, a obecnie, od czasu gdy księżna odsunęła się od świata, stała się po . prostu jej sąsiadką. Ponieważ komisja nadzorcza straciła nagle sekretarkę. Saccard, który miał decydujące wpływy w administracji zakładu, wpadł na myśl zarekomendowania pani Karoliny jako wzorowej sekretarki, jakiej nigdzie się nie znajdzie: istotnie, zajęcie było dosyć uciążliwe, wymagało dużo pisaniny, a nawet trochę pracy fizycznej, co zniechęcało te panie; od samego początku pani Karolina okazała się wspaniałą opiekunką, nie wyżyte uczucia macierzyńskie, nie zaspokojona miłość do dzieci były jej bodźcem do pełnej oddania pracy dla tych biednych istot, które usiłowano wyciągnąć z rynsztoka paryskiego i ocalić. Na ostatnim posiedzeniu komisji nadzorczej zatem spotkała się z hrabiną de Beauvilliers, ale ta skinęła jej tylko chłodno głową, jakby chciała ukryć wewnętrzne skrępowanie, domyślając się w niej niewątpliwie świadka swojej nędzy. Od tej pory obie wymieniały ukłony, ilekroć ich spojrzenia spotykały się i gdy zbyt dużym nietaktem byłoby udawać, że się nie znają.

Pewnego dnia, gdy Hamelin poprawiał w gabinecie wedle nowych obliczeń jakiś plan, a Saccard, stojąc obok, przyglądał się jego praey, obserwowała, jak zwykle, przez okno codzienną przechadzkę hrabiny i jej córki wokół ogrodu. Tego ranka dostrzegła na ich nogach chodaki, jakich gałganiarka nie podniosłaby nawet ze śmietnika.

— Biedne kobiety! — szepnęła. — Straszna musi być ta komedia zbytku, którą czują się w obowiązku odgrywać!

I cofnęła się, ukryła za firanką, w obawie, aby hrabina nie spostrzegła jej i nie cierpiała bardziej jeszcze widząc, że jest śledzona. Ona sama uspokoiła się nieco przez te trzy tygodnie, spędzając co ranka długie chwile przy oknie: wielki ból przycichał, zdawało się, iż widok cudzego nieszczęścia pozwalał jej z większą odwagą znosić własne, pogodzić się z tą ruiną całego, jak sobie wyobrażała, życia. Stwierdzała ze zdumieniem, że na nowo się śmieje.

Przez chwilę jeszcze z wyrazem głębokiej zadumy obserwowała obie kobiety spacerujące po ogrodzie zielonym od mchu. Następnie zaś, odwracając się do Saccarda, rzekła z żywością:

— Powiedz mi pan, dlaczego nie mogę być smutna... Nie, smutek mój nie trwa długo, nigdy nie trwał długo, cokolwiek by mnie spotkało, nie mogę trwać w smutku... Czyżby to był objaw egoizmu? Doprawdy, nie wydaje mi się. To byłoby zbyt podłe, a zresztą, mimo że jestem wesoła, widok najmniejszego cierpienia kraje mi serce. Niech mi pan to wytłumaczy, jestem wesoła, a płakałabym nad każdym spotkanym na drodze nędzarzem, gdybym się nie powstrzymywała, wiedząc dobrze, że kawałek chleba bardziej by mu pomógł niż moje bezużyteczne łzy.

Mówiąc to roześmiała się radosnym, pełnym brawury śmiechem kobiety energicznej, przenoszącej działanie nad gołosłowne biadolenia.

— A przecież Bóg jeden wie — ciągnęła dalej — czy nie miałam dosyć powodów, by zwątpić o wszystkim. Cóż! Życie nie psuło mnie dotąd... W tym piekle, w które wtrąciło mnie małżeństwo, bita, znieważana, myślałam już, że nie pozostaje mi nic innego, jak rzucić się do wody. Nie uczyniłam tego; w dwa tygodnie później, gdy wyjeżdżałam z bratem na Wschód, byłam upojona radością, pełna ogromnej nadziei... A po powrocie do Paryża, gdy grunt usuwał się nam niemal spod nóg, przeżywałam potworne noce wyobrażając sobie, jak umieramy z głodu nad naszymi wspaniałymi projektami. Nie umarliśmy, zaczęłam na nowo marzyć o rzeczach wielkich, szczęśliwych, często uśmiechałam się sama do siebie... A ostatnio, gdy trafił mnie ten straszny cios, o którym nie śmiem jeszcze mówić, serce moje było jakby rozdarte; czułam dosłownie, jak przestawało bić; wydawało mi się, że to już koniec, że koniec ze mną, że jestem unicestwiona. Nic podobnego! Oto na nowo prąd życia porywa mnie, dzisiaj śmieję się, jutro odzyskam nadzieję, będę chciała żyć dalej, żyć wiecznie... Czy to jest naturalne nie móc długo rozpaczać?

Saccard, który również śmiał się, wzruszył ramionami.

— Cóż! Jest pani jak wszyscy! Takie jest życie.

— Tak pan sądzi?! — wykrzyknęła ze zdumieniem. — Wydaje mi się, iż są ludzie wiecznie smutni, którzy nigdy nie radują się, którzy zatruwają sobie życie, gdyż w tak bardzo czarnych barwach malują je sobie... Nie znaczy to, abym miała złudzenia co do uroków i piękna życia. Było ono dla mnie zbyt okrutne, nazbyt dobrze mu się przyjrzałam, wszędzie i z całą swobodą. Jest ohydne, jeżeli nawet nie podłe. Ale cóż! Kocham je. Dlaczego? Nie mam pojęcia. Wszystko wokół mnie może ginąć, walić się, a ja mimo to nazajutrz już, na gruzach wszystkiego odzyskuję radość i nadzieję... Często myślałam, że moje życie jest jakby w miniaturze obrazem istnienia całej ludzkości, która żyje wprawdzie w straszliwej nędzy, lecz która odradza się nieustannie młodością nowych pokoleń. Po każdym ciosie, który mnie powala, nadchodzi jakby nowa młodość, nowa wiosna niosąca zapowiedź nowych plonów, rozgrzewająca moje serce, podnosząca mnie na duchu. I to tak bardzo, że gdy po jakimś wielkim zmartwieniu wychodzę na ulicę, na słońce, natychmiast na nowo zaczynam kochać, ufać, być szczęśliwa. Czas nawet nie ma władzy nade inną, starzeję się, nie zdając sobie z tego naiwnie sprawy... Widzi pan, bardzo dużo, zbyt dużo jak na kobietę, czytałam, i nie wiem już, dokąd zmierzam, podobnie zresztą, jak cały ten wielki świat. Tylko że mimo woli wydaje mi się, iż zmierzam, że wszyscy zmierzamy do czegoś bardzo pięknego i doskonale radosnego.

Wzruszona zakończyła jakimś żartem, chcąc ukryć ogarniające ją wraz z nową nadzieją rozrzewnienie; brat zaś, podniósłszy głowę, patrzył na nią pełnym wdzięczności uwielbieniem.

— O, ty jesteś stworzoną do katastrof! — oświadczył. — Jesteś uosobieniem radości życia!

Z tych codziennych porannych rozmów wywiązywała się-stopniowo jakaś gorączka i jeżeli pani Karolina odzyskiwała wrodzoną, wesołość, tkwiącą w samej istocie jej zdrowej natury, zawdzięczała to odwadze, jaką. natchnął ją Saccard, jego rzutkości i pasji wielkich przedsięwzięć. Była to już sprawa niemal pewna, zdecydowano się przystąpić do wykorzystania materiałów zgromadzonych w słynnej tece Hamelina. Donośny, ostry głos .Saccarda ożywiał, wyolbrzymiał wszystko. Postanowiono zacząć od podboju Morza Śródziemnego przez Powszechne Towarzystwo Zjednoczonych Transportowców i Saccard wyliczał porty wszystkich krajów nadbrzeżnych, gdzie stworzone zostaną stacje; wzbogacając swój spekulacyjny zapał zatartymi wspomnieniami z historii starożytnej, sławił to morze, jedyne, jakie znał świat antyczny, to błękitne morze, wokół którego rozkwitała cywilizacja, w którego nurtach przeglądały się miasta starożytne: Ateny, Rzym, Tyr, Aleksandria, Kartagina, Marsylia, miasta, z których wyrosła Europa. Opanowawszy tę wielką drogę na Wschód, zapoczątkuje się działalność w Syrii, zakładając najpierw małą Spółkę Akcyjną Kopalń Srebra w Górach Karmelu, taki sobie drobiazg, kilka milionów zarobionych po drodze, stanowiących jednak doskonałą reklamę, gdyż kopalnia srebra, myśl o srebrze wydobywanym z ziemi pełnymi szuflami, musi roznamiętnić publiczność, zwłaszcza że można będzie opatrzyć ją szyldem o wspaniale brzmiącej nazwie słynnej miejscowości — Karmel. Założy się tam również kopalnie węgla, leżącego niemal na powierzchni skał, węgla, który będzie na wagę złota, gdy kraj pokryje się fabrykami; nie mówiąc już o innych drobnych, marginesowych jakby przedsiębiorstwach: instytucjach bankowych, syndykatach finansujących rozkwitające gałęzie przemysłu, eksploatacji ogromnych lasów Libanu, gdzie olbrzymie drzewa gniją na miejscu z braku dróg. W końcu przechodzi do najważniejszego przedsięwzięcia — Towarzystwa Akcyjnego Kolei Wschodnich, i wtedy zaczynał już bredzić, gdyż ta sieć dróg żelaznych, przeznaczonych z jednego krańca Azji Mniejszej w drugi, była dlań uosobieniem spekulacji, życia pieniądza, spekulacji, która za jednym zamachem weźmie w posiadanie ten stary świat, nie tknięty jeszcze łup, o niezmierzonych bogactwach drzemiących pod grubą wielowiekową pokrywą ciemnoty. Węszył skarb, rżał niczym koń bojowy, który wietrzy bitwę.

Pani Karolina, odznaczająca się tak niewzruszonym zdrowym rozsądkiem, tak odporna zazwyczaj na wybryki zbyt wybujałej fantazji, dawała się przecież porwać temu zapałowi, przestawała dostrzegać jasno jego przesadę. Prawdę mówiąc, przyczyniała się do tego jej miłość Wschodu, żal za tym wspaniałym krajem, gdzie czuła się szczęśliwa; i bezwiednie, siłą logicznego współoddziaływania, ona to jeszcze bardziej podsycała gorączkę Saccarda swoimi barwnymi opisami, bogatymi w szczegóły informacjami. Mówiąc o Bejrucie, gdzie przeżyła trzy lata, była niewyczerpana w opowiadaniach: Bejrut leżący u stóp Libanu, na wąskim klinie lądu, między czerwonymi piaskami wybrzeża a urwiskami skalnymi, Bejrut z domami wznoszącymi się amfiteatralnie wśród rozległych ogrodów, rozkoszny raj pełen palm, drzew pomarańczowych i cytrynowych. I rozwodziła się dalej nad wszystkimi miastami nadbrzeżnymi: na północy Antiochia odarta z dawnej świetności, na południu Saida, starożytny Sidon, Akkon, Jaffa i Tyr, obecny Sur, który streszcza jakby dzieje ich wszystkich, Tyr, którego kupcy byli królami, którego żeglarze opływali Afrykę, a który dzisiaj ze swoim portem zasypanym piaskami jest tylko jednym wielkim rumowiskiem, ruiną pałaców, gdzie widnieją jedynie z rzadka rozsiane, nędzne lepianki rybackie. Towarzyszyła wszędzie bratu, znała Aleppo, Angorę, Brussę, Smyrnę, dotarła aż po Trebizondę; spędziła miesiąc w Jerozolimie, drzemiącej w handlu świętymi wspomnieniami, a następnie dwa miesiące w Damaszku, zwanym Królową Wschodu, wznoszącym się pośrodku rozległej równiny mieście handlowym i przemysłowym, który dzięki karawanom ciągnącym z Mekki i Bagdadu stał się ośrodkiem rojnym tłumami. Zwiedziła również doliny i góry, osady Maronitów i Druzów, zawieszone na szczytach wzgórz  lub zagubione w głębi wąwozów, pola uprawne i leżące odłogiem. I ze wszystkich najodleglejszych zakątków, zarówno z milczących pustyń, jak z wielkich grodów, wyniosła jednaki podziw dla bogatej, bujnej natury, jednaki gniew i pogardę dla głupich i złych ludzi. Ileż tu bogactw naturalnych wzgardzonych przez człowieka lub zmarnowanych! Opowiadała o ciężarach, pod którymi upadał handel i przemysł, o bezsensownym prawie zabraniającym inwestować kapitały w rolnictwo powyżej pewnej określonej sumy, o rutynie sprawiającej, że wieśniak do dziś orze takim samym pługiem, jakim posługiwano się przed narodzeniem Chrystusa, o ciemnocie, w jakiej marnieją za naszych jeszcze dni te miliony ludzi podobnych do zidiociałych dzieci zahamowanych w rozwoju. Niegdyś wybrzeże było za małe, miasta stykały się z sobą; dzisiaj życie przesunęło się ku Zachodowi, a cała ta kraina wydaje się jednym wielkim opuszczonym cmentarzyskiem. Brak szkół, brak dróg, najgorszy z rządów, przedajny wymiar sprawiedliwości, ohydna kasta urzędnicza, ciężkie podatki, niedorzeczne prawa, lenistwo, fanatyzm, nie mówiąc już o ciągłych wojnach domowych, rzeziach pustoszących całe osady. Przejęta oburzeniem zapytywała, czy wolno marnotrawić w taki sposób dzieło natury, błogosławioną ziemię o niezrównanym uroku, gdzie spotykają się wszystkie klimaty, równiny spalone żarem słońca, stoki górskie o umiarkowanej temperaturze, wieczne śniegi wysokich szczytów. I umiłowanie życia, gorąca nadzieja budziły w jej sercu entuzjazm na myśl o owej różdżce czarodziejskiej — nauce i spekulacji — której dotknięcie zdolne jest obudzić do życia tę starą, uśpioną ziemię.

— Niech pani spojrzy! — wykrzyknął Saccard. — Ten wąwóz Karmelu, który pani namalowała, nie ma tu nic prócz kamieni i mastykowców; otóż gdy tylko zacznie się eksploatacja kopalni srebra, wyrośnie tu najpierw osada, potem miasto... A te wszystkie porty zasypane piaskami - oczyścimy je, otoczymy mocnymi tamami ochronnymi. Wielkie statki przybijać będą do brzegów, do których dziś nawet małe łódki nie mają dostępu... I zobaczy pani, jak na tych wyludnionych równinach, opustoszałych wzgórzach zatętni nowe życie, gdy przetną je nasze linie kolejowe; pola zostaną wykarczowane, powstaną, drogi, kanały, wyrosną z ziemi nowe miasta, słowem — życie powróci tu tak, jak wraca do sił chore ciało, gdy do zwątlonych żył wpuści się świeżą krew. Cudów tych dokona pieniądz!

Ten przenikliwy głos wyczarowywał przed oczyma pani Karoliny plastyczny obraz prorokowanej przez niego i powstającej do życia cywilizacji. Suche rysunki technicznej wykresy i plany ożywiały się i zaludniały: było to marzenie, które snuła niekiedy, marzenie o Wschodzie otrząsającym się z rdzy barbarzyństwa, wyzwolonym z ciemnoty, ciągnącym z całym wyrafinowaniem współczesnej nauki korzyści ze swojej urodzajnej ziemi i pięknego nieba. Raz już była świadkiem cudu: widziała ów Port-Said, który w ciągu paru lat wyrósł na pustej plaży, najpierw kilka baraków dających w pierwszym etapie prac schronienie nielicznej garstce robotników, następnie dwutysięczna osada, wreszcie dziesięciotysięczme miasto, domy, ogromne sklepy, potężny strumień życia i dobrobytu, wytwarzany z uporem przez roje mrówek ludzkich. Podobne obrazy przesuwały się na nowo przed jej oczami: niepowstrzymany marsz naprzód, potężny rozwój społeczności ludzkiej, która dąży do maksimum szczęścia, ulegając potrzebie działania pragnie iść stale przed siebie, nie wiedząc dokładnie dokąd, ale coraz to wygodniej, w coraz to lepszych warunkach; oblicze globu ziemskiego przeistaczane przez mrówki przebudowujące swoje mrowisko, niestrudzona praca zapewniająca nowe rozkosze, udziesięciokrotniająca potęgę człowieka, z każdym dniem niepodzielnie] oddająca ziemię w jego władanie. Pieniądz, wspomagając naukę, tworzył postęp.

Hamelin, który przysłuchiwał się z uśmiechem, zrobił trafną uwagę:

— To wszystko, to poezja końcowych osiągnięć, podczas gdy nie doszliśmy jeszcze do prozy rozpoczęcia prac.

Ale Sacearda upajał jedynie ogrom jego koncepcji, zapalił się do nich bardziej jeszcze, gdy pewnego dnia, wertując książki na temat Wschodu, otworzył jakąś historię wyprawy egipskiej. Już przedtem nie. dawało mu spokoju wspomnienie wypraw krzyżowych, tego powrotu Zachodu do swojej kolebki, na Wschód, tej olbrzymiej wędrówki, gdy daleka Europa wróciła do swojego gniazda rodzinnego, które wtedy jeszcze było w pełnym rozkwicie i gdzie tyle jeszcze mogła się była nauczyć. Silniej wszakże przemówiła do jego wyobraźni wielka postać Napoleona wyruszającego na Wschód, by walczyć o jakiś wzniosły a tajemniczy cel. Mówiąc o podboju Egiptu, o założeniu tam przedsiębiorstw francuskich i udostępnieniu w ten sposób Francji handlu z Dalekim Wschodem, nie mówił z pewnością wszystkiego; i Saccard dopatrywał się w tym aspekcie wyprawy — który pozostał w ukryciu, mglisty i zagadkowy — nie wiedzieć jakiego tworu kolosalnej ambicji: odbudowanie ogromnego imperium, Napoleon koronowany w Konstantynopolu na cesarza Wschodu i Indii, realizujący marzenia Aleksandra, przerastający potęgą Cezara i Karola Wielkiego. Czyliż na Świętej Helenie nie powiedział, mówiąc o generale angielskim Sidneyu, który zatrzymał go u progu Akkonu: „Ten człowiek zagrodził mi drogę do zwycięstwa"? I ten właśnie gigantyczny projekt podboju Wschodu, o który pokusili się krzyżowcy, którego nie zdołał zrealizować Napoleon, rozpalał Saccarda; lecz marzył on o wyrozumowanym podboju, dokonanym za pomocą dwóch połączonych sił:, nauki i pieniądza. Skoro cywilizacja przyszła ze Wschodu na Zachód, dłaczegóż by nie miała powrócić teraz na Wschód, do pierwotnej siedziby ludzkości, do owego Edenu, na Półwysep Hindustański odrętwiały w wielowiekowej martwocie? Byłaby to nowa młodość — Saccard galwanizował ten raj ziemski, zaludniał go za pomocą pary i elektryczności, czynił na nowo z Azji Mniejszej ośrodek starego świata, skrzyżowanie wielkich naturalnych szlaków łączących kontynenty. Czekały tam już nie miliony, ale nieprzeliczone miliardy. .

Odtąd każdego ranka Hamelin i Saccard odbywali długie narady.. " Tym wielkim nadziejom stawały jednak na przeszkodzie ogromne, liczne trudności. Inżynier, który przebywał w Bejrucie w roku 1362, podczas straszliwej rzezi, którą Druzowie urządzili chrześcijanom - Maronitom i wskutek której konieczna stała się interwencja Francji, nie ukrywał przeszkód, jakie napotka się niewątpliwie ze strony tych ludów pozostających w ciągłej wojnie, zdanych na łaskę władz lokalnych. Na szczęście miał w Konstantynopolu potężne stosunki, zapewnił sobie poparcie wielkiego wezyra Fuad-Paszy, człowieka ogromnych zasług, zdecydowanego zwolennika reform, i pochlebiał sobie, że uda mu się uzyskać od niego wszystkie niezbędne koncesje. Z drugiej strony, jakkolwiek przepowiadał nieuchronne bankructwo imperium ottomańskiego, to upatrywał raczej korzystną okoliczność w tej szaleńczej potrzebie pieniędzy, w tych corocznie zaciąganych pożyczkach: rząd potrzebujący pieniędzy jeżeli nie daje gwarancji — to jest za to gotów porozumieć się z prywatnymi przedsiębiorcami, skoro tylko widzi w tym najmniejszą choćby szansę zysku.

I czyż zainteresowanie cesarstwa tureckiego wielkimi pracami cywilizacyjnymi, pozyskanie go dla sprawy postępu, tak by przestało być ową nieprzekraczalną barierą między Europą i Azją, nie było najlepszym praktycznym rozwiązaniem odwiecznej (kwestii wschodniej nastręczającej tyle kłopotów? Jakżeż wielka rola patriotyczna przypadłaby tu w udziale francuskim towarzystwom akcyjnym!

Pewnego ranka wreszcie Hamelin z całym spokojem wyłożył trzymany dotąd w sekrecie program, o którym napomykał jedynie, a który nazywał z uśmiechem ukoronowaniem dzieła.

— A więc, gdy będziemy już panami, odbudujemy królestwo Palestyny i osadzimy w nim papieża... Na początek można będzie zadowolić się Jerozolimą, z Jaffą jako portem morskim. Następnie ogłosi się niepodległość Syrii i przyłączy ją do królestwa... Wiadomo panu przecież, że niedaleki jest dzień, w którym papież zmuszony będzie opuścić Rzym wobec gotowanych mu tam upokorzeń. Na ten właśnie dzień musimy być gotowi.

Saccard, oniemiały, słuchał, jak inżynier mówił o tych sprawach, całkiem po prostu, przejęty głębokim uczuciem religijnym. On sam nie cofał się przed najbardziej nawet nieprawdopodobnymi mrzonkami. Ten człowiek nauki jednak, tak chłodny na pozór, wprawiał go w osłupienie.

— Toż to szaleństwo! — wykrzyknął. — Porta nie odda nigdy Jerozolimy! .

— Dlaczego? — odparł spokojnie Hamelin. — Tak bardzo potrzebne jej są pieniądze! Jerozolima przysparza jej mnóstwa kłopotów, toteż chętnie się jej pozbędzie. Często nie wie, po czyjej stronie stanąć, gdy rozmaite ugrupowania religijne walczą o posiadanie Ziemi Świętej. Zresztą papież znajdzie w Syrii prawdziwego sprzymierzeńca w Maronitach: jak panu zapewne wiadomo, założył w Rzymie kolegium dla księży maronickich... Słowem, przemyślałem dokładnie te sprawy, wszystko przewidziałem, będzie to nowa era, era triumfu katolicyzmu. Zarzucą mi może, że posuwam się zbyt daleko, że papież będzie w ten sposób odcięty, odizolowany niejako od spraw Europy. Ale za to, jak wspaniałym blaskiem promieniować będzie jego autorytet, gdy zasiądzie na tronie w Ziemi Świętej, przemawiając w imieniu Chrystusa z tejże ziemi, w której nauczał niegdyś Chrystus! Tam właśnie jest jego ojcowizna, tam właśnie być winno jego. królestwo. Niech się pan nie obawia, uczynimy to  królestwo potężnym i trwałym, zabezpieczymy je przed wszelkimi przewrotami politycznymi, opierając jego budżet, zagwarantowany bogactwami kraju, na wielkim banku, którego akcje wydzierać sobie będą katolicy całego świata. . . .

Saccard, który zaczął się uśmiechać, porwany już ogromem planu, choć niezupełnie jeszcze przekonany, nie mógł oprzeć się chęci ochrzczenia tego banku.

— „Skarbiec Grobu Chrystusowego"! — wykrzyknął radośnie, zachwycony swoim pomysłem. — Wspaniałe, prawda? Toż to znakomity interes!

Ale napotkawszy spokojne spojrzenie pani Karoliny, która uśmiechała się również, pełna jednak sceptycyzmu i jakby nieco zagniewana, zawstydził się swojego entuzjazmu.

— W każdym razie, mój drogi, powinniśmy trzymać w tajemnicy to ukoronowanie dzieła, jak pan je nazywasz. Wyśmiano by nas. . A zresztą, nasz program jest już i tak strasznie przeładowany i ostateczne jego konsekwencje, ów wzniosły cel, zachować należy dla wtajemniczonych jedynie.

— Oczywiście! Nigdy nie miałem innego zamiaru — oświadczył inżynier. — Program ten pozostanie tajemnicą.

I na tym właśnie kończąc, zdecydowano ostatecznie tego dnia przystąpić do eksploatacji teki Hamelina, do wprowadzenia w czyn całej tej olbrzymiej masy projektów. Postanowiono rozpocząć od założenia skromnego domu bankowego, by uruchomić pierwsze przedsiębiorstwa; następnie zaś, w miarę sukcesów, zawładnie się rynkiem, podbije się świat.

Nazajutrz Saccard, wstąpiwszy do księżnej d'Orviedo w związku z Domem Pracy, przypomniał sobie marzenie, któremu oddawał się czas jakiś, gdy pragnął zostać księciem małżonkiem tej królowej miłosierdzia, zwykłym skarbnikiem, administratorem majątku ubogich. I uśmiechnął się z. politowaniem, tak bardzo pomysł ten wydał mu . się teraz niedorzeczny. Stworzony był bowiem do tego, by budować życie, nie zaś, by opatrywać rany, które życie zadało. Teraz nareszcie, miał znaleźć się znowu na właściwej dla siebie arenie działania, rzucić się w wir walki interesów, wziąć udział w owej pogoni za szczęściem, która była istotą odwiecznych wysiłków ludzkości pragnącej zdobyć coraz to więcej radości i światła.

Tegoż dnia zastał panią Karolinę samą w gabinecie inżyniera. Stała przy jednym z okien, zdziwiona ukazaniem się w sąsiednim ogrodzie hrabiny de Beauvilliers i jej córki o tak niezwykłej porze.

Obie kobiety z wyrazem głębokiego smutku czytały jakiś list: prawdopodobnie list od syna, od tego Ferdynanda, którego sytuacja w Rzymie musiała nie być najświetaiejsza.

— Niech pan spojrzy — powiedziała pani Karolina, dostrzegając Saccarda — jakieś nowe zmartwienie spada na te nieszczęsne kobiety. Doprawdy, żebraczki na ulicy mniejszą, budzą we mnie litość.

— No więc! — wykrzyknął wesoło Saccard — powie im pani, aby zgłosiły się do mnie. I im również zapewnimy majątek, skoro mamy wzbogacić wszystkich.

I w radosnym podnieceniu szukał jej warg, chcąc ją pocałować. Ale ona odwróciła gwałtownym ruchem głowę, poważniejąc nagłe i blednąc, ogarnięta mimowolnym. uczuciem przykrości.

— Nie, proszę, niech mnie pan zostawi!

Pierwszy to raz Saccard usiłował zbliżyć się do niej na nowo, od czasu jak oddała mu się w chwili niepoczytalności. Wobec uporządkowania spraw poważnych, pomyślał o swojej miłostce, chcąc również i od tej strony uregulować sytuacje. Ten żywy opór zdumiał go.

— Doprawdy? Sprawiłoby to pani przykrość?

— Tak! Dużą przykrość. — Opanowała się i rzekła już z uśmiechem: — A zresztą, niech pan przyzna, że i panu również nie zależy na tym bynajmniej.

— Ależ przeciwnie! Uwielbiam panią!

— Niech pan nie mówi głupstw, będzie pan teraz tak zajęty! Gotowa jestem zresztą ofiarować panu   prawdziwą przyjaźń, jeżeli okaże się pan tak aktywnym i energicznym człowiekiem, za jakiego pana uważam, i jeżeli dokona pan tych wszystkich wielkich rzeczy, o iktórych pan mówi... Niech mi pan wierzy, przyjaźń jest dużo więcej warta!

Saccard słuchał jej słów z uśmiechem, zażenowany jeszcze, ale już przekonany. Nie chciała go, śmieszne doprawdy, że miał ją jeden tylko raz, i to przypadkiem. Cierpiała jednak na tym tylko jego próżność.

— A zatem, przyjaźń jedynie?

— Tak! Będę pańskim kolegą, będę panu pomagać... Zostaniemy przyjaciółmi, szczerymi przyjaciółmi!

Zwróciła ku niemu głowę, a on, pokonany, przyznając jej słuszność, ucałował ją serdecznie w oba policzki.

III

List bankiera rosyjskiego z Konstantynopola, przetłumaczony przez Zygmunta, był pozytywną odpowiedzią, której oczekiwano, by w Paryżu uruchomić projektowany interes; w dwa dni później Saccard, budząc się rano, postanowił w porywie nagłego natchnienia przystąpićtego samego dnia do dzieła; zdecydował, że przed zapadnięciem nocy jeszcze musi stworzyć syndykat, którego chciał być pewien, by móc umieścić z góry pięćdziesiąt tysięcy pięćsetfrankowych akcji, swojej spółki o kapitale zakładowym dwudziestu pięciu milionów.

Wyskakując z łóżka, znalazł wreszcie nazwę dla tej spółki, szyld, którego od dawna poszukiwał. Słowa „Bank Powszechny" zamigotały nagłe przed nim, jakby wypisane płomienistymi literami na tle ciemnego jeszcze pokoju.

— Bank Powszechny! — powtarzał ubierając się. — Bank Powszechny! Nazwa prosta, wielka, obejmująca wszystko, ogarniająca cały świat... Doskonały pomysł! Bank Powszechny!

Do wpół do dziesiątej przechadzał się po rozległych pokojach, zatopiony w myślach, nie wiedząc, od czego zacznie swoje polowanie na miliony; dwadzieścia pięć milionów, taką sumę z łatwością można jeszcze znaleźć na bruku paryskim; to raczej nadmiar możliwości skłaniał go do refleksji, chciał bowiem działać systematycznie, wedle pewnej metody. Wypił filiżankę mleka, nie zdenerwował się nawet wtedy, gdy stangret przyszedł powiedzieć mu, że koń jest chory, prawdopodobnie przeziębiony, i że należałoby sprowadzić weterynarza.

— Trudno! Zajmijcie się tym... wezmę dorożkę.

Na ulicy zaskoczył go jednak ostry, przykry wiatr, nagły powrót zimy po wczorajszym ciepłym dniu majowym. Nie padało wszakże, choć ciężkie żółte chmury gromadziły się na horyzoncie. Nie wziął dorożki, chciał bowiem rozgrzać się idąc pieszo; postanowił pójść najpierw na Bankową do maklera giełdowego Mazaud, gdyż przyszło mu na myśl wypytać go o Daigremonta, znanego spekulanta, człowieka, na którego zawsze stawiały wszystkie syndykaty. Ale na ulicy Vivienne z nieba zasnutego sinymi chmurami spadł nagle tak ulewny deszcz zmieszany z gradem, że musiał schronić się do bramy.

Stał tam już z dobrą minutę, przyglądając się ulewie, gdy czysty dźwięk złota wybijający się ponad szum wody kazał mu nadstawić bacznie ucha. Zdawał się wychodzić spod ziemi, nieprzerwany, lekki i harmonijny, jak w bajce Z tysiąca i jednej nocy. Saocard odwrócił głowę, spostrzegł, że znajduje się w bramie banku Kolba, który zajmował się głównie transakcjami arbitrażowymi na złocie; Skupował monety w krajach, gdzie kurs złota był niski, by przetapiać je i sprzedawać następnie sztaby w innych krajach, o wysokim kursie złota; toteż w dniach topienia metalu od rana do wieczora dobywał się z piwnic ów krystaliczny dźwięk złotych monet, czerpanych szuflami ze skrzyń i wrzucanych do tygla. Przez cały rok dzwoni on nieprzerwanie w uszach ludzi przechodzących tą ulicą. Saccard uśmiechnął się z zadowoleniem, słuchając tej muzyki będącej jakby podziemnym głosem dzielnicy giełdowej. Dostrzegł w niej szczęśliwą wróżbę.

Deszcz przesta! padać, przeszedł więc przez plac i znalazł się od razu u Mazauda. W przeciwieństwie do innych, młody makler mieszka! na pierwszym piętrze tego samego domu, w którym znajdowały się jego biura zajmujące całe drugie piętro. Sprowadził się po prostu do mieszkania wuja, gdy po jego śmierci, ułożywszy się z pozostałymi spadkobiercami, odkupił urząd maklerski.

Biła dziesiąta, Saccard wszedł więc wprost na górę, do biura, gdzie w drzwiach spotkał się z Gustawem Sedille:

— Gzy zastałem pana Mazaud?

— Nie wiem, proszę pana, dopiero co przychodzę.

Młody człowiek uśmiechał się, zawsze przychodził z opóźnieniem, traktując od niechcenia swoją pracę zwykłego amatora; nie pobierał żadnej pensji, godził się z rezygnacją na spędzenie tu roku czy dwóch, by dogodzić ojcu, fabrykantowi jedwabiu z ulicy des Jeuneurs.

Saccard minął kasę, odpowiadając na ukłon kasjera gotówki i kasjera papierów wartościowych; następnie wszedł do gabinetu dwóch prokurentów, gdzie zastał tylko jednego z nich, Berthiera, do którego obowiązków należały stosunki z klientami i który towarzyszył szefowi na giełdę.

— Czy zastałem pana Mazaud?

— Chyba tak, wracam właśnie z jego gabinetu... Nie, już go nie ma... Przypuszczam, że jest w wydziale transakcji gotówkowych.

Pchnął sąsiednie drzwi i ogarnął spojrzeniem dosyć duży pokój, gdzie pięciu urzędników pracowało pod kierunkiem naczelnika. -

— To dziwne, i tu go nie ma... Niech pan sam zechce łaskawie zajrzeć obok, do likwidacji.

Saocard wszedł do biura rozliczeń transakcji zwanego likwidacją. Tutaj właśnie urzędował likwidator, będący jakby główną osią kantoru maklerskiego z pomocą siedmiu urzędników robił wyciągi z notesów, które makler wręczał mu codziennie po giełdzie, i zapisywał na rachunek poszczególnych klientów transakcje dokonane na ich zlecenie, pomagając sobie przy tym kartkami zachowanymi po to, by wiedzieć nazwiska zleceniodawców; notes maklerski bowiem nie zawiera nazwisk, lecz tylko krótkie uwagi dotyczące transakcji sprzedaży lub kupna: rodzaj waloru, ilość, kurs, makler.

— Czy nie widzieliście panowie przypadkiem pana Mazaud? —. zapytał Saccard.

Ale nie odpowiedziano mu nawet. Korzystając z nieobecności likwidatora, trzech urzędników czytało gazetę, dwaj inni gapili się przed siebie; wejście Gustawa Sedille obudziło żywe zainteresowanie małego Flory, który rano załatwiał zapisy, wymieniał zobowiązania, a po południu zajmował się na giełdzie telegramami. Syn skromnego urzędnika archiwalnego z Saintes, był najpierw kancelistą u pewnego bankiera w Bordeaux, a od zeszłej jesieni zaczął pracować u Mazauda, gdzie mógł liczyć co najwyżej na podwojenie swoich zarobków w przeciągu dziesięciu lat. Dotychczas sprawował się nienagannie, akuratny, sumienny. Ale od miesiąca, od czasu objęcia przez Gustawa Sedille pracy w kantorze maklera, zaczął się zaniedbywać, ulegając wpływom nowego, bardzo eleganckiego kolegi, który bywał w świecie, miał pieniądze i który zapoznał go z kobietami. Flory miał silny zarost, nos zdradzający namiętne usposobienie, ładne usta, marzące oczy; na razie ograniczał się do niedrogich kolacyjek w towarzystwie panny Chuchu, biednego świerszczyka ulicy paryskiej, statystki z Varietes, która uciekła od matki, konsjerżki z Montmartre; dziewczyna była zabawna, o bladej, papierowej twarzyczce, w której błyszczały piękne, ciemne i ogromne oczy.

Gustaw, zanim nawet zdjął kapelusz, zaczął mu opowiadać, jak spędził wczorajszy wieczór.

—- Tak, mój drogi, przypuszczałem, że Zermena wyprawi mnie, bo przyszedł Jacoby. Ale. wyobraź sobie, że znalazła sposób, by jego wyrzucić za drzwi, nie wiem doprawdy jakim cudem! A ja zostałem.

Obaj zanosili się od śmiechu. Chodziło o Żermenę Coeur, wspaniałą dwudziestopięcioletnią dziewczynę o obfitym biuście, nieco powolną i ospałą, którą opłacał miesięcznie kolega Mazauda, Żyd Jacoby. Zawsze żyła z gieldziarzami i zawsze na miesięcznej gaży, co jest wygodne dla ludzi bardzo zajętych, którzy 'mają umysł zaprzątnięty cyframi i płacą za miłość jak za wszystko inne, nie mając czasu cna prawdziwe uczucie. Jedyną jej troską było ustawiczne manewrowanie, tak by w jej małym mieszkanku przy ulicy Michodiere nie spotkali się panowie, którzy mogliby się zinać.

—Słuchaj —zagadnął Flory — sądziłem, że oszczędzasz się -dla pięknej pani Conin.

Ale ta aluzja zgasiła wesołość Gustawa. Panią Conin bowiem szanowano, była to uczciwa kobieta; i nie zdarzyło się, aby jakiś mężczyzna, którego obdarzyła swoimi względami, pochwalił się tym, tak przyjaźnie układał się ich stosunek.Toteż chcąc uniknąć odpowiedzi, Gustaw sam z kolei zapytał:

— A co z Chuchu? Zabrałeś ją na bal do Mabille?

— Skądże! To za drogo. Wróciliśmy do domu na herbatę.

Stojąc za nimi Saccard słyszał nazwiska kobiet, o których wymieniali szeptem pospieszne uwagi. Uśmiechnął się pobłażliwie i zagadnął Flory'ego:

— Nie widział pan pana Mazaud?

— Owszem, przed chwilą tu był, dał mi jakieś zlecenie i zszedł do siebie... Zdaje się, że jego mały jest chory, zawiadomiono go właśnie, że przyszedł doktor... Niech pan wstąpi do niego do mieszkania, bo może wyjść nie wracając na górę.

Saccard podziękował i zbiegł spiesznie na pierwsze piętro. Mazaud, jeden z najmłodszych maklerów giełdowych, był prawdziwym wybrańcem losu: w wieku, kiedy inni uczą się dopiero operacji giełdowych, stał się dzięki śmierci wuja właścicielem jednego z najpoważniejszych urzędów maklerskich Paryża. Niewysoki, o przyjemnej twarzy, małych ciemnych wąsikach i przenikliwych czarnych oczach, odznaczał się dużą przedsiębiorczością i bardzo żywą inteligencją.

Zyskał już sobie pewien rozgłos wokół kosza dzięki żywości umysłowej i fizycznej, tak nieodzownej w zawodzie maklera, a która w połączeniu z dużą inteligencją, węchem do interesów, stawiała, go w pierwszym szeregu pośredników giełdowych; nie mówiąc już o tym, że miał donośny glos, z pierwszej ręki wiadomości z giełd zagranicznych, stosunki z wszystkimi wielkimi bankierami, wreszcie dalekiego kuzyna, jak powiadano, w agencji Havasa. Ożenił się z miłości, z uroczą młodą kobietą, która wniosła mu w posagu milion dwieście tysięcy franków i z którą miał już dwoje dzieci: trzyletnią córeczkę i półtorarocznego synka.

Mazaud odprowadzał właśnie na schody doktora, który uspokajał go z uśmiechem.

— Proszę, niech pan wejdzie — rzekł do Saccarda. — Doprawdy, z tymi maleństwami nigdy nic nie wiadomo, człowiek żyje w ciągłym niepokoju, lada błahostka wydaje się śmiertelnym niebezpieczeństwem.

Wprowadził Saccarda do salonu, gdzie siedziała jeszcze jego żona, trzymając na kolanach chłopca, podczas gdy dziewczynka, uszczęśliw -wioną rozpogodzoną twarzą matki, wspinała się na pałce, by ją ucałować. Gała trójka była jasnowłosa, o mlecznobiałej cerze, a młoda matka miała wygląd równie delikatny i niewinny jak dzieci. Mazaud złożył pocałunek na jej włosach.

— Widzisz, całkiem niepotrzebnieśmy się zamartwiali.

— Mniejsza o to,  mój drogi, taka jestem szczęśliwa, że doktor nas uspokoił!

Saccard skłoni! się, patrząc z podziwem na ten obrazek szczęścia rodzinnego. Zbytkownie umeblowany pokój tchnął mile szczęśliwym pożyciem tej pary, której nic jeszcze nie zdążyło poróżnić: mówiono, że Mazaud w ciągu czterech lat swojego małżeństwa miał zaledwie jedną przelotną miłostkę z jakąś śpiewaczką z Opera-Comique. Był wiernym mężem, a utrzymywano również, że mimo młodzieńczego rozmachu niewiele, jak dotąd, grał na własny rachunek. I ta przyjemna atmosfera dobrobytu, bezchmurnego szczęścia emanowała istotnie z ciepłej miękkości dywanów i obić, z przepajającej cały pokój woni wielkiego bukietu róż, które wypełniały piękny chiński wazon.

Pani Mazaud, która znała nieco Saccarda, zagadnęła go wesoło;

— Prawda, proszę pana, że wystarczy chcieć, aby zawsze być szczęśliwym?— Jestem tego pewien, proszę pani — odparł — A poza tym bywają istoty tak piękne i dobre, że nieszczęście nie śmie w nic ugodzić.

Podniosła się promieniejąca radością. Pocałowawszy męża wyszła z synkiem na ręku, a mała, która rzuciła się ojcu na szyję, wybiegła za nią. Mazaud, chcąc pokryć wzruszenie, zwrócił się do gościa z typowo paryską żartobliwością:

— Jak pan widzi, nie nudzimy się tutaj. — Następnie zaś zapytał żywo: — Ma mi pan coś do powiedzenia? Może przejdziemy na górę? Będziemy tam swobodniejsi.

Na górze przed kasą Saccard dostrzegł Sabataniego, który przyszedł podjąć różnice kursów; zdumiał go serdeczny uścisk dłoni, jakim  makler przywitał swojego klienta. Gdy tylko znaleźli się w gabinecie, wyjaśnił cel wizyty, pytając o formalności związane z dopuszczeniem nowego waloru do notowania w cedule urzędowej. Od niechcenia jakby nadmienił, że ma zamiar założyć Bank Powszechny o kapitale zakładowym dwudziestu pięciu milionów franków. Tak, dom bankowy mający przede wszystkim finansować wielkie przedsiębiorstwa, o których pokrótce wspomniał. Mazaud wysłuchał go spokojnie i z nienaganną uprzejmością udzielił żądanych wyjaśnień. Nie dał jednak wywieść się w pole, rozumiał dobrze, iż Saccard nie fatygowałby się dla takiej drobnostki. Toteż gdy ten ostatni wymienił wreszcie nazwisko Daigremonta, uśmiechnął się mimo woli. Oczywiście, Daigreraont ma oparcie w kolosalnym majątku; mówią, że nie odznacza się nadmierną rzetelnością, ale kto jest rzetelny w interesach i miłości? Nikt! A zresztą, on, Mazaud, ma niejakie skrupuły, nie chciałby wyrażać swojego prawdziwego zdania o Daigremoncie, zerwali bowiem wszelkie stosunki, o czym przez jakiś czas mówiła cała giełda. Daigremont dawał teraz większość zleceń Jacoby'emu, Żydowi z Bordeaux, sześćdziesięcioletniemu, czerstwemu jeszcze mężczyźnie, o szerokiej wesołej twarzy, który słynął z potężnego, ryczącego głosu, ale który ostatnio roztył się, co spowodowało niejaką ociężałość. Pewne współzawodnictwo zarysowywało się między tymi dwoma maklerami, młodszym, uprzywilejowanym przez los, i starym, który z wiekiem dopiero dochrapał się stanowiska; był eks-prokurentem, któremu komandytariusze pozwolili wreszcie odkupić urząd maklerski od byłego szefa; odznaczał się niezwykłą chytrością i miał rozległą klientelę, ale gubiła go, niestety, namiętność gry i mimo znacznych zarobków znajdował się stale u progu katastrofy. Wszystko co zarabiał, pochłaniały likwidacje. Żermena Coeur kosztowała go zaledwie parę tysięcy, a żony jego nigdy nie widywano.

— Na przykład ta sprawa Garacasa — zakończył Mazaud, który mimo ogromnego taktu nie mógł oprzeć się niechęci i zataić urazy — nie ulega wątpliwości, że Daigremont zdradził i sarn zagarnął wszystkie zyski... To człowiek bardzo niebezpieczny. — Po chwili milczenia dodał: — Ale dlaczego nie zwróci się pan do Gundermanna?

— Nigdy! — wykrzyknął z pasją Saccard.

W tym momencie wszedł do pokoju prokurent Berthier, który szepnął maklerowi coś do ucha. Baronowa Sandorff przyszła zapłacić różnice kursów i ucieka się do wszelkich możliwych wybiegów, by zmniejszyć rachunek. Zazwyczaj Mazaud ze skwapliwością osobiście przyjmował baronową, ale kiedy przegrywała, unikał jej jak zarazy, pewien, iż przypuści zbyt gwałtowny szturm do wrodzonej mu galanterii. Nie ma gorszych klientów jak kobiety, bardziej niż one nieuczciwych, gdy przychodzi do płacenia.

— Nie, nie! Niech pan powie, że mnie nie ma — odpowiedział zniecierpliwiony. — I nie darujcie jej ani centyma, rozumie pan, ani centyma!

Po wyjściu Berthiera, domyślając się z uśmiechu Saccarda, że słyszał rozmowę, wyjaśnił:

— Niewątpliwie, to bardzo miła osoba, ale nie ma pan pojęcia, jaka chciwa... Ach, ci klienci! Jak bardzo lubiliby nas, gdyby zawsze wygrywali! I, dalibóg, im bardziej są bogaci, z im lepszego towarzystwa, tym mniej im ufam, tym bardziej drżę, że mi nie zapłacą!... Tak, tak, bywają chwile, że — wyjąwszy wielkie firmy — wolałbym mieć do czynienia jedynie z klientelą z prowincji.

Drzwi otworzyły się ma nowo, jakiś urzędnik przyniósł szefowi zażądane rano akta i wyszedł.

— Spójrz pan! Świetnie się składa. Oto papiery niejakiego Fayeux, poborcy rent z Vendome... Nie wyobraża pan sobie, ile zleceń dostaję od tego korespondenta. Są to oczywiście niewielkie zlecenia pochodzące od skromnych mieszczan, drobnych kupców, farmerów. Ale za to ile ich jest!... W gruncie rzeczy, główną podstawę naszych kantorów, istotę zarobków stanowią ci skromni spekulanci, ten wielki anonimowy tłum graczy.

Mocą pewnego skojarzenia Saccard przypomniał sobie Sabataniego, którego zauważył przed okienkiem kasy.

— Więc Sabatani jest teraz pańskim klientem? — zapytał.

— Tak, od roku, zdaje się — odparł z uprzejmą, obojętnością makler. — To miły chłopak, nieprawdaż? Zaczął Skromnie, jest bardzo rozsądny i na pewno do czegoś dojdzie.

Nie powiedział natomiast, bo może i nie pamiętał już o tym, że Sabatani złożył u niego zaledwie dwa tysiące franków pokrycia. Stąd jego skromna początkowo gra. Jak tylu innych, Lewantyńczyk czekał niewątpliwie, by zapomniano o znikomości złożonej gwarancji; dawał dowody ostrożnej rozwagi, bardzo powoli podwyższając zlecenia, by pewnego dnia, po jakiejś większej, przegranej, zniknąć bez śladu, nie zapłaciwszy ogromnych różnic. Czyż można okazywać nieufność czarującemu młodzieńcowi, który stał się naszym przyjacielem? Czyż można wątpić w jego wypłacalność, skoro robi wrażenie bogatego, jest zawsze wesoły i dobrze ubrany, co jest zresztą nieodzowne na, giełdzie, gdzie elegancki ubiór jest jakby obowiązkowym uniformem złodzieja?

— Tak, to bardzo miły, bardzo inteligentny chłopak — powtórzył Saccard, który pomyślał nagle, że weźmie pod uwagę Sabataniego, gdy będzie kiedyś potrzebował kogoś dyskretnego i pozbawionego skrupułów.

Po czym wstał i żegnając się rzekł:

— A więc do widzenia... Gdy nasze akcje będą gotowe, zgłoszę się do pana przed rozpoczęciem starań o umieszczenie ich w cedule.

Mazaud odprowadził go aż do odrzwi i podając rękę powtórzył: — Nie ma pan racji, niech się pan zwróci do Gundermanna w sprawie swojego syndykatu.

— Nigdy! — raz jeszcze wykrzyknął z wściekłością Saccard. Wychodząc już dostrzegł przed okienkiem kasy Mosera i Pilleraulta:

pierwszy ze zbolałą miną  chował do kieszeni siedem czy osiem tysiącfrankowych banknotów — zysk z gry za ostatnie dwa tygodnie — podczas gdy drugi płacił przegrane kilkanaście tysięcy, rozprawiając wesoło i głośno z miną zaczepną i dumną, jak po odniesionym zwycięstwie. Zbliżała się godzina posiłku południowego i otwarcia giełdy, biuro pustoszało; przez uchylone drzwi likwidacji dochodziły śmiechy, głos Gustawa opowiadającego Flory'emu jakiejś przejażdżce łódką, kiedy to sterniczka wpadła do Sekwany gubiąc wszystko do pończoch włącznie!

Na ulicy Saccard spojrzał na zegarek. Już jedenasta, tyle czasu stracił! Nie, nie pójdzie do Daigremonta; i jakkolwiek samo nazwisko Gundermanna wyprowadziło go przed chwilą z równowagi, postanowił nagle wstąpić do niego. Czyż zresztą nie zapowiedział swojej wizyty, wtedy u Champeaux, gdy chcąc wepchnąć mu z powrotem do gardła jego złośliwy śmiech oznajmił głośno o zamiarze założenia.. wielkiego banku. Usprawiedliwiał się nawet przed samym sobąj ,że nic przecież.od niego nie chce, że pragnie tylko stawić mu czoło, pognębić tego człowieka, który chciał traktować go jak młokosa. A ponieważ ulice spłynęły na nowo potokarnl ulewnego  deszczu, wskoczył do dorożki i kazał się zawieźć na ulicę de Provence.

Gundermann zajmował tu ogromny dom, dostatecznie duży akurat, by pomieścić jego niezliczoną rodzinę. Miał pięć córek i czterech synów, z czego trzy zamężne  córki i trzej żonaci synowie obdarzyli go już czternaściorgiem wnucząt. Gdy całe potomstwo zbierało się przy posiłku wieczornym, do stołu zasiadało wraz z- nim i jego żoną trzydzieści jeden osób. Z wyjątkiem dwóch zięciów, którzy nie mieszkali w jego domu, wszyscy pozostali mieli tutaj swoje mieszkania w dwóch bocznych skrzydłach; środkowy budynek natomiast zajęty był całkowicie przez obszerne biura banku. W ciągu jednego niespełna wieku potworna, miliardowa fortuna tej rodziny zrodziła się, rozwinęła i rozrosła dzięki oszczędności i dzięki szczęśliwemu zbiegowi wydarzeń. Była w tym jakby jakaś predestynacja wspomagana żywą inteligencją, zapamiętałą pracą, ostrożnością i niezmordowanym wy siłkiem zmierzającym niezmiennie do jednego celu. Obecnie wszystkie rzeki złota płynęły do tego morza, miliony tonęły w tych milionach, bogactwo ogółu wpadało w otchłań tego wzrastającego. ustawicznie bogactwa jednostki; i Gundermann był rzeczywistym panem, wszechwładnym królem, przed którym drżał i którego słuchał Paryż i cały świat.

Saocard, wstępując po szerokich kamiennych schodach o stopniach zużytych przez nieprzerwanie napływające i odpływające fale ludzi, bardziej już wydeptanych niżeli progi starych kościołów, czuł wzbierającą w sobie śmiertelną nienawiść do tego człowieka. Ach, ci Żydzi! Żywił do Żydów odwieczną rasową odrazę, spotykaną zwłaszcza na południu Francji; czuł jakby cielesny bunt, czysto fizyczny wstręt; na samą myśl o najmniejszym choćby zetknięciu się z tą rasą przejmowała go gwałtowna, nieprzezwyciężona niechęć, niezależna od wszelkich rozumowych argumentów. Najdziwniejsze jednak było to, że Saccard, ten straszliwy spekulant i krętacz, ten aferzysta o nieczystych rękach, zatracał, gdy chodziło o Żydów, świadomość tego, czym sam jest, rozprawiał o nich z cierpkością, z mściwym oburzeniem uczciwego człowieka żyjącego z pracy własnych rąk, nie skalanych żadnym lichwiarskim procederem. Wygłaszał mowę oskarżycielską przeciwko rasie żydowskiej, tej rasie przeklętej, która nie ma ojczyzny, nie ma władcy, która pasożytuje na ciele innych narodów, uznając na pozór ich prawa, ale W rzeczywistości posłuszna jedynie własnemu Bogu grabieży, krwi i zemsty; dowodził, że spełnia ona wszędzie dane jej przez tego Boga posłannictwo okrutnego podboju, usadawia się w każdym narodzie jak pająk w środku sieci, czyhając na zdobycz, wysysając krew ze wszystkich, tocząc się życiem innych. Czyż widziano kiedykolwiek Żyda żyjącego z pracy rąk? Czyż istnieją. Żydzi rolnicy, Żydzi robotnicy? Nie! Praca hańbi, religia zabrania im jej prawie, sławiąc jedynie wyzysk cudzej pracy. Ach, nędznicy! Saccarda ogarniała wściekłość tym większa, że podziwiał ich, że zazdrościł im niezrównanych talentów finansowych, owej wrodzonej wiedzy cyfr, naturalnej łatwości przeprowadzania najbardziej skomplikowanych operacji, owego węchu i szczęścia, które zapewniały im powodzenie we wszystkim, co przedsiębiorą. Chrześcijanie, powiadał, nie są w stanie dorównać dna w tej złodziejskiej grze, zawsze w końcu pójdą na dno; a weźcie pierwszego lepszego Żyda, który nie zna nawet zasad buchalterii, rzućcie go w mętną wodę nieczystych interesów, nie dość że wypłynie, ale wyniesie nawet cały zysk na własnym grzbiecie. To wrodzona właściwość rasy, jej racja bytu wśród narodów, które powstają i rozpadają się, podczas gdy ona trwa. I z uniesieniem przepowiadał ostateczny podbój wszystkich narodów przez Żydów, z chwilą gdy zagarną oni całe bogactwo globu ziemskiego, co nastąpi niebawem, gdyż pozwala im się rozszerzać swobodnie ich królestwo i dzisiaj już w Paryżu taki Gundermarm panuje na tronie solidniejszym i bardziej szanowanym aniżeli tron cesarza.

Na górze Saccard chciał już cofnąć się od progu obszernego przedpokoju widząc, że wypełniają go szczelnie remizjerzy, interesanci, mężczyźni, kobiety, rojący się, zgiełkliwy tłum. Remizjerzy zwłaszcza pchali się, walcząc o pierwszeństwo, w nieprawdopodobnej nadziei uzyskania jakiegoś zlecenia; wielki bankier miał bowiem swoich własnych maklerów, ale sam fakt pójścia do Gundermanna był honorem, rekomendacją i każdy z nich pragnął móc się nim poszczycić. Toteż oczekiwanie nie trwało nigdy długo, a dwaj woźni zajmowali się jedynie organizowaniem tego nieprzerwanego pochodu, prawdziwego galopu przez nie zamykające się ani na chwilę drzwi. Saccard natychmiast prawie został wprowadzony wraz z całą falą.

Gabinet Gundermanna był olbrzymim pokojem, w którym on sam zajmował tytko mały kąt w głębi, przy ostatnim oknie. Siedział przy prostym mahoniowym biurku, tyłem do światła, tak że twarz jego tonęła w cieniu. Wstawał o piątej rano i był już przy pracy, gdy cały Paryż spał jeszcze; gdy koło dziewiątej zaczynał się w jego gabinecie galop ludzi żądnych zysku, jego dzień pracy był już skończony. Przy dużych biurkach stojących pośrodku pokoju pomagali mu dwaj synowie i jeden z zięciów, z rzadka siadając, kręcąc się wśród tłumu wchodzących i wychodzących urzędników. Zajmowali się wewnętrznym funkcjonowaniem domu bankowego. Natomiast tłum napływający z ulicy mijał cały pokój, kierując się wyłącznie do niego, do władcy siedzącego w swoim skromnym kącie, a on przez długie godziny, aż do południa, z niewzruszonym i posępnym wyrazem twarzy przyjmował interesantów, odpowiadał jednym gestem, lub — gdy chciał okazać wyjątkową uprzejmość — kilkoma słowy.

Gdy tylko Gundermann dostrzegł Saccarda, twarz jego rozjaśnił nikły,  kpiący uśmiech.

— Ach, to pan, drogi przyjacielu!... Proszę, niech pan siada i chwilę poczeka. Zaraz panu służę.

Po czym jak gdyby o nim zapomniał. Zresztą Saccard nie niecierpliwił się, obserwowała ciekawością defiladę remizjerów, którzy, depcąc sobie po piętach, wchodzili z identycznym niskim ukłonem, wyciągali z kieszeni nienagannych surdutów identyczny kawałek kartonu — cedułę z kursami giełdowymi, i podawali ją bankierowi identycznym, błagalnym i pełnym szacunku gestem. Przechodziło ich dziesięciu, dwudziestu. Bankier za każdym razem brat cedułę do ręki, rzucał na nią  okiem, po czym oddawał ją bez słowa; i chyba tylko całkowita obojętność dorównać mogła cierpliwości, z jaką znosił ten zalew .ofert.

Pojawił się i Massias z właściwą sobie wesołą, i niepewną, miną obitego psiaka. Przyjmowano go niekiedy tak źle, że zbierało mu się na p. Pącz. Tego dnia był chyba u kresu upokorzeń, gdyż pozwolił sobie na nieoczekiwaną, natarczywość.

— Niech pan spojrzy, akcje „Mobilier" stoją bardzo nisko. Ile mam dla pana kupić?

Gundermann, nie biorąc nawet ceduły do ręki, podniósł swoje zielonkawe oczy na tego młodzieńca wykazującego tyle poufałości i odparł szorstko:

— Czy pan myśli, mój drogi, że bawi mnie rozmowa z panem?

— Mój Boże! — odrzekł pobladły nagle Massias. — Mnie jeszcze mniej bawi codzienne przychodzenie do pana na darmo, od trzech już miesięcy.

— No to przestań pan przychodzić!

Remizjer skłonił się i odszedł, wymieniwszy z Saccardem. wściekłe, pełne bólu spojrzenie człowieka, który uświadomił sobie nagle, że nigdy nie zrobi majątku.

Saccard zastanawiał się istotnie, co mogło skłaniać Gundermanna do przyjmowania tych wszystkich ludzi. Oczywiście, musiał mieć specjalny dar wyłączania się, zamykał się w sobie, nie przestawał myśleć o własnych sprawach; nie mówiąc już o tym, że tkwiła w tym niewątpliwie pewna dyscyplina, tym sposobem dokonywał co rano przeglądu rynku, z czego wyciągał zawsze jakiś zysk, choćby nawet minimalny. W bardzo szorstki sposób potrącił osiemdziesiąt franków jakiemuś kulisjerowi, któremu dał wczoraj zlecenie i który okradał go zresztą. Następnie podszedł jakiś amtykwariusz, oferując złotą emaliowaną szkatułkę z XVIII wieku, częściowo podrabianą, w której bankier wywąchał natychmiast imitację. Potem przyszły dwie damy — jedna stara o dużym ptasim nosie, druga młoda, bardzo piękna brunetka — które chciały pokazać mu u siebie jakąś komodę w stylu Ludwika XV, i bankier odrzucił stanowczo ich propozycje. Przybył dalej jakiś jubiler z rubinami, dwóch wynalazców, Anglicy, Niemcy, Włosi, ludzie różnych narodowości, różnych płci. A w czasie tych wszystkich wizyt ani na chwilę nie ustawała defilada remizjerów podających mechanicznie, powtarzanym stale, niezmiennym gestem cedułę; tymczasem, w miarę jak zbliżała się godzina otwarcia giełdy, fala urzędników przepływała coraz liczniej przez pokój, przynosząc depesze, żądając podpisów.

Wtem wrzawa sięgnęła szczytu: do gabinetu wtargnął mały pięciosześcioletni chłopiec, siedząc okrakiem na kiju i grając na trąbce; za nim wbiegły kolejno dwie dziewczynki, trzy- i ośmioletnia, które obłe giy fotel dziadka, ciągnęły go za ręce, wieszały mu się na szyi, na co on przyzwalał z całym spokojem, pieszcząc je z tym właściwym Żydom przywiązaniem do rodziny, do potomstwa, stanowiącego siłę i otaczanego czułą opieką. Nagle Gundermann, zdawało się, przypomniał sobie o Saccardzie:

— Ach, rnój drogi, niech mi pan wybaczy, widzi pan, że nie mam ani chwili dla siebie!... Proszę mi wyjaśnić, co pana sprowadza.

I już miał go wysłuchać, gdy podszedł doń jakiś urzędnik, który wprowadził wysokiego rosłego blondyna i szepnął. mu coś do ucha. Gundermann wstał natychmiast, choć bez pośpiechu, i podszedłszy do drugiego okna zaczął konferować z nowo przybyłym, podczas gdy jeden z synów przyjmował w jego zastępstwie remizjerów i kulisjerów.

Mimo głuchej wściekłości Saccard zaczął odczuwać pewien respekt dla tego człowieka. W wysokim blondynie rozpoznał przedstawiciela pewnego wielkiego mocarstwa, który, pełen buty w Tuileriach, tutaj stał z lekko pochyloną głową, z przymilnym uśmiechem petenta na wargach. Kiedy indziej wysocy urzędnicy, ministrowie cesarscy przyjmowani tu byli w taki sam sposób, na stojąco, w tym podobnym do placu publicznego pokoju pełnym wrzawy dziecięcej. Było to potwierdzeniem nieograniczonej władzy tego człowieka, który miał swoich ambasadorów na wszystkich dworach świata, konsulów we wszystkich prowincjach, agencje we wszystkich miastach, statki na wszystkich morzach. Nie był spekulantem, awanturnikiem, obracającym cudzymi milionami, na wzór Saccarda snującym marzenia o heroicznych walkach, z których wyszedłby zwycięzcą, zdobywając kolosalny łup dzięki pomocy najemnego złota podległego jego rozkazom; był, jak sam powiadał z dobrodusznym uśmiechem, zwykłym handlarzem pieniędzy, najbardziej zręcznym i pracowitym ze wszystkich. Tyle tylko, że dla utrwalenia swojej potęgi musiał panować nad giełdą; i dlatego właśnie każda kolejna likwidacja była nową bitwą, w której zwycięstwo pozostawało niechybnie przy nim dzięki decydującej sile jego nieprzeliczonych zastępów. Na chwilę przygnębiła Saocarda myśl, że wszystkie pieniądze, jakimi tamten obracał, należą, do niego samego, że posiada on w swoich piwnicach niewyczerpane zapasy tego towaru, że handluje nim jak kupiec chytry a ostrożny, jak pan samowładny, którego wszyscy w mig słuchają, który wszystko sam chce słyszeć, sam dojrzeć, do wszystkiego ręki przyłożyć. Własny miliard w ten sposób kierowany stanowi niepokonalną siłę.

 — Nie znajdziemy tu chyba ani chwili, mój drogi — rzekł Gundermann wracając do Saccarda. — Idę teraz na śniadanie, niech pan przejdzie ze mną, do sąsiedniego pokoju, może tam nikt nam nie przeszkodzi...

Weszli do małej jadalni, w której podawano tylko ranne posiłki, I gdzie rodzina nie zbierała się nigdy w komplecie. Tego dnia było Ich przy stole tylko dziewiętnaścioro, w tym ośmiorio dzieci. Bankier siedział pośrodku, przed nim stał jedynie kubek mleka.

Przymknął na chwilę oczy, wyczerpany, znużony, z twarzą ściągniętą, bólem, cierpiał bowiem na nerki i wątrobę; wreszcie, podniósłszy drżącymi dłońmi kubek do warg i wypiwszy jeden łyk, westchną! głęboko.

— Jestem dziś wykończony!

— Dlaczego pan nie odpocznie? — zapytał Saccard. Gundermann zwrócił nań pełne zdumienia oczy i odparł naiwnie:

— Przecież nie mogę!

W istocie, nie dawano mu nawet wypić w spokoju mleka, gdyż na nowo rozpoczęło się przyjmowanie remizjerów galopujących teraz przez salę jadalną, podczas gdy pozostali członkowie rodziny, mężczyźni i kobiety, przyzwyczajeni do tego zgiełku, śmiali się głośno, zajadali z apetytem zimne mięsa i ciasto, a dzieci, podochocone kroplą nie rozcieńczonego wina, podnosiły ogłuszającą wrzawę.

Saccard, który nie spuszczał z niego oka, dziwił się patrząc, jak popija z wolna swój kubek mleka z takim wysiłkiem, jakby nigdy nie miał dopić go do dna. Przepisano mu dietę mleczną, nie wolno mubyło nawet tknąć mięsa czy ciasta. Cóż mu więc po tym miliardzie? Nigdy też nie nęciły go kobiety, przez czterdzieści lat był nieskazitelnie wiernym małżonkiem, a teraz już jego wstrzemięźliwość była przymusowa, nieodwołalnie ostateczna. Po cóż zatem wstawać o piątej rano, parać się tym ohydnym zawodem, upadać pod ogromem zmęczenia, wieść żywot galernika, na który nie zgodziłby się żaden łachmaniarz, mieć pamięć przeciążoną cyframi, głowę pękającą od nawału spraw? Po cóż dorzucać stale bezużyteczne złoto do złota, skoro nie można nawet kupić i zjeść na ulicy funta czereśni, zaprowadzić spotkanej na drodze dziewczyny do nadbrzeżnej gospody, cieszyć się tym wszystkim, co jest na sprzedaż, lenistwem, swobodą? I Saccard, jakkolwiek jego straszliwa żądza uciech nie była przecież pozbawiona pewnej bezinteresownej miłości pieniądza dla władzy, jaką on daje, czuł, że zdejmuje go święta groza na widok tej postaci już nie kla-sycznego skąpca gromadzącego bogactwa, ale niestrudzonego pracownika, wolnego od potrzeb cielesnych, cierpiącego, odczłowieczonego jakby starca, który z uporem wznosi nieprzerwanie wieżę z milionów, marząc jedynie o tym, by przekazać ją swoim, iżby powiększali ją jeszcze, aż zawładnie kiedyś całą ziemią.

Wreszcie Gundermann pochylił się ku niemu i Saccard mógł wyłożyć mu półgłosem projekt założenia Banku Powszechnego. Był zresztą skąpy w szczegóły i mimochodem tylko napomknął o tece Hamelina, od pierwszych słów wyczuwając, że bankier chce go tylko wyspowiadać, z góry zdecydowany odprawić go z niczym.

— Jeszcze jeden bank! Jeszcze jeden bank, drogi przyjacielu! — powtarzał z szyderczym uśmiechem. — Jedyny interes, do którego włożyłbym pieniądze, to jakaś machina, jakaś gilotyna do ścinania łbów tym wszystkim nowo powstającym bankom... Go pan o tym sądzi, machina wymiatająca śmiecie z giełdy? Czy pański inżynier nie ma czegoś takiego w swoich papierach?

Potem, przybierając ojcowski ton, mówił z bezlitosnym okrucieństwem:

— Niechże pan będzie rozsądny, pamięta pan, co mówiłem... Źle pan robi, że wraca do interesów, oddaję panu prawdziwą przysługę odmawiając przyłożenia ręki do pańskiego syndykatu... Zbankrutuje pan niechybnie, mogę to przepowiedzieć z matematyczną ścisłością, za bardzo powoduje się pan namiętnościami, ma pan zbyt wybujałą fantazję, a zresztą zawsze źle się wychodzi na handlu cudzymi pieniędzmi... Dlaczego brat nie znajdzie panu jakiegoś intraitnego stanowiska, dlaczego nie zrobi pana prefektem, poborcą? Nie, nie poborcą,

I to nawet byłoby zbyt niebezpieczne... Niech się pan strzeże, mój drogi, niech się pan strzeże.

Saccard zerwał się, drżąc z oburzenia.

— Stanowczo więc nie bierze pan akcji, nie chce pan być z nami?

— Z panem? Nigdy w życiu!... W niespełna trzy lata zostanie pan pożarty.

Zapadło brzemienne przyszłymi walkami milczenie, obaj mierzyli się groźnym, wyzywającym spojrzeniem.

— A więc do widzenia... Me jadłem jeszcze śniadania i jestem. bardzo głodny. Zobaczymy jeszcze, kto zostanie pożarty.

I zostawił go w otoczeniu całego klanu, który opychając się ciastkami kończył hałaśliwie posiłek; przyjmując ostatnich zapóźnionych kurtierówj bankier chwilami przymykał ze zmęczenia oczy i drobnymi łyczkami dopijał swój kubek, z wargami całkiem białymi od mleka.

Saocard rzucił się do czekającej dorożki i kazał woźnicy jechać na ulicę Saint-Lazare. Biła pierwsza, dzień był stracony, wściekły wracał do domu na śniadanie. Ohydne Żydzisko! Ach, gdybyż mógł, z jaką rozkoszą zmiażdżyłby go jednym kłapnięciem zębów, jak pies, który miażdży kość! Wprawdzie był to kęs niebezpieczny i zbyt wielki. Ale co można wiedzieć! Wszak największe imperia waliły się w gruzy, zawsze kiedyś nadchodzi chwila, w której najpotężniejsi nawet padają. Nie, nawet nie pożreć go od razu, ale nadszarpnąć, wyrwać mu kilka strzępów tego miliarda, a potem, kto wie, może i pożreć go! Dlaczegóż by nie! Zniszczyć w osobie ich niezaprzeczalnego władcy tych Żydów; którym wydaje się, iż są paliami świata. I te rozważania, ta wściekłość, jaka miotała nim od czasu spotkania z Gundermannem, wzbudziły w Saccardzie szalony zapał, potrzebę czynu, natychmiastowego sukcesu: Chciałby za jednym zamachem zbudować swój bank, uruchomić go, odnieść zwycięstwo, zniszczyć konkurentów. Nagle przypomniał sobie Daigremonta i bez namysłu, ulegając nieodpartemu odruchowi, pochylił się naprzód rozkazując stangretowi skręcić w kierunku ulicy La Rochefoucauld. jeżeli chciał zastać Daigremonta, musiał sie śpieszyć, choćby nawet miał odłożyć śniadanie, wiedział bowiem, że koło pierwszej wychodzi on zazwyczaj z domu. Ten chrześcijanin wart był wprawdzie dwóch Żydów i uchodził za kata młodych przedsiębiorstw, które mu powierzano. Ale w tej chwili Saccard gotów był zawrzeć pakt z samym diabłem, byle tylko zwyciężyć, choćby nawet miał oddać połowę łupu. Później zobaczy się, z pewnością on będzie silniejszy.

Tymczasem dorożka, pnąca się z trudem pod górę, stanęła przed monumentalną bramą jednego z ostatnich pałaców w tej dzielnicy, w której było niegdyś tyle pięknych rezydencji. Budowla widniejąca w głębi brukowanego dziedzińca miała iście królewski wygląd, a ciągnący się za nią ogród, wysadzany stuletnimi drzewami, był prawdziwym parkiem odizolowanym od ruchliwych ulic. Gały Paryż znał ten pałac ze świetnych przyjęć, a zwłaszcza ze wspaniałej kolekcji obrazów, której nie omieszkał zwiedzić żaden z monarchów bawiących przejazdem w Paryżu. Pan domu, ożeniony z kobietą, która — podobnie jak jego obrazy — słynęła z piękności i odnosiła w świecie sukcesy jako śpiewaczka, prowadził książęcy prawdziwie tryb życia, równie dumny ze swojej, stajni wyścigowej jak ze swojej galerii malarstwa; był członkiem jednego z najprzedniejszych klubów, afiszował się z najkosztowniejszymi kobietami, miał lożę w Operze, krzesło w pałacu Drouot i stołeczek w najmodniejszych miejscach o podejrzanej sławie. A cały ten przepych, zbytek jaśniejący w jakiejś apoteozie kaprysu i sztuki, opłacany był wyłącznie przez spekulację, przez ciągle płynny majątek, który wydawał się bezbrzeżny jak morze, ale który miał swoje przypływy i odpływy, różnice kursów wynoszące przy każdej dwutygodniowej likwidacji kilkaset tysięcy franków.

Gdy Saccard minął wspaniałe schody wejściowe, lokaj zameldował go i poprowadził przez trzy salony pełne arcydzieł sztuki do małej palarni, gdzie Daigfemont dopalał właśnie cygaro przed wyjściem z domu. Był to wysoki czterdziestopięcioletni mężczyzna, zdradzający pewną skłonność do tycia, bardzo elegancki, nienagannie uczesany, z wąsami i małą bródką, którą nosił jako fanatyk Tuilerii. Niezwykle na pozór uprzejmy, odznaczał się niezachwianą pewnością siebie, bezwzględną wiarą we własne zwycięstwo.

Spiesznie wyszedł na spotkanie Saccarda.

— Cóż się z panem dzieje, mój drogi? W tych dniach właśnie myślałem o panu... Gzy nie jest pan przypadkiem moim sąsiadem? .

Gdy jednak Saccard, uznając wszelkie wstępy za zbyteczne, wyjawił od razu cel wizyty, uspokoił się i zrezygnował z owej wylewności, którą pozostawiał dla bezmyślnego stada. Saccard przedstawił mu swój wielki projekt, wyjaśnił, iż przed założeniem Banku Powszechnego o kapitale dwudziestu pięciu milionów chciałby utworzyć syndykat z zaprzyjaźnionych bankierów i przemysłowców, który — zobowiązując się do wzięcia czterech piątych, czyli przynajmniej czterystu tysięcy akcji — zapewniłby powodzenie emisji. Daigremonf słuchał z ogromną powagą, wpatrując się w mówiącego, jakby pragnął przewiercić do głębi jego umysł i zorientować się, jakiego wysiłku, jakiej korzystnej dla siebie pracy może spodziewać się jeszcze po tym człowieku, który niegdyś, przy całym swoim gorączkowym niepokoju, tak był aktywny, pełen tak wspaniałych zalet. Z początku wahał się.

— Nie, nie, jestem zawalony rozmaitymi interesami, nie chcę przedsiębrać nic nowego.

Powoli jednak, nie mogąc oprzeć się pokusie, zaczął zadawać pytania,, chciał poznać projekty, którym miał patronować nowy bank, projekty, o których jego rozmówca, powodowany ostrożnością, mówi! jak najbardziej oględnie. I gdy dowiedział się o pierwszym planowanym przedsięwzięciu, zamiarze połączenia wszystkich śródziemnomorskich towarzystw transportowych w jeden syndykat pod firmą Powszechnego Towarzystwa Zjednoczonych Transportowców, zainteresował się mocno i nieoczekiwanie ustąpił.

— Dobrze, zgadzam się. Ale pod jednym warunkiem. W jakich stosunkach jest pan z pańskim bratem, minisitrem?

Saccard, zaskoczony, w odruchu szczerości nie zdołał ukryć rozgoryczenia.

— Z bratem... Cóż! On dba o swoje interesy, ja o swoje. Mój braciszek nie ma nadmiernie rozwiniętych uczuć rodzinnych.

— A więc trudno! — oświadczył stanowczo Daigremont. — Będę z panem wtedy tylko, jeżeli będzie pan miał poparcie brata. Rozumie pan, nie chcę, abyście byli poróżnieni.

Saccard, rozdrażniony, zaprotestował niecierpliwie. Po co był im potrzebny Rougon? Czyż nie było to równoznaczne z ograniczeniem swobody działania? Ale jednocześnie głos rozsądku, silniejszy od irytacji, mówił mu, iż należy zapewnić sobie przynajmniej neutralność wielkiego człowieka. Mimo to jednak odmówił brutalnie.

— Nie, nie chcę! Zawsze po świńsku ze mną postępował! Nigdy nie zrobię pierwszego kroku.

— Niech pan słucha — podjął Daigremont. — O piątej oczekuję Hureta, który ma mi coś załatwić... Pójdzie pan do Parlamentu, weźmie pan Hureta na bok, przedstawi mu pan swój projekt, a on pomówi natychmiast z Rougonem, wybada go i przyniesie nam odpowiedź o piątej... A więc? Spotykamy się o piątej, zgoda?

Saccard, z opuszczoną głową, zastanawiał się.

— Niech będzie! Jeżeli panu tak na tym zależy!

— Jak najbardziej! Bez Rougona nic, z Rougonem wszystko, co pan chcesz!

— A więc dobrze, idę.

Uścisnąwszy silnie dłoń Daigremonta, wychodził, gdy ten zatrzymał go jeszcze.

— Chwileczkę. Gdyby pan czul, że coś z tego wyjdzie, wracając niech pan wstąpi do markiza de Bohain i do Sedille'a, powie im, że ja się zgadzam, i poprosi, aby i oni przystąpili do syndykatu. Chciałbym, żeby do niego należeli.

Przed bramą czekała na Saccarda dorożka, którą zatrzymał, jakkolwiek miał zaledwie parę kroków do domu. Odesłał ją licząc, że po południu będzie mógł wziąć własny powóz, i szybko wrócił do siebie na śniadanie. Nie spodziewano się go już kucharka podała mu kawałek zimnego mięsa, które spiesznie połknął, kłócąc się jednocześnie ze stangretem, z którego słów wynikało, że weterynarz zalecił dać koniowi parodniowy odpoczynek. Saccard, z ustami pełnymi jedzenia, wyrzucał stangretowi niedbałość, groził panią Karoliną, która zrobi z tym wszystkim porządek. Wreszcie kazał mu sprowadzić przynajmniej dorożkę. Ulewne potoki deszczu zalewały znowu ulice i Saccard musiał przeszło kwadrans czekać na dorożkę, do której wskoczył pod gęstymi strumieniami wody, rzucając woźnicy adres:

— Do Parlamentu!

Chciał przybyć przed zaczęciem posiedzenia, tak aby złapać Hureta w przejściu i spokojnie z nim porozmawiać. Na nieszczęście obawiano się tego dnia burzliwej debaty, gdyż jakiś członek lewicy miał znowu poruszyć odwieczną kwestię Meksyku i Rougon będzie prawdopodobnie musiał odpowiedzieć na interpelację.

Wchodząc do hallu Saccard miał szczęście natknąć się od razu na deputowanego. Zaciągnął go w głąb jednego z bocznych saloników, gdzie prócz nich nie było nikogo, wskutek ogromnego poruszenia, jakie panowało w   kuluarach. Opozycja coraz groźniej podnosiła głowę, w powietrzu czuć było pierwsze podmuchy. zwiastującej katastrofę wichury, która miała niebawem przybrać na sile i wszystko zmieść. Toteż Huret, zatroskany, nie od razu zrozumiał, o co chodzi, kazał sobie dwukrotnie powtórzyć, co od niego żądano. Misja, którą chciano go obarczyć, wzmogła jeszcze jego przerażenie.

— Ależ, mój drogi, jak to sobie wyobrażasz! Rozmawiać z Rougonem w takiej chwili! Wyśle mnie do stu diabłów! To pewne!

Potem jednak doszła do głosu troska o własne interesy. Istniał jedynie dzięki wielkiemu człowiekowi, któremu zawdzięczał to, że kandydując do Parlamentu znalazł się na liście rządowej, że został wybrany i miał pozycję sługi do wszystkiego, żyjącego z okruchów pańskiej łaski. Parając się od dwóch lat tym rzemiosłem, zdołał dzięki łapówkom, zyskom zbieranym ostrożnie pod pańskim stołem zaokrąglić swoje rozległe posiadłości w Calvados, gdzie zamierzał znaleźć bezpieczne schronienie i żyć dostatnio po klęsce. Jego okrągła twarz przebiegłego wieśniaka zachmurzyła się wyrażając zakłopotanie, w jakie wprawiło go to nieoczekiwane żądanie interwencji, nie miał bowiem czasu zastanowić się, czy przyniesie mu to korzyść, czy stratę.

 — Nie; nie! Nie mogę... Przekazałem ci wolę brata, nie mogę nagabywać go ponownie. Do diabła! Pomyśl trochę o mojej sytuacji. Rougon nie jest zbyt miły, gdy zawraca mu się głowę, i, do licha! nie mam bynajmniej ochoty płacić za ciebie utratą względów Rougona.

 Zrozumiawszy pobudki Hureta, Saccard usiłował już tylko przekonać go, że na założeniu Banku Powszechnego będzie mógł zarobić miliony. Z właściwym sobie rozmachem, płomienną elokwencją, która potrafią przeobrazić suche przedsięwzięcie finansowe w poetycką bajkę, kreślił perspektywy świetnych interesów, niewątpliwego, kolosalnego sukcesu. Zachwycony Daigremont ma stanąć na czele syndykatu. Bohain i Sedille prosili już o przyjęcie ich. Niepodobna, aby on, Huret, nie należał do interesu: ci panowie chcą koniecznie mieć go w swoim gronie ze względu na jego wysokie stanowisko polityczne. Mają nawet nadzieję, że zgodzi się wejść do zarządu, jego nazwisko bowiem oznacza porządek i uczciwość.

Słysząc obietnicę nominacji na członka zarządu, deputowany spojrzał badawczo na Saccarda.

— A więc ostatecznie czego chcesz ode mnie, jaką odpowiedź mam wyciągnąć od Rougona?

— Mój Boże! — odparł Saccand. — Go do mnie, to świetnie obyłbym się bez brata. To Daigremont żąda, abym się z nim pogodził. Może ma i rację. Wydaje mi się więc, że powinieneś po prostu wspomnieć temu strasznemu człowiekowi o naszym interesie i wymóc na nim obietnicę, że nie będzie przynajmniej nam przeszkadzał, jeżeli już nie chce nam pomóc.

Huret mrużył oczy, ciągle jeszcze nie mogąc powziąć decyzji..

— Wystarczy, jeżeli przyniesiesz jedno uprzejme słówko, rozumiesz?!

Nic ponadto! Daigremont zadovoli się tym i dziś wieczorem jeszcze załatwimy w trójkę cały interes.

— No dobrze, spróbuję —oświadczył nagle deputowany z udaną chłopską, prostodusznością. — Ale robię to  tylko dla ciebie, bo z Rougonem nie ma żartów, o nie, zwłaszcza kiedy lewica.włazi mu na odcisk... A więc do zobaczenia, o piątej!

W porządku! Do piątej!

Sacceard został jeszcze blisko godzinę, mocno zaniepokojony dochodzącymi odgłosami walki. Słyszał, jak jeden z wielkich mówców opozycji zapowiadał swoje wystąpienie. Na tę wiadomość chciał już odszukać Hureta i zapytać go, czy nie lepiej byłoby odłożyć do jutra rozmowę z Rougonem. Potem jednak z fatalistyczną wiarą w szczęście przestraszył się, że wszystko zapeszy, zmieniając to, co raz już zostało postanowione. Może w tym zamieszaniu brat łatwiej da sobie wydrzeć oczekiwaną odpowiedź. I pozostawiając rzeczy ich własnemu biegowi wyszedł, wsiadł do czekającej dorożki i dopiero gdy skręcała już na most Zgody, przypomniał sobie o poleceniu Daigremonta. Na ulicę Babylone! — krzyknął do woźnicy. Na ulicy Babylone właśnie mieszkał markiz de Bohain. Zajmował tam pawilon, który niegdyś przylegał do jakiegoś pałacu i służył za mieszkanie dla służby stajennej, a teraz został przerobiony na bardzo wygodny, nowoczesny dom. Urządzenie było zbytkowne i świadczyło o dużej dozie arystokratycznej kokieterii. Żony markiza nigdy nie widywano, była, jak powiadał, cierpiąca i nie opuszczała mieszkania z powodu swoich dolegliwości. Dom jednak i umeblowanie należały do niej, a jedyną, własność męża, mieszkającego tylko u niej jak sublokator, stanowiły rzeczy osobiste, kufer, który z łatwością. dałby się zabrać dorożką; od czasu bowiem jak markiz utrzymywał się z gry, żyli w separacji majątkowej. Dwukrotnie już odmówił stanowczo zapłacenia różnic kursów giełdowych, a syndyk, zapoznawszy się z jego sytuacją majątkową, nie zadał sobie nawet trudu posłania mu urzędowego upomnienia Puszczono po prosta całą sprawę w niepamięć. Dopóki wygrywał, chował zyski do kieszeni. Gdy zaś przegrywał, nie płacił: wiedziano o tym i godzono się na ten stan rzeczy. Nosił bowiem stare arystokratyczne nazwisko i był niezwykle dekoracyjny jako członek zarządów, totełosa nowo powstające towarzystwa, poszukujące pięknie brzmiących szyldów, wydzierały go sobie nigdy nie był bezrobotny. Na giełdzie miał swoje krzesło od strony ulicy Notre-Dame-des-Victoires, tam gdzie siadują bogaci spekulanci, których nie obchodzą pozornie drobne pogłoski i ploteczki. Poważano go, zasięgano jego rad. Niejednokrotnie wywierał wpływ na rynek. Słowem, był wybitną osobistością.

Saocard, który znał go przecież dobrze, był jednak pod wrażeniem niezwykle uprzejmego sposobu, w jaki przyjął go ten piękny, sześćdziesięcioletni starzec o imponującym wyglądzie, małej głowie osadzonej na potężnym ciele olbrzyma i o bladej twarzy ujętej w ramy ciemnej peruki.

— Panie markizie, przychodzę do pana z prośbą.

Wyłożył powód wizyty, nie wchodząc początkowo w szczegóły. Zresztą markiz nie dał mu nawet dokończyć pierwszego zdania.

— Me, nie, absolutnie nie mam czasu, muszę w tej chwili odrzucić z dziesięć różnych propozycji.

Gdy jednak Saccard dodał   uśmiechem:

— Przychodzę z polecenia Daigremonta, który pomyślał przede wszystkim o panu...

Wykrzyknął od razu:

— Ach, więc macie z sobą Daigremonta. Oczywiście, jeżeli Daigremont należy do interesu, może pan na mnie liczyć.

Gdy zaś Saccard chciał udzielić mu kilku informacji, aby wiedział, do jakiego interesu przystępuje, markiz zamknął mu usta z uprzejmą swobodą wielkiego pana, który nie zniża się do takich szczegółów i który ma wrodzone zaufanie do ludzkiej uczciwości.

— Proszę, niech pan nic więcej nie mówi... Nie chcę nic wiedzieć. Potrzebuje pan mojego nazwiska, użyczam go panu z rozkoszą, i koniec... Niech pan powie Daigremontowi, aby ułożył wszystko, tak jak uzna za stosowne.

Saocard, ubawiony, śmiał się w duchu wsiadając do dorożki: Drogo on nas będzie kosztował, ale jest doprawdy wybitnie reprezentacyjny. Następnie krzyknął głośno do dorożkarza:

— Na ulicę des Jeuneurs!

Znajdowały się tam magazyny i biura firmy Sedille'a zajmujące obszerny parter dużej oficyny w głębi podwórza. Po trzydziestu latach pracy Sedille, który przybył z Lyonu i miał tam jeszcze swoje warsztaty, doprowadził swą firmę jedwabniczą do takiego rozkwitu, że stała się jedną z najbardziej znanych i solidnych w Paryżu, gdy nagle objawiła się w nim zrodzona z przypadkowego zbiegu okoliczności namiętność gry, rozwijająca się z niszczycielską żywiołowością pożaru. Wygrawszy dwukrotnie, raz za razem, znaczne sumy na giełdzie, stracił rozum. Po co poświęcać trzydzieści lat życia na zrobienie marnego miliona, skoro dzięki prostej transakcji giełdowej można go wsadzić do kieszeni w przeciągu godziny. Od tej chwili obojętniał powoli na sprawy swojej firmy, która szła jeszcze siłą rozpędu; żył już tylko w nadziei jakiegoś nagłego, wielkiego zysku na giełdzie; a ponieważ zaczął go prześladować uparty pech, gra pochłaniała teraz wszystkie dochody z firmy. Najgorszym następstwem tej gorączki spekulacyjnej jest to, że zniechęca ona do uczciwych zarobków, że w końcu traci się nawet dokładne pojęcie wartości pieniądza. I czekała go niechybna ruina, skoro warsztaty lyońskie przynosiły dwieście tysięcy franków dochodu, a gra pochłaniała trzysta tysięcy.

Saccard zastał Sedille'a wzburzonego i niespokojnego, był on bowiem graczem pozbawionym zimnej krwi i filozoficznej flegmy. Dręczyły go ciągłe wyrzuty, sumienia, ciągle łudził się nadzieją lub ulegał rozpaczy, chory z niepewności dlatego tylko, że w gruncie rzeczy pozostał uczciwy. Ostatnia likwidacja z końca kwietnia wypadła dlań katastrofalnie. Mimo to przy pierwszych słowach Saccarda rumieniec zabarwił jego nalaną twarz o gęstych jasnych faworytach.

— Drogi przyjacielu, witaj, jeżeli przynosisz mi szczęście. — Potem jednak ogarnęło go przerażenie. —Nie, nie, niech mnie pan nie kusi. Lepiej bym zrobił, zamykając się wśród moich sztuk, jedwabiu i nie ruszając się od kontuaru.

Saccard, by dać mu czas na ochłonięcie, wspomniał, że rano spotkał u Mazauda jego syna, Gustawa. Ale był to dla kupca jeden więcej, przedmiot troski, marzył bowiem o przekazaniu w przyszłości swojej firmy synowi, ten jednak gardził handlem, goniąc za uciechami życia, typowy syn dorobkiewicza, zdolny jedynie trwonić gotowy majątek. Ojciec umieścił go u Mazauda, by zobaczyć, czy nie obudzi się w nim zamiłowanie do spraw finansowych.

— Od czasu śmierci jego biednej matki — szepnął -— niewiele miałem z niego pociechy. Może jednak w kantorze maklerskim nauczy się rzeczy, które mi się przydadzą.

— A więc — zagadnął nagle Saccard — idzie pan z nami? Daigremont kazał mi powiedzieć panu, że należy do interesu.

Sedille wzniósł w górę drżące ręce i odparł głosem zmienionym od pożądania i obawy:

— Ależ tak, jestem z wami! Wie pan dobrze, że nie mogę inaczej! Gdybym odmówił, a wam się powiodło, rozchorowałbym się ze zmartwienia... Powiedz pan Daigremontowi, że zgadzam się.

Znalazłszy się na ulicy, Saccard wyciągnął zegarek i zobaczył, że jest zaledwie czwarta. Miał jeszcze sporo czasu i czując potrzebę małego spaceru odesłał dorożkę. Pożałował tego prawie natychmiast, gdyż 'nie zdążył jeszcze dotrzeć do bulwaru, jak gwałtowny nawrót ulewy, deszcz zmieszany z gradem, zmusił go ponownie do schronienia się w najbliższej bramie. Go za pieska pogoda, gdy trzeba tak ganiać po całym Paryżu! Po kwadransie wpatrywania się w strumienie wody, ogarnięty zniecierpliwieniem, przywołał; mijający go pusty powóz. Była to odsłonięta wiktoria i mimo że okrył starannie nogi skórzanym fartuchem, przybył na ulicę La Rochefoucauld przemoczony do suchej nitki i dobre pół godziny za wcześnie.

W palarni, do której wprowadził go lokaj mówiąc, że pan nie wrócił jeszcze, Saccard przechadzał się wolnym krokiem, oglądając obrazy. Ale wspaniały głos kobiecy, głęboki, melancholijny kontralt, który rozbrzmiał nagle w ciszy pałacu, kazał mu podejść do otwartego okna, by posłuchać: to pani domu powtarzała przy akompaniamencie fontepianu arię, którą miała zapewne śpiewać tego wieczora w jakimś Salonie. Ukołysany tą muzyką, zaczął rozmyślać o niezwykłych historiach krążących na temat Daigremonta: najgłośniejsza była historia Hadamantiny, pięćdziesięciomilionowej pożyczki, którą w całości zatrzymał w swoim ręku, pięć razy sprzedając i odprzedając ją przez swoich pośredników giełdowych, aż stworzył na nią rynek i ustalił wysoką cenę; nastąpiła wtedy rzeczywista sprzedaż, nieunikniona degrengolada z trzystu na piętnaście franków, olbrzymi zysk kosztem tłumu naiwnych, zrujnowanych z dnia na dzień. Ach, to był bezwzględny, straszny człowiek! Głos pani domu rozbrzmiewał ciągle, wypowiadając coraz to rzewniejszą, żałośniejszą, przejmującą tragizmem skargę: Saccard zaś, odszedłszy od okna, zatrzymał się przed jakimś Meissonietem, którego oceniał na sto tysięcy franków.

W tym momencie ktoś wszedł do pokoju i Saccard zdumiał się widząc Hureta:

— Co, już! Nie ma jeszcze piątej... Czyżby posiedzenie się skończyło?

— Gdzie tam... Teraz dopiero biorą się za łby.

I wyjaśnił, że ponieważ deputowany z opozycji ciągle jeszcze mówił Rougon z pewnością, będzie mógł  odpowiedzieć dopiero jutro. Widząc, na co się zanosi, odważył się zagadnąć ministra w przejściu podczas krótkiej przerwy w obradach.

— No i co? — zapytał nerwowo Saocard. — Co powiedział mój znakomity brat?

Huret nie od razu udzielił odpowiedzi.

— Och, był w paskudnym humorze! Przyznam ci się, że liczyłem trochę na to rozdraż nienie, mając nadzieję, że pośle mnie po prostu 'do diabła... Wspomniałem więc o twoim interesie mówiąc, że nie chcesz niczego przedsiębrać bez jego zgody.

— No i?

— Złapał mnie za ramiona, potrząsnął mną, wrzasnął: „Niech się powiesi!", i wyszedł.

Saccard zzieleniał i odparł z wymuszonym uśmiechem:

— To bardzo uprzejmie!

— U licha! To doprawdy bardzo uprzejmie — odparł z przekonaniem deputowany. — Nie liczyłem nawet na tyle... Z tym możemy zaczynać. — I usłyszawszy w przyległym salonie kroki wracającego Daigremonta, dodał cicho: — Zostaw to mnie!

Huret musiał widocznie bardzo gorąco pragnąć założenia Banku Powszechnego i udziału w tym interesie. Zrozumiał już niewątpliwie rolę, jaką mógłby w nim odegrać. Toteż uścisnąwszy dłoń Daigreunonita rozpromienił się i wymachując triumfalnie ręką zawołał:

— Zwycięstwo! Zwycięstwo!

— Doprawdy? Niech pan opowie, jak to było!

— Mój Boże! Wielki człowiek stanął ma wysokości zadania. Odpowiedział mi: „Życzę  memu bratu powodzenia!"

Daigremont wpadł w zachwyt,, uznał powiedzenie za wspaniałe: „Życzę mu powodzenia!" — w tym mieści się wszystko: niech uważa, by nie powinęła mu się noga, bo go opuszczę; niech jednak powiedzie mu się, a udzielę mu poparcia. Wspaniałe, doprawdy wspaniałe!

— Bądź pan spokojny, drogi Saocard! Powiedzie nam się... Zrobimy wszystko, co potrzeba.

Następnie, gdy wszyscy trzej usiedli, by omówić zasadnicze punkty, Daigremont wstał jeszcze i zamknął okno; głos pani domu bowiem, coraz bardziej nabrzmiały, przechodził w łkanie bezgranicznej rozpaczy i przeszkadzał im w rozmowie. Ale nawet po zamknięciu okna ten stłumiony szloch towarzyszył im stale, podczas gdy zapadała decyzja założenia nowego domu kredytowego, Banku Powszechnego o kapitale dwudziesta pięciu milionów, rozdzielonych na pięćdziesiąt tysięcy akcji po pięćset franków każda. Ustalono nadto, że Daigremont, Huret, Sednie, markiz de Bohain i paru jeszcze z ich przyjaciół utworzą, syndykat, który z góry weźmie i rozdzieli między siebie cztery piąte, czyli czterdzieści tysięcy akcji, zapewniając w ten sposób powodzenie emisji: następnie zaś, przetrzymując akcje, zmniejszając ich podaż na rynku, będą mogli podnieść dowolnie ich kurs. O mały włos jednak wszystko zostałoby zerwane, gdy Daigremont zażądał premii w wysokości czterysta tysięcy franków, rozłożonej na owe czterdzieści tysięcy akcji, a więc po dziesięć franków na akcję. Sąocard oburzył się: szaleństwem jest zarzynać nie wydojoną jeszcze krowę. Początki będą bardzo ciężkie, po cóż zatem bardziej jeszcze utrudniać sytuację? Musiał jednak ustąpić wobec postawy Hureta, który uznał to za rzecz zupełnie naturalną, dowodząc z całym spokojem, że tak się zawsze robi.

Pożegnali się, ustalając na następny dzień termin spotkania, w którym miał wziąć udział inżynier Hamelin, gdy nagle Daigremont uderzył się w czoło rozpaczliwym gestem.

— Byłbym zapomniał o Kolbie! Nie wybaczyłby mi tego do końca życia; musi koniecznie przystąpić do interesu... Saccard, kochamy, niech pan będzie tak dobry i pójdzie natychmiast do niego. Nie ma jeszcze szóstej, więc zastanie go pan... Tak, tak, pan osobiście, i nie jutro, ale dziś wieczorem, to mu pochlebi; a on może się nam przydać.

Saocard wyruszył posłusznie w drogę wiedząc, iż szczęśliwe dni nieczęsto się powtarzają. Przypuszczając jednak, że od paigremonta będzie mógł wrócić wprost do siebie, a mieszkał o dwa kroki, odprawił był znowu dorożkę; deszcz ustawał wreszcie, poszedł więc pieszo, szczęśliwy, że czuje pod stopami bruk tego Paryża, na którego podbój wyruszał. Ponieważ spadło znowu kilka kropel, skręcił na Montmartre w kryte pasaże. Minąwsizy pasaż Verdeau i Jouffroy, znalazł się w pasażu des Panoramas, gdzie przemierzając boczną galerię, by skrócić drogę i wyjść wprost na ulicę Vivienne, dostrzegł ze zdumieniem Gustawa Sedille, który wyszedł z mrocznej bramy i nie obejrzawszy się zniknął. Saocard przystanął oglądając dom, dyskretny hotelik, gdy w drobnej zawoalowanej blondynce wychodzącej po chwili poznał z całą pewnością panią Conin, uroczą właścicielkę sklepu papierniczego.

Więc to tutaj przyprowadzała w przystępie czułości swoich jednodniowych kochanków, podczas gdy jej poczciwy, małżonek wietrzył święcie, że biega za interesami! Ten. tajemniczy zakątek w samym sercu ruchliwej dzielnicy był zręcznie .wybrany i tylko przypadek zdradził Saccardowi jego sekret. Uśmiechnął się, ubawiony, zazdroszcząc w duchu Gustawowi: Żermena Coeur rano, pani Conisn po południu, ten młody człowiek zaiste nie tracił czasu! Dwukrotnie jeszcze obejrzał się, chcąc dobrze zapamiętać bramę domu, w nadziei, że i na niego przyjdzie kiedyś kolej.   

Na ulicy Vivienne, wchodząc do Kolba, Saccard zatrzymał się znowu, przejęty zruszeniem. Ogarnęły go lekkie, krystaliczne dźwięki dobywające się spod ziemi, przypominające śpiew legendarnych wróżek; rozpoznał ową muzykę złota, która rozbrzmiewa nieprzerwanie w tej dzielnicy handlu i spekulacji, a którą słyszał już rano. Koniec dnia łączył się w ten sposób z początkiem. Głos ten niby słodka pieszczota przejął go radością, tak jakby potwierdzał mu pomyślną wróżbę na przyszłość.

Kolb był właśnie na dole, w odlewni, i Saccard, jako przyjaciel domu, zszedł do niego. W nagiej piwnicy, dzień i noc  oświetlonej płomieniami gazu, dwaj giserzy opróżniali szuflami wyłożone cynkiem skrzynie, pełne tego dnia monet hiszpańskich, które wrzucali do tygla w wielkim kwadratowym piecu. Panował ta nieznośny upał. i trzeba było mówić bardzo głośno, by zagłuszyć ten, dźwięk jakby harmoniki wibrujący pod niskim sklepieniem. Przetopione sztaby, kwadratowe kawały złota, połyskujące żywym blaskiem nowego metalu, leżały długim szeregiem na stole chemika, który ustalał ich próbę. Od rana przeszło tędy ponad sześć milionów, zapewniając bankierowi znikomy zysk trzysta, czterystu franków zaledwie, gdyż operacje arbitrażowe na złocie, owa różnica realizowana między dwoma kursami, a obliczająca się w tysięcznych ułamkach, jest minimalna i może  przynieść zysk jedynie przy ogromnych ilościach przetapianego metalu. Stąd ów dźwięk złota, ów nieprzerwany szmer złota, od rana do wieczora przez cały okrągły rok rozbrzmiewający w głębi tej piwnicy, dokąd złoto przybywało w monetach,a skąd wychodziło w sztabach, by znowu wrócić w monetach i wyjść w sztabach, i tak bez końca, po to tylko, by zostawić w dłoniach handlarza kilka złotych okruchów.

Gdy tylko Kolb, drobny brunet, z dużą brodą i orlim nosem zdradzającym żydowskie pochodzenie, zrozumiał propozycję Saccarda, którego słowa zagłuszał perlisty dźwięk złota, zgodził się natychmiast.

— Jak najchętniej! — zawołał. — Z przyjemnością przystąpię do interesu, w którym jest Daigremont! Dziękuję serdecznie, że pofatygował się pan tutaj.

Ponieważ jednak nie słyszeli się prawie, zamilkli, przez chwilę jeszcze w błogim oszołomieniu wsłuchując się w ten tak czysty i drażniący dźwięk, który przejmował dreszczem całe ich ciało, niczym zbyt wysoka nuta wytrzymywana w nieskończoność na strunie skrzypiec, aż do spazmu.

Wyszedłszy, Saccard wziął dorożkę, chociaż wyjaśniło się i zapadał pogodny majowy wieczór; był śmiertelnie zmęczony. Ciężki dzień, ale dobrze wykorzystany!

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V    

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Dwa miesiące później, w mgliste, lecz ciepłe popołudnie listopadowe, pani Karolina wprost po śniadaniu udała się na górę do gabinetu, by zasiąść do pracy. Brat, przebywający w Konstantynopolu, gdzie zajmował się ważną kwestią kolei wschodnich, polecił jej przejrzeć swoje dawne notatki z okresu ich pierwszej podróży na Wschód i sporządzić następnie coś w rodzaju memoriału, który stanowiłby niejako historyczny zakres zagadnienia; od dwóch długich tygodni usiłowała pogrążyć się całkowicie w tej pracy. Tego dnia było tak ciepło, że nie podsycała ognia na kominku, otwarła okno i, nim usiadła przy biurku, wpatrywała się przez moment w ogołocone ' z liści drzewa ogrodu Beauvilliersów, sinawe na tle bladego nieba.

Od pół godziny już pisała, gdy w pewnej chwili w poszukiwaniu jakiegoś dokumentu zaczęła przerzucać stosy papierów leżących na biurku. Następnie wstała, by przeszukać inne jeszcze papiery, i wróciła na miejsce z całym naręczem rozmaitych świstków; gdy układała luźne kartki, wpadło jej w rękę kilka świętych obrazków, jakiś barwny widoczek Grobu Chrystusowego, jakaś ujęta w ramki, przedstawiające narzędzia Męki Pańskiej modlitewka, władna zapewnić ocalenie w niebezpiecznych dla duszy chwilach rozpaczy. Przypomniała sobie, że brat odznaczający się naiwną, dziecięcą pobożnością, kupił kiedyś te obrazki w Jerozolimie. Ogarnęło ją nagłe wzruszenie, kilka łez stoczyło się po policzkach. Ach, jakżeż zazdrościła w tej chwili bratu, człowiekowi o tak wybitnej, a tak długo zapoznawanej inteligencji, jakżeż był szczęśliwy mogąc wierzyć, nie uśmiechając się z politowaniem na widok tego Grobu Chrystusowego, naiwnego jak z wieczka bombonierki, czerpiąc pogodę ducha z wiary w skuteczność tej modlitewki ułożonej w śmieszne, cukierkowe rymy! Był może zbyt ufny, zbyt łatwowierny, ale za to tak dobry, tak spokojny, nie znał uczucia buntu, a nawet walki wewnętrznej. I ona, która od dwóch miesięcy cierpiała i walczyła, która.pod wpływem lektur i filozoficznych rozważań straciła była wiarę, jakżeż gorąco zazdrościła mu w godzinach słabości tej naiwnej prostoty, pozwalającej ukoić krwawiące serce trzykrotnym powtarzaniem, rano i wieczór, tej dziecinnej modlitewki obramowanej symbolami Męki Pańskiej, gwoździami i włócznią, koroną cierniową i gąbką!

Nazajutrz po tym, jak brutalny przypadek odkrył jej związek łączący Saccarda z baronową Sandorff, zdołała ogromnym wysiłkiem woli oprzeć się chęci śledzenia ich, by poznać całą prawdę. Nie była przecież żoną tego człowieka, nie chciała być namiętną, zazdrosną kochanką, nie cofającą się przed skandalem; najboleśniejsze było dla niej to, że wobec ciągłego, codziennego z nim obcowania, nie udało się jej położyć kresu intymnym stosunkom z Saccardem. Wynikało to ze. spokojnego, serdecznego sposobu, w jaki traktowała początkowo ich związek: pierwotna przyjaźń przerodziła się z konieczności w miłość, jak to zwykle bywa w stosunkach między mężczyzną a kobietą. Nie miała już dwudziestu lat, a bolesne doświadczenia nieudanego małżeństwa nauczyły ją wielkiej tolerancji. Czyż zatem w wieku trzydziestu sześciu lat, tak rozsądna i pozbawiona — jak sądziła — złudzeń, nie mogła przymknąć oczu, odnosić się raczej jak matka niż jak kochanka do tego przyjaciela, którego wzięła sobie tak późno, w chwili zachwiania równowagi moralnej, a który również przekroczył mocno wiek bohaterów romansowych? Mawiała niekiedy, iż zbyt wiele wagi przywiązuje się do tych stosunków miłosnych, które są często przypadkowymi spotkaniami po prostu, komplikującymi następnie całe życie. Sama zresztą pierwsza uśmiechała się, pojmując niemoralność swojej uwagi, prowadzącej do rozgrzeszania wszelkich błędów, do zupełnej anarchii w stosunkach między mężczyzną a kobietą. A przecież ileż kobiet jest rozsądnych i godzi się na rywalkę i jak bardzo codzienna praktyka przewyższa, dzięki wygodnej pobłażliwości, zazdrosną zasadę wyłącznego i całkowitego posiadania! Ale były to tylko teoretyczne próby pogodzenia się z życiem; daremnie zmuszała się do abnegacji, daremnie usiłowała pozostać nadal tylko oddaną intendentką, służącą o wybitnej inteligencji, która ofiarowawszy swoje serce i umysł godzi się też ofiarować swe ciało: buntowała się cała jej istota, cała jej namiętna natura, cierpiała straszliwie nad tym, że. nie wie wszystkiego, że nie potrafi zerwać gwałtownie, cisnąwszy Saccardowi w twarz cały ogrom krzywdy, jaką jej wyrządzał. .

Opanowała się jednak do tego stopnia, że milczała, a nawet zachowała zewnętrzny spokój i uśmiech, lecz nigdy dotąd, w ciągu całego, tak przecież ciężkiego życia, nie potrzebowała więcej siły.

Przez chwilę jeszcze, z bolesnym uśmiechem niewiary i serdecznym wzruszeniem, przyglądała się świętym obrazkom, które trzymała ciągłe w ręce. Ale nie widziała ich już, zastanawiała się bezwiednie nad tym, co Saccard mógł był robić poprzedniego dnia, co robił obecnie, gdyż umysł jej, gdy tylko nie zaprzątała go jakąś pracą, wracał nieustannie i instynktownie do tej udręki szpiegowaniaf Saccard zresztą zdawał się prowadzić normalny tryb życia: rano absorbujące zajęcia dyrektorskie, po południu giełda, wieczorem przyjęcia, premiery, aktoreczki, o które nie była bynajmniej zazdrosna. A jednak wyczuwała w nim jakieś nowe zainteresowanie, coś, co zabierało mu godziny spędzane dawniej. w inny sposób, niewątpliwie spotkania z tą kobietą, i pani Karolina całym wysiłkiem, woli opierała się chęci poznania miejsca tych schadzek. Sytuacja ta obudziła jednak na. nowo jej podejrzliwość i nieufność, wbrew samej sobie powracała do roli „żandarma", jak mawiał ze śmiechem jej brat; zaczęła nawet poświęcać więcej uwagi sprawom Banku Powszechnego, które na jakiś czas zaniedbała, tak duże było bowiem wtedy jej zaufanie do Saccarda. Dostrzegła wiele nieprawidłowości, które bardzo ją zmartwiły. Potem jednak stwierdziła ze zdumieniem, że nic to jej w gruncie rzeczy nie obchodzi, że nie ma siły mówić o tym ani działać, że jedna tylko troska zaprząta jej serce — owa zdrada, z którą chciałaby się pogodzić, a która stale ją dręczyła. I wstydząc się łez, które znowu napłynęły'jej do oczu, schowała obrazki żałując gorzko, że nie może znaleźć ulgi w modlitwie, pójść do kościoła i tam wypłakać cały swój ból.

Od dziesięciu minut, pani Karolina, uspokojona już, wróciła do pracy nad memoriałem, gdy lokaj przyszedł jej powiedzieć, że Karol, stangret zwolniony poprzedniego dnia ze służby, chce koniecznie widzieć się z panią. To Saccard, który sam był go zgodził, przyłapał go na kradzieży owsa i z miejsca odprawił. Zawahała się na moment, potem jednak zgodziła się go wysłuchać.

Karol, vvrysoki przystojny chłopak, o wygolonej gładko twarzy i karku, i pewnej siebie, zarozumiałej minie mężczyzny utrzymywanego przez kobiety, wszedł do gabinetu z bezczelną nonszalancją.

— Proszę pani, przychodzę w sprawie tych dwóch koszul, które praczka mi zgubiła i za które nie chce mi zapłacić. Nie mogę przecież być stratny... A ponieważ pani jest tutaj odpowiedzialna, chcę, żeby zwróciła mi pani za koszule... Należy mi się piętnaście franków.

Pani Karolina była we wszelkich tego rodzaju kwestiach gospodarskich niezwykle wymagająca. Może i dałaby te piętnaście franków dla świętego spokoju. Ale bezczelność tego człowieka, poprzedniego dnia złapanego na gorącym uczynku, oburzyła ją.

— Nic się wam nie należy i nie dam wam ani centyma... Zresztą pan Saccard ostrzegł mnie i zabronił mi stanowczo pomagać wam w czymkolwiek.

Karol postąpił kilka kroków i z groźbą w głosie wykrzyknął:

— Ach, więc pan tak powiedział! Domyślałem się tego, ale źle zrobił i pożałuje... Nie jestem taki głupi, żeby. nie zauważyć, że pani była kochanką...

Pani Karolina, zaczerwieniwszy się, wstała z krzesła chcąc wyrzucić go za drzwi. Ale on nie tracąc czasu ciągnął głośno:

— A może chciałaby pani wiedzieć, gdzie też pan bywa między czwartą a szóstą, dwa lub trzy razy na tydzień, gdy jest pewien, że zastanie tę osobę samą...

Zbladła raptownie, wszystka krew spłynęła jej do serca. Gwałtownym gestem próbowała jakby wtłoczyć mu z powrotem do gardła tę informację, przed którą broniła się od dwóch miesięcy.

— Zabraniam wam...

Tylko że on krzyczał głośniej od niej:

— To pani baronowa Sandorff... Pan Delcambre ją utrzymuje i żeby się nie krępować, wynajął jej przy ulicy Gaumartin, prawie na rogu Saint-Nicolas, małe parterowe mieszkanko w domu, w którym jest owocarnia. I pan chodzi tam na ciepłe jeszcze miejsce...

Wyciągnęła rękę w kierunku dzwonka, aby wyrzucono tego człowieka za drzwi; ale on nie zamilkłby z pewnością i przy służbie.

— Och, to tak się mówi: ciepłe... Mam tam przyjaciółkę, Klary-sę, która jest pokojówką, przyglądała im się, gdy byli razem, i widziała, jak jej pani, ten  sopel lodu, robiła z nim różne świństwa...

— Ani słowa więcej!... Masz tutaj, swoje piętnaście franków!

Z niewypowiedzianym wstrętem wręczyła mu pieniądze rozumiejąc, że to jedyny sposób pozbycia się go. Istotnie, natychmiast spokorniał.

— Ja chcę tylko pani dobra... Dom, w którym jest owocarnia. W głębi podwórza, w oficynie... Dzisiaj czwartek, jest właśnie czwarta, jeżeli chce ich pani przyłapać...

Popychała go ku drzwiom, zaciskając zsiniałe wargi.

— Tym bardziej że dzisiaj zobaczyłaby pani może coś bardzo zabawnego... O, bo moja Klarysa nie zostanie dłużej w takim miejscu!-A jak się miało dobrych państwa, to chce się im zostawić jakieś wspomnienie, no nie? Do widzenia szanownej pani!

Poszedł sobie wreszcie. Pani Karolina siedziała przez chwilę bez ruchu, starając się zebrać myśli i zastanawiając się nad niebezpieczeństwem, jakim podobna scena groziła Saccardowi. Potem osunęła się bezsilnie z głuchym jękiem na biurko, a łzy, tak długo wstrzymywane, polały się strumieniem.

Klarysa, chuda blondynka, zdradziła po prostu swoją panią, proponując Delcambre'owi, że umożliwi mu przyłapanie jej z innym mężczyzną w mieszkaniu, za które on płacił. Zażądała najpierw pięciuset franków; ponieważ jednak był bardzo skąpy, musiała po długich targach zadowolić się sumą dwustu franków, płatną z rączki do rączki, w chwili gdy otworzy mu drzwi do pokoju. Klarysa sypiała w małym pokoiku za łazienką. Baronowa wzięła ją powodowana pewnym wstydem, nie chcąc, by konsjerżka sprzątała mieszkanie. Dziewczyna prowadziła próżniacze życie, nie mając nic do roboty w tym pustym mieszkaniu między jedną schadzką a drugą, usuwając się zresztą dyskretnie, znikając, gdy tylko przychodził Delcambre lub Saccard. Tutaj właśnie poznała Karola, który przez długi czas przychodził nocami, by Maść się z nią do wielkiego pańskiego łóżka, noszącego jeszcze ślady dziennej rozpusty; ona to nawet poleciła go Saccardowi jako bardzo porządnego, uczciwego chłopca. Toteż od czasu, jak go odprawił, żywiła do Saccarda głęboką urazę, tym bardziej że, jak mówiła, pani jej robiła „świństwa" i że znalazła,  miejsce, gdzie dawano jej pięć franków miesięcznie więcej. Najpierw Karol chciał napisać do barona Sandorff, ale Klarysa uznała, że zabawniej i korzystniej będzie zorganizować niespodziankę z Delcambre'em. I tego czwartku, zawczasu wszystko, przygotowawszy, czekała niecierpliwie.

Przyszedłszy o czwartej, Saecard zastał już baronową Sandorff wyciągniętą na szezlongu przed kominkiem. Była zazwyczaj bardzo punktualna, jak przystało na kobietę interesu, która zna cenę czasu.

Przy pierwszych spotkaniach Saccard doznał zawodu, nie znalazłszy spodziewanej namiętnej kochanki w tej brunetce o podsiniałych powiekach i prowokacyjnych manierach rozszalałej bachantki. Była zimna jak głaz, znużona daremnymi próbami znalezienia wrażeń, pochłonięta wyłącznie i całkowicie grą, której niepokoje rozgrzewały przynajmniej jej krew. Potem jednak, widząc, iż jest ciekawa nowych doznań, że nie cofa się ze wstrętem przed żadną obrzydliwością, jeżeli tylko spodziewała się znaleźć w niej jakiś nowy dreszcz, zdeprawował ją, uzyskując od niej wszystko, czego chciał. Rozmawiała z nim o giełdzie, wyciągając od niego informacje, a ponieważ, szczęśliwym trafem zapewne, od czasu związku z nim stale wygrywała, zaczęła traktować Saccarda trochę jak fetysza, jak znaleziony przedmiot, który zachowujemy i całujemy, choćby nawet był brudny, gdyż przynosi nam szczęście.

Klarysa rozpaliła tego dnia tak mocny ogień, że nie położyli się do łóżka, ale wskutek wyrafinowania zostali na szezlongu w migotliwym blasku wysokich płomieni. Na dworze zapadał dopiero zmrok. Ale okiennice były już zamknięte, story szczelnie zaciągnięte i' dwie duże lampy o przeźroczystych kloszach bez abażura rzucały na nieh ostre światło.

Natychmiast po przybyciu Saccarda wysiadł z powozu Delcambre. Generalny prokurator Delcambre, zaprzyjaźniony z cesarzem, mający zostać wkrótce ministrem, był pożółkłym i chudym mężczyzną lat pięćdziesięciu, wysokiego, imponującego wzrostu, o niezwykle surowej, gładko wygolonej twarzy pooranej głębokimi bruzdami. Ostry orli nos zdawał się świadczyć o nieugiętym, bezlitosnym charakterze. Gdy wchodził na schody właściwym sobie miarowym i uroczystym krokiem, biła od niego wyniosła, chłodna godność, jak w dni wielkich posiedzeń trybunału. Nikt go nie znał w tym domu, gdzie pojawiał się dopiero po zmroku.

Klarysa czekała na niego w ciasnym przedpokoiku. — Może pan będzie łaskaw pójść za mną, ale proszę nie narobić hałasu.

Zawahał się; dlaczego nie wejść zwyczajnie drzwiami, które prowadzą wprost do pokoju? Wytłumaczyła mu jednak szeptem, że są zapewne zamknięte na zasuwkę, że trzeba by je wyważać, a wtedy pani, ostrzeżona, miałaby czas doprowadzić się do. porządku. Klarysa zaś chciała, żeby przyłapał ją w takiej sytuacji, w jakiej podpatrzyła ją pewnego dnia przez dziurkę od klucza. Wymyśliła w tym celu coś bardzo prostego. Jej pokoik łączył się z łazienką drzwiami, które zamknięto na klucz; a ponieważ klucz wrzucono do jakiejś szuflady, odszukała go po prostu i otworzyła drzwi; w ten sposób, dzięki tym drzwiom zamkniętym kiedyś i zapomnianym, można było teraz wejść bezszelestnie do łazienki, którą jedynie kotara dzieliła od pokoju pani. Bez wątpienia pani nie spodziewała się nikogo od tamtej strony.

— Niech pan całkowicie polega na mnie. Mam w tym przecież interes, no nie?

Prześliznęła się przez uchylone drzwi i zniknęła na chwilę, zostawiając Delcambre'a samego w małym pokoiku służbowym, gdzie stało rozgrzebane łóżko i miednica z brudną wodą; rano już wyniosła stąd swój kuferek, aby móc zwiać natychmiast po całej historii. Niebawem wróciła, przymykając za sobą ostrożnie drzwi.

— Musi pan trochę poczekać. To jeszcze nie to. Na razie rozmawiają.

Delcambre stał bez ruchu, milczący i pełen godności pod kpiarskim nieco spojrzeniem przyglądającej mu się dziewczyny. Niecierpliwił się jednak, nerwowy tik wykrzywiał mu lewą połowę twarzy hamowaną wściekłością, której fale zalewały mu mózg. Rozszalały samiec o nienasyconych żądzach, ukryty pod lodowatą surowością zawodowej maski, zaczynał głucho warczeć rozdrażniony utratą tego ciała, które mu rabowano.

—Prędko! Prędko! — powtarzał, nie wiedząc, co mówi; dłonie paliły go jak w gorączce.

Ale Klarysa, poszedłszy na zwiady, wróciła po chwili i przykładając palec do ust prosiła o trochę jeszcze cierpliwości.

— Błagam pana, niech pan będzie cierpliwy, inaczej straci pan najciekawsze. Za chwilę będzie to co najważniejsze.

Delcambre, pod którym nogi ugięły się raptownie, musiał usiąść na wąskim łóżku służącej. Zapadał zmrok, siedział w ciemności, podczas gdy pokojówka, zamieniona w słuch, łowiła najdrobniejsze szmery dochodzące z pokoju, które jemu, spotęgowane nieznośnym szumem w uszach, wydawały się tupotem maszerującej armii.

Wreszcie poczuł, jak Klarysa dotknęła po omacku jego ramienia. Zrozumiał, o co chodzi, i bez słowa wręczył jej kopertę, do której wsunął- uprzednio obiecane dwieście franków. Poszła przodem, odchyliła kotarę j wepchnęła go do pokoju, mówiąc: . .

— Ma ich pan!

Przed ogniem rzucającym jaskrawe blaski Saccard leżał na plecach na brzegu szezlonga, w samej tylko koszuli podciągniętej w górę i odsłaniającej od stóp aż po ramiona jego ciemną skórę, która z wiekiem porosła włosem jak u zwierzęcia, podczas gdy baronowa klęczała całkiem naga, zaróżowiona od gorącego blasku płomieni; dwie duże lampy rzucały na nich tak ostre światło, że najdrobniejsze szczegóły uwydatniały się z niezwykłą wyrazistością na ciemnym tle cieni.

Osłupiały, zdumiony widokiem tej perwersyjnej rozpusty, Delcambre stanął jak wryty, a oni, jakby rażeni piorunem, zaskoczeni pojawieniem się tego człowieka od strony łazienki, zamarli w bezruchu, spoglądając szeroko rozwartymi, błędnymi oczami.

— Ach, świnie! — wyjąkał wreszcie prokurator generalny. — Świnie! Świnie!

Niezdolny znaleźć innego słowa, powtarzał w kółko ten jeden epitet, akcentując go tym samym, dobitnym ruchem ręki, by nadać mu więcej mocy. Teraz dopiero kobieta zerwała się raptownie, przerażona swoją nagością, kręcąc się bezradnie w poszukiwaniu ubrania,które zostawiła w łazience, dokąd nie mogła się dostać; złapawszy wreszcie białą halkę leżącą na krześle, przykryła sobie ramiona, przytrzymując zębami końce paska, aby okręcić go wokół szyi i zasłonić pierś. Mężczyzna, który również wstał z szezlonga, opuścił koszulę z miną niezadowoloną i gniewną.

— Świnie! — powtórzył raz jeszcze Delcambre. —- Świnie! Tutaj, w tym pokoju, za który ja płacę!

I wygrażając  Saccardowi pięścią, wpadając w coraz to większą wściekłość na myśl, że te świństwa odbywały się na kupionym za jego własne pieniądze meblu, wrzeszczał bezprzytomnie:

— Jesteś pan tutaj u mnie, świnio jedna! Ta kobieta należy do mnie! Ty świnio! Ty złodzieju!

Saccard, zachowując zimną krew, chciał go początkowo uspokoić, mocno zażenowany swoim negliżem i niezadowolony z całej przygody. Ale słowo „złodziej" zabolało go dotkliwie.

— Do diabła, mój panie! Jak ktoś chce mieć kobietę wyłącznie dla siebie, musi przede wszystkim zaspokajać wszystkie jej potrzeby !

Ta aluzja do jego skąpstwa rozwścieczyła do reszty Delcambre'a.

Zmienił się nie do poznania, był wręcz przerażający, tak jakby ukryty w nim głęboko samiec, priap, wydobył się nagle na zewnątrz. Ta twarz, zazwyczaj tak chłodna i pełna godności, zaczerwieniła się raptownie, nabrzmiała jakby, napęczniała, wydłużyła w pysk rozjuszonego zwierza. Wściekłość, straszliwy ból, wyzwalały w nim na widok tego bagna jakąś krwiożerczą bestię.

— Potrzeby! Potrzeby! — bełkotał. — Potrzeby rynsztoka! Dziwka!

Postąpił w kierunku baronowej z tak groźnym gestem, że zdjęło ją przerażenie. Stała bez ruchu, nie mogąc mimo usiłowań przykryć halką piersi, tak aby nie odsłonić przy tym brzucha i pośladków. W końcu, pojąwszy, że ta grzeszna, wystawiana na pokaz nagość rozwściecza go bardziej jeszcze, cofnęła się, przysiadła na krześle, zaciskając nogi i podnosząc w górę kolana, by zakryć wszystko, co się dało. Siedziała tak bez jednego ruchu, bez słowa, z pochyloną nieco głową, spoglądając z ukosa, przypatrując się ponuro walce, jak samica, o którą biją się samce i która czeka końca, by dostać się zwycięzcy.

Saccard rzucił się naprzód, osłaniając ją bohatersko.

— Spróbuj tylko ją tknąć!

Obaj mężczyźni znaleźli się teraz twarzą w twarz.

— Ostatecznie — dodał — trzeba to jakoś skończyć. Nie możemy kłócić się jak furmani. Nie przeczę, jestem kochankiem tej pani. I powtarzam panu raz jeszcze, jeżeli pan zapłaciłeś za meble, ja zapłaciłem...

— Za co?

— Za wiele rzeczy: nie dalej jak parę dni temu, na przykład, dziesięć tysięcy franków Mazaudowi, dawny dług,, którego pan stanowczo nie chciałeś uregulować. Mam takie same prawa jak pan. Świnia, możliwe! Ale złodziej, nie! Co to, to nie! Żądam, żebyś cofnął pan to słowo!

Delcambre wrzeszczał nieprzytomny ze złości:

— Jesteś pan złodziej! I zabieraj się stąd natychmiast, bo inaczej łeb ci rozwalę!

Teraz z kolei Saccard wpadł we wściekłość. Wciągając spodnie gwałtownie zaprotestował:

— Dosyć tego! Nudzisz mnie pan w końcu! Nie tacy jak pan będą mnie tutaj straszyć, mój poczciwcze! — I włożywszy trzewiki kilka fazy przytupnął rezolutnie, oświadczając: — No, jestem gotów, ani myślę ruszyć się stąd!

Delcambre, którego dławiła wściekłość, zbliżył się wysuwając ku przodowi swój zwierzęcy pysk.

— Wynoś się stąd, ty świnio!

— Najpierw ty, stary bydlaku! - Jak ci dam w mordę!

— A ja jak cię kopnę gdzieś!

Stali naprzeciw siebie, szczerząc zęby i wściekle ujadając. Zapominając, kim są, zatracając resztki dobrego wychowania, porwani plugawym wirem rui, wysoki dygnitarz i wielki finansista kłócili się jak dwaj dorożkarze, bluzgając na siebie najohydniejszymi wyzwiskami, ulegając jakby jakiejś potrzebie nurzania się w brudzie. Słowa więzły im w gardle, piana toczyła się z warg.

Nie ruszając się z krzesła baronowa czekała, aż jeden z nich wyrzuci drugiego za drzwi. I ochłonąwszy już, zastanawiała się nad przyszłością, zażenowana jedynie obecnością pokojówki, domyślała się bowiem, że ukryta za kotarą stoi w łazience, by nacieszyć się widowiskiem. Istotnie, w pewnej chwili, gdy dziewczyna wysunęła głowę pomrukując z zachwytu, że słyszy, jak panowie obrzucają się tak ohydnymi wyrażeniami, obie kobiety spotkały się wzrokiem: pani — skulona i naga, służąca — wyprostowana i nienagannie, zapięta pod samą szyję; wymieniły spojrzenia gorejące odwieczną nienawiścią rywalek, która zaciera różnice między księżniczką a świniarką, gdy obie znajdą się bez koszuli.

Ale Saccard również dostrzegł Klarysę. Gwałtownymi ruchami kończył spiesznie toaletę: kładąc kamizelkę cisnął Delcambre'owi w. twarz jakąś obelgę; wciągając lewy rękaw marynarki rzucił nową zniewagę; wciągając prawy rękaw zaklął znowu i wrzeszczał, znajdując coraz to nowe wyzwiska, nie przebierające w słowach, bez chwili wytchnienia. Nagle, by skończyć wreszcie tę awanturę, zawołał:

— Klarysa, chodź no tutaj!... Pootwieraj drzwi i okna, niech cały dom, cała ulica usłyszą, co się dzieje... Pan prokurator chce,: aby wiedziano, że jest tutaj, a ja już się o to postaram!

Dełcambre zbladł, cofnął się widząc, że Saccard idzie w kierunku okna, jak gdyby chciał je otworzyć. Ten straszny człowiek kpił sobie ze skandalu i gotów był wykonać swoją groźbę.

— Ach, łotr, kanalia! — zasyczał prokurator. — Dobrana z was para, ty i ta dziwka! Zostawiam ci ją...

— Doskonale! Wynoś się pan! Nie potrzeba cię tutaj... Przynajmniej wszystkie jej rachunki będą płacone i przestanie uskarżać się na nędzę... A może dać panu na omnibus?

Wobec tej nowej zniewagi Delcambre przystanął na chwilę U progu łazienki. Był już na nowo wyniosły i opanowany, twarz miał jak zawsze bladą, pooraną surowymi bruzdami. Podniósł rękę i oświadczył uroczyście:

— Przysięgam, że zapłacisz mi pan za to... Dosięgnę cię jeszcze, miej się na baczności!

I zniknął za drzwiami. W tej samej chwili dał się słyszeć szelest spódnicy: to pokojówka, rozbawiona doskonałym kawałem, który urządziła, zmykała z obawy, że zażądają od niej wyjaśnień.

Saccard, roztrzęsiony jeszcze, poszedł zamknąć drzwi i wrócił do pokoju, gdzie baronowa siedziała jakby przygwożdżona do krzesła. Wielkimi krokami przemierzał pokój, poprawił na kominku obsuwające się polano, i teraz dopiero, spostrzegłszy ją skuloną w tak osobliwej pozie, okrytą zaledwie halką narzuconą na ramiona, zauważył wytwornie:

— Ubierz się, moja droga... I nie przejmuj się. Głupio wyszło, ale to nic ważnego, nie ma się co martwić... Spotkamy się tutaj pojutrze, by pomyśleć, co dalej robić, dobrze? Teraz muszę już uciekać, umówiłem się z Huretem.

Baronowa włożyła wreszcie koszulę, a on, wychodząc, krzyknął jeszcze z przedpokoju:

— I pamiętaj, nie zrób głupstwa! Jeżeli będziesz kupowała rentę włoską, to tylko z premią!

W tym czasie, o tej samej godzinie, pani Karolina szlochała z głową wspartą o biurko. Brutalna informacja stangreta, ta zdrada Saccarda, o której odtąd nie mogła już nie wiedzieć, budziła na nowo wszystkie jej podejrzenia, wszystkie obawy, jakie usiłowała w sobie zagłuszać. Dotąd w sprawach Banku Powszechnego zmuszała się do spokoju i nadziei, zaślepiona miłością stawała się wspólniczką tego, o czym jej nie mówiono, tego, o czym nie chciała się dowiedzieć. Teraz zatem czyniła sobie gorzkie wyrzuty z powodu uspokojającego listu, jaki napisała do brata po ostatnim walnym zgromadzeniu, odkąd bowiem zazdrość otworzyła jej oczy i uszy, widziała jasno, źe nieprawidłowości trwały dalej, stawały się coraz poważniejsze: tak na przykład rachunek Sabataniego powiększył się, Spółka coraz odważniej grała pod płaszczykiem tego figuranta, nie mówiąc już o szumnych a kłamliwych reklamach, owych fundamentach z piasku i błota, na jakich wznoszono olbrzymi gmach, którego tak raptowny rozwój zakrawający na cud przejmował ją raczej przerażeniem niżeli radością. Niepokoiło ją zwłaszcza to straszliwe tempo, ta szalona szybkość, z jaką Bank Powszechny, podobny napychanej węglem machinie, pędził na oślep po diabelskich szynach, aż do chwili gdy wskutek ostatniego wstrząsu wszystko wyleci nagle w powietrze, rozpadając się w gruzy. Nie była bynajmniej naiwną, głupiutką kobietą, którą łatwo można by oszukać; jakkolwiek obca jej była technika operacji bankowych, zdawała sobie doskonale sprawę z pobudek tego gorączkowego tempa, które miało odurzyć tłumy, wciągnąć je w zaraźliwy szał zawrotnego tańca milionów. Każdy ranek miał przynosić nową zwyżkę, umacniać wiarę w coraz to większe powodzenie, budzić zaufanie do tych monumentalnych okienek kasowych, okienek zaczarowanych, do których złoto napływa strumieniami, by rozlewać się następnie w szerokie rzeki i oceany. Czyż zatem zdradzi swojego biednego brata, tak łatwowiernego, tak omamionego i rozentuzjazmowanego, czyż porzuci go na pastwę tej fali, która pewnego dnia pochłonie ich wszystkich? Do rozpaczy doprowadzała ją własna bezczynność i bezsilność.

Tymczasem zapadający zmierzch pogrążał w mroku gabinet, którego nie rozjaśniał nawet odblask wygasłego kominka, i w tych gęstniejących ciemnościach pani Karolina rzewniej jeszcze płakała. Wstydziła się tych łez czując, że przyczyną ich nie był zgoła niepokój o losy Banku Powszechnego. Oczywiście, tylko Saccard odpowiedzialny był za to szaleńcze tempo, z okrucieństwem i karygodną lekkomyślnością smagał konia, gotów zachłostać go na śmierć. Był jedynym winowajcą; przejmował ją dreszcz, gdy próbowała go przejrzeć, czytać w tej mrocznej duszy aferzysty, nie znanej jemu samemu, gdzie nieprzenikniony cień przesłaniał bagnistą toń zepsucia i upadku. Domyślała się tego, czego nie dostrzegała jeszcze wyraźnie, i przejmowało ją to grozą. Ale odkrycie tych wszystkich brudów, obawa ewentualnej katastrofy nie powaliłyby jej tak na to biurko, płaczącej i bezsilnej, przeciwnie, dodałyby jej energii, zmuszając do walki o ocalenie. Przecież znała siebie dobrze, była naturą dzielną i waleczną. Nie! Jeżeli szlochała tak rzewnie jak bezbronne dziecię, to dlatego, że kochała Saccardą, a Saccard znajdował się w tej chwili w objęciach innej kobiety. I to wyznanie, które musiała sobie uczynić, napełniało ją. wstydem, wyciskało coraz obfitsze łzy — aż do utraty tchu.

— Boże drogi, mieć tak mało poczucia godności! — jęczała głośno. — Być aż tak słabą i nędzną, istotą! Nie móc działać, kiedy się chce!

Nagle w ciemnym pokoju usłyszała ze zdumieniem jakiś głos. Był to Maksym, który jako zadomowiony gość wszedł bez anonsowania.

— Co się stało? Dlaczego siedzi pani tak po ciemku i płacze? Zawstydzona, że dała się zaskoczyć, usiłowała opanować łzy, podczas gdy Maksym ciągnął dalej:

— Przepraszam panią najmocniej, ale myślałem, że papa wrócił już z giełdy... Pewna dama prosiła, abym przyprowadził go do niej na obiad.

Tymczasem lokaj wniósł lampę i postawiwszy ją na stole wyszedł. Światło,. przyćmione abażurem, łagodnym blaskiem wypełniało cały pokój.

— Och, to nic poważnego! — próbowała wyjaśnić pani Karolina. — Takie sobie kobiece kaprysy, chociaż normalnie jestem raczej opanowana.

Otarła oczy i podniósłszy głowę uśmiechała się już z właściwą sobie bohaterską miną. Przez chwilę młody człowiek przyglądał się tej dumnie wyprostowanej kobiecie o wielkich, jasnych oczach i wydatnych wargach; ciężka korona siwych włosów dodawała słodyczy i uroku jej twarzy nacechowanej śmiałością i dobrocią; młoda jeszcze mimo siwizny, o lśniąco białych zębach, wydawała- mu się czarująca, prawie piękna. Potem pomyślał, o ojcu i wzruszył, ramionami, pełen pogardliwej litości.

— To on doprowadza partią do takiego, stanu, nieprawdaż? Chciała zaprzeczyć, ale słowa uwięzły jej w gardle, a łzy na nowo napłynęły do oczu.

— Jakżeż mi pani żal. Mówiłem. przecież, że ma pani złudzenia co do papy i że drogo pani za nie zapłaci... To było, nieuniknione; i panią, również musiał w końcu pożreć.

Przypomniała sobie wtedy ów dzień, gdy poszła do, niego, by pożyczyć dwa tysiące franków, zaliczkę, na wykupienie. Wiktora., Czyż nie obiecał jej wówczas, że porozmawia z nią, gdy zechce dowiedzieć się prawdy? Czyż nie nadarzała się właśnie okazja, by wypytać go i poznać wreszcie całą przeszłość? Popychała ją jakaś nieodparta siła: teraz, gdy zaczęła schodzić w głąb, odczuwała potrzebę dotarcia aż do dna. Tylko taka postawa była jej godna, odważna, pożyteczna dla wszystkich.

Ale myśl o tym śledztwie przejmowała ją wstrętem, próbowała jeszcze wykręcić się kierując rozmowę na inne tory.

— Ciągle jestem panu winna te dwa tysiące franków — powiedziała. — Nie ma mi pan zbytnio za złe, że tak długo każę panu czekać?

Machnął lekceważąco ręką na znak, że to nic pilnego. I nagle zapytał:.

— A propos, co się dzieje z tym potworem, z tym moim braciszkiem?

— Doprowadza mnie do rozpaczy, nic jeszcze nie powiedziałam pańskiemu ojcu... Tak bardzo chciałabym okrzesać jakoś to nieszczęsne dziecko, by można je tyło pokochać!

Śmiech Maksyma zaniepokoił ją, spojrzała na niego pytającym wzrokiem.

— Do licha! Wydaje mi się, że i tym razem całkiem zbytecznie się pani przejmuje. Papa nie zrozumie nawet, dlaczego zadała sobie parli tak wiele trudu... Widział tyle najrozmaitszych brudów rodzinnych ! :

Pani Karolina nie spuszczała wzroku z tego młodzieńca, tak poprawnego w swoim egoistycznym używaniu życia, tak całkowicie pozbawionego złudzeń co do więzów między ludźmi, tych nawet, które stwarza rozkosz. Uśmiechnął się, smakując sobie tylko zrozumiałą zkosośliwość ukrytą, w tym ostatnim zdaniu. Wyczuwała, że ociera się tutaj o tajemnicę tych dwóch mężczyzn.

— Bardzo wcześnie stracił pan matkę, prawda?

— Tak, prawie nie znałem jej... Byłem jeszcze w gimnazjum w Plassans, gdy umarła tutaj, w Paryżu... Nasz wuj, doktor Pascal, zatrzymał tam u siebie moją siostrę Klotyldę, którą od tego czasu raz tylko widziałem...

— Ale pański ojciec ożenił się powtórnie?

Maksym zawahał się chwilę. Jego oczy, tak jasne, tak pozbawione wyrazu, przesłoniła rudawa mgiełka.

— Tak, tak...ożenił się powtórnie... Z córką sądownika, panną de Beraud du Chatel... Renata...Nie była dla mnie matką, raczej serdeczną przyjaciółką

Potem, poufałym ruchem przysunąwszy się do niej, dodał:

— Widzi pani, trzeba zrozumieć papę. Mój Boże, nie jest gorszy od innych. Tylko że dla niego pieniądz znaczy więcej niż dzieci, kobiety, wszystko, co go otacza... Och, niech mnie pani źle nie' rozumie! Ojciec nie kocha pieniędzy tak jak skąpiec, który gromadzi stosy złota, by chować je w piwnicy. Nie! Jeżeli pragnie wydobywać je zewsząd, jeżeli gotów jest czerpać je ze wszelkich możliwych źródeł, to po to, by widzieć, jak przepływają strumieniami przez jego ręce, kocha je dla rozkoszy, jaką mu dają, dla przepychu, uciech życiowych, potęgi... Co robić! Ma to już we krwi. Sprzedałby nas wszystkich; panią, mnie, kogokolwiek bądź, gdybyśmy tylko przedstawiali jakąś wartość rynkową. I zrobiłby to z wyższością człowieka wolnego od poczucia winy, jest bowiem istotnie poetą miliona. Pieniądz czyni zeń szaleńca i łajdaka, ale łajdaka na wielką skalę!

Pani Karolina tak właśnie osądzała Saccarda, słuchała więc Maksyma, potakując skinieniem głowy. Ach, ten pieniądz! Czynnik rozkładu, truciciel, który wysusza serce, odziera je z dobroci, uczucia, miłości bliźniego! Pieniądz jedynie był głównym winowajcą, stręczycielem wszelkich okrucieństw i podłości! W szlachetnym porywie buntu swojej prawej natury kobiecej przeklinała go w tej chwili, złorzeczyła mu, przejęta oburzeniem. Gdyby leżało to w jej mocy, jednym ruchem unicestwiłaby wszystkie pieniądze świata, jakby depcac zło, by ocalić zdrowie ludzkości.

— Więc pański ojciec ożenił się powtórnie — powtórzyła z wolna po chwili milczenia, z pewnym zażenowaniem, coś sobie mgliście przypominając.

Któż to napomknął kiedyś w jej obecności o tej historii? Nie umiałaby powiedzieć: jakaś kobieta zapewne, jakaś przyjaciółka, wkrótce po sprowadzeniu się nowego lokatora na pierwsze piętro pałacyku przy ulicy Saint-Lazare. Czy nie chodziło tu o jakieś małżeństwo dla pieniędzy, o jakiś haniebny układ handlowy? I czy później nie wkradł się powoli do tego stadła występek, tolerowany, prosperujący, jakieś potworne cudzołóstwo, graniczące z kazirodztwem?

— Renata była zaledwie parę lat starsza ode mnie — szepnął jakby wbrew sobie Maksym.

Podniósł głowę, spojrzał na panią Karolinę i w nagłym porywie szczerości, ulegając instynktownemu zaufaniu do tej kobiety, która wydawała mu się tak zdrowa, tak mądra, opowiedział jej całą przeszłość, nie logicznie powiązanymi zdaniami, ale wydzieranymi jakby wbrew woli strzępami wyznań, które ona musiała pozszywać w jedną całość. Czyż dawał w ten sposób upust swojej dawnej niechęci do ojca, wynikającej z rywalizacji, która istniała niegdyś między nimi, a która dzisiaj jeszcze czyniła ich ludźmi obcymi sobie, pozbawionymi wspólnych interesów? Nie oskarżał go, wydawał się niezdolny do uczucia gniewu, ale jego krótki, urywany śmiech przechodził w szyderstwo, mówił o tych okropnościach z jakąś złośliwą, ponurą radością, że może go zohydzić, rozgrzebując te plugawe sprawy.

I w ten właśnie sposób pani Karolina dowiedziała się wszystkich szczegółów tej przerażającej historii: jak Saccard sprzedał swoje nazwisko poślubiwszy dla pieniędzy uwiedzioną dziewczynę; jak potem pieniędzmi, życiem szalonym i zbytkownym przywiódł do ostatecznego upadku to duże chore dziecko; jak, potrzebując jakiegoś podpisu żony dla zdobycia pieniędzy, tolerował pod własnym dachem jej miłostki ze swoim synem, przymykając oczy niczym pobłażliwy patriarcha, który pozwala innym na igraszki. Pieniądz! Pieniądz-król, pieniądz-bóg! Silniejszy nad krew, silniejszy nad łzy, stawiany wyżej od czczych skrupułów ludzkich, wielbiony dla swej bezgranicznej potęgi! I w miarę jak olbrzymiał pieniądz, w miarę jak Saccard objawiał się jej w całej tej diabolicznej wielkości, panią Karolinę ogarniał prawdziwy, lodowaty, bezprzytomny strach na myśl o tym, że po tylu innych i ona również znalazła się teraz w mocy tego potwora.

— To wszystko! — rzekł wreszcie Maksym. — Żal mi pani, lepiej, żeby znała pani całą prawdę... Ale niechże nie poróżni to pani z moim ojcem. Byłbym doprawdy niepocieszony, bo i wtedy cierpią łaby nad tym pani, a nie on... Rozumie pani teraz, dlaczego po-wiedziałem, że nie pożyczę mu nigdy ani centyma?

Ponieważ pani| Karolina, ugodzona prosto w serce, nie odpowiadała, mając gardło ściśnięte łzami, wstał i przejrzał się w lustrze ze spokojem i swobodą przystojnego mężczyzny, przekonanego, że zawsze jest poprawny. Następnie zbliżył się znowu do niej.

— Patrząc na podobne przykłady, człowiek starzeje się szybko, nieprawdaż? Co do mnie, to ustatkowałem się natychmiast, poślubiłem młodą dziewczynę, która była chora i zmarła wkrótce po ślubie, i przysięgam, że nikt nie zdołałby namówić mnie więcej do powtórzenia dawnych szaleństw... O nie! Ale, widzi pani, papa jest niepoprawny, gdyż pozbawiony jest zmysłu moralnego. — Ujął jej rękę, a czując, że jest lodowato zimna, przytrzymał ją chiwilę w swojej dłoni. — Pójdę już, bo widzę, że nie doczekam, się papy... Niechże się pani nie martwi! Wyobrażałem sobie, że jest pani taka mężna. I niech mi pani podziękuje, bo nie ma nic przykrzejszego, jak być oszukiwanym. — Wychodząc już, zatrzymał się w drzwiach i dodał z uśmiechem: — Byłbym w końcu zapomniał: niech mu pani powie łaskawie, że pani de Jeumont prosi go na obiad... Musiała pani o niej słyszeć, to ta sama, która za jedną noc dostała od cesarza sto tysięcy franków... Ale niech się pani nie boi, nie przypuszczam, aby papa, mimo wszystkich swoich szaleństw, gotów był zapłacić taką cenę za jakąkolwiek kobietę.

Po wyjściu Maksyma pani Karolina nie poruszyła się nawet. Niezdolna do najmniejszego wysiłku, przybita, siedziała na krześle w tym obszernym pokoju pogrążonym teraz w przytłaczającej ciszy i szeroko rozwartymi oczami wpatrywała się tępo w lampę. Czuła się tak, jakby zdarto nagle sprzed jej oczu zasłonę: wszystko, czego nie chciała dotąd widzieć, czego z drżeniem domyślała się zaledwie, teraz dostrzegała wyraziście, w całej potwornej nagości, bez cienia pobłażania. Widziała Saccarda bez żadnych osłonek, przenikała tę duszę aferzysty, odartą z wszelkich uczuć, skomplikowaną i mętną; dojrzała całą jej zgniliznę. Obce mu były w istocie wszelkie więzy i hamulce, szedł za głosem swoich żądz i nieokiełznanego instynktu człowieka, dla którego jedyną granicę stanowiła własna bezsilność. Dzielił żonę z własnym synem, sprzedał syna, sprzedał żonę, sprzedawał wszystkich, którzy się z nim zetknęli; sprzedał samego siebie, sprzeda również i ją, sprzeda jej brata, by robić pieniądze z ich serc i mózgów. Był to już tylko fabrykant pieniędzy, który wrzucał do tygla rzeczy i ludzi, by przetopić ich na pieniądze. W przebłysku jasnowidzenia ujrzała, jak z Banku Powszechnego szerokimi strumieniami wypływają, pieniądze, całe jezioro, ocean pieniędzy, na środku którego z przerażającym hukiem gmach wali się nagle w gruzy. Ach, cóż ohydniejszego nad pieniądze, te straszne pieniądze, które wszystko kalają i wszystko pożerają!

Pani Karolina zerwała się gwałtownie z krzesła. Nie! Nie! To straszne! To musi się skończyć! Nie może pozostać ani chwili dłużej z tym człowiekiem. Wybaczyłaby mu jego zdradę; ale wstrętem przejmowała ją cała jego brudna przeszłość, przerażenie ogarniało ją na myśl o zbrodniach możliwych w przyszłości. Musi natychmiast wyjechać, jeżeli nie chce, aby ją samą zbryzgało błoto i zmiażdżyły gruzy walącego się gmachu. Czuła potrzebę wyjazdu gdzieś daleko, bardzo daleko, pragnęła pojechać na krańce Wschodu, do brata, nie dlatego nawet, by go ostrzec, ale by samej zniknąć! Dochodziła dopiero szósta, mogła zatem złapać jeszcze pociąg pośpieszny do Marsylii o siódmej pięćdziesiąt pięć. W Marsylii już, nim wsiądzie na statek, porobi konieczne sprawunki. Teraz wrzuci tylko do walizki trochę bielizny, jedną suknię na zmianę, i może jechać. Za kwadrans będzie gotowa. Ale zatrzymała się chwilę, rzuciwszy wzrokiem na rozłożoną na stole pracę, na rozpoczęty memoriał. Po co brać z sobą te papiery, skoro i tak to wszystko, przegniłe u samych podstaw, musi runąć? Mimo to zaczęła porządkować dokumenty i notatki siłą przyzwyczajenia dobrej gospodyni, która nie chce zostawić po sobie nieporządku. Robota ta zabrała jej parę minut i uśmierzyła nieco gorączkę, z jaką powzięła decyzję. Zupełnie już opanowana, rzucała właśnie ostatnie przed wyjściem spojrzenie na pokój, gdy w drzwiach pojawił się lokaj, który przyniósł plik gazet i listów.

Pani Karolina spojrzała odruchowo na adresy i w stosie innych zauważyła list od brata. Pisał do niej z Damaszku, gdzie przebywał w związku z robotami przy bocznej linii kolei mającej połączyć to miasto z Bejrutem. Początkowo, stanąwszy przy stole w świetle lampy, przebiegała pośpiesznie list oczyma, obiecując sobie, że później, w pociągu, przeczyta go dokładniej. Ale każde następne zdanie coraz silniej przykuwało jej uwagę, nie mogła już pominąć ani jednego wyrazu, w końcu usiadła znowu przy stole, pochłonięta całkowicie pasjonującą lekturą tego długiego, aż dwunastostronicowego listu.

Hamelin miał właśnie swój dobry dzień i pisząc list był w doskonałym humorze. Dziękował siostrze za pomyślne nowiny, jakie dostał od niej ostatnio z Paryża, i sam w zamian przesyłał jej jeszcze lepsze wiadomości stamtąd, wszystko bowiem układało się po jego myśli; Pierwszy bilans Powszechnego Towarzystwa Zjednoczonych Transportowców zapowiadał się wspaniałe, nowe statki, parowe przynosiły znaczne dochody dzięki doskonałemu wyposażeniu i większej szybkości. W żartobliwym, tonie opowiadał, że ludzie podróżują nimi dla przyjemności, że porty tamtejsze pełne są przybyszów.z Zachodu, że nie można zrobić dwóch kroków, by nie spotkać, w najbardziej zapadłych dziurach, paryżanina przybyłego wprost z bulwarów. Urzeczywistniały się jego przepowiednie: Wschód stał otworem przed Francją.. Wkrótce na żyznych stokach Libanu wyrosną znowu miasta. Najwięcej miejsca poświęcał jednak malowniczemu, barwnemu opisowi ustronnego wąwozu w górach Karmelu, gdzie pełną parą przystępowano już do eksploatacji kopalni srebra. Dzika miejscowość cywilizowała się, odkryto źródła w olbrzymich zwaliskach, skalnych zamykających dolinę od północy, powstawały uprawne pola, zboża zastępowały lentyszek, a wokół kopalni wyrosła cała wioska, najpierw drewniane chaty, baraki dla robotników, a teraz już małe murowane domki z ogródkami, zalążek przyszłego miasta, które rozrastać się będzie, dopóki nie wyczerpią się pokłady srebra. Gsada liczy już prawie pięciuset mieszkańców, ukończono drogę łączącą ją z Akkonem. Od rana do wieczora huczą maszyny wiertnicze, toczą się ładowne wozy, furmani trzaskają z bicza, kobiety śpiewają, dzieci bawią się i krzyczą w tej pustyni, gdzie niegdyś panowała grobowa cisza, przerywana jedynie powolnym szelestem szybujących w górze orłów. Mirty i janowce nadal roztaczają balsamiczną woń w ciepłym, czystym jak kryształ powietrzu. Wreszcie Hamelin rozpisywał się szeroko na temat pierwszej drogi żelaznej, jaką miał wkrótce otworzyć z Brussy do Bejrutu — przez Angorę i Aleppo. W Konstantynopolu załatwiono już pomyślnie wszystkie formalności; wspominał z radością o pewnych zmianach trasy, jakie udało mu się przeprowadzić na najtrudniejszym odcinku drogi, tam gdzie biegła ona przez wąwozy Taurusu; opisywał te wąwozy oraz równiny ciągnące się u stóp gór z zachwytem uczonego, który odkrył tam nowe pokłady węgla i oczami wyobraźni widział już, jak kraj pokrywa się fabrykami. Wyznaczył już punkty węzłowe, wybrał miejsca pod przyszłe stacje, niektóre w głuchej pustyni: tu jedno miasto, nieco dalej drugie, wokół każdej ze stacji, na skrzyżowaniach naturalnych dróg- wyrastać będą liczne miasta. Rzucono już ziarno pod przyszłe plony: napływają ludzie, powstają wielkie przedsięwzięcia, wszystko kiełkuje i za lat niewiele wyrośnie tutaj nowy świat. Na zakończenie przesyłał serdeczne ucałowania dla ukochanej siostry, będącej jego wspólniczką w tym dziele wskrzeszenia ludów, ona to bowiem, jak pisał, przyczyniła się w znacznej mierze do jego osiągnięć, od lat wspierając go swoją odwagą i energią.

Pani Karolina skończyła wreszcie czytać; list leżał otwarty na stole, a ona, z oczyma utkwionymi znowu w światło lampy, pogrążyła się w zadumie. Po chwili podniosła machinalnie oczy i wodząc wzrokiem po ścianach przyglądała się poszczególnym planom i akwarelom. W Bejrucie pawilon dyrektora Towarzystwa Zjednoczonych Transportowców, już wybudowany, wznosił się wśród rozległych magazynów. W górach Karmelu, dziki niegdyś, zarośnięty splątanymi krzewami, zawalony głazami wąwóz  dziś zaludniał się, podobny olbrzymiemu gniazdu, nowymi mieszkańcami. W górach Taurusu sztuczne przekopy i niwelacje przekształcały krajobraz, otwierały drogę swobodnym stosunkom handlowym. I te arkusze papieru o geometrycznych liniach i wyblakłych barwach, przyczepione gwoździkami do ścian, wyczarowywały przed jej oczyma obraz tego dalekiego kraju, który niegdyś zwiedzała, a który umiłowała tak bardzo dla wiecznie błękitnego, pięknego nieba, dla żyznej, urodzajnej ziemi. Widziała znowu wznoszące się piętrami ogrody Bejrutu, doliny Libanu porosłe lasami morw i oliwek, równiny Antiochii i Aleppo, ogromne sady pełne wspaniałych owoców. Przypominała sobie, jak wspólnie z bratem wędrowała przez tę cudowną krainę, gdzie nieprzebrane bogactwa ginęły, nieznane lub marnotrawione — krainę bez dróg, bez przemysłu, bez rolnictwa, bez szkół, pogrążoną w lenistwie i ciemnocie. Wszystko to jednak odradzało się teraz dzięki potężnemu napływowi młodych soków żywotnych. I w wyobraźni jej rysował się obraz tego Wschodu jutra: kwitnące miasta, uprawne pola, szczęśliwa ludność. Widziała już to wszystko, słyszała pracowity warkot maszyn, pojmowała, że ta stara drzemiąca ziemia, zbudzona wreszcie, zaczyna na nowo rodzić.

Wtedy w umyśle pani Karoliny powstało nagłe przeświadczenie, że nawozem, na którym wyrasta ta ludzkość jutra, jest pieniądz. Przyszły jej na myśl słowa Saccarda, strzępki jego teorii na temat spekulacji. Przypomniała sobie jego twierdzenie, że bez spekulacji nie byłoby wielkich przedsiębiorstw, żywotnych i płodnych, podobnie jak bez rozpusty nie byłoby dzieci. Konieczny jest ów nadmiar namiętności, to marnotrawienie i niszczenie życia po to, by życie mogło trwać. Jeżeli tam, na Wschodzie, jej brat radował się i śpiewał pieśń zwycięstwa wśród powstających wokół fabryk, wyrastających z ziemi budowli, to dlatego że tutaj, w Paryżu, padał deszcz pieniędzy wzniecając szaleńczą gorączkę gry, w której wszystko gniło i niszczało. Pieniądz, truciciel i niszczyciel, stawał się zaczynem bogatego życia społecznego, stanowił ów żyzny grunt sprzyjający bujnemu rozwojowi wielkich prac, których ukończenie przybliży do siebie narody i zapewni pokój na całej ziemi. Przed chwilą przeklinała pieniądz, teraz korzyła się przed nim, zdjęta trwożnym podziwem; czyż nie był on jedyną siłą zdolną zrównać góry, zasypać morza, uczynić ziemię bardziej gościnną dla ludzi uwolnionych odtąd od uciążliwej pracy, kierujących jedynie maszynami? Wszelkie dobro rodziło się z pieniądza, który był źródłem wszelkiego zła. I nie wiedziała już sama, co sądzić, zachwiana w swoich najgłębszych przekonaniach; zdecydowana już była nie wyjeżdżać, gdyż sukces wydawał się jej niewątpliwy na Wschodzie, podczas gdy walka toczyła się tutaj właśnie, w Paryżu;ale nie potrafiła jeszcze opanować się i zranione jej serce nie przestawało krwawić.

Wstała, podeszła do jednego z okien wychodzących na ogród pałacyku Beauvilliersów i wsparła czoło o szybę. Zapadła już noc, pani Karolina widziała tylko nikłe światełko w bocznym pokoiku, gdzie hrabina z córką stale przebywały, by nie brudzić pozostałych pokoi i oszczędzić wydatków na opał. Za firanką z cienkiego muślinu dostrzegała niewyraźny profil hrabiny własnoręcznie naprawiającej jakąś starą suknię, podczas gdy Alicja malowała akwarele, które fabrykowała całymi tuzinami i które prawdopodobnie po kryjomu sprzedawała. Przydarzyło im się ostatnio nieszczęście, zachorował im koń, co na dwa tygodnie unieruchomiło je w domu, gdyż nie chciały pokazywać się pieszo, a nie mogły pozwolić sobie na wynajęcie powozu. Obecnie jednak w tym ubóstwie tak heroicznie ukrywanym dodawała im odwagi i otuchy nowa nadzieja, ciągła zwyżka „Powszechnych", ów zysk już teraz bardzo znaczny, a który kiedyś, gdy zrealizują po najwyższym kursie swoje akcje, spadnie na nie wspaniałym deszczem złota. Hrabina marzyła, że sprawi sobie naprawdę nową suknię i że zimą będzie mogła cztery razy w miesiącu urządzać przyjęcia, nie okupując ich kosztem dwutygodniowych postów o chlebie i wodzie. Alicja zaś nie uśmiechała się już jak dawniej z udawaną obojętnością, gdy matka wspominała o jej zamążpójściu, lecz słuchała z lekkim drżeniem rąk, gdyż zaczynała wreszcie wierzyć, że plany te urzeczywistnią się może, że i ona będzie miała męża i dzieci.

I wpatrując się w płomyk oświetlającej je lampki, pani Karolina czułą, że ogarnia ją jakiś wielki spokój i wzruszenie, ze zdziwieniem stwierdziła, że i tutaj pieniądz, a nawet sama tylko nadzieja pieniądza, wystarcza, by zapewnić szczęście tym biednym istotom. Jeżeli Saccard wzbogaci je, to czyż nie będą go błogosławić, czyż nie pozostanie on dla nich na zawsze uosobieniem miłosierdzia i dobroci? A zatem dobroć jest wszędzie, tkwi w najgorszych nawet, którzy przecież zawsze bywają dla kogoś tam dobrzy, którzy znajdą zawsze w przeklinającym ich tłumie odosobnione, skromne głosy wdzięczności i uwielbienia. I gdy tak spoglądała w mroki ogrodu, uwaga ta nasunęła jej na myśl Dom Pracy. Poprzedniego dnia właśnie rozdawała tam w imieniu Saccarda zabawki i łakocie dla uczczenia jakiejś rocznicy; i uśmiechnęła się mimo woli na wspomnienie hałaśliwej radości dzieci. Od miesiąca już mniej narzekano tam na Wiktora, pani Karolina czytała zadowalające uwagi na jego temat u księżnej d'Orviedo, u której bywała dwa razy na tydzień, by omawiać sprawy zakładu. I przypomniawszy sobie nagle Wiktora, zdumiała się, iż tak całkowicie o nim zapomniała, gdy w przystępie rozpaczy pragnęła wyjechać. Czyż byłaby zdolna opuścić go w taki sposób, zaprzepaścić ten dobry uczynek, w który włożyła już tyle wysiłku? Z mroku wielkich drzew płynęło ku niej coraz to głębsze ukojenie, fala niewypowiedzianego samozaparcia, boskiej pobłażliwości, która rozszerzała jej serce; a w głębi ogrodu nikłe światełko lampki pań de Beauvilliers błyszczało ciągle jak daleka gwiazda.

Gdy pani Karolina podeszła z powrotem do biurka, przebiegł ją lekki dreszcz. Cóż to? Czyżby było jej zimno! Rozśmieszyło ją to, gdyż zawsze chwaliła się, że może przeżyć całą zimę w nie opalanym pokoju. Czuła się jak po lodowatej kąpieli, odmłodzona i silna, tętno jej biło spokojnie, równomiernie. Postanowiła jednak dorzucić parę polan do kominka, a zobaczywszy, że ogień wygasł, zaczęła sama go rozpalać, nie chcąc dzwonić na służącego. Skomplikowane to było zadanie: nie mając wiórków na podpałkę, rzucała po jednej stare, gazety, dopóki polana nie rozżarzyły się wreszcie. Następnie przez chwilę jeszcze klęczała tak przed paleniskiem, śmiejąc się sama z siebie, szczęśliwa i zdumiona. Oto minął jeden jeszcze z jej kryzysów życiowych, na nowo odzyskiwała nadzieję, nadzieję nie wiedzieć czego; nadal nie wiedziała, dokąd zmierza, wieczne nieznane czekało u kresu życia, u kresu ludzkości. Żyć — czyż to nie dosyć, aby życie samo goiło nieustanne rany, które życie jej zadawało. Raz jeszcze przebiegła myślą wszystkie swoje katastrofy życiowe: nieszczęśliwe małżeństwo, lata nędzy w Paryżu, zdradę jedynego człowieka, którego kochała; a przecież po każdej nowej klęsce odzyskiwała niespożytą wciąż energię, nieśmiertelną radość, która pozwalała jej podźwignąć się znowu na ruinach własnego szczęścia. I czyż w tej chwili również jej istnienie nie waliło się w gruzy? Podobna świętym niewiastom, które opatrują ohydne rany wiedząc, iż nigdy nie.zdołają ich zabliźnić, patrzyła na przerażającą przeszłość swojego kochanka, straciwszy dlań wszelki szacunek. Nadal będzie należała do niego wiedząc, że ma on inne kochanki, nie próbując nawet im go wydrzeć. Żyć będzie w ziejącej ogniem kuźni spekulacji, pod nieustanną ' groźbą końcowej katastrofy, w której brat jej straci, być może, honor i życie. A mimo to przecież nie załamywała się, była niemal beztroska, jak u świtu pięknego dnia, znajdowała prawdziwą radość walki stawiając czoło niebezpieczeństwu. Skąd się to brało? Nie wiedziała, z samej rozkoszy istnienia chyba! Brat jej słusznie mawiał o niej, iż jest uosobieniem niezwyciężonej nadziei.

Saccard wróciwszy zastał panią Karolinę pogrążoną w pracy; kończyła właśnie swoim energicznym charakterem pisma jedną stronicę memoriału w sprawie kolei wschodnich. Podniosła głowę, uśmiechnęła się do niego, a on musnął wargami jej piękne i puszyste siwe włosy.

— Bardzo jesteś zmęczony, mój drogi?

— Och, miałem tysiące interesów! Byłem u ministra robót publicznych, złapałem po długich poszukiwaniach Hureta, potem musiałem wrócić jeszcze do ministra, gdzie zastałem już tylko sekretarza... Ale ostatecznie udało mi się zdobyć obietnicę poparcia tam, na Wschodzie.

Istotnie, od chwili gdy rozstał się z baronową Sandorff, nie spoczął ani na moment, z właściwą sobie niestrudzoną gorliwością oddając się bez reszty interesom. Pani Karolina podała mu list Hamelina, który wprawił go w zachwyt; słuchała jego wybuchów radości, proroctw bliskiego już triumfu, postanawiając, że odtąd będzie go uważnie pilnować, by zapobiec niechybnym szaleństwom. A jednak nie potrafiła być w stosunku do niego surowa.

— Twój syn był tutaj, aby przekazać ci zaproszenie pani de Jeumont.

— Do licha! Pisała przecież do mnie! — wykrzyknął z niezadowoleniem.

— Zapomniałem ci powiedzieć, że wybieram się do niej dziś wieczorem... Nie mam najmniejszej ochoty, taki jestem zmordowany! I poszedł dotknąwszy znowu ustami jej siwych włosów. Pani Karolina wróciła do prący, uśmiechając się z przyjazną, pobłażliwością. Czyż nie była po prostu przyjaciółką, która ofiarowała mu się bez reszty? Wstyd jej było poprzedniej zazdrości, jak gdyby uczucie to bardziej jeszcze skalało ich związek. Pragnęła przezwyciężyć udrękę zazdrości, wyzwolić się z egoizmu miłości zmysłowej. Należeć do niego, wiedzieć, że on należy do innych — to nie ma żadnego znaczenia. A kochała go przecież całym swoim mężnym i litościwym sercem. Był to najwyższy triumf miłości: ta wspaniała kobieta kochająca tak bezgranicznie tego rozbójnika giełdowego za to jedynie, że był energiczny i śmiały, że tworzya id="filepos537031"> nowy świat, budził nowe życie.

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SŁOWNICZEK TERMINÓW GIEŁDOWYCH

ażiotaż — spekulacja giełdowa ciągnąca zyski z wahania kursów, a nawet usiłująca wpływać na ich kształtowanie się.

blankista — spekulant uprawiający „blankowanie".

blankować — sprzedawać in blanco, uprawiać spekulację sprzedając papiery wartościowe, których nie posiada się w chwili zawierania transakcji.

Błotniacy — pokątni pośrednicy giełdowi handlujący zdeprecjonowanymi (Pieds humides) walorami, rodzaj „czarnej giełdy", która żeruje na naiwności drobnych spekulantów i zaopatruje nieuczciwych bankrutów.

ceduła giełdowa — wydawany codziennie biuletyn zawierający tabelę kursów giełdowych ustalanych po każdym zebraniu giełdowym; papiery wartościowe odpowiadające pewnym określonym warunkom notowane są w cedule urzędowej ustalanej przez Izbę Maklerską.

egzekucja — sprzedaż przez maklera walorów kupionych na zlecenie spekulanta, który — mimo upomnienia — nie podjął ich w terminie. Jeżeli nazajutrz po sprzedaży walorów spekulant nie zgłosi się,  by zapłacić maklerowi różnicę kursów, Izba Maklerska wywiesza na giełdzie ogłoszenie powiadamiające o dokonaniu egzekucji. Od tej chwili spekulant nie może już zawrzeć żadnej transakcji za pośrednictwem maklerów. Aż do czasu uznania przez prawo francuskie w 1885 r. odpowiedzialności sądowej za długi, powstałe wskutek gry na giełdzie, był to jedyny ze strony maklerów środek samoobrony przeciwko nieuczciwym spekulantom.

ekscepcja gry — brak odpowiedzialności sądowej za długi powstałe wskutek gry; do 1885 r. dotyczył on również długów wynikłych z gry na giełdzie.

komandytariusz — wspólnik, którego rola w spółce zwanej komandytową ogranicza się do wkładu finansowego, bez sprawowania jakiejkolwiek funkcji i ponoszenia odpowiedzialności powyżej wysokości wkładu.

kosz — centralna część parkietu, okrągła, ogrodzona balustradą przestrzeń, wokół której skupiają się podczas zebrania giełdowego maklerzy zawierający transakcje.

kulisa — 1. Giełda na pół pokątna, mieszcząca się często w przedsionku gmachu giełdowego lub za barierą na sali giełdowej. 2. Ogół kulisjerów.

kulisjer . — nieurzędowy, a w okresie Drugiego Cesarstwa nielegalny, ścigany przez prawo, pośrednik giełdowy; przez cały wiek dziewiętnasty trwa na giełdzie paryskiej walka między parkietem a kulisą zakończona dopiero w 1901 r. układem, który pozwalał kulisjerom na oficjalne załatwianie transakcji dotyczących renty francuskiej, walorów nie notowanych w cedule urzędowej i pewnych walorów zagranicznych.

kurtaż — prowizja, jaką otrzymuje makler od zawartej za jego pośrednictwem transakcji.

kurtier — pośrednik giełdowy.

likwidacja — realizacja terminowych transakcji giełdowych w drodze rozrachunku i uregulowania wzajemnych roszczeń przez dostarczenie sprzedanych lub podjęcie zakupionych na termin walorów lub po prostu przez zapłacenie różnicy kursów między dniem zawarcia a dniem realizacji transakcji; w okresie Drugiego Cesarstwa likwidacje odbywały się co dwa tygodnie, w połowie i w końcu miesiąca.

makler giełdowy — przysięgły, zatwierdzony przez władzę pośrednik giełdowy; godność maklera jest urzędem publicznym; w epoce Drugiego Cesarstwa maklerzy, których ilość była ograniczona ustawowo (na giełdzie paryskiej było ich sześćdziesięciu), byli jedynymi oficjalnymi i legalnymi pośrednikami mającymi monopol zawierania transakcji dotyczących walorów notowanych w cedule urzędowej; nie mieli natomiajst prawa dokonywać transakcji dotyczących jakichkolwiek innych walorów. Urząd maklerski kosztował w tym okresie około dwóch milionów franków. parkiet — 1. Ogół maklerów giełdowych. 2. Oddzielona część sali giełdowej, gdzie w czasie zebrania giełdowego mają prawo znajdować się jedynie maklerzy.

remizjer — na giełdzie pośrednik między klientem a maklerem lub kulisjerem; zbiera zlecenia giełdowe od klientów i przekazuje je maklerowi lub kulisjeorowi, od których otrzymuje pewną prowizję.

transakcja deportowa (deport) --- transakcja różnicowa (zniżkowa) polegająca na sprolongowaniu terminowej transakcji sprzedaży; sprzedawca grający na zniżkę, mając dostarczyć papiery po kursie dla niego niekorzystnym, może sprolongować transakcję sprzedaży przez kupno papierów za gotówkę i jednoczesne sprzedanie ich na termin; bonifikacja za sprolongowanie transakcji nazywa się deportem.

transakcja kasowa  lub gotówkowa — transakcja kupna-sprzedaży papierów wartościowych, przy której dostarczenie sprzedanego waloru i zaplata  następują od razu.

transakcja premiowa—przeciwieństwo transakcji rzeczywistej; transakcja terminowa, przy której kontrahent może z góry ograniczyć ewentualną stratę wynikającą z różnicy kursów między dniem zawarcia a dniem (realizacji transakcji przez zapłacenie premii o ustalonej z góry wysokości; nabywca papieru płaci tzw. premię prostą dającą mu prawo w dniu likwidacji: bądź to żądania dostarczenia waloru po umówionym kursie, bądź to zrzeczenia się interesu, jeżeli kursy kształtują się niekorzystnie dla niego; sprzedawca papieru płaci premię zwrotną, zyskując przez to prawo bądź to dostarczenia waloru w terminie likwidacji, bądź to wycofania się z interesu; premia stanowi maksimum straty tego, kto ją płaci.

transakcja reportowa (report) — transakcja różnicowa (zwyżkowa) polegająca na sprolongowaniu terminowej transakcji kupna; nabywca grający na zwyżkę, mając wykupić walory po kursie dla niego niekorzystnym, może sprolongować transakcję kupna.