Cyprian Norwid

Pierscien

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

AKT I

SCENA PIERWSZA

SCENA DRUGA

SCENA TRZECIA

SCENA CZWARTA

SCENA PIĄTA

SCENA SZÓSTA

AKT II

SCENA PIERWSZA

SCENA DRUGA

SCENA TRZECIA

SCENA CZWARTA

SCENA PIĄTA

SCENA SZÓSTA

AKT III

SCENA PIERWSZA

SCENA DRUGA

SCENA TRZECIA

SCENA CZWARTA

SCENA PIĄTA

SCENA SZÓSTA

Pierścień Wielkiej Damy Czyli ex-machina-durejko

Cyprian Norwid

 Tragedia we trzech aktach, z opisaniem dramatycznego ciągu, i ze wstępem.

WSTĘP

Wstępy niektóre nastręczają mnie bezumyślną pamięć pewnego zdarzenia następującej osnowy:
W miasteczku niejakim jeden księgarz, wywieszając ryciny Grandville'a do bajek Lafontaine'a, uwyraźnił takowe podpisami arcyczytelnymi - głosząc:
lew znaczy potęgę, zając - obawę, kuropatwa - prostotę, lis - chytrość, żaba - zarozumiałość, a małpa??...
- i tu pozostawał próżny papier...
Zapytałem obywatela, nie już, dlaczego on nie domieścił, iż małpa znaczy małpę - ale ku czemu odjął interes apologom, uczytelniając oneż?... Światły ten człowiek odpowiedział mnie, że jątrzność mieszczańska jest tak podejrzliwą, iż w Lafontainea bajkach o lwie, ośle, papudze lub żabie mówiących domniemywa się obywateli miasteczka, i żony ich, i oblubienice ich, i synów ich.
Jakkolwiek przeto wydawałoby się niewczesnym objaśniać typy, uprzedzę wszelako, na wzór pomienionego wyżej, iż mój MAK-YKS nie jest bynajmniej urągowiskiem dla Irlandii lub Szkocji - że HRABINA nie osławia hrabin - że DUREJKO bynajmniej na celu nie ma Litwy, ani jakąkolwiek wyrażać mógłby prowincję, będąc sam ex-machina Durejkiem! - słowem, iż szło mnie o rzecz niesłychanie od wszelkiego osobistego poglądu oddaloną.
Życzyłem sobie ja w tej pracy spróbować uzupełnienia nowego tragedii rodzaju - chciałem, ażeby tragiczność, nie dochodząc do zgonów i do wylania krwie, dawała, że tak nazwę, Tragedię-Białą.
Mniemam, iż podobnież i co do wzmianek Chowanny albo Ojczyźniaka Trentowskiego, i niemniej co do poezji Mickiewicza, należy nie być osobistym w przyjmowaniu wrażeń scenicznych.
Utwory, które są lub stawiają się na ostatecznych wyżynach popularności, należą przez to samo do krainy przysłów i stają się formami mówienia.
Przymiotnikiem jest wyraz włoski dantesco, co znaczy: zawile, ciemno, po Dantejsku!... tak dalece (nie szukając już u Arystofana przykładów) wolno jest arcypopulamych sławności używać w mówieniu bez narażenia się na ostraszenie tych ciosów, które jeżeli sobie zadają aktorowie, to na tępo, względem publicznego bezpieczeństwa.
Dołączyć nareszcie i to powinienem, co, pod spółczesny okres sztuki, upatruję jako obowiązujące dla postępu zadanie. Wypowiadam przeto, iż zda mi się,
że idzie dziś o dzieła dramatyczne, które by nie mniejszy dla osobnego czytania i dla gry scenicznej przedstawiały interes.
Dziś nie dość jest ubawić na chwilę nie mających co począć z wieczorem jednym gości, ani też i tak nazwane fantastyczno-filozoficzne pisać dramata, częstotliwie raczej nie dokończone niźli głębokie. Wyrażam to z przyczyny, że gdybym określić nie umiał, czego chce sztuka ? - nie okazałbym sam szerszej kompetencji oprócz tej, co w lożach i krzesłach teatru skupia się.
Co do moralnego zadania, mniemam, iż strona święta, budująca, religijna starożytnej tragedii nie ustała wcale ani może ustać, ale że gdzie indziej pośród utworów dramatycznych główne obrała miejsce swoje.
Myślę, że ten rodzaj, na nazwanie którego nie mamy polskiego wyrazu (bo rzeczy jeszcze nie ma), to jest: "la haute-comédie", głównie otwiera pole do budującego działania wobec chrześcijańskiego społeczeństwa. Tak przynajmniej zdaje się, że być winno, skoro ma to być periodem obejrzenia-się-społeczności całej, i z jej najsłuszniejszej wyżyny, na samą siebie.
Całej!... mówię, społeczności: bo tu, nie jak w komediach buffo (które po mistrzowsku kreślone są przez hr. Fredrę),
warstwa jedna społeczna, przyglądając się drugiej, postrzega ona w jej śmiesznościach, lecz cywilizacyjna-całość-społeczna, jakoby ogólnego sumienia zwrotem, pogląda na się.
Arcytrudna to jest robota z tej przyczyny, iż samo nagie, wielkie Serio zastępuje tu te wrażliwe mementa, które tragedia ma możność krwią ubroczyć wyraźną i czerwoną. Za takowym nastrojeniem idzie, że i wszystkie cieniowania niesłychanie być muszą subtelne. Język zaś wykwintnego dialogu potocznego wcale tak obrobionym nie jest, jak to się w codziennym obcowaniu wydawać może! Jeżeli nawet ten dramatyczny rodzaj komediami-wysokimi zowią, to jedynie dlatego, dlaczego Dante zwie komedią swój utwór, czyli z przyczyny nie groźnego, ale wesołego rzeczy zamknięcia, a które jeszcze tym subtelniejszego dramatycznego cieniowania w ciągu sprawy wymaga. Jakoż dopiero u pracy takiej natrafia się na niewystarczalność interpunkcji, lubo używam w tekście podkreślania wzmacnianych lub szczególnie zalecających się artyście dramatycznemu wyrazów i zwrotów mowy. Tu następnie idzie wzmiankowanie i tego, że wygłaszanie mowy, dla niejakiego braku życia społecznego, jest nieumiejętnym. Z wyjątkiem przyzwoitością określonym, rzec można, iż nie umieją czytać głośno. Zaradzić tak żmudnemu brakowi nie jest trudno. Wystarczy dać parę głównych i stanowczych zaleceń, jako to:
wygłaszanie rymu zależy od umiejętności czytania krementów. Kto krementu czytać nie umie, nie wygłasza piękności wiersza. Wiersz bez-rymowy wymaga poprawniejszego czytania, dlatego że i w pisaniu musi być od wiązanego poprawniejszym. A to z tej przyczyny, iż można by powiedzieć: że bez-rymowy wiersz rytmuje się na całą swą długość, nie zaś w końcowym jednym zebrzmieniu wyrazów!
Do szeregu tych to trudności technicznych policzyć godzi się, że jakoby zupełnie o tym przepomniano, iż w dnie stanowczej próby wszyscy dramaturgowie znamienici, przytomnymi bywając onemu, że tak się wyrażę, przymierzeniu nowo uzupełnionej sukni, nie pozostawiali przechodzących dzieł na scenę bez tych a owych niewielkich ostatecznych zlepszeń - i że częstotliwie coś o mało zdłużyć lub niewiele uskąpić, coś wypadało domocnić lub ulżyć. Ostatecznej tej dla autora, a dla aktorów pierwszej pracy świadomi są wszędzie, gdzie, że tak znowu wyrażę się,
nie chodziło się arcydługo w szatach pierwej dla kogo innego utrafionych!...
Trudnościom powyżej nadmienionym jeden utwór i jedne nie poradzi pióro, ale utwór jeden i pióro pojedyncze otworzyć, i wskazać, i uprzykładnić kierunek nie tylko że mogą, lecz powinny. Aliści i to jeszcze łatwiej się sprawuje we społecznościach, w których, do ważenia i używania prawdy nawyknąwszy, rozeznawać na pierwszy oka rzut umieją kapitalną różnicę, jaka trwa pomiędzy naśladownictwem a zbudowaniem. Drugie, będąc obowiązującym i w ład-postępu wchodzącym, a przeto początkującemu pożądanym i pomocnym, gdy pierwsze, to jest naśladownictwo, przeciwnym będąc samej nawet ducha-naturze, przeciąża zarazem naśladowanego i naśladującego w konieczny wprowadza obłęd. Zaś dostrzegać daje się, że
im mniej jakie społeczeństwo jest żywe, tym nie jaśniejsze ma ono pojęcie o różnicy pomiędzy zbudowaniem się i naśladowaniem!
A uszczerbek z tego wielki bywa... Bowiem, skoro nie umieją się budować, tedy muszą co niejaki period fenomenalnej żądać indywidualności -
i od onej jeszcze wszystkiego i wszelakiego początkowania wymagając, a z żadnego statecznej korzyści nie odnosząc - aż nareszcie i same one źródło niweczą.
Piękną na koniec, dla dramaturga, trudnością u nas Polaków jest to, co zarazem przedstawuje się jako głębokie dla psychologii społecznej pytanie - - to jest, że artyzm polski nie potrafił dotąd uznać kobiet!... Profile owe duże, i jakoby stadia idealne, które (że pominę starożytnych) przedstawują w niewiastach Dante, Calderon, Shakespeare, Byron... z wyjątkiem (dla przyzwoitości zastrzeżonym) nie istnieją wcale w pięknej literaturze polskiej.
Nie ma tam, mówię, kobiet istotnych i całych:
Wanda, co "nie chciała Niemca", nie wiemy, czego chciała?? - jest ona o jednej, acz pięknej, nodze. Telimena (może najzupełniejsza jako utwór artystyczny!) nie jest dość transcendentalną... Zosia - dopiero panną z pensji, a prześliczna Maria Malczewskiego rozwinąć się w zupełną postać nie miała czasu, będąc wrychle poduszkami zaduszoną, czyli w trzęsawisku pogrążoną.
Smętnych takich trudności nieco we wstępie do mojej Białej-Tragedii skreślić za słuszne uważałem, dla tej przyczyny, iż jakkolwiek bądź szeroko zasiadła być może kompetencja, nie należy jej pogardzać tymi poszczególe uwagami, które się spotyka, gdy się robi.
Sługa rzetelny

C. N.
1872 r.

OSOBY

Hrabina Maria HARRYS (wdowa)
MAK-YKS, daleki krewny jej męża
MAGDALENA TOMIR, poufna Hrabiny
Graf SZELIGA
Sędzia KLEMENS DUREJKO
KLEMENTYNA, żona Sędziego
SALOME, odźwierna
MAJSTER ogni-sztucznych
KOMISARZ-POLICJI I STRAŻ
STARY-SŁUGA
NOWY-SŁUGA - SŁUŻĄCA
PANIENKI Z PENSJI - GOŚCIE

Rzecz dzieje się w dziewiętnastym wieku
w Willi-Harrys i jej pobliżu.

AKT I

Pod-dasze - wnętrze założone księgami - okna dają na zieloność, ale nieco są przysłonięte - ranek.

SCENA PIERWSZA

MAK-YKS
przerywając czytanie
Oto pierwszy promień, z tych, co rażą...
Posuwa zasłonę w oknie.
Jakby jedne były nam znajome,
Drugie obce - i te szły w szyby,
Jak ktoś obcy, lub obcych zwiastujący...
Zatrzymując się u okna, porzuca nieco chleba.
Ci - swoi - zowąd... powietrzni bracia,
Którym ostatnia chleba starczy kruszyna,
I jeszcze są za nią szczebiotliwi...
Wracający, i nadlatujący...
- Nie wzięli mnie nigdy więcej czasu,
Ani życia więcej, niż ile dałem!
Wracając do czytania
Ptaszek taki odlata z kruszyną chleba
I nie pozostawia chwili bólu -
Godziny wstrętu - dnia cierpienia -
Roku niewiary w społeczeństwo!
- Przybył i odszedł w lazur oka
Niebieskiego - - jak mimowiedna łza
Ludzi dobrych...
- podobnie płaczącą
Raz dostrzegłem JĄ... PRZYCZYNY NIE WIEM.

SCENA DRUGA

SALOME
oględnie wchodząc
O godzinie niezwykłej, tak rano,
Wchodzę, ażeby pana uprzedzić,
Że właściciel, sędzia Durejko,
Cały dziś dom osobiście zwiedza.
Stąd dawno jesteśmy już na nogach,
Nieco się lękając o nas samych,
W jakimkolwiek wszystko jest porządku.
Starannie i czule
Wiem, że pan z nim teraz ma rachunek
Nieco opóźniony... ale... cóż stąd!
Hrabina Harrys, pokrewna pańska
(Istny anioł!), czyliż nie jest główną
Całego tu placu właścicielką?
Oględnie
Pan nawet mnie daruje tę wątpliwość,
Iż w rozumie gminnym moim nie wiem,
Dlaczego pan tu mieszka?... nie owdzie,
W pawilonie, obok krewnej swojej?
- Nie byłożby to panu przyjemnie
Anioła takiego mieć przy sobie - -
Spostrzegając wrażenie na twarzy Mak-Yksa
To, co mówię, niechże pan wybaczy
Starej kobiecie i starej matce,
Która, o synu myśląc rodzonym
(A lat tyle zwłaszcza go nie widząc!...),
W każdym młodym człowieku spomina
Macierzyńskie swoje obowiązki.
Po chwili
Myśliłam też pana i ja prosić
O protekcję do hrabiny Harrys
Dla onego to właśnie jedynaka -
(Co jest teraz w Japonii, z okrętem,
Skąd i sam list idzie dwa miesiące!) -
A Hrabina, że zna admirałów
I niemało ministrów...
Spostrzegając się
- lecz ja to
Mówię panu jedno jako matka
I więcej nic, tylko jako matka...
Ocierając oczy
Żeby coś o synu mówić swoim!

MAK-YKS
Ta rzecz druga, którą mi mówicie,
Dobra pani Salome!... ta druga
Rzecz jest pierwszą dla mojego serca:
Tak bym rad być usłużnym i wdzięcznym.
Ale pierwsza... to jest: zapytanie,
Czemu tu mnie spotykasz? nie indziej ?
Oświecić winna by z licznych względów...
Dobitnie
Hrabina jest Aniołem... a jednak
Podejrzewa w ludziach złe języki
I, młodą będąc wdową, chce w domu
Nie mieszkać nikogo mego wieku.
- Zaś pokrewieństwo nasze to jej wzgląd
Na oddalonego bardzo członka,
To dobroć jej, ja - jestem jej niczym,
Męża jej powinowatym... Wreszcie:
W interesie własnym mam ją widzieć -
I, cokolwiek sama byś pragnęła,
Zrobię...
Podnosząc ramię Salome
Tylko mnie nie dziękuj, matko,
Nie zrobiłem jeszcze nic a nic!
Poufnie
Hrabina ma nadto rzecz szczególną!...
Tyle pełni usług miłosiernych,
Obejma tak wiele i tak szybko,
Że się jej wydarza zapominać...
Ja to mówię tylko ktemu... tylko,
Żeby błahej nie dać ci nadziei...
Dobitnie
Nie mówię, że kogo zapomniała - -
Donośnie
Nie! bynajmniej... lecz że się to zdarza
Osobom pełniącym wiele dobra!
Po chwili
Podobno że i Cherubin, zbyt szybko
Lecący z pociechą do cierpliwych,
Traci nieraz pióro, które spada
Wyrzucone z anielskiego skrzydła...
Cny jest pośpiech, lecz powoduje stratę! -

SALOME
Ludzie nauczeni lub duchowni
Wiedzą wszystko, nie pytając o nic;
Dlategoż ja pana przeprosiłam
Za me proste słowa starej-matki.
Lat niemało służę w tym tu domu
(A panu służyłabym i życie!),
Lecz właściciel nasz, sędzia Durejko,
Zmienić pono chce cały porządek,
Dla kogoś z przyjezdnych oddać wszystko .
Dla pana jakiegoś, z którym chodzi...
Mając się ku oknu
Oto - właśnie oni - - niech pan wyjrzy:
Obrócili się ku schodom - idą...
Wyminąć ich ledwo że pośpieszę.
Wychodzi.

SCENA TRZECIA

MAK-YKS
z szczerym westchnieniem za odchodzącą Salome
Gdyby ta kobieta to wiedziała,
Co odlatujący teraz ptaszek
Zna - i co innym ptaszkom zwiastuje...
*
Że - rzuciłem im ostatni chleba pył!
Obłędnie
I - gdyby wiedziała to... ach!... ONA,
Właśnie może pełniąca jałmużny,
Jako która ze świętych na szybach
Gotyckiego kościoła - - perłowa,
Z ametystowymi szat fałdami
I ze złotą limbą wkoło skroni...
- Zacna Pani!
Głęboko
Coś jest szczególnego
W tym powszednim-chlebie - w rozłamaniu
Złamka ostatniego... istnieje coś,
Jakby się jakiegoś tam: OGÓŁU
Dotykało zabłąkanym palcem...
- Coś (mówię), co albo milczeć każe,
Lub przynajmniej starannie zabrania
Głosić o wypełnieniu niedoli - -
- Jakby niedostatek jaki mniejszy
Wyznać było łacniej, bez zranienia
Bliskich, a fortunniej postawionych.
Tajemniczo
Stąd - prawdziwie, iż tam coś z-istniewa;
Dotycząc moralnie i tej swojej
Miłości-własnej, i wszech-Człowieczej!
Po chwili
Czemuż? głosić tego nierada jest
Uczoność...
- czemu i prostota
Mniej wstydzi się opowiadać boleść,
Niźli prawdę przez boleść zyskaną ?!
Oglądając naokoło mieszkanie swoje
Pociechy mam ja mnogie!... ot... ten kąt...
Ku oknu
Tam! Marii cień dostrzegalny z dala.
Ku wnętrzu
Ciszę umarłych serc w księgach moich,
Co nie samym obcują czytaniem.
Tajemniczo
Bywa, iż zewnętrzność tych tu pism,
Rozesłanych tam i sam, przypadkiem
Ożywiona rzutem światła naraz,
Jako grupy mumii w piramidzie,
Szerokimi wargi coś powiada,
A mury zejmują to w powietrze,
Które całe należy tu do mnie! -
Z politowaniem
Mało-czynnym! niech mnie kto nazywa -
(Jeszcze nie obliczyliśmy pracy!
Dzień zaświta jaśniejszy ku temu -)
Solennie
W Babilonie, za Ezechiela dni,
Najmniej czynnym, zaiste, ten bywał,
Kto z załamanymi nie stał dłońmi,
Patrząc smętnie, i kiwając głową,
Inie robiąc nic więcej--więcej nic!

SCENA CZWARTA

SĘDZIA
wchodząc z SZELIGĄ
Jakem Klemens Durejko! dotrzymam
Choćby nawet sekretu - co więcej,
Że to żaden sekret, to - dyskrecja...
Głośno
Co komu do tego, czy lokator -
Dwu-stronnie
(Mówi się tu: lokator godziwy,
Przyzwoity człowiek, akuratny,
Nie zawalidroga albo próżniak,
Nie lada kto z ulicy - włóczęga...)
MAK-YKS - bez powitania, zostaje u swego zatrudnienia.
Jeśli, mówię, czyni to lub owo?...
Doktrynalnie
Sekret a dyskrecja - są dwie rzeczy,
Rozróżnienie zaś sensu z literą
Należy do prostej prawa wiedzy,
Którego się pierwej sędzia uczy,
Niż sędzią jest... a Durejko bywał
I jest... (choć na teraz polubownym).
Do Szeligi
Astronomię pan zna - ja Prawo znam.
Niemieckiego mieliśmy Doktora
W Akademii Dorpackiej - ten uczył,
Bywało, z an-zacem szczególniejszym!

SZELIGA
Astronomia nie jest tajemnicą,
Ni jedynym moim zatrudnieniem,
Szło mnie tylko, bym się wytłumaczył,
Dlaczego okna te, ta wysokość,
Stosowniejsze są dla mnie niż owe...
Poglądając uważnie w okno
Co to jest ów roz-stęp między mury,
Dający na drogę, czy ulicę?

SĘDZIA
Nie ulica to, lecz zajazd owdzie
Do pałacu, na lewo, w tym parku.
Okno jego boczne przełyskuje
Przez gałęzie klonów i akacyj -
Do hrabiny Harrys on należy,
Która tu rozszerza swoje włości
I opiekę swą nad sierotami
Płci obojej, a zwłaszcza niewieściej.
Lecz Durejki dom, jak stał, tak stoi,
Durejkowej-pensja pełna panien!

SZELIGA
do siebie, w oknie
Któryż kiedy Astronom trafniej
Perturbacje-gwiazdy mógł uważać -
*
(Każdy powóz zajeżdża tą stroną,
Tamtędy powraca - a te okno
Salonowej oknem jest cieplarni...)

*
Lat dwa! śladu STÓP JEJ nie widziałem.

SĘDZIA
prowadząc spór z Mak-Yksem, stanowczo daje się niekiedy słyszeć
Nie słów tu potrzeba, ale czynów...
W całym domu odmienia się wszystko!

MAK-YKS
Umowy wszelako pozostają -

SZELIGA
do siebie
(Powóz Jej... i nawet kraniec szaty!...)

SĘDZIA
do Mak-Yksa, głośniej
Co do umów, są ważne i żadne...
Dotrzymane z obu stron, lub wcale.

SZELIGA
dwuznacznie, lubo w monologu, i patrząc w okno
Promiennie tu musi jaśnieć Wenus!

SĘDZIA
do Mak-Yksa
Właśnie że decyzja Astronoma
Dziś lub jutro wszystko poodmienia!
Obracając się do Szeligi-patetycznie
Wenus i Mars, i Saturn - i inne
Ciała tu niebieskie, jak na dłoni,
Mości Dobrodzieju!... noce! i dnie!
Czynią swoje mądre apparycje -
(Które znał litewski nasz Poczobut
I opisał lepiej niż Kopernik!)

SZELIGA
Idzie mi więc (czego nie ukrywam)
O widok właśnie że w tę stronę...
Doktrynalnie
Mam astronomiczne doświadczenia
Sprawdzić - - na różnych punktach globowych
Próbowane z pilnością szczególną.
- Łaskawemu panu, widząc jego,
Nie potrzebuję dodawać, ile
Astronomia jest nauką cenną.
A że tu ją jedynie mam na celu
- Niższy apartament sobie wziąłem
I zatrzymam - te zaś wyższe pokoiki
Ułatwiać mnie będą obserwacje.

SĘDZIA
gwałtownie do Mak-Yksa
Acan się wyniesie pod strych - i dość.

SZELIGA
dostrzegając spór
Myślę wszakże, że praw tu niczyich
Nie nadwerężyłem przyjściem moim,
Ani że te stało się istotną
Dla kogokolwiek bądź zawadą...
- Inaczej albowiem: ustąpiłbym!

SĘDZIA
w ucho Mak-Yksa, groźnie
Pod strych... i dość...

MAK-YKS
ustępując, szuka między książkami
Coś... znaleźć pierw... chciałem...
Znajduje pistolet - uważa go - chowa i mówi
Ojca mego pamiątka... jedyna!...
Uchodzi. Kiedy Mak-Yks wychodzi:

SĘDZIA
do Szeligi
Lokator ten musiałby ustąpić
Dla powodów, których wyjaśnienie
Do osobnego należy paragrafu -

SZELIGA
Usuwam się przeto od dyskusji - -

SĘDZIA
Jest to ktoś... bliski czegoś... w głowie!
- Na przypadek zaś silnego paroksyzmu
Mnie należy pamiętać o wszystkich,
Którzy zamieszkują dom...
Nieprawdaż?...
Poglądając dokoła mieszkania
Książki może mózg zniepokoiły -
Rychło
Jeśli (mówię) książki, to bynajmniej
Nie specjalne, nie astronomiczne!...
Doktrynalnie
Są złe książki i dobre - są, tak rzekę:
"Zdrowe-treści" i "próżne-frazesy".
Tamte uczą... lub księgarz je szybko
Na okrągłe pieniądze przemienia;
Te są (za pozwoleniem) do czegóż?...
Na cóż, rad bym wiedział: greckie baśnie?!
Kaznodziejsko
Czyli to nauczyło kogokolwiek,
Jak dopełniać swoich z-obowiązań?
Wstać rano - zimną wodą umyć się,
Rachunki swe akuratnie przejrzeć,
Posłusznym być sługą, czułym mężem!
W monologu
Durejko zna cenę literatur,
Lecz przeciwny jest konceptom błahym.
- Lubi on i książkę... w chwilach wolnych:
Dziewiętnaście lat mając, cóż? - bywało -
Nie czytałem w lesie na wakacjach...
Z zapałem
Natchnienie u Litwina jest jak nic!...
Do Szeligi
Wszakże zna pan wiersze Mickiewicza
(Co zgniótł "wszystkich mędrców i proroków")?
- "U nas jak Radziwiłł, to Radziwiłł,
Nie potrzebujemy wielu... jeden dość!...

SZELIGA
powolnie
Tak - - lecz ileż w kopalniach trzeba
Piasku podrzędnego wagi różnej,
Aby tam był rodzimym dyjament,
Nie - zgubionym przypadkiem z pierścienia?

SĘDZIA
bez-rozmyślnie potakując
Ślicznie to pan mówi, u nas jest tak,
Mości dobrodzieju, jak w kopalniach.

SZELIGA
dwuznacznie
Raz wraz jedna lampa zajaśnieje,
Korytarze oświecając ciemne - -
- A u której można i cygaro
Zatlić... to rozwesela znudzenie...
Melancholijnie
Obeliski jednak pojedyncze
Miewają tę niedogodność znaczną,
Że z nich domu stawić niepodobna...
I zaledwo próżne zdobią place.

SĘDZIA
Durejkowa trzyma całą pensję
Córek domów ze wszech okolicy
Najbogatszych i uznania godnych.
Tam można nasłuchać, cóż nie uczą?
Obojej płci wiedzę stosując
Do tego, co panna znać powinna -
(Ale rzeczą pierwszą jest moralność.)
W monologu
"Wiedza"?... idzie od "Jaźni" -ta znowu
Na odwrót stawa się "Jaźnio-wiedzą",
Jak to nasz FILOZOF-NARODOWY
Skreślił - i jest przez to popularnym;
Że w przysłowiach od razu gotowych
Więcej odkrył niż w głębokich studiach,
Dając tym sposobem dla każdego
Patent - kto jest przyzwoity rodak,
Dziedzic zacny - kto ziomek porządny,
Czysty patryjota i nie "Turan"!

SZELIGA
grzecznie
Najprzyjemniej byłoby mnie tezę
Z dorpackiej alumnem akademii
Podjąć - lecz powróćmy do układów...

*
Dolny i ten biorę apartament -
Gdyby nawet dziś przyszło wypadkiem,
Że lunety spróbowałbym mojej,
Będę mógł wnijść? nieprawdaż?...
Salome wchodzi i zatrzymuje się u drzwi.
- te rzeczy
Najmniejszej nie zrobią mnie zawady,
Poza domem albowiem jest cel mój:
Oko on gdy ujmie, porywa myśl,
Podrzędnymi czyniąc miejsce i czas.

*
Nieco przed oknem próżni i chwilę
Samotności, od doby do doby -
Oto wszystko czego potrzebuję - -

SĘDZIA
do Salome
Czy słyszałaś dobrze, co pan mówił?
Groźnie
Należy być uważną i pełnić -

SZELIGA
Na dół teraz cofam się i żegnam.
Skoro Graf wychodzi. Sędzia, zacierając ręce, przechadza się i odzywa

SCENA PIĄTA

SĘDZIA
Egzekucji przyszedł czas i rygor -
Do Salome
Dodzwonić się nie mogłem - gdzież uszy?

SALOME
Pani rozesłała ludzi wszystkich,
O pana troszcząc się - i tu idzie...

SĘDZIA
Egzekucji przyszedł czas i rygor -
Poglądając na rzeczy
Przenieść tego rychło niepodobna.
Więc złożyć tak, jak do przeniesienia,
Lub ażeby razem można było
Wyrzucić za drzwi... czy pod strych schronić.
Zatrzymując się i podsłuchując
Durejkowej słyszę chód pośpieszny.
Wiedzieć rada chce o Astronomie
I o apartamentach do wzięcia - -
- Ciekawa, jak poprowadzę sprawkę? -
Czuły mąż z dobrą czeka nowinką.

SĘDZINA
Gonię wciąż za tobą, o! Durejko,
Ty, któremu dziś się zwierzyć życzę
(Nie żebym się nie zwierzała zawsze,
Ale że okoliczność rzadka jest).
Patetycznie
Czemuż widzę Klemensa nieczułym!

SĘDZIA
surowo
Mnie - pierw - spytać trzeba o fakt ważny.
W ucho żony
Astronoma mam w domu - pojmujesz?
Apartamenta wzięte...

SĘDZINA
obojętnie i zimno
Cóż to jest
Przy nowinie, którą jąć przynoszę?!...
Posłuchaj: rano hrabina Harrys
Przysłała na pensję z zapytaniem
O listę-panien...

SĘDZIA
z politowaniem
No, to niewiele...

SĘDZINA
Słuchajże mnie... ciekawa przyczyny,
Wypytałam się posłańca - słuchaj -
O! Durejko, wszystkie panny będą
Zaproszone dziś na wieczorynek!...

SĘDZIA
ze śmiechem
To jest akt dopiero - gdy nowina
Durejki jest fakt, i niewątpliwy!

SĘDZINA
obojętnie
Czy akt, czy fakt, jeżeli pomyślny...

SĘDZIA
zimno
Logiki coś nie zna Durejkowa -

SĘDZINA
żywiej
Ona pewno przeczytała więcej
Niż kto inny--

SĘDZIA
odwracając się tyłem
W Dorpacie czytają...

SĘDZINA
ironicznie
Czy całą Chowannę? Klemensulku!

SĘDZIA
przez ramię
I "Ojczyźniaka"! panienko!
Obracając się
Akt do faktu jest "jak pięść do nosa".
Nieakademickie wyrażenie,
Ale jądro-myśli kapitalne.
W przysłowiach jest więcej zdrowych treści
Niż w paryskiej dziś literaturze -
Co Filozof nasz sam udowodnił!...

SĘDZINA
odejście udając, chroni się za drzwi
"Les gouts sont différents", mon cher mari.

SĘDZIA
"De gustibus disputandum non est."

SALOME
Coś przez usta ich gada językami -

SĘDZIA
w monologu
Durejko zna wagę interesów
I klasyfikować je potrafi.
- Czuły jest Durejko - lecz i groźny,
Ani lada czemu folgujący.
On! zna obowiązek Pana Domu...

SĘDZINA
powracając naprzeciw męża
Durejkowa kształci generację
Najprzyzwoitszych panien w świecie!
Przyszłych matek, żon, i bohaterek,
Które ci zgon podzielą i tryumf!...
- Ona! łącząc słodycz z surowością,
Trzyma cugle rządu w swoim domu,
I nikt pewno jej nie będzie uczył!

SĘDZIA
stanowczo
Był Durejko sędzią i sędzią jest
Rozumienie spraw posiadającym:
Co roztrząśnie on, roztrząśnie nieźle!
Potrafi też innym zamknąć usta.

SĘDZINA
gniewnie
Durejkowa nie da się zagłuszyć
Frazesom bez gruntu i bez stylu:
Treść ceni, lecz chce i formy wdzięku -
A czy Klemensulko zna syntezę??
Z pogardą wychodzi.

SĘDZIA
za żoną
Anty-tezę!... bogdaj i pro-tezę!...
Po chwili
Zagajał Durejko nieraz w życiu
Różnej treści polubowne spory,
I już mu niewiele zyskać trzeba
Tam i owdzie przyświadczeń sąsiedzkich,
By na zawsze kompetentnym został!...
W Komitetach wszystkich, wszelkiej treści!.
Z uśmiechem
Wówczas Klementynka jemu dygnie!
Sprawkę tę lub owe przedstawując -
Lecz przemilknie Ten, co teraz uczy...
Zażywając
Dzwoniąc z lekka palcem w tabakierę - -
Jednym tylko palcem, raz, i wtóry,
Prezes puknie... cóż, pani Durejko?!...

SĘDZINA
pokazując się jeszcze we drzwiach
Monologów wcale się nie wzbrania -

SĘDZIA
za żoną wołając
"Sobo-słowień!" - przynajmniej mów czysto,
Własnych przodków języka nie kalaj! -

SĘDZINA
część głowy ze drzwi okazując
Wyłgiełłówna z rodu... zna swój język.
Sędzia uchodzi za żoną.

SALOME
opierając się na szczotce
Tak to co dnia! gdziekolwiek zdybią się,
Zaraz pokazują sobie język -
Ani zgadnąć, czemu? ani wiedzieć,
Co szumi z nich słowy niemieckimi!
Po czym naraz: Jegomość w tę stronę,
W ową Imość... Dopiero na nowo
Rozesłani słudzy tam i owdzie:
Szukać pana i za panią biegać -
By się jeszcze hałaśniej gdzie starli!
Podsłuchując
Słyszę - spotkał Sędzia Astronoma...
Szczęście wielkie, że ten go zatrzyma;
Nie dobiegłszy tym sposobem żony,
Ukoją się, choć na chwilę, spory -
Składa resztę książek i obziera się.
Otóż-prawie że wszystko w porządku,
Jakby lokator umarł...

*
Boże mój!
Cichym ludziom świat miejsca żałuje:
Jak powodzią, coraz, coraz dalej,
Obejmani są, i ciągle pchani,
Aż ostatni dzień czoło zalewa...

SZELIGA
z lunetą w ręku wchodząc
Dość jest - dość uprzątania waszego:
Dla okien tych i dla kilku godzin
Ani warto - ani się i godzi -
Niepokoić wszystko!

SALOME
W domu u nas
Dla rzeczy najmniejszej robi się tak -

SZELIGA
do Salome
Lokator, jakkolwiek cierpi obłęd,
Zda się jednakowoż być spokojnym -

SALOME
Ten, kto powiedział to panu hrabi,
Musi częściej cierpieć...
My, odźwierni,
Niż ktokolwiek, lepiej znamy rzeczy.
Z westchnieniem
Ludzie cisi są zakałą świata!...
I odpycha on ich ustawicznie,
Coraz dalej, coraz skorzej, z ziemi...
Aż nareszcie mówią: "To jest wariat!"
- Panną będąc, i szyjąc u księżnej
(Która może hrabiemu jest znana),
Księżnej Orsi (co była aktorką),
Tam się napatrzyłam świata-dziwów!...
Głęboko
Nie każdy-bo, co z sobą rozmawia,
Jest wariatem...
i nie każdy nawet,
Co tak skromnie mieszka, jest lada kto! -

SZELIGA
Macie i tu blisko pałac świetny
Tej hrabiny Harrys...

SALOME
To jest, panie,
Klejnot wielki - to jest taka dobroć,
Że tylko dwie równe w okolicy:
Ksiądz Prowincjał i pani Hrabina!

SZELIGA
A mąż?

SALOME
A któż nie wie, że to wdowa?!...

SZELIGA
Zapomniałem!... słyszałem był ongi,
Lecz, z dalekiej wracając podróży,
Myślałem, iż wszyscy pożenieni...

SALOME
uprzątając jeszcze w izbie
Należałoby to i jej począć -
Alić, co my sądzim, a co państwo,
To odmienne dwie rzeczy bywają.

SZELIGA
Małżeństwo dla wszystkich jest jednakie.

SALOME
Tak to i Ksiądz Prowincjał naucza,
Aż nieraz łzy w okulary kapią -
(Co jednak w kościele brzmi wyraźniej...)

SZELIGA
A Hrabina przecież nabożna jest
I musi znać Ojca Prowincjała?...

SALOME
głośno
To tak, jakby spytał kto: czyli ja
Znam te schody i te ich poręcze? -

*
Gdzieżby święto Przenajświętszej Panny
Było obchodzonym z takim blaskiem
Woskowych świec - dużych jak jegomość!
(Że tu pana hrabiego przeproszę...)
Z zapałem
Gdzieżby tyle kwiatów! robionych róż!
Lilij z liściami srebrnymi -
Drogich kadzeń i ornatów, które,
Jako blachy złota, tak łamią się,
Gdzieżby było tyle, w Boże-Ciało,
Strusich piór kłoniących się jak dusze
Przed Utajonego-sakramentem...
- Gdyby równych w świecie zbrakło hrabin!
Głęboko
Alić coś należy DAĆ... i niebu -
Choćby dymu wonnego obłoczek...
Jeśli nic dać z siebie nie może człek,
Wszystko jakby pożyczone mając!
Spostrzegając się
Ja to wszakże mówię może zbytnio,
Z przeproszeniem pańskim stara sługa.
Wychodzi.

Koniec wersji demonstracyjnej.

SCENA SZÓSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT II

SCENA PIERWSZA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA DRUGA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA TRZECIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA CZWARTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA PIĄTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA SZÓSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT III

SCENA PIERWSZA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA DRUGA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA TRZECIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA CZWARTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA PIĄTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA SZÓSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej