Jean Jacques Rousseau

PIGMALION

Konwersja: Nexto Digital Services

PIGMALION

Jean Jacques Rousseau
Tłum. Tomasz Kajetan Węgierski

Scena liryczna

Pigmalion siedzi wsparty i zamyślony, w postawie niespokojnego i smutnego człeka; potem razem się porywając bierze narzędzia ze stołu i kilka sztychów nimi daje; odstępuje od roboty i okiem nieukontentowania pełnym na nią pogląda.

Nie masz tu w tej robocie ni czucia, ni duszy,
Lecz same oziębłe głazy.
Cokolwiek tylko teraz moja ręka ruszy,
Już to są słabe wyrazy.

Symfonia.
Zniknąłeś, talencie dawny,
I ty, genijuszu sławny!
Twoje mnie ognie rzucają.
I moje palce trwożliwe,
Nie tak jak przedtem szczęśliwe,
Marmurom życia nie dają.
Straciłem me imię dawne...
Ma ręka bogów nie stwarza...

Symfonia.
Idźcie, narzędzia niesprawne,
Niech się więcej ma sława wami nie umarza!

Rzuca ze wzgarda młotek i dłuto, przechodząc się szybko z założonymi rękami.
Symfonia.
Ach! jak się straszna we mnie zrobiła odmiana.
Tyrze! Ojczyzno kochana!
Twe piękności, co mię tak bawiły przyjemnie,
I te kunsztów i nauk pamiętniki trwałe,
I te posągi wspaniałe
Nie budzą podziwienia we mnie...
Ani mię filozofów obcowanie wzruszy,
Malarzów i poetów rozmowy mnie nudzą,
Sława ani pochwała nie wznoszą mej duszy...
Czucia nawet przyjaźni już się we mnie studzą.

Symfonia.
I wy, młodziuchne piękności,
Wy, życia mego rozkosze,
Natury doskonałości,
Które naśladowałem po trosze...
Wy mię, przyjemne modele,
Dowcipu i miłości ogniem zapalały...
Lecz i o was nie dbam wiele,
Dla mojej Galatei w podziwieniu cały.

Symfonia.
Siada na moment i naokoło siebie spogląda.
Dziwem tajnym jakimści tutaj zatrzymany,
Niczego kończyć nie zdołam...
Z kamienia do kamienia przechodzę zbłąkany
I darmo na mój talent utracony wołam...
Od świtu do późnej nocy
Próżnować - moja robota cała:
Same tylko nieśmiałe poczynam osnowy...
I te martwe posągi... i te nieme głowy...
Już nie czują dzielnej mocy, Która by im duszę wlała.

Symfonia.
Porywa się ze stołka.
Ani skry genijuszu we mnie nie zostaje!
Młody... przeżyłem siebie, straciłem me siły...
Lecz co za ogień wkradł się w moje żyły,
Że się cały gorzeć zdaję? ...
Jakże w oziębłej myśli, w dowcipie stępionym
Czująż się te poruszenia?
Te namiętności nagie uderzenia?
Podlegaż człek tak szybko odmianom szalonym?
Ta niespokojność okrutna,
Która duszę moją trawi...
I ta nadzieja smutna,
Której umysł przyczyny sobie nie wystawi? ...
Bałem się, by w podziwieniu
Własnego mojego dzieła
Rozpacz mię jaka nie wzięła
O innych robót dalszym powodzeniu:
Schowałem je pod zasłonę...
I ręce moje śmiały
Zakryć swój zaszczyt cały
I tę wieczną pamiątkę odłożyć na stronę.
Nic mi to nie pomogło przejrzenie subtelne:
Smutniejszy odtąd jestem, lecz nie mniej leniwy.

Symfonia.
Lecz jak mi drogie jesteś, dzieło nieśmiertelne,
Jakem z tobą jest szczęśliwy! ...
Gdy mój dowcip darmo się będzie już sposobił,
By co mnie godnego zrobił,
Wtenczas się pokażę światu
I rzeknę: „Nieszczęście mi sławy nie odjęło,
Bo oto jest dawne dzieło
Pigmalijona warsztatu."

Symfonia.
Ach, Galateo! kiedy smutną próbą
Nic wcale dla mnie nie będzie na świecie,
Ty mi się zostaniesz przecie...
I będę się cieszył tobą.

Symfonia. 
Przybliża się do zasłony i wzdychając patrzy na nią.
Po co ją ukrywając pomnażam mej męki?
Gdym się poświęcił próżnować...
Czemu najpierwszym dziełem mojej ręki
Nie mam wzroku kontentować? ...
Ach! może jeszcze jaką upatrzę w niej wadę,
Może strojowi jaką dać mogę ozdobę?
Wszystkich talentów zawołam na radę,
Zęby zupełnie piękną zrobić tę osobę.
Może też to mój dowcip zgaszony zapali? ...
Obaczmy ją raz jeszcze:
Rozważmy na gustu szali,
Czy się nie darmo nią pieszczę,
Bo dotąd, zawsze pełen podziwienia,
Nie miałem nigdy czasu rozważenia.

Symfonia. 
Chwyta zasłonę i z przestrachem ją opuszcza.
Lecz jakie straszne czuję poruszenie,
Tykając się tej zasłony!
Bojaźń po wszystkich członkach rozsyła mi drżenie.
Czego się lękasz, szalony?
Czyli się zbliżasz do bogów świątyni?
Kamień to, twoje to dzieło ...
Cóż z tego? co nam bóstwem lekkowierność czyni,
Innyż li początek wzięło?

Symfonia. 
Podnosi zasianą i uniża się pod nią; widać statuę Galatei na piedestale małym, ale wywyższonym kilku stopniami marmurowymi.
Bierz cześć ode mnie, Galateo miła!
Wybacz, dotąd się myliłem;
Chciałem cię stworzyć nimfą, boginią zrobiłem:
Wenus ci miejsca swego ustąpiła.

Symfonia.
Próżności ludzka! pocieszna słabości!
Moją ubóstwiam robotę
I własnej pełen miłości
Siebie w niej czcić mam ochotę...
Nie... nie, nic piękniejszego natura nie dała
Ani stworzyła bogów możność cała...
I jakże? z mojejże ręki
Nieporównane wyszły te wdzięki?
I moje palce tykać ich się śmiały?
I moje usta mogły? ... Lecz, Pigmalijonie,
Widzisz ten defekt mały:
Oto zbyt ciało pod tą suknią tonie;
Trzeba jej ująć niewiele;
Nadto piękności zakrywa,
Których się oko spodziewa
W tym nieporównanym ciele.

Symfonia.
Bierze narzędzia i z wolna na stopnie wstępuje; podniósłszy na koniec dłuto, wstrzymuje się.
Przez zbytnie pomieszanie zniknęła ta wada,
Ledwie mię wstrzymują nogi;
Nie chcę... dłuto mi z ręku wypada -
Popsułbym ten posąg drogi.

Symfonia.
Ośmiela się, a potem, podnosząc dłuto, uderza raz, lecz przejęty strachem upuszcza go z krzykiem. 
Co widzę! Ciało żywe! czy mię też kto drażni?
Jakaś mię moc odpycha...

Symfonia.
Schodzi pomieszany i drżący.
O, niepotrzebna bo jaźni!
O, nieukrócona pycha! ...
Nie tknę jej... Bogowie by mię skarali.
Do swej ją społeczności już pewnie wezwali.

Symfonia.
Znowu na nią spogląda.
Jakich jej dodasz wdzięków? Co chcesz w niej odmienić?
Zbyteczna doskonałość jedynie jej szkodzi.
Żebym cię mógł mniej, Galateo, cenić -
Już ci na niczym nie schodzi.

Symfonia.
Czule
Ale ci na duszy zbywa,
Postać jej twoja wymaga koniecznie.

Symfonia.
Z większą jeszcze czułością
Ach! jak piękna ta dusza i jak jest szczęśliwa,
Która twe ciało ożywi skutecznie!

Symfonia.
Zatrzymuje się na chwile, polem siadłszy mówi głosem przerywanym i mienionym
Lecz gdzie się tak okrutne Szaleństwo unosi?
O co Pigmalijon prosi? ...
O nieba! ... już spadła zasłona błędu.
Nie wartem żadnego względu.
Przewiniło serce moje...
Gniewam się sam na siebie i wniść się w nie boję.

Symfonia.
Ponurzony w głębokim zamyśleniu.
Taż to śliczna twą duszę miłość rozpaliła?
Tymże się martwym poruszasz obrazem?
Kamień, marmur, niezgrabna bryła,
Którą tym kształcę żelazem...
Szaleńcze! ... pomiarkuj się... co robisz? niestety!
Ale nie...

Symfonia.
Gwałtownie
Nic tu od rzeczy nie robię...
Nie marmur mię pociąga, lecz postać kobiety,
Co tej podobna osobie...
Ach! gdziekolwiek jest ta postać tak miła,
Jakie ją kolwiek ma na sobie ciało,
Jaka ją kolwiek ręka zrobiła,
Zawsze jej serce me będzie sprzyjało...
Całe moje szaleństwo - piękność rozeznawać;
Całym moim występkiem - być dla niej dotkliwym...
Nie można tu imienia winy temu dawać,
Bo to mnie czyni szczęśliwym.

Symfonia.
Mniej żywo, zawsze jednak z pasją
Lecz jaka dzielność promieni żywa
Z tych oczu na mnie wypada...
Wszystkie me zmysły ten ogień obsiada
I duszę moją z sobą porywa...
Posągu przecie to nie ocuca,
Choć me serce wdziękami jego rozżarzone
Gwałtem moje ciało rzuca
I chce przejść na tamtą stronę...
W mym szaleństwie mi się zdało,
Żebym sam wyskoczył z siebie,
Sam bym ożywił twe ciało,
Duszę moją przelał w ciebie...
Ach! niech mię wszystka opuści siła,
Byle Galatea żyła! ...
Ale gdzie mię chęć unosi płocha?
Gdybym umarł dlatego, żeby ona żyła...
Gdybym nią był... nie byłbym już tym, co ją kocha...
Nie mógłbym widzieć, jak jest Galatea miła.
Ach! niech będę czym jestem, bym nią być mógł żądać,
Bym ją mógł kochać, być od niej kochanym,
Bym ją mógł zawsze oglądać
I być wzajemnie od niej widzianym!

Symfonia.
W zapale
Męki srogie! pomieszania!
Chęci! niemoc! szaleństwo! gniew! próżne żądania!
Miłości straszna! Miłości burzliwa!
Piekielnym ogniem me serce się pali...
Bogowie możni! których ręka litościwa...
Bogowie! coście ludzkich słabości doznali,
Nieraz darmoście cuda czynili na ziemi...
Spojrzyjcie na serce moje, na cel mej miłości,
I dziełem pełnym sprawiedliwości
Bądźcie ołtarzów wartemi!

Symfonia.
Z większym uczuciem i jak najdotkliwiej
I ty, najwyższa Istności,
Której subtelność przed zmysły się kryje,
Którą jedynie świat żyje...
Początku wszelkiej bytności!
Ty, która dajesz żywiołom zgodę,
A ciałom czucie potrzebne:
Od Ciebie mają ludzie urodę,
Życie - istoty podniebne...
Ogniu niebieski! Dzielności wszechmocna!
Którym się wszystko żywi, wszystko utrzymywał
Twa moc dziś jest bezowocna,
Twa waga niesprawiedliwa!
W czuciu, którego doznaję,
Krzywda się czyni naturze:
W mym sercu wszystek ogień zostaje,
A śmierć zimna - na marmurze...

Żywiej
Ten mię zbytek życia dusi,
Na którym mu dotąd zbywa...
Ale się Pigmalijon cuda nie spodziewa...
Już cud jest... i przestać musi...
To porządku przewrócenie
Zbyt znieważa przyrodzenie...
Niech twoja dzielność łaskawa
Powróci mu dawne prawa;
Do zupełności na świecie
Na dwóch mu istotach schodzi...
Między dwa serca podziel ogień przecie,
Co nie żywi jednego, a drugiemu szkodzi...
Tyś kierowała ruszeniem mej ręki,
Kiedym te formował wdzięki.
Dzisiaj im zbywa na duszy;
Ja im życia mojego połowy nie skąpię:
Bierz ją, a jeżeli to ich jeszcze nie poruszy,
I całego im ustąpię.
Ty, która śmiertelników hołd wdzięcznie odbierasz!
Kto nie czuje, oddać ci winnej czci nie zdoła,
Rozciągaj sławę, gdy twe dziei wa rozpościerasz -
Przyrodzenie na cię woła.
Z jego by to bogini było ukrzywdzeniem,
By posąg tak doskonały
Był tego wyobrażeniem,
Czego nie ma okrąg cały.

Symfonia.
Siada chcąc odetchnąć i przychodzi do siebie powoli, z poruszeniem upewnienia i radości.
Powracam do mych zmysłów, ach! spokojność miła
I radość niespodziana boleść moją słodzi...
Śmiertelna już gorączka krew moją paliła,
Słodki balsam ufności po niej się rozchodzi.
Zdaje mi się, że młodnieję.

Symfonia.
Czasem pociechą czucie podległości bywa:
Rodzą się w człeku nadzieje,
Gdy na pomoc bogów wzywa.
Lecz i ta ufność omyli...
Któż kiedy miał szaleńsze życzenia ode mnie...
Ach! wszystkich wzywam w tej chwili,
Ale ich wzywam daremnie...
Dzika nadzieja, która powiększa mą winę,
Smieszniejsza jest od żądania.

Symfonia.
Wstaje.
Wstydząc się tego zbłąkania
Już się nie ważę spojrzeć na jego przyczynę.
Kiedykolwiek śmiem tylko rzucić na nie oczy,
Pomieszanie czuję nowe:
Serce drży, oko się mroczy
I bojaźń zawraca głowę.

Symfonia.
Z przykrą ironią
Bądźże mężnym, nieszczęśliwy!
I waż się spojrzeć na kamień nieżywy.

Symfonia.
Ujrzawszy ożywioną statuą, odwraca się z przestrachem i podziwieniem.
Bogowie! cóżem widział? lub co mi się zdało?
Żywość w oczach, ruszenie, zrumienione ciało...
Nie dosyć, że się cudów spodziewałem
Na spełnienie mej nędzy... Oto je widziałem.

Symfonia.
Jak najmocniej
Jużem zginął... Nieszczęśliwy!
Szaleństwo rozum wygania...
Lecz się nie skarżę na ten los nielitościwy:
Strata jego od hańby przecie mię zasłania...
Jest to łaska przyrodzenia,
Gdy się szalonym staje miłośnik kamienia.

Symfonia.
Widząc ruszającą się i zstępującą Galateą klęka, wznosi ręce i oczy ku niebu.
Wenero! Galateo! O! wielcy bogowie!
Okrutnej miłości dziwie!

GALATEA
Ja...

PIGMALION rozżarzony
Ja...

Symfonia.

GALATEA
Ja...

PIGMALION
Ty, co łudzisz me uszy szczęśliwie,
Śliczna obłudo! zostań na wieki w mej głowie!

Symfonia.

GALATEA dotykając się marmuru
Już to nie ja...

Symfonia.
Pigmalion w pomieszaniach, w zapałach, które wstrzymać mu ciężko, pilny na każde jej poruszenie, słucha i przypatruje się z jak największą atencją, która mu ledwie odetchnąć pozwala. Galatea zbliża się ku niemu. Pigmalion podnosi się, wyciąga ręce do niej, poglądając na nią z zachwyceniem. Galatea dotyka się go; on, pełen radości, bierze jej rękę, przyciska ją do serca i żywo ją całuje.

GALATEA z westchnieniem
Ja jeszcze...

PIGMALION
Tyś jest moje życie,
Tyś mych rąk, mego serca, bogów pierwsze dzieło!
Tobiem me poświęcił bycie,
Bo dla ciebie istność wzięło.