Honore de Balzac

PIOTRUSIA

Konwersja: Nexto Digital Services

PIOTRUSIA

Honore de Balzac

Pannie Annie Hańskiej

Jakże zadedykować tę opowieść pełną melancholii Tobie, drogie dziecię, będącej weselem całego domu, Tobie, która w swej białej lub różowej pelerynce, pod rozczulonym wejrzeniem rodziców, uwijasz się niby błędny ognik między drzewami parku Wierzchowni?

Trzebaż Ci mówić o nieszczęściach, jakich dziewczę, tak jak Ty uwielbiane, nigdy nie zazna, o niedoli, której Twoje śliczne rączki będą mogły kiedyś ulżyć?

Niełatwo, Aniu, znaleźć w historii naszych obyczajów temat godzien Twojego oka — autor więc nie miał w czym wybierać; ale może dowiesz się, jak jesteś szczęśliwa, czytając opowieść, którą przesyła Ci Twój stary przyjaciel De Balzac

Był październik roku 1827.

O świcie chłopak mniej więcej szesnastoletni, którego ubiór świadczył, iż był proletariuszem (jak to określa nader bezczelnie nowoczesna frazeologia), zatrzymał się na placyku dolnej części Provins. O tej porze mógł oglądać, nie będąc widzianym, rozmaite domy, które otaczają ów prostokątny placyk. Młyny, rozsiadłe nad rzekami przecinającymi Provins, szły już. Turkot ich, odbijający się echami w mieście górnym, tworzył harmonię z rześkim powietrzem, ze słonecznymi lśnieniami poranka i pogłębiał ciszę, w której słychać było o milę, na głównym trakcie, żelazny klekot dyliżansu. Dwa dłuższe rzędy domów, przedzielone gęstymi lipami, cechowała naiwna architektura, w której objawia się spokojne i raz na zawsze określone bytowanie mieszczan. Nie znajdziesz tu śladu stosunków towarzyskich. Gdzieniegdzie tylko widniała zbytkowna brama człowieka bogatego, lecz obracała się na zawiasach bardzo rzadko, z wyjątkiem bramy pana Martener, który jako lekarz musiał trzymać kabriolet i jeździć nim. Tę lub ową fasadę zdobiła winorośl, pod innymi róże sztamowe wystrzelały wysoko, aż do pierwszego piętra, a woń ich kwiecia, układającego się w luźne pęki, buchała w okna. Po jednej stronie placyk ów graniczy niemal z pryncypalną ulicą miasta dolnego, po drugiej z ulicą do niej równoległą, której ogrody rozpościerają się aż do jednej z dwóch rzek zraszających dolinę Provins.

Po tej to, zaciszniejszej, stronie placyku młody robotnik odszukał dom, który mu wskazano: biała kamienna fasada pocięta w poprzek liniami mającymi niby zaznaczać warstwy muru; okna parterowe chroni u dołu żelazna krata, licha, ozdobiona rozetkami malowanymi na żółto, a zamykają szare żaluzje. Nad parterem — piętro, a nad nim trzy okienka mansardowe w dachu pokrytym łupkiem; na kalenicy obraca się u jednego jej końca — kurek. Ów kurek, nie tylko nowy, lecz i nowomodny, wyobraża myśliwego, który strzela właśnie do zająca. Do drzwi jednoskrzydłowych prowadzą trzy kamienne stopnie. Z jednego boku tych drzwi rura ołowiana wypluwa pomyje do rowka: znak, że tu mieści się kuchnia; dwa okna z boku drugiego, starannie zamknięte szarymi okiennicami, gdzie wycięto serca, które przepuszczają trochę światła, wydały się przybyszowi oknami jadalni. W podmurówce, sztucznie podwyższonej owymi trzema stopniami, widnieją pod każdym oknem okienka piwnicy, zamknięte żelaznymi malowanymi drzwiczkami, w których wywiercono pretensjonalne gwiazdki. Wszystko to podówczas było nowe. W tym domu odrestaurowanym, którego bogactwo, jeszcze świeże, kontrastowało z patyną sąsiednich budynków, obserwator dopatrzyłby się od razu małostkowości i absolutnej kontentacji kupczyka, co wycofał się z interesów. Młodzik obejrzał te szczegóły z radością, a zarazem i smutkiem; wzrok jego pełen namysłu błądził od kuchni do mansard. Różowy promień słońca zaigrał w jednym z okien poddasza na kretonowej zazdrostce, jakiej w innych oknach nie było. Twarz chłopca poweselała wtedy całkiem; oddalił się o kilka kroków, oparł się plecami o lipę i zanucił przeciągle, głosem właściwym mieszkańcom zachodniej Francji, romancę bretońską opublikowaną przez pana Bruguiere, kompozytora, któremu zawdzięczamy tyle ślicznych melodyj. W Bretanii chłopcy wiejscy śpiewają tę pieśń nowożeńcom w dzień wesela.

Przyszliśmy tu życzyć szczęścia małżeńskiego

Panu małżonkowi   

I małżonce jego.

Związano ci ręce, o małżonko młoda,

Już do samej śmierci

Więzami ze złota.

Nie będziesz się ż nami bawić i tańcować,

Gdy my w tan pójdziemy,

Masz domu pilnować.

Sama wiesz, boć nakaz ten pochodzi z nieba:

Małżonka jak siebie

Tak miłować trzeba.

Przyjmijże z rąk moich ten bukiet bogaty;

Twoja sława ziemska

Zwiędnie jak te kwiaty.

Ta narodowa melodia, urocza jak muzyka, którą Chateaubriand przystosował do słów „Siostrzyczko, czy pamiętasz jeszcze", musiała w owym miasteczku szampańskiej Brie oddziałać przemożnie na Bretonkę wywołując u niej wspomnienia, z taką wiernością odtwarza obyczaje, dobroduszność i pejzaż Bretanii, kraju starego i szlachetnego. Przesyca ową piosenkę jakaś nieokreślona melancholia, którą wywołuje obraz życia prawdziwego, wzruszający do głębi. Ta moc, która rytmem sercu bliskim i często wesołym budzi świat rzeczy poważnych, miłych i owianych smutkiem, charakteryzuje zapewne piosenkę ludową, liczącą się między wartości trwałe, co nie zniszczeją ani wśród upadku ludów, ani w odmęcie rewolucyj przez nie wywoływanych. Kończąc pierwszą zwrotkę robotnik, co wciąż wpatrywał się w zazdrostkę mansardy, nie dostrzegł żadnego poruszenia. Przy drugiej zwrotce kreton lekko zafalował. A kiedy rozległo się „Przyjmijże z rąk moich ten bukiet bogaty" — ukazała się twarz dziewczęca. Biała rączka otwarła ostrożnie okno, dziewczę skinęło głową witając wędrowca, gdy wypowiadał myśl melancholijną wyrażoną w tych dwóch prostych wierszach:

Twoja sława ziemska

Zwiędnie jak te kwiaty.

Robotnik wydobył nagle spod kurtki złocisty kwiat, nader pospolity w Bretanii, który znalazł na polach Brie, choć rośnie on tam rzadko — kwiat janowca.

— Czy to ty, Jakubku? — spytało cicho dziewczę.

— Tak, Piotrusiu, tak. Mieszkam teraz w Paryżu, a wędruję po Francji za chlebem; ale mogę osiedlić się tutaj, skoro ty tu jesteś.

W tejże chwili skrzypnęła zasuwka na pierwszym piętrze, w oknie pokoju mieszczącego się pod mansardą Piotrusi. Bretonka, przeraziwszy się nie na żarty, zawołała:—Uciekaj ! — Robotnik uskoczył niby wystraszona żaba za węgieł młyna, przy którym ulica skręca i dalej dochodzi do ulicy Głównej, będącej arterią miasta dolnego; ale choć umknął szybko, podkute buty dudniąc po kocich łbach miasteczka wydawały dźwięk łatwy do odróżnienia wśród muzyki kół młyńskich — mogła więc usłyszeć go i osoba otwierająca właśnie okno.

Osobą tą była kobieta. Żaden mężczyzna nie wyrwie się ze słodkich objęć porannego snu, aby posłuchać trubadura odzianego w kurteczkę; tylko panna zbudzi się na śpiew miłosny. Jakoż była to panna, i w dodatku stara panna. Gestem nietoperzowym roztwarłszy okiennice, spojrzała wokół, lecz usłyszała już tylko, i to z oddali, kroki zmykającego Jakubka. Czyż może być coś okropniejszego niźli stara, brzydka panna, gdy rankiem pokaże się w oknie? Chyba to najprzykrzejszy ze wszystkich groteskowych obrazków, które bawią podróżnego, kiedy przejeżdża przez miasteczko. Obrazek to nazbyt smutny i nazbyt odrażający, by podobna się śmiać. Owa stara panna o tak czujnym uchu pojawiła się bez ozdóbek wszelakiego rodzaju, których używała, aby się upiększyć: nie miała więc ani sztucznego warkocza, ani krezki. Wstrętny woreczek z czarnej kitajki, jakim stare kobiety otulają sobie ciemię, wyłaził spod czepka nocnego, który zsunął się, gdy jego właścicielka poruszała się we śnie. Nieład ów nadawał tej twarzy wyraz groźny, jakim malarze obdarowują wiedźmy. Na skroniach, uszach i karku, odsłoniętych raczej, skóra była zeschła i zwiotczała; nierówne zmarszczki cechował odcień czerwony, niemiły dla oka, który podkreślała wątpliwa biel kaftanika związane -go pod brodą na grajcarkowate tasiemki. Kaftanik ów, tu i tam rozchylony, ukazywał piersi, jakie widujemy u starych wieśniaczek nie troskających się nazbyt swoją brzydotą. Chuda ręka przypominała kij owinięty- płótnem. Z okna swojego owa panna zdawała się wysoka, miała bowiem rysy wydatne i twarz ogromną, na podobieństwo niektórych twarzy szwajcarskich, zdumiewających swoimi rozmiarami. Fizjonomię jej, o rysunku grzeszącym brakiem harmonii, cechowała nade wszystko twardość konturu, przykry koloryt i gruntowna tępota, która przejęłaby fizjonomistę niesmakiem. Wyraz ten, widoczny w obecnej chwili, łagodziło zwykle coś na kształt kupieckiego uśmiechu, mieszczańska głupota tak wybornie udająca dobroduszność, iż ci, którzy z ową panną utrzymywali stosunki towarzyskie, mogli doskonale brać ją za poczciwą osobę. Posiadała ten dom do spółki z bratem: majątek nierozdzielny. Brat ów spał u siebie w pokoju tak mocno, że nie zbudziłaby go orkiestra opery, chociaż diapazon rzeczonej orkiestry słynie szeroko! Stara panna wytknęła głowę przez okno i wzniosła ku mansardzie oczka zimne, niebieskawe, wyblakłe, o rzęsach krótkich, powiece wciąż niemal u brzegu opuchniętej; starała się dojrzeć Piotrusię; połapawszy się jednak, iż manewr to daremny, cofnęła się do pokoju ruchem, jakim żółw kryje głowę w skorupie. Okiennice zamknęły się i ciszę na placu mącił już jedynie krok nadchodzących wieśniaków i osób, które lubią wstawać wcześnie. Gdzie stara panna w domu, tam nie trzeba psów podwórzowych: nie zajdzie najbłahszy wypadek, którego by nie wypatrzyła i nie skomentowała — a zawsze wyciągnie zeń wszelkie możliwe konsekwencje. Jakoż i w tych okolicznościach miała dać wodze poważnym supozycjom i zapoczątkować jeden z owych utajonych dramatów rozgrywających się w kręgu rodzinnym, a które, choć pozostają w cieniu, niemniej bywają straszliwe — jeśli mimo wszystko pozwolicie mi nazwać dramatem ten obrazek z życia domowego.

Piotrusia nie położyła się już. Przybycie Brigauta stanowiło dla niej ewenement niezmiernej wagi. W nocy, tym raju nieszczęśliwych, umykała trosce i dokuczliwemu traktowaniu, które musiała znosić w dzień. Podobnie jak bohaterowi którejś ballady — nie pomnę: rosyjskiej czy niemieckiej — sen wydawał się Piotrusi szczęśliwym życiem, a jawa złym snem. Od trzech lat miała właśnie po raz pierwszy miłe przebudzenie. Wspomnienia z dzieciństwa zanuciły melodyjnie swój poemat w jej duszy. Pierwszą zwrotkę usłyszała we śnie, druga poderwała ją z łóżka, przy trzeciej — zwątpiła: nieszczęśliwi są wyznawcami świętego Tomasza. Przy czwartej zwrotce podbiegła boso, w koszuli do okna i ujrzała Jakuba Brigaut — przyjaciela z lat dziecinnych. Ach! Poznała na pewno ten kusy spencerek o połach krótkich i mocno ściętych, a kieszeniach luźno wszytych na wysokości bioder — Spencer z błękitnego sukna, klasyczny w Bretanii; prymitywną bawełnianą kamizelkę, koszulę płócienną, spiętą złotym serduszkiem, szeroki wywinięty kołnierz, kolczyki, grube buty, spodnie zgrzebne, niebieskie, spłowiałe nierówno, bo tkane z nierównej nici — słowem wszystko,. co składa się na ubiór solidny i skromny ubogiego Bretończyka. Serce Piotrusi zabiło, gdy spojrzała na wielkie guziki z białego rogu, u spencera i kamizelki. Na widok bukietu janowca oczy jej zasnuły się łzami, a potem lęk okrutny zwarzył w duszy kwiaty wspomnienia, co rozwinęły się na moment. Pomyślała, że krewniaczka mogła usłyszeć, jak zerwała się i biegła do okna, a odgadłszy starą pannę dała Brigautowi ów znak pełen trwogi, biedny zaś Bretończyk natychmiast okazał posłuszeństwo, nic nie rozumiejąc. Czyż ta instynktowna uległość nie odmalowuje jednego z owych afektów niewinnych i absolutnych, jakie zdarzają się czasem w historii, a kwitną na tej ziemi niby aloes na Isola Bella — parę razy na sto lat? Gdybyście widzieli, jak umykał Brigaut, zachwyciłby was najnaiwniejszy heroizm najbardziej naiwnego z uczuć. Jakub Brigaut był godzien Piotrusi Lorrain, która kończyła czternaście lat — dwoje dzieci! Piotrusia nie zdołała powstrzymać łez widząc, jak ucieka przejęty strachem, który udzielił mu się na skutek jej gestu, poczem siadła w nędznym fotelu, naprzeciw stolika, nad którym wisiało lustro. Oparła się łokciami, ujęła głowę w dłonie i dumała godzinę wspominając Marais, miasteczko Pen-Hoel, niebezpieczne wyprawy po stawie czółnem, które Jakubek odczepiał dla niej od starej wierzby; sędziwe lica babki i dziadka, cierpiącą twarz matki, piękne rysy majora Brigaut — słowem, całe beztroskie dzieciństwo! Był to jeszcze sen: świetliste radości na szarawym tle. Włosy jej bujne, złote, o popielatym odcieniu rozsypały się, chociaż ujęte czepeczkiem, który zmiął się, gdy spała — czepeczek ów perkalowy, z riuszką, uszyła sama. Na skroniach wiły się loki oswobodzone z szarych papilotów. Gruby rozpleciony i płaski warkocz opadał na plecy. Nadmierna bladość wskazywała na jedną z owych strasznych dziewczęcych chorób, tak zwaną w medycynie blednicę, która pozbawia ciało naturalnych kolorów, zakłóca apetyt i zwiastuje silne zaburzenia w organizmie. Ów odcień woskowy przebijał wszędzie spod karnacji. Szyja i ramiona tłumaczyły bladością wyburzałej trawy, czemu ręce, które wyciągnęła naprzód i zaplotła, są tak chude. Stopy Piotrusi jakby zmiękły i zmniejszyły się w chorobie. Koszula, sięgająca tylko do pół łydki, odsłaniała zwiotczałe mięśnie, żyłki niebieskawe, wynędzniałą skórę. Zmarzła, wargi jej zabarwiły się liliowo. Smutny uśmiech rozciągnął kąciki wcale delikatnych ust, ukazując ząbki drobne, o lekkim odcieniu kości słoniowej, ząbki śliczne, jakby z porcelany, tworzące harmonijną całość z kształtnymi uszami, nosem nieco ostrym, lecz subtelnym, z owalem twarzy, ładnej, choć nazbyt okrągłej. Życie owego ślicznego liczka skupiało się w oku, którego tęczówka złotawa, usiana czarnymi punkcikami, pełna złotych błysków, iskrzyła się wokół źrenicy głębokiej i bystrej. Spodziewałbyś się, że Piotrusia jest wesoła, a była smutna. Utracona wesołość czaiła się jeszcze w żywym lśnieniu i w samym zarysie oka, w niewinnym wdzięku czoła i w dołeczku kształtnej bródki. Długie rzęsy rzucały cień, jakby malowany cieniutkim pędzelkiem, na policzki, które wymizerowała choroba. Nadmierna bladość czyniła jej rysy niepokalanie czystymi. Uszko było majstersztykiem rzeźby; powiedziałbyś: marmurowe. Piotrusia cierpiała na różne sposoby. Chcecie więc posłuchać jej historii? Oto ona.

Matka Piotrusi, de domo  Auffray, z Provins, była przyrodnią siostrą pani Rogron, matki obecnych właścicieli opisanego domu.

Ożeniwszy się po raz pierwszy w osiemnastym roku życia, pan Auffray wstąpił w powtórne związki małżeńskie licząc sobie lat prawie siedemdziesiąt. Z pierwszego łoża pochodziła jedynaczka dość szpetna, którą wydał, gdy miała lat szesnaście, za oberżystę z Provins, nazwiskiem Rogron.

Z drugiego łoża zacny Auffray miał znowu córkę, ale tym razem uroczą. Dość tedy dziwaczną rzeczy koleją, między dwiema córkami pana Auffray istniała ogromna różnica wieku: starsza liczyła sobie już pięćdziesiątkę, kiedy urodziła się młodsza. A gdy sędziwy ojciec obdarzył ją siostrą, pani Rogron miała dwoje pełnoletnich dzieci.

W osiemnastym roku życia córka kochliwego starca poślubiła z miłości oficera bretońskiego nazwiskiem Lorrain — kapitana gwardii cesarskiej. Miłość budzi w nas często ambicje. Kapitan przeniósł się do wojsk liniowych, pragnąc uzyskać szybko rangę pułkownika. Kiedy dowódca batalionu i jego małżonka, dość zadowoleni z pensji, jaką wyznaczyli im państwo Auffray, błyszczeli w Paryżu albo jeździli po Niemczech, zależnie od losu cesarskich wojen i cesarskiego pokoju, stary Auffray, były kupiec korzenny z Provins, umarł w osiemdziesiątym ósmym roku życia, nie zdążywszy spisać testamentu. Dawny oberżysta i jego żona tak wybornie pokierowali schedą po zacnym człeku, że zagarnęli lwią jej część, pozostawiwszy wdowie tylko domna opisanym placyku i parę morgów ziemi. Wdowa, matka młodziutkiej pani Lorrain, miała, gdy mąż umarł, zaledwie trzydzieści osiem lat. Jak i wiele wdów, powzięła myśl niezdrową, by wydać się powtórnie za mąż. Odprzedała swojej pasierbicy, starej pani Rogron, dom i grunta — wydębiwszy jedno i drugie na podstawie intercyzy ślubnej — aby wyjść za młodego lekarza nazwiskiem Neraud, który szybko przeputał jej gotowiznę. Po dwóch latach umarła ze zgryzoty i w biedzie.

Część sukcesji po panu Auffray, która mogła była przypaść na panią Lorrain, znikła tedy prawie, zmalawszy do jakich ośmiu tysięcy franków. Major Lorrain padł na polu chwały pod Montereau , zostawiając dwudziestojednoletnią wdowę i czternastomiesięczną córeczkę — bez żadnego majątku oprócz emerytury, do której wdowa miała prawo, tudzież widoków na schedę po państwu Lorrain, kupczykach z Pen-Hoel, wandejskiej mieściny położonej w okolicy zwanej Marais. Owi Lorrainowie, rodzice poległego oficera a dziadkowie Piotrusi, sprzedawali co drobniejszy budulec: dachówki łupkowe i wypalane z gliny, krokwie, rury etc. Handel, bądź skutkiem nieudolności, bądź niepowodzeń, szedł im jak z kamienia, zaledwie dostarczając środków na życie. Bankructwo słynnej firmy Collinet w Nantes, po wypadkach roku 1814, które wywołały raptem obniżkę cen na towary kolonialne, odebrało Lorrainom dwadzieścia cztery tysiące franków ulokowanych w rzeczonym przedsiębiorstwie. Toteż powitali synową serdecznie. Majorowa wnosiła osiemset franków emerytury; suma jak na Pen-Hoel olbrzymia. Osiem tysięcy franków otrzymanych od siostry i szwagra po niezliczonych formalnościach, jakie powoduje oddalenie, powierzyła Lorrainom, zabezpieczywszy je mimo wszystko na hipotece domku, który posiadali w Nantes — wynajętego za sto dukatów, a wartającego najwyżej dziesięć tysięcy franków.

Młodsza pani Lorrain zmarła w trzy lata po drugim i fatalnym mariażu swojej matki — to znaczy w roku 1819, i niemal tego samego dnia co ona. Córka starego pana Auffray i jego młodej żony była wątła, drobna i chorowita; szkodziło jej wilgotne powietrze Marais. Rodzice męża, pragnąc zatrzymać synową, wmówili jej, iż nigdzie pod słońcem nie znajdzie okolicy zdrowszej i przyjemniejszej aniżeli Marais, pamiętające brawurowe czyny Charette'a . Tak o nią dbano, tak na nią chuchano i tak ją karesowano, że po jej śmierci Lorrainowie zasłynęli dobrocią. Ten i ów utrzymuje, iż pani Lorrain młodsza pogodziła się z losem w znacznej mierze dzięki zachodom pana Brigaut, dawnego Wandejczyka, jednego z owych ludzi żelaznych, co służyli kolejno pod Charette'em, Mercierem, margrabią de Montauran i baronem du Guenic w wojnach prowadzonych przeciwko Republice. Jeśli tak było, Brigaut powodował się najszczerszą miłością i poświęceniem. Całe Pen-Hoel widywało zresztą Brigauta, którego tytułowano przez szacunek majorem, bo i piastował był tę rangę w armii katolickiej, przesiadującego zarówno w dzień, jak i wieczorami u wdowy po majorze armii cesarskiej. Mniej więcej w ostatnich czasach pleban z Pen-Hoel pozwolił sobie na kilka uwag, z którymi zwrócił się do starszej pani Lorrain: prosił ją, aby nakłoniła synową do mariażu z Brigautem, obiecując, iż postara się, aby za instancją wicehrabiego de Kergarouet major został w powiecie Pen-Hoel sędzią pokoju. Śmierć młodej i nieszczęśliwej kobiety uczyniła tę propozycję bezużyteczną. Piotrusia mieszkała nadal u dziadków, dłużnych jej czterysta franków procentu rocznie, za które utrzymywali ją, rzecz naturalna. Starzy ci ludzie, coraz bardziej niezdatni do handlu, mieli konkurenta rzutkiego i pomysłowego, którego lżyli, nigdy jednak nie próbując się bronić. Major, przyjaciel ich i doradca, zmarł w pół roku po ukochanej, może ze zgryzoty, a może od ran — odniósł był ich bowiem dwadzieścia siedem. Zły sąsiad pragnął, jako dobry kupiec, zrujnować Lorrainów, ażeby wyniszczyć wszelką konkurencję. Skłonił ich więc, aby pożyczyli pieniędzy na weksel, a przewidziawszy, że długu spłacić nie zdołają, zmusił, by na stare lata ogłosili upadłość. Hipoteczną wierzytelność Piotrusi umorzono na korzyść jej babki, która utrzymała sięw swoich prawach, aby zapewnić chleb mężowi. Domek w Nantes sprzedano za dziewięć i pół tysiąca franków, z czego tysiąc pięćset pochłonęły koszta. Pozostałych osiem tysięcy przypadło pani Lorrain; oddała je na hipotekę, aby móc zamieszkać w Nantes, u Świętego Jakuba — był to rodzaj przytułku prowadzonego przez zakonnice na wzór paryskiej Sainte-Perine; oboje starsi państwo mieli tu, za umiarkowaną cenę, wikt i dach nad głową. Nie będąc w stanie utrzymać zubożałej wnuczki, starzy Lorrainowie przypomnieli sobie o jej wujostwu, Rogronach, i napisali do nich. Ale Rogronowie z Provins już nie żyli. Wydawało się więc, że list Lorrainów do Rogronów musiał przepaść. Ale cóż na tej ziemi zdoła zastąpić Opatrzność, jeśli nie poczta? Duch Poczty, o ileż górujący nad duchem społeczeństwa, który zresztą nie jest równie rentowny, przewyższa pod względem wynalazczości najbardziej pomysłowych romansopisarzów. Jeśli poczta otrzyma list wartający dla niej od trzech do dziesięciu su i nie znajdzie od razu adresata, rozwija starania natury finansowej, których nie powstydziliby się najzawziętsi nawet wierzyciele. Poczta kręci się i myszkuje po osiemdziesięciu sześciu departamentach. Trudności podniecają nadmiernie geniusz urzędników, częstokroć w listach rozmiłowanych, którzy zaczynają wtedy poszukiwać Nieznanego Adresata z zapałem matematyków zatrudnionych, w Instytucie Geograficznym; przetrząsają całe Królestwo. Gdy pojawi się najsłabszy błysk nadziei, biura paryskie znów idą w ruch. Zdumiewacie się czasem na widok bazgrołów okrywających pasiato obie strony listu: przesławne to dowody wytrwałości administracyjnej, z jaką krzątą się poczta. Gdyby ktoś przedsięwziął to, czego dokonała właśnie poczta, straciłby, aby ściągnąć dwanaście su, dziesięć tysięcy franków na podróże, a tyleż kosztowałby go zmarnowany czas. Poczta ma stanowczo więcej dowcipu, niż na to wygląda. List od Lorrainów, zaadresowany do pana Rogron z Provins, od roku już nie żyjącego, poczta przesłała panu Rogron jego synowi, który miał sklep z norymberszczyzną na ulicy Świętego Dionizego w Paryżu. Tutaj spryt poczty objawia się w całym blasku. Spadkobiercę dręczy zawsze ciekawość, czy aby wziął całą schedę, czy nie zapomniał jakich wierzytelności, względnie łachów. Skarb państwa odgaduje Wszystko, nawet ludzki charakter. List adresowany do starego Rogrona z Provins, nie żyjącego już, musiał przecież mocno zaintrygować spadkobierców — syna, zamieszkałego w Paryżu, albo córkę. Tak to skarb uzyskał swoich sześćdziesiąt centymów.

A zatem Rogronowie, do których Lorrainowie, zmuszeni rozstać się z wnuczką, wyciągnęli błagalnie ręce, mieli decydować o jej losach. Trzeba więc zobrazować dokładnie przeszłość i charakter tego rodzeństwa.

Rogron-ojciec, ów oberżysta, któremu stary Auffray dał córkę z pierwszego łoża, był osobistością o gębie krwistej i nosie pożyłkowanym. Bachus przystroił mu policzki swoimi gałązkami czerwonymi i pełnymi zgrubień. Spaśny, krótki, brzuchaty, o nogach tłustych i rękach ordynarnych, odznaczał się jednak przebiegłością karczmarzy szwajcarskich, których przypominał. Twarz miał nieco podobną do sporej winnicy, zbitej gradem. Na pewno nie był urodziwy, ale i żonę miał nielepszą. Nie znalazłbyś trafniej dobranego stadła. Rogron lubił dobre jadło tudzież ładne i młode służące. Należał do sekty egoistów zachowujących się brutalnie: folgują oni rozwiązłości, a swoim upodobaniom dają upust na ludzkich oczach. Chciwy, interesowny, dość gruboskórny, nie umiał hamować swoich zachceń, toteż przejadał zyski, póki: nie stracił zębów. Ale chciwość została. Na stare lata sprzedał oberżę, zagarnął, jakeśmy to widzieli, prawie całą schedę po teściu i osiadł w kamieniczce na placu, za którą zapłacił kawałkiem chleba wdowie po panu Auffray, babce Piotrusi. Małżonkowie Rogron posiadali ze dwa tysiące franków renty pochodzącej z dzierżawy dwudziestu siedmiu kawałków gruntu rozsianych wokół Provins i z odsetek od sumy dwudziestu tysięcy franków, za tyle bowiem sprzedali oberżę. Chociaż dom zacnego Auffraya był w okropnym stanie, eks-oberżyści wprowadziwszy się tam nie tknęli niczego, bojąc się wszelkich remontów jak zarazy: stare szczury lubią zarysowane ściany i rumowiska. Były oberżysta, zasmakowawszy w ogrodnictwie, obrócił oszczędności na powiększenie ogrodu; doprowadził go aż do rzeki — wydłużony ów prostokąt zamknął z obu stron murem, a zakończył niską kamienną groblą, gdzie flora wodna, pozostawiona sama sobie, rozwijała swoje bogactwa. Rzeczeni Rogronowie mieli już na początku małżeństwa, w odstępie dwuletnim, córkę i syna — wszystko się degeneruje, więc i owe dzieci były szkaradne. Biedactwa, umieszczone na wsi, u mamki — i to za niską opłatą, wróciły wychowane okropnie, po chłopsku; zapłakiwały się tam bowiem bez przerwy, często wołając o pierś, kiedy karmicielka ich, poszedłszy w pole, zamykała je na ten czas w izbie ciemnej, wilgotnej i niskiej, jaka służy za pomieszczenie chłopu francuskiemu. W takich warunkach rysy dzieci zgrubiały, głos ich zordynarniał; cierpiała na tym po trosze ambicja matki, usiłującej wykorzenić z nich narowy metodami, które ojciec surowością swoją i tak odmieniał w tkliwość. Wolno im było uganiać się po stajniach i podwórkach oberży, należących do niej gruntach, a także po ulicach; czasami brały lanie; czasami wysyłano je do dziadka Auffray, który bynajmniej za nimi nie przepadał. Dla tej, między innymi, niesprawiedliwości Rogronowie zagarnęli znaczną część schedy po „starym łotrze". Ale papa Rogron oddał syna do szkół i kupił mu zastępcę (był nim któryś z jego furmanów), aby uratować chłopca przed poborem. Kiedy córka jego, Sylwia, miała lat trzynaście, wyekspediował ją do Paryża na naukę w domu handlowym. Po dwóch latach wyprawił do stolicy w tymże celu syna swojego, Hieronima Dionizego. Jeśli przyjaciele, kompani — a byli nimi woźnice i stali klienci — pytali, jak zamierza pokierować dziećmi, papa Rogron wykładał zwięźle swój plan, który tym przewybiļszał plany większości ojców, że nasz oberżysta nie owijał w bawełnę.

— Kiedy dorosną na tyle, żeby mnie zrozumieć, kopnę każde, domyślacie się gdzie, powiadając im: „Jazda! Szukaj szczęścia!" — oznajmił i popijając ocierał ręką wargi. Zaczem spoglądał na rozmówcę i mrugając chytrze oczami: — E, boć nie są głupsi ode mnie. Ojciec dał mi trzy kopniaki, a ja dam im tylko po jednym; wetknął mi jednego ludwika w łapę, a ja im wetknę dziesięć, to i będą szczęśliwsi ode mnie. Oto dobry sposób. No, a co zostanie po mnie, to zostanie; już ich tam rejenci odnajdą. To byłoby śmieszne, by ktoś miał zaciskać pasa dla swoich dzieci!... Moje zawdzięczają mi życie, wykarmiłem je, nic od nich nie żądam; kwita między nami, no nie, sąsiedzie? Zacząłem  od furmana, ale nie przeszkodziło mi to ożenić się z córką Auffraya, tego starego drania.

Wysłał Sylwię na naukę, płacąc sto dukatów za wikt i opierunek, do kupców rodem z Provins, osiadłych przy ulicy Świętego Dionizego. Po dwóch latach była na „równych prawach", to znaczy nie dostawała ani grosza, ale rodzice nie płacili już nic za jej mieszkanie i utrzymanie. Oto co na ulicy Świętego Dionizego nazywa się „być na równych prawach". Po dwóch latach, w czasie których matka przysyłała jej sto franków na życie, Sylwia miała już sto dukatów pensji. W dwudziestym roku życia była drugą panną sklepową u Julliarda, detalisty, właściciela firmy „Pod Chińskim Jedwabnikiem" na ulicy Świętego Dionizego. Dzieje siostry były dziejami brata. Hieronima Dionizego Rogron przyjął pan Guepin, jeden z najznaczniejszych kupców norymberszczyzny z ulicy Świętego Dionizego, właściciel sklepu „Pod Kądzielą". Ukończywszy lat dwadzieścia Sylwia była pierwszą panną sklepową, zarabiającą tysiąc franków — natomiast Hieronimowi Dionizemu los przysłużył się lepiej: mając lat osiemnaście otrzymywał u Guepinów, także rodem z Provins, tysiąc dwieście franków jako pierwszy subiekt. Brat i siostra widywali się w każdą niedzielę i święto; spędzali je oddając się rozrywkom oszczędnym: jedli obiad za miastem, zwiedzali Saint-Cloud, Meudon, Belleville czy Vincennes. Około roku 1815 złączyli swoje kapitały zgromadzone w pocie czoła, mniej więcej dwadzieścia tysięcy franków, i nabyli od pani Guenee słynny magazyn „Pod Uczynną Siostrą", jeden z najsolidniejszych sklepów z norymberszczyzną. Siostra zajmowała się kasą, kontuarem i korespondencją. Brat był jednocześnie pryncypałem i pierwszym subiektem, jak Sylwia była pewien czas u samej siebie pierwszą panną sklepową. W roku 1821, po pięciu latach eksploatacji, konkurencja — jeśli idzie o norymberszczyznę — tak się ożywiła i stała się tak rzutka, że brat i siostra z trudem nie naruszyli kapitału i utrzymali swoją dawną reputację. Jakkolwiek Sylwia Rogron liczyła sobie dopiero lat czterdzieści, brzydota, nieprzerwana praca i pewien grymas, kwaśny a wynikły zarówno z układu rysów twarzy, jak i z kłopotów, sprawiały, że wyglądała na kobietę pięćdziesięcioletnią. W trzydziestym ósmym roku życia Hieronim Dionizy Rogron zwracał uwagę fizjonomią najgłupszą, jaką kiedykolwiek klient zobaczył za kontuarem. Czoło jego, cofnięte, pochylone zmęczeniem, znaczyły trzy głębokie bruzdy. Włosy rzadkie, siwawe, przystrzyżone krótko, miały jakby w sobie wyraz nie dającej się określić głupoty zwierząt zimnokrwistych. W niebieskawych oczach nie dopatrzyłbyś się ani ognia, ani myśli. Twarz jego płaska i okrągła nie budziła żadnej sympatii ani też nie wywoływała uśmiechu na ustach tych, którzy poświęcają się badaniu różnych gatunków paryżanina; zasmucała. Był wreszcie, jak i jego ojciec, gruby i krótki, ale kształty jego, nie mając nic z rozbuchanej tuszy karczmarza, zaznaczały się w każdym szczególe śmieszną oklapłością. Policzki ojca były nadmiernie krwiste, u niego zaś dominowała flaczasta siność, charakterystyczna dla ludzi, których życie upływa w nieprzewietrzanych izdebkach za sklepem, w okratowanych budkach zwanych kasami, ludzi wciąż namotujących i rozmotujących nici, płacących albo odbierających pieniądze, zadręczających subiektów i powtarzających klientom ustawicznie to samo. Minimalną inteligencję rodzeństwa pochłonęła całkowicie znajomość ich branży, pochłonęło „Winien" i „Ma", pochłonęły „studia" nad specjalnymi prawami i obyczajami kupiectwa paryskiego. Nici, igły, wstążki, szpilki, guziki, dodatki krawieckie, cały wreszcie ogrom artykułów tworzących paryską norymberszczyznę wypełniały ich pamięć. Zdolności ich wyrażały się jedynie w rachunkach, inwentarzu, listach, jakie trzeba było napisać albo na które należało odpowiedzieć. Poza swoją branżą nie wiedzieli absolutnie nic, nie znali nawet Paryża. Paryż był dla nich czymś, co rozpościerało się wokół ulicy Świętego Dionizego. Dla tych ciasnych umysłów polem działania był jedynie ich sklep. Umieli jak nikt zalewać sadła za skórę subiektom i pannom sklepowym, przyłapywać ich na błędach. Nie posiadali się ze szczęścia, a innego nie znali, kiedy ręce subiektów i panien uwijały się po kontuarach niby myszy, rozkładając i składając towar. Kiedy chór ośmiu młodych głosów kobiecych i męskich rzucał uświęcone i mdłe słowa, jakimi subiekci odpowiadają na uwagi kupujących, dzień dla Rogronów był piękny i jakiż pogodny! Kiedy błękit nieba ożywiał Paryż, a paryżanie spacerowali troszcząc się jedynie o tę norymberszczyznę, którą mieli na sobie — „Szkaradny czas dla handlu!" — powiadał pryncypał-dureń. Znakomitą umiejętnością, dzięki której subiekci podziwiali Rogrona, był kunszt, z jakim zawiązywał, rozwiązywał i raz jeszcze zawiązywał pakiecik. Rogron mógł sporządzać pakiecik obserwując ruch uliczny albo dozorując magazyn od krańca do krańca; widział wszystko, kiedy wręczając klientce pakiecik mówił: „Pani będzie łaskawa. I co więcej?" Ów kretyn zbankrutowałby, gdyby nie siostra. Sylwia miała wybitny zmysł kupiecki. Kierowała bratem, gdy chodziło o zakup towaru u fabrykanta, wysyłała Hieronima bezlitośnie na głęboką prowincję, jeśli podróż taka mogła przynieść choć parę groszy zarobku. Każdą kobietę cechuje, w mniejszym lub większym stopniu, finezja — że zaś u Sylwii nie służyła ona sercu, znalazła ujście w spekulacji handlowej. Rachunek do zapłacenia! — myśl ta była tłokiem, który wprawiał w ruch tę machinę nadając jej straszliwy rozpęd. Rogron pozostał pierwszym subiektem, nie ogarniał całości swoich interesów: korzyść osobista, najpotężniejszy z czynników nami rządzących, nie skłoniłaby go, by postąpił krok jeden. Zdumiewał się, jeśli siostra kazała sprzedać jakiś artykuł ze stratą, przewidując, że wyjdzie z mody; a później zachwycał się głupawo Sylwią, swoją siostrą. Nie rozumował ani źle, ani dobrze, był niezdolny do rozumowania; ale miał na tyle rozumu, by podporządkowywać się siostrze, i podporządkowywał się dla racji zaczerpniętej spoza dziedziny handlu: „Jest ode mnie starsza" — mawiał. Kto wie, czy życie bez przerwy samotne, sprowadzające się do zaspokajania potrzeb, życie w ubóstwie i pozbawione rozrywek nie wytłumaczyłoby fizjologom i myślicielom, czemu twarz tego kupczyka była bydlęco tępa, umysł — słaby, a nawyki — głupie. Siostra powstrzymywała go wciąż od małżeństwa, lękając się zapewne utraty wpływu na dom i wiedząc z góry, że kobieta oczywiście od niej młodsza i rzecz jasna ładniejsza przyprowadziłaby ich rozrzutnością do ruiny. Głupota wyraża się w dwojaki sposób: milczy albo mówi. Głupotę niemą znieść można, ale głupota Rogrona była gadatliwa. Ów kramarz przywykł był wymyślać subiektom, a także wyjaśniać im szczegóły półhurtowego handlu norymberszczyzną, krasząc te wywody płaskimi żartami, właściwymi gwarze sklepowej. Światek domowy musiał słuchać Rogrona, a Rogron, kontent z siebie, wytworzył sobie własne słownictwo. Gaduła poczytywał się za mówcę. Konieczność, dla której sklepikarz tłumaczy kupującym, czego chcą, zgłębia ich życzenia i namawia ich na to, na co nie mają ochoty, usprawnia mu język. Kupczyk taki wyrabia sobie w końcu zdolność sypania zdaniami i słowami beztreściwymi, ale skutecznymi. Wreszcie objaśnia klientom ten lub inny mało znany „sposób użycia", co daje mu nad nimi bliżej nie określoną i chwilową przewagę; ale gdy raz poda tysiąc jeden sposobów, jakie należy stosować do tysiąca i jednego artykułów, którymi handluje, zobaczycie, iż jest wobec myśli równie bezradny jak ryba, rzucona na słomę, wobec słońca. Dionizy i Sylwia, te dwa automaty podstępem ochrzczone, nie starali się postępować, jak nakazują sentymenty nadając życiu właściwy mu rytm, bo nie żywili ich nawet w zalążku. A charakter obojga, nad wyraz łykowaty i oschły, stwardniał jeszcze w pracy, jak również wśród prywacyj i bolesnych wspomnień, które pozostawiło im długie i ciężkie terminowanie. Ani jedno, ani drugie nie litowało się nigdy żadnemu nieszczęściu. W stosunku do ludzi mających kłopoty byli nie tyle nieubłagani, co nieużyci. Cnota, honor, prawość, wszelkie ludzkie uczucia sprowadzały się dla nich do regularnego płacenia rachunków. Rodzeństwo to, bezduszne, zrzędne i znane z paskudnego sknerstwa, miało okropnąopinięw sferach kupieckich z ulicy Świętego Dionizego. Gdyby nie stała łączność z Provins, dokąd udawali się trzy razy na rok, w czasie, kiedy mogli zamknąć sklep na kilka dni, nie mieliby ani subiektów, ani sklepowych. Ale papa Rogron wysyłał dzieciom każdego nieboraka, którego rodzina przeznaczyła do handlu, i w Provins, gdzie przez próżność wychwalał bogactwo swoich dzieci, kaptował im do terminu młodzież płci obojga. Każdy, znęcony perspektywą, iż jego latorośl otrzyma dobrą naukę i dobrą opiekę, a może i kiedyś, szczęśliwym zbiegiem okoliczności, zostanie następcą młodego Rogron a, posyłał dziecię w domu krępujące do firmy prowadzonej przez starego kawalera i starą pannę. Ale jak tylko uczeń lub uczennica, płacący sto dukatów, znaleźli sposób, aby opuścić te galery, czmychali z radością, która przydawała jeszcze Rogronom okropnej sławy. A niestrudzony oberżysta wciąż im wyławiał nowe ofiary. Od piętnastego roku życia Sylwia Rogron przywykła charakteryzować się do handlu; miała dwie maski: uprzejmą fizjonomię sprzedawczyni tudzież fizjonomię naturalną u starych pomarszczonych panien. Fizjonomię nabytą cechowała zdumiewająca mimika: wszystko tu było uśmiechem, głos nabierał tonów słodkich i przypochlebnych, rzucając na klientelę handlowy czar. Ale prawdziwą jej twarzą była ta, którą wytknęła spomiędzy rozchylonych okiennic: przepłoszyłaby nią i najśmielszego z Kozaków, chociaż w roku 1815 nie gardzili oni żadnym gatunkiem Francuzek.

Kiedy nadszedł list od Lorrainów, Rogronowie, w żałobie po ojcu, odziedziczyli dom, skradziony niemal babce Piotrusi, jako też i grunta, które nabył nieboszczyk oberżysta; wzięli również i kapitał pochodzący z lichwiarskich pożyczek na hipotekę, a zaciąganych przez chłopów na kupno gruntu: stary opój dawał wieśniakowi pieniądze na kupowaną ziemię w nadziei, że go kiedyś wywłaszczy. Ukończyli właśnie inwentarz roczny. Spłacili należność za „Uczynną Siostrę". Posiadali około sześćdziesięciu tysięcy franków w towarze zmagazynowanym, ze czterdzieści tysięcy gotowizną i w walorach i byli niepodzielnymi właścicielami firmy. Siedząc na ławeczce krytej zielonym Utrechtem w pasy tegoż koloru, wprawionej w czworokątną nyżę za kontuarem, naprzeciwko podobnego kontuaru, przy którym usługiwała pierwsza panna sklepowa, brat i siostra naradzali się nad swoimi zamierzeniami. Każdy kupiec wzdycha do rentierstwa. Upłynniwszy kapitał ulokowany w handlu, rodzeństwo miałoby na pewno ze sto pięćdziesiąt tysięcy franków, nie licząc schedy po ojcu. Suma, jaką dysponowali, wymieniona na obligacje państwowe, przyniosłaby każdemu z nich do czterech tysięcy liwrów renty, gdyby nawet na remont ojcowskiego domu poświęcili swój wkład, który oczywiście wypłacono by im w terminie. Mogli przeto zamieszkać razem w Provins, w domu własnym. Pierwsza panna sklepowa była córką bogatego dzierżawcy z Donnemarie, obarczonego dziewięciorgiem dzieci; musiał każde z nich pokierować na człowieka, gdyż fortuna jego podzielona na dziewięć części niewiele by dała spadkobiercom. W ciągu lat pięciu rzeczony dzierżawca stracił siedmioro ze swojego potomstwa; owóż „pierwsza panna" stała się osobą tak interesującą, iż Rogron jął — bezskutecznie — starać się o jej rękę. Panna okazywała pryncypałowi odrazę paraliżującą wszelkie zaloty. Zresztą panna Sylwia nie sprzyjała temu, a nawet sprzeciwiała się mariażowi brata, woląc, aby dziewczyna tak chytra objęła po nich magazyn. Zwlekała z małżeństwem Dionizego, póki nie osiądą na dobre w Pro-vins.

Żaden spośród przechodniów nie zdoła pojąć sprężyn poruszających skrytopłciową egzystencję niektórych kupców; patrzymy  na nich, zastanawiamy się: „Z czego i po co żyją? Co się z nimi później dzieje? Skąd się biorą? — gubimy się w drobiazgach, pragnąc wyjaśnić sobie to wszystko. Kto chce odkryć odrobinę poezji, która kiełkuje w tych głowach i ożywia te istnienia, musi w nich podrążyć; ale niebawem natknie się na martwicę, będącą tu fundamentem. Sklepikarz paryski żywi się nadzieją mniej lub więcej realną, bez której zginąłby niechybnie: ten marzy, by wybudować teatr albo nim zarządzać, tamten zabiega o godności w merostwie; inny ma dom wiejski, trzy mile od Paryża, i tak zwany park, gdzie ustawia posągi z malowanego gipsu, gdzie urządza wodotryski bijące strumyczkiem cienkim jak sznurek — i gdzie wydaje „szalone sumy"; jeszcze inny śni o wysokiej randze w gwardii narodowej. Provins, ów raj ziemski, przejmowało dwoje naszych kupczyków fanatyzmem, jaki każde ładne miasto francuskie budzi w swoich mieszkańcach. Powiedzmy ku chwale Szampanii, że miłość to usprawiedliwiona. Provins, jedno z najbardziej uroczych miast we Francji, rywalizuje z Frangistanem i z  doliną Kaszmiru; spotkasz tam nie tylko poezję Saadiego , owego Homera Persji, lecz i walory farmaceutyczne, drogie naukom lekarskim. Krzyżowcy przywieźli do owej rozkosznej doliny różę jerychońską, która nabrała tam przypadkiem zalet nowych, nic nie utraciwszy ze swojej barwy. Provins jest nie tylko francuską Persją — można by tu założyć drugie Baden, Aix, Bath: posiada wody mineralne! Oto pejzaż oglądany co roku, a jawiący się od czasu do czasu naszym sklepikarzom na błotnistym bruku ulicy Świętego Dionizego. Zostawiwszy za sobą szare równiny leżące między La Ferte-Gaucher a Provins — istna to pustynia, lecz wydajna: pustynia pszeniczna — docieramy do wzgórza. Nagle widzimy u stóp miasto zraszane dwiema rzekami: pod skałą ściele się zielona dolina, zarysowana prześlicznie, otoczona mglistym horyzontem. Jadąc od Paryża, zbliżacie się do Provins dłuższą drogą: macie przed sobą ów odwieczny francuski gościniec, to biegnący pod linią wzgórz, to znów między nimi ginący, wyposażony w swojego ślepca i swoich żebraków, których żałośliwe głosy będą wam towarzyszyć wszędzie, jeśli postanowicie zwiedzić ten kraj malowniczy i pełen niespodzianek. Nadjeżdżając od Troyes zbliżacie się okolicą równinną. Zamek, stare miasto i jego dawne fortyfikacje piętrzą się na wyniosłości. Nowe miasto rozpościera się niżej. Istnieje Provins górne i dolne; najpierw miasto — by tak rzec — napowietrzne, o stromych ulicach i pięknych widokach, otoczone parowami, wyrwami, strojne w orzechowe drzewa; wąwoziste drogi przerzynają się szeroko przez urozmaicony grzbiet pagóra; miasto ciche, czyściutkie, uroczyste, zwieńczone imponującymi ruinami zamku; a niżej miasto młynów, zroszone dwiema rzekami tej okolicy — la Voulzie i le Durtain — wąskimi, leniwymi i głębokimi; miasto oberż, handlu, mieszczan, którzy wycofali się z interesów; miasto, którędy przeciągają dyliżanse, kolasy i wozy ładowne. Te dwa miasta, a raczej miasto jedno — ze swymi pamiątkami historycznymi, wesołą doliną, uroczymi wąwozami pełnymi rosochatych i ukwieconych żywopłotów, swoją rzeką obwarowaną ogrodami, taką miłość zaszczepia swoim dzieciom, że postępują one jak Owerniacy, Sabaudczycy oraz mieszkańcy Ile-de-France: jeśli opuszczą Provins, goniąc za fortuną, wracają tam zawsze. Przysłowie: Umrzeć we własnej norze — wymyślone dla królików, a także ludzi dochowujących wierności, wydaje się dewizą prowincjan. Jakoż i Rogronowie marzyli tylko o swoim ukochanym Provins! Sprzedając nici brat widział oczyma wyobraźni miasto górne. Układając stosy kartoników z guzikami, wpatrywał się w dolinę. Zwijając albo rozwijając wstążki zwane padewskimi, podążał wzrokiem za lśniącymi wstęgami rzek. Spoglądając na półki, wspinał się parowami, między które uciekał niegdyś przed gniewem ojca i gdzie jadł orzechy, łykał jeżyny. Ale myśl jego zaprzątał nade wszystko placyk w Provins: marzył, aby upiększyć dom, odrestaurować fasadę, urządzić pokoje, salon, salę bilardową, jadalnię, przerobić warzywnik na ogród angielski pełen gazonów, wodotrysków, grot, figur etc. Pokoje, gdzie spało rodzeństwo, na drugim piętrze sześciopiętrowej, trzyokiennej kamieniczki, wysokiej i żółtej, jakich wiele przy ulicy Świętego Dionizego, miały tylko najkonieczniejsze umeblowanie; ale nikt w Paryżu nie posiadał bogatszych mebli, niż nasz kupczyk. Spacerując po mieście przystawał w oszołomieniu, niby teriaki , i kontemplował piękne meble w witrynie, oglądał draperie i napełniał nimi swój dom. Wróciwszy mówił do siostry: „'Widziałem w jednym sklepie meble salonowe, które bardzo by nam pasowały!" Nazajutrz kupował inne, i tak wciąż! Meble z poprzedniego miesiąca zwalały mu się na miesiąc bieżący. Skarb państwa nie nastarczyłby na jego przeróbki architektoniczne: pożądał wszystkiego, zawsze dając pierwszeństwo wynalazkom najnowszym. Kiedy wpatrywał się w balkony świeżo zbudowanych domów, kiedy rozważał nieśmiałe próby ornamentyki zewnętrznej, stwierdzał, że te gzymsy, rzeźby i malowidła są nie na miejscu. „Ach — powiadał sobie — tym pięknym rzeczom byłoby ładniej w Provins, niż tutaj!" — Kiedy nasz kupczyk, przeżuwając śniadanie, tkwił w progu, oparty o wystawę, widział tępym okiem dom fantastyczny, ozłocony słońcem jego snów, zażywał przechadzki po swoim ogrodzie, wsłuchiwał się w szmer swojej fontanny, której wodą opadała skrzącymi się perłami na okrągłą kamienną płytę. Grał w swój bilard, sadził kwiaty! Kiedy jego siostra, dumająca z piórem w ręku, zapominała wymyślać subiektom, znaczyło to, iż podziwia samą siebie, jak przyjmuje mieszczan z Provins albo, strojna w cudny czepek, przegląda się w zwierciadłach własnego salonu. Rodzeństwo nabierało zwolna pewności, że powietrze na ulicy Świętego Dionizego jest niezdrowe; a wąchając odór błota z Hal, oboje pożądali woni róż z Provins. Ogarnęła ich i nostalgia, i monomania, a stan ów rozjątrzała konieczność wyprzedania ostatnich pasem nici, ostatnich szpulek jedwabiu i ostatnich guzików. Ziemia obiecana doliny Provins tym mocniej ciągnęła owych Judejczyków, że przez długi czas cierpieli naprawdę i przebywali zdyszani piaszczystą pustynię handlu norymberszczyzną.

List od Lorrainów nadszedł, kiedy tonęli w medytacjach, jakimi natchnęła ich piękna przyszłość. Kuzynki swojej, Piotrusi Lorrain, właściwie nie znali. Sprawa sukcesji po panu Auffray, o którą stary oberżysta pertraktował już dawno, rozegrała się, kiedy zakładali interes, a zresztą papa Rogron o swoich kapitałach mówić nie lubił. Rodzeństwo, wcześnie wyprawione do Paryża, z ledwością pamiętało ciotkę Lorrain. Musieli poświęcić debatom genealogicznym całą godzinę, aby przypomnieć sobie ową ciotkę, córkę dziadka Auffray (z drugiego małżeństwa), a przyrodnią siostrę ich matki. Odnaleźli matkę pani Lorrain w pani Neraud, umarłej ze zgryzoty. Stwierdzili wówczas, że powtórny mariaż ich dziadka odbił się na nich fatalnie; wynikiem był tu podział schedy po panu Auffray między potomstwo z dwóch małżeństw. Słyszeli zresztą, jak raz i drugi ojciec wysuwał zarzuty, zawsze trochę kpiąco i tak po karczmarsku. Oboje więc rozpatrzyli list od Lorrainów pod kątem wspomnień, dla Piotrusinej sprawy niezbyt przychylnych. Wziąć sobie na kark sierotę, dziewczynę, kuzynkę, która mimo wszystko będzie po nich dziedziczyć, jeśli żadne nie wstąpi w związki małżeńskie: poważny temat do rozważań. Przestudiowali kwestię od każdej strony. Najsampierw nigdy Piotrusi nie widzieli. Prócz tego opieka nad dziewczynką będzie kłopotliwa. Czyż nie zaciągną tym samym zobowiązań? Nie będą jej mogli odesłać, jeśli nie przypadnie Im do gustu; no i czy nie trzeba będzie wydać jej za mąż? A gdyby tak Rogronowi wpadła w oko któraś z posażnych prowincjanek, czyż nie lepiej zarezerwować cały majątek dla własnych dzieci? "Według Sylwii, Dionizemu pasowałaby jak rękawiczka tylko panna głupia, bogata i szpetna, którą ona mogłaby rządzić. Para kupiecka zdecydowała się odmówić. Sylwia podjęła się odpisać. Ale dość wartki bieg interesów opóźnił ów list, jak się zdawało nie pilny i o którym stara panna przestała myśleć od chwili, gdy pierwsza sklepowa zgodziła się pertraktować o kupno „Uczynnej Siostry". Sylwia Rogron i jej brat wyjechali do Provins na cztery lata przed owym dniem, kiedy przybycie Jakuba Brigaut miało ogromnie urozmaicić żywot Piotrusi. Ale działalność tych dwojga osób na prowincji wymaga komentarza, tak samo niezbędnego, jak niezbędnymi były uwagi o ich paryskim bytowaniu, Provins bowiem okaże się dla Piotrusi nie mniej zgubne, niźli kupiecka przeszłość jej kuzynów.

Kramarz, przybyły z prowincji do Paryża, wraca z Paryża na prowincję zawsze brzemienny jakimiś pomysłami; następnie gubi je wśród obyczajów życia prowincjonalnego, gdzie grzęźnie — i gdzie zanika owa chęć, słaba zresztą, ulepszeń. Stąd owe drobne, powolne i konsekwentne przemiany, dozwalające Paryżowi zadrasnąć powierzchnię miasta departamentalnego, przemiany, które zaznaczają w sposób najistotniejszy promocję byłego sklepikarza na zasiedziałego prowincjusza. A metamorfoza ta stanowi prawdziwa chorobę. Żaden kramarz nie rezygnuje bezkarnie z gadulstwa na rzecz milczenia, z paryskiej aktywności na rzecz prowincjonalnej martwoty. Jeśli któryś z tych dzielnych ludzi zdobędzie majątek, wydaje pewną jego część na zaspokojenie namiętności od dawna pielęgnowanej: wyładowuje w niej resztki tętniącej wciąż energii, której nie zdoła przyhamować wysiłek woli. Ci, którzy nie hodowali jakiegoś bzika specjalnego, podróżują albo rzucają się w politykę rad miejskich. Tamci polują, łowią ryby, szykanują dzierżawców albo lokatorów. Inni stają się lichwiarzami, jak papa Rogron, lub akcjonariuszami — jak tylu nieznanych. Znacie już manię naszego rodzeństwa: ogarnęła ich fantazja królewska, by jąć się kielni i wybudować sobie własny, śliczny dom. Temu to bzikowi zawdzięczał placyk dolnego Provins ową fasadę, którą obejrzał właśnie Brigaut, rozplanowanie wnętrza i zbytkowne meble. Przedsiębiorca nie wbił ani jednego gwoździa nie spytawszy Rogronów o zdanie; musieli podpisywać wszystkie projekty i kosztorysy; wyjaśniał im szczegółowo i rozwlekle to wszystko, co tyczyło omawianego przedmiotu: gdzie go wyrabiają, w jakich gatunkach i po jakich cenach. Pan Tiphaine, pani Julliard młodsza, i pan Garceland, mer, mieli w domu -różne nadzwyczajności. A jeśli tylko któryś bogaty obywatel Provins posiadał rzecz podobną, spór kończył się zawsze zwycięstwem przedsiębiorcy.

— Skoro pan Garceland ma to u siebie, proszę bardzo! — powiadała panna Rogron. — To musi być przyzwoite; ma dobry gust.

— Sylwio, ten pan proponuje, żeby gzyms korytarza ozdobić owalami. Cóż ty na to?

— Nazywasz pan to owalami?

— Tak, łaskawa pani.

— A dlaczego? Cudacka nazwa! Nigdym nie słyszała ó czymś takim.

— Ale pani widziała.

— No tak.

— Umie pani po łacinie?

— Nie.

— No więc owale mają kształt jajowaty. Bo to z łaciny.

— Franty z was, panowie architekci! — zawołał Rogron. — Że też wam się język nie popłacze!

— A korytarz malujemy? — spytał przedsiębiorca.

— Dalibóg nie! — wykrzyknęła Sylwia. — Znowu pięćset franków!

— E, salon i schody takie piękne, to jakże nie ozdobić korytarza — tłumaczył przedsiębiorca. — Młoda pani Lesourd kazała w zeszłym roku pomalować korytarz u siebie.

— A przecież jej mąż, jako prokurator królewski, niedługo już tu może posiedzi.

— O, zostanie kiedyś prezesem sądu — zapewnił przedsiębiorca.

— No dobrze, ale gdzież pan w takim razie umieścisz pana Tiphaine?

— Pan Tiphaine ma ładną żonę, to i nie kłopoczę się o niego: pan Tiphaine wyprowadzi się do Paryża.

— No i jak, malujemy korytarz?

— A pewnie. Lesourdowie zobaczą przynajmniej, żeśmy od nich nie gorsi! — oświadczył Rogron.

Pierwszy rok, kiedy to Rogronowie osiedli w Provins, wypełniły całkowicie deliberacje tego rodzaju, wypełniła przyjemność, jaką daje widok pracujących robotników, wypełniło zdziwienie i wynikła z niego wszelkiego rodzaju nauka, wypełniły wreszcie usiłowania,' jakie czynili brat i siostra, aby nawiązać stosunki z najznaczniejszymi rodami Provins.

Rogronowie nigdy u nikogo nie bywali, nie wytykali nosa poza sklep; nie mieli w Paryżu absolutnie żadnych znajomości, pożądali więc teraz rozkoszy towarzyskich. "Wróciwszy, nasi emigranci odszukali najsampierw państwa Julliard — spod „Chińskiego Jedwabnika" — ich dzieci i wnuki; następnie rodzinę Guepinów, a raczej klan Guepinów: wnuk. ich prowadził jeszcze „Kądziel"; wreszcie panią Guenee, co sprzedała im „Uczynną Siostrę" — miała trzy córki, zamężne w Provins. Te trzy wielkie dynastie — Julliardowie, Guepinowie i Guenee — rozpleniły się w mieście niby perz między trawą. Mer, pan Garceland, był zięciem pana Guepin. Pleban, wielebny ksiądz Peroux, był rodzonym bratem pani Julliard, z domu Peroux. Prezes sądu, pan Tiphaine, był bratem pani Guenee, która podpisuje się „z Tiphaine'ów".

Królowała miastu piękna pani Tiphaine młodsza, jedynaczka pani Roguin, bogatej małżonki paryskiego eks-rejenta, o którym nigdy nie mówiono. Delikatną, ładną, inteligentną, matka wydała rozmyślnie za mąż na prowincję, nie chcąc mieć przy sobie córki, którą odebrała z pensji na parę dni przed ślubem. Melania Roguin uważała Provins za miejsce wygnania, a zachowywała się tam z nadzwyczajnym taktem. Bardzo posażna, miała jeszcze przed sobą piękne widoki. Pan Tiphaine, jej sędziwy teść, dał swojej starszej córce, pani Guenee, tyle na poczet spadku, że majątek położony o pięć mil od Provins, a przynoszący osiem tysięcy liwrów dochodu, miał przypaść prezesowi. Jakoż Tiphaine'owie posiadający już po ślubie dwadzieścia tysięcy liwrów renty, nie licząc urzędu i domu prezesa, mieli któregoś dnia dołączyć do tej fortuny drugie dwadzieścia tysięcy. — Nie należą do biedaków — powiadano. Piękną panią Tiphaine pochłaniał jedyny i wielki problem: chciała zrobić męża deputowanym. Deputowany zostałby sędzią w Paryżu; zaczem obiecywała sobie, że z trybunału pierwszej instancji przeprowadzi go szybko i łatwo do sądu apelacyjnego. Dlatego nie urażała nigdy niczyjej ambicji, starała się podobać. I co trudniejsza — udawało jej się to. Dwa razy na tydzień przyjmowała całe bogate mieszczaństwo Provins w pięknym domu w mieście górnym. Pani ta, młoda, bo licząca dwadzieścia dwa lata, nie zrobiła jeszcze żadnego fałszywego kroku na tamecznym śliskim terenie. Nie uraziła niczyjej miłości własnej, odnosiła się życzliwie do wszystkich manijek; poważna z ludźmi poważnymi, żartowała jak dziewczę w towarzystwie panien, z matkami — matka wzorowa, weseliła się w kompanii młodych kobiet i zawsze z ochotą świadczyła im przysługi, a dla wszystkich była czarująco uprzejma; krótko mówiąc: perła, skarb i duma Provins. Nie rzekła jeszcze ani słowa, a już wyborcy z Provins czekali, kiedy ich najdroższy prezes osiągnie wiek odpowiedni, by głosować na niego. Każdy, pewien jego talentów, czynił zeń swojego powiernika i protektora. O, bo pan Tiphaine zajdzie wysoko, będzie ministrem sprawiedliwości i weźmie Provins pod opiekę!

Oto jakim sposobem szczęśliwa pani Tiphaine objęła rządy w Provins, mieście niewielkim. Pani Guenee, siostra pana Tiphaine, wydawszy najstarszą córkę za pana Lesourd, prokuratora królewskiego, średnią — za pana Martener, lekarza, a najmłodszą — za pana Auffray, rejenta, wyszła powtórnie za mąż za pana Galardon, poborcę podatków. Pani Lesourd, pani Martener i pani Auffray, a także ich matka,.pani Galardon, uważały prezesa Tiphaine za najzdolniejszego i najbogatszego mężczyznę w rodzinie. Prokurator królewski, spowinowacony z panem Tiphaine, odniósłby korzyść ogromną wypchnąwszy go do Paryża, bo sam zostałby wtedy prezesem sądu w Provins. Jakoż cztery wymienione damy (pani Galardon uwielbiała brata) stworzyły wokół pani Tiphaine dwór, pytając ją i radząc się jej o wszystko. Najstarszy syn państwa Julliardów, ożeniony z jedynaczką zamożnego dzierżawcy, zapałał pięknym, nagłym, sekretnym i czystym afektem do prezesowej, tego anioła, co sfrunął był z paryskich niebios. Sprytna Melania, choć nigdy nie potrafiłaby zaprzątać sobie głowy jakimś tam Julliardem, potrafiła najwyborniej uczynić zeń swojego stałego Amadisa i eksploatować jego głupotę: doradziła mu więc, aby założył dziennik, któremu służyłaby za Egerię. Jakoż przed laty dwoma Julliard, powodowany romantyczną miłością, ufundował dla Provins gazetę i dyliżans. Gazeta zwana „Pszczółka — dziennik miasta Pro-vins", zawierała artykuły literackie, archeologiczne i medyczne, komponowane w rodzinie. Koszta pokrywało się ogłoszeniami z całego powiatu. Zysk dawali prenumeratorzy, w liczbie dwustu. Ukazywały się tu stance melancholijne i dla nikogo w Brie niezrozumiałe, pisane zaś do Niej!!! — z trzema wykrzyknikami. Tak to młodzi państwo Julliard, wyśpiewując hymny na cześć pani Tiphaine, skojarzyli swój klan z klanem Guenee. Od tej pory salon prezesa był, rzecz jasna, najpierwszy w mieście. Nieliczna arystokracja zamieszkała w Provins tworzy salon jedyny, w mieście górnym, u starej hrabiny de Breautey.

W pierwszym półroczu swojej transplantacji Rogronowie, wspomagani dawną znajomością z Julliardami, Guepinami i Guenee, jako też i w oparciu o pokrewieństwo z panem Auffray (któremu przypomnieli się później), rejentem, a prawnukiem ich dziadka, zostali przyjęci zrazu przez panią Julliard-matkę i przez panią Galardon; następnie, po niejakich trudnościach, dotarli do salonu pięknej pani Tiphaine. Każdy chciał zgłębić Rogronów, zanim przypuściłby ich do towarzystwa. Trudno było zamknąć drzwi przed kupcami z ulicy Świętego Dionizego, urodzonymi w Provins, a którzy wracali tutaj, by przejadać dochody. A jednak celem każdego towarzystwa będzie zawsze łączyć ludzi o podobnym majątku, wykształceniu, obyczajach, wiedzy i charakterach. Owóż Guepinowie, Guenee i Julliardowie byli personatami, należeli do starszego mieszczaństwa niźłi Rogronowie, dzieci oberżysty-lichwiarza, który miał sobie niegdyś to i owo do zarzucenia, jeśli idzie o życie prywatne i o schedępo panu Auffray. Rejent Auffray, zięćpani Galardon z domu Tiphaine, dobrze wiedział, co myślećo tym: sprawę tęzałatwiano u jego poprzednika. Owi dawni kupcy, powróciwszy przed laty dwunastu, stanęli jużpod względem wykształcenia, obycia i manier na poziomie towarzystwa, któremu pani Tiphaine nadała pewne znamięwykwintu, pewien paryski polor; wszystko tu było jednorodne; rozumiano sięwzajem, każdy umiał zachowywać się i mówić tak, aby innym z lekka pochlebiać. Znali wzajem swoje charaktery, jedni przywykli do drugich. Przyjęci u pana Garceland, mera, Rogronowie łudzili się, że niebawem zawrą najmilsze stosunki z najlepszym towarzystwem Pro-vins. Tedy Sylwia nauczyła się grać w bostona. Dionizy, niezdolny do jakiejkolwiek gry, kręcił palcami młynka i nabierał wody w gębę, wypowiedziawszy się na temat swojego domu; lecz i te zdania obracał w ustach niby gorzkie pigułki: wydawało się, że męczą go bardzo — wstawał z taką miną, jakby chciał przemówić, tracił kontenans, siadał znowu, a wargi drgały mu i kurczyły się pociesznie. Sylwia grając w karty zdradzała naiwnie swój charakter. Jeśli jej się nie wiodło, zrzędziła wciąż i pojękiwała, wygrywając — radowała się bezczelnie; kłótliwa, przekorna, niecierpliwiła zarówno partnerów, jak i przeciwników i stała się plagą towarzystwa. Trawieni głupią i nieskrywaną zawiścią, Rogron i jego siostra rościli sobie pretensje; by odegrać rolę w mieście, na którym dwanaście rodzin rozpostarło gęstą sieć, a gdzie wszelkie interesa i osobiste ambicje tworzyły jak gdyby posadzkę, po której nowoprzybyli musieli stąpać bardzo ostrożnie, by o nic nie potrącić albo się nie pośliznąć. Założywszy, że remont domu będzie kosztował trzydzieści tysięcy franków, Hieronim i Sylwia zgromadzili dziesięć tysięcy liwrów renty. Uważali się więc za bogaczy, zanudzali towarzystwo gadaniną o przepychu, wśród jakiego zamieszkają — i sami dali miarę własnej małości, obrzydliwego nieuctwa i głupiej zawiści. Jednego wieczoru, po pierwszej ich wizycie u pani Tiphaine, co przyjrzała im się już u pani Garceland, u swojej szwagierki — pani Galardon, i u pani Julliard-matki, królowa miasta rzekła konfidencjonalnie do młodego Julliarda, który pozostał na chwilę, gdy wyszli goście, z nią i jej mężem:

— Toście się już wszyscy, moi państwo, ubrali w tych Rogronów?

— A no cóż — odparł miejscowy Amadis — naprzykrzają się mojej matce, irytują moją żonę; a mój ojciec nie cierpiał panny Sylwii już przed trzydziestu laty, kiedy oddano mu ją do terminu.

— Mam wielką ochotę — powiedziała śliczna prezesowa opierając drobną stopkę o ekran kominka — dać im do zrozumienia, że mój salon to nie oberża.

Julliard spojrzał nabożnie w sufit, jakby chciał zawołać: „Mój Boże! Co za dowcip, co za finezja!"

— Życzę sobie, aby moje towarzystwo było doborowe, a jeśli wpuszczę tu Rogronów, z pewnością takim nie będzie.

— To ludzie źli, pozbawieni dowcipu i nieobyci — ozwał się prezes. — Ale skoro przez dwadzieścia lat handlowało się nićmi, czym na przykład zajmowała się i moja siostra...

— Kochasiu, twoja siostra nie raziłaby w żadnym salonie — wtrąciła pani Tiphaine.

— No, jeśli ktoś jest aż tak głupi, że pozostaje nadal kramarzem — ciągnął prezes — jeśli nie nabiera ogłady, jeśli myli hrabiów Szampanii z winem szampańskim, jak się to dziś wieczór popisały te Rogrony, powinien siedzieć w domu.

— To śmierdziele — oznajmił Julliard. — Zupełnie jakby w Provins był tylko jeden dom. Chcieliby zaćmić nas wszystkich, a właściwie to dziady!

— Gdyby istniał tylko brat — ciągnęła pani Tiphaine — ścierpiałoby się go, nie jest nachalny. Dostałby chińską łamigłówkę i siedziałby cicho w kącie. Męczyłby się nad nią do wiosny. Ale ta panna Sylwia! Głos jak u zakatarzonej hieny, łapska jak u homara! Dość na ten temat, mój panie — zwróciła się do Julliarda.

Kiedy Julliard odszedł, śliczna pani rzekła do męża:

— Kochasiu, z trudem już wytrzymuję tubylców, których przyjmować muszę, a ta para zabije mnie chyba; jeśli się zgodzisz, odmówimy sobie ich kompanii.

— Jesteś oczywiście panią u siebie — odparł prezes — ale narobimy sobie wrogów. Rogrony pognają do opozycji, która jeszcze w Provins nie okrzepła. Bo Rogron nałazi już barona Gouraud i Vineta, adwokata.

— E, w takim razie wyświadczą ci najwyżej przysługę — uśmiechnęła się Melania. — Gdzie nie ma wrogów, nie ma i tryumfu. Spisek liberałów, nielegalne stowarzyszenie, jakakolwiek walka mogłyby cię wysunąć na pierwszy plan.

Prezes popatrzył na żonę z czymś w rodzaju lękliwego uwielbienia.

Następnego dnia szeptano u' pani Garceland, że Rogronowie nie spodobali się pani Tiphaine, a jej słówko na temat oberży zyskało ogromny aplauz. Pani Tiphaine zwlekała miesiąc, nim udała się z rewizytą do panny Sylwii. Taki objaw lekceważenia wszyscy na prowincji dostrzegą i skomentują. Sylwia, grając u pani Tiphaine w bostona z czcigodną panią Julliard-matką, zrobiła jej przykrą scenę z powodu wspaniałej mizerki, którą panna Rogron przegrała — jak twierdziła — skutkiem złośliwych machinacji swojej dawnej pryncypałowej. Sylwia lubiła płatać szpetne figle, ale nie pojęłaby nigdy, że wolno odpłacić jej wet za wet. Jakoż pani Tiphaine pierwsza dała przykład, rozsadzając gości przy kartach, nim nadeszli Rogronowie — i Sylwia musiała błądzić między stolikami, patrząc, jak inni grają; a każdy spoglądał na nią drwiąco, spod oka. U starszej pani Julliard urządzono wista, w którego Sylwia grać nie umiała. Stara panna zrozumiałą wreszcie, że wyjęto ją spod prawa, choć nie pojmowała racyj. Myślała, że cały ten świat jej zazdrości. Niebawem nikt już Rogronów nie zapraszał; lecz oni uparli się, by spędzać wieczory w znajomych domach. Ludzie dowcipni dworowali z nich bez żółci, łagodnie, kierując tak rozmową, aby Dionizy i Sylwia bzdurzyli o jajowatych owalach, które mieli w domu, lub o pewnym kredensiku na likiery, jakiego nie znalazłbyś w całym Provins. Tymczasem ukończono remont domu. Wydali oczywiście kilka wspaniałych obiadów, zarówno w tym celu, aby wypłacić się znajomym, jak i popisać się zbytkiem. Nikt nie zrobił im afrontu jedynie przez ciekawość. Pierwszy obiad urządzili na cześć notablów: państwa Tiphaine, choć nigdy nic u nich nie jedli; państwa Julliard — starszych i młodszych; pana Lesourd, księdza proboszcza i państwa Galardon. Był to jeden z owych obiadów prowincjonalnych, ciągnących sięod piątej do dziewiątej. Pani Tiphaine wniosła do Provins wielkoświatowe paryskie maniery, które między innymi polegają na tym, iż ludzie dobrze wychowani opuszczają salon zaraz po kawie. Zaprosiła gości na wieczór, chciała więc się wymknąć; Rogronowie wyprowadzili państwa Tiphaine aż na ulicę, a kiedy wrócili dziwując się, iż nie zdołali prezesostwa zatrzymać, pozostali wytłumaczyli im, że pani Tiphaine zna się na dobrym tonie, i poszli w jej ślady ze skwapliwością na prowincji okrutną.

— Nie zobaczą naszego salonu przy świetle — rzekła Sylwia — a światło jest jego barwiczką.

Rogronowie pragnęli zgotować towarzystwu niespodziankę. Nikogo dotąd nie wpuścili do tego domu, który stał się sławny. Bywalcy salonu pani Tiphaine czekali tedy z niecierpliwością, co też prezesowa zawyrokuje o cudach pałacu Rogronów.

— No i jak tam? — zagadnęła młoda pani Martener. — Obejrzała pani ten Luwr, czekamy na relację.

lacjĳy E, wszystko tam było takie jak obiad: nic nadzwyczajnego.

— Prosimy o szczegóły.

— No więc te drzwi wejściowe, u których musieliśmy koniecznie podziwiać okienka opatrzone kratami ze złoconego, lanego żelaza, znacie je państwo — mówiła pani Tiphaine — prowadzą na długi korytarz, dzielący dom raczej nierówno, bo z prawej mamy tylko jedno okno na ulicę, a z lewej są dwa. Od ogrodu korytarz kończy się szklanymi drzwiami: dalej taras, a za nim trawnik — trawnik ozdobiony postumentem, na którym pyszni sięgipsowy Spartakus, pociągnięty brązem. Za kuchniąarchitekt urządził pod schodami spiżarkę, którą, rzecz jasna, musieliśmy zwiedzić. Schody, w całości malowane na czarny marmur z żółtymi żyłkami, są kręte, a poręcz mają ażurową: widujemy takie same po kawiarniach, gdzie prowadzą z parteru na antresolę, do pewnej ubikacji. To cacuszko z orzecha, lekkie aż strach, opatrzone barierką lśniącą miedzianymi ozdobami, zaprezentowano nam jako jeden z siedmiu cudów świata. Niżej drzwi do piwnicy. Po drugiej stronie korytarza, od ulicy, mieści się jadalnia łącząca się drzwiami dwuskrzydłowymi z salonem, tychże co i ona rozmiarów, przez którego okna widać ogród.

— To nie ma przedpokoju? — zaciekawiła się pani Auffray.

— Jest nim oczywiście ów długi korytarz, w którym przeciąg o mało głowy nie urwie — odrzekła pani Tiphaine. — Wpadliśmy na pomysł narodowo wzniosły, liberalny, konstytucyjny i patriotyczny, aby użyć tylko tych gatunków drzewa, które rosną we Francji — podjęła. — Toteż w jadalni posadzka jest orzechowa, a wzór na niej to istna koroneczka! Kredensy, stół i krzesła też orzechowe. W oknach zasłony z białego kalikotu obszyte czerwoną wstążką, przywiązane czerwonymi pospolitymi sznurami do rozet nazbyt już bogatych, rzeźbionych, złoconych matowo, których środek podkreśla czerwonawe tło. Owe przepyszne zasłony przesuwają się na gzymsach zakończonych nader osobliwie: fantazyjnymi liśćmi; a przyczepiono je lwimi pazurami z wytłaczanej miedzi, tak aby każda fałda miała swój pazur. Nad jednym z kredensów podziwiamy zegar, taki jak w kawiarniach, oprawiony w coś na kształt serwetki ze złoconego brązu: szczególnie się ten artystyczny pomysł Rogronom podoba. Chcieli, abym wyraziła podziw dla tego majstersztyku; cóż miałam robić? Oświadczyłam, że jeśli spowijać zegar w serwetę, to już tylko w jadalni. Na tym kredensie stoją dwie olbrzymie lampy, takie same, jakie zdobią kontuar w słynnych restauracjach. Nad drugim kredensem wisi barometr kapiący od ornamentów i, jak się zdaje, odgrywa poważną rolę w życiu gospodarzy: Rogron spogląda na niego tak, jakby patrzył na narzeczoną. Między oknami mistrz od urządzania mieszkań ustawił . biały piec kaflowy, w nyży bogatej, że coś okropnego. Ściany pieszczą oko tapetą czerwoną w złote pasy, imponującą, taką samą jak we wspomnianych restauracjach; Rogron oczywiście wybrał ją na miejscu. Obiad podano nam na porcelanie białej z deseniem złotym, do wetów mają serwis chabrowy w zielone kwiatki; ale też otwarto przed nami jeden z kredensów, abyśmy zobaczyli serwis z pięknego angielskiego fajansu, na codzień. Naprzeciwko każdego kredensu — potężne szafsko z bielizną stołową. Wszystko to lśniące, czyste, nowe, jaskrawe, aż oczy bolą. Pogodziłabym się jeszcze z tą jadalnią: ma swój styl; nieprzyjemny on wprawdzie, lecz oddaje bardzo dobrze charakter właścicieli; ale niesposób tolerować kilku czarnych rycin, z tych, których Ministerstwo Spraw Wewnętrznych powinno zabronić prawnie: mamy tam Poniatowskiego skaczącego do Elstery, obronę rogatek Clichy , Napoleona, który osobiście mierzy z działa, i dwóch Mazepów , a wszystko to w ramach złoconych, o deseniu wulgarnym, przystosowanym do tych rycin, zdolnych obudzić nienawiść do wszelkich sław tego świata. Ach! O ileż wolę pastele u pani Julliard, które wyobrażają owoce, te znakomite pastele wykonane za Ludwika XV, jakżeż odpowiednie w tej poczciwej starej jadalni, o boazeriach szarych, nieco spróchniałych, ale z pewnością charakterystycznych dla prowincji, a harmonizujących z ciężkimi rodowymi srebrami, z odwieczną porcelaną i z naszym obyczajem. Prowincja jest prowincją: ośmiesza się, gdy chce małpować Paryż. Może powiecie mi, moi państwo: „Jesteś złotnikiem, panie Josse"; lecz wolę stary salon pana Tiphaine, mojego teścia, salon z grubymi zasłonamiz zielonego brokatu w białe pasy, z kominkiem w stylu Ludwika XV, ze ścianami malowanymi w arabeski, ze starymi lustrami o ramach w perełki i z szacownymi stolikami do gry; wolę moje stare sewrskie wazy, bladoniebieskie, oprawione w starą miedź, mój zegar zdobny w kwiaty fantazyjne, mój pająk rokokowy i moje meble obite gobelinem, aniżeli wszystkie wspaniałości ich salonu.

 — A jakiż ten salon? — zagadnął pan Martener, wielce kontent, że piękna paryżanka wygłosiła tak zręczną pochwałę prowincji.

— Salon zaleca się piękną czerwienią, taką samą jak panna Sylwia, kiedy złości się o przegraną mizerkę!

— Czerwień Sylwijna — ozwał się prezes i określenie to pozostało w słowniku Provins.

— Zasłony w oknach?... Czerwone!... Meble?... Czerwone! Kominek?... Czerwony marmur w żółte żyłki! Zegar i kandelabry?... Czerwony marmur w żółte żyłki, oprawiony w brąz o rysunku nader pospolitym, ciężkim; festony rzymskie podtrzymane gałęźmi o liściach greckich. Ze szczytu zegara patrzy na was, moi państwo, z miną Rogrona, to znaczy głupawą, ów tłusty dobroduszny lew, nazywany lwem ozdobnym, który długo jeszcze będzie psuł reputację lwom prawdziwym. Lew ten obraca łapą kulę, i to sporą: szczegół z obyczajów lwa ozdobnego; całe życie nic nie robi, tylko trzyma wielką czarną kulę, zupełnie jak deputowany z lewicy. Może to mit konstytucyjny! Tarczę tego zegara dziwacznie wykonano. Lustro nad kominkiem ma ramę jakby plecioną z makaronu: szkaradne to, wulgarne, choć modne. Ale geniusz tapicera zabłysnął w fałdach czerwonej materii, rozchodzących się promieniście z rozety zdobiącej środek ekranu przed kominkiem: to romantyczny poemat skomponowany specjalnie dla Rogronów — pokazując go, wpadają w ekstazę. Z sufitu zwisa pająk pieczołowicie spowity całunem z zielonej perkaliny, i słusznie: jest w najgorszym guście; brąz obrzydliwie świecący, przybrany najszkaradniejszymi fintifluszkami ze złotawego drutu. Pod tym stół do herbaty, okrągły, o blacie marmurowym jeszcze gęściej pożyłkowanym, pyszni się tacą z jakiegoś metalu mającego połysk mory, pełną filiżanek porcelanowych, lśniących, malowanych, i to jak! Tłoczą się one wokół cukiernicy z kryształu, rżniętego tak śmiało, że nasze wnuczki będą wytrzeszczać oczy podziwiając i obręcze z pozłacanej miedzi otaczające  ową cukiernicę, i kryształ ponacinany niczym kaftan średniowieczny, i szczypce do cukru, którymi prawdopodobnie nikt nigdy się nie posłuży. Salon wyklejono czerwoną tapetą naśladującą aksamit; miedziane złocone listewki, umocowane po rogach ogromnymi i nader ozdobnymi ćwiekami, dzielą ściany: w każdym takim prostokącie chromolitografia pyszniąca się ramą przebogatą, ciężką od festonów z pozłacanego gipsu, który imituje naszą piękną robotę snycerską. Meble brzostowe, kryte kaźmirkiem — garnitur klasyczny: dwie kanapy, dwie berżery, sześć foteli, sześć krzeseł. Konsolę uświetnia waza alabastrowa, zwana medycejską, wstawiona pod klosz, i owa wspaniała i rozsławiona szafeczka na likiery. Nauczono już nas przecie, że nie znajdziesz takiej drugiej w całym Provins. W oknach wspaniałe draperie z czerwonego jedwabiu i tiulowe firanki, pod oknami stoliki do gry. Dywan z Aubusson. Rogronowie z pewnością wybrali go sami: czerwone tło, wymyślne rozety, najwulgarniejszy z pospolitych deseni. Salon ów nie wygląda na zamieszkały: nie zobaczycie tam państwo ani książek i rycin, ani drobiazgów zdobiących stoły — tu spojrzała na swój stół pełen modnych bibelotów, albumów, gustownych cacek, którymi ją obdarzano. — Nie ma tam ani kwiatów, ani tych bagatelek, co wciąż się odmieniają. Zimny i oschły jak panna Sylwia. Buffon ma rację: styl to człowiek, a salony mają niezawodnie swój styl.

Piękna pani Tiphaine ciągnęła dalej ów złośliwy opis. Na podstawie tych próbek każdy łacno sobie wyobrazi apartament, jaki brat i siostra zajmowali na pierwszym piętrze, a który pokazali gościom; ale nikt nie wyimaginowałby sobie bzdurnych wynalazków i ozdób, jakie za namową sprytnego przedsiębiorcy skusiły rodzeństwo; a były to gzymsy nad drzwiami, okiennice ozdobione od wewnątrz, frymuśne sztukaterie u sufitów, prześliczne obrazki, rączki z miedzi złoconej, dzwonki, kominki z urządzeniami pochłaniającymi dym i urządzenia zabezpieczające przed wilgocią, fałszywe, to znaczy malowane, mozaiki na schodach, witraże, najprzemyślniejsze zamki; słowem, wszelkie fidrygałki, które podnoszą wartość domu, a mieszczuchom się podobają, wyłaziły z każdego kąta.

Ale nikt nie chciał bywać wieczorami u Rogronów, tak bardzo nie udały im się pierwsze wizyty. Każdy znalazł powód, aby odmówić: jednego dnia przyjmowała pani Galardon, drugiego pani Garceland, trzeciego obie panie Julliard, czwartego pani Tiphaine, następnego podprefekt, etc. Rogronowie myśleli, że wydawszy obiad stworzą sobie tym samym kółko towarzyskie: skaptowali młodych ludzi, dość krotochwilnych i pieczeniarzy, których nie brak nigdzie — lecz osoby poważne zaprzestały ich odwiedzać. Przerażona czystą stratą czterdziestu tysięcy franków, które, bez widoków na zyski, pochłonął dom, Sylwia chciała odbić sobie rzeczoną sumę oszczędnościami. Szybko tedy zrezygnowała z obiadów, każdy bowiem kosztował trzydzieści do czterdziestu franków, nie wliczając wina, a żaden nie ziścił jej nadziei: otoczyć się towarzystwem jest równie trudno na prowincji, jak i w Paryżu. Sylwia odprawiła kucharkę, a do grubszych robót wzięła wiejską dziewuchę. Gotowała sama: dla własnej przyjemności.

Jakoż po czternastu miesiącach brat i siostra ugrzęźli w życiu samotnym i bezczynnym. Świat ich wygnał, to zaś zrodziło w sercu Sylwii okrutną nienawiść do Tiphaine'ów, Julliardów, Auffrayów, Garcelandów, słowem do Kliki, jak nazywała tameczne towarzystwo, z którym utrzymywała teraz jak najozięblejsze stosunki. Pragnęłaby bardzo przeciwstawić mu inną sosjetę; ale mieszczaństwo niższe składało się w całości z drobnych kupców, wolnych tylko w niedziele i święta, albo ludzi nie cieszących się najlepszą sławą — jak adwokat Vinet i doktor Neraud; z bonapartystów, których nie podobna było przyjmować, jak pułkownik baron Gouraud; ale Rogron i tak zawarł z nimi, nadzwyczaj nieopatrznie, bliższą znajomość, chociaż wysokie mieszczaństwo starało się ostrzec go przed tym. Rodzeństwo musiało tedy siedzieć przy piecu, w jadalni, i wspominać interesy, twarze klientów oraz inne równie przyjemne rzeczy. Pod koniec drugiej zimy nuda zaciążyła im najokropniej. Głowili się bez ustanku, czym by dzień zapełnić. Wieczorem, kładąc się spać, powiadali: „Znów minął jeden dzień". Rano zbijali bąki, wylegiwali się, ubierali się powoli. Rogron co dzień golił się sam, przyglądał się swojej fizys, a jeśli wydało mu się, że dostrzegł na niej zmiany, rozprawiał o nich z siostrą; debatował ze służącą o temperaturze ciepłej wody, którą mu podawała; szedł do ogrodu, patrzył, czy kwiaty wschodzą;. zapuszczał się na brzeg rzeki, gdzie kazał wybudować altanę; sprawdzał belkowanie domu: czy wszystko w porządku? czy mur gdzie nie osiadł? czy nie pękł? czy tynk się trzyma? Wracał, aby wywnętrzać się ze swoich obaw dotyczących chorej kury albo miejsca, gdzie pojawiły się plamy wilgoci, wywnętrzać się siostrze, która udawała zaaferowaną nakrywając i jednocześnie wymyślając słudze. Barometr był dla Rogrona przedmiotem najużyteczniejszym: radził się go bez powodu, szturchał poufale, niby przyjaciela, i mówił: „Obrzydliwie!" Na co odpowiadała mu siostra: „No ba! A jak ma być w tej porze roku?" Jeśli ktoś go odwiedził, wychwalał przed gościem nieomylność rzeczonego instrumentu. Śniadanie zajmowało też trochę czasu. Z jakimi namysłem te dwa stwory przeżuwały każdy kęs! Trawili więc wybornie, nie groził im rak żołądka. I tak dobijali do południa, czytając „Pszczółkę" i „Constitutionnela". Ów dziennik paryski prenumerowali wespół z adwokatem Vinet i pułkownikiem Gouraud. Rogron sam zanosił gazety pułkownikowi, przemieszkującemu na placyku, w domu pana Martener; rozwlekłe opowieści pułkownika sprawiały Hieronimowi niebywałą przyjemność. Głowił się tedy, czemu pułkownik jest niebezpieczny. W głupocie swojej powiedział mu, że ciąży na nim ostracyzm, i powtórzył, co zasłyszał był od Kliki. Bóg jeden wie, co pułkownik, równie mocny w szabli, jak i w pistolecie, a nie bojący się nikogo, zrobił Tiphaine'owej i jej Julliardowi oraz rządowcom z miasta górnego, ludziom zaprzedanym zagranicy, zdolnym do wszystkiego, byle wpychać się na urzędy, odczytującym podczas wyborów nazwiska fikcyjne z kartek wyborczych, etc. Około drugiej Rogron wypuszczał się na spacerek. Cieszył się ogromnie, jeśli sklepikarz stojący w progu zatrzymał go i zagadnął: „Jak zdróweczko, panie Rogron?" Wdawał się w pogawędkę, wypytywał o nowinki z miasta, słuchał, roznosił dalej plotki i bajki krążące po Provins. Docierał do miasta górnego, wałęsał się wśród parowów, jeśli pogoda sprzyjała. Czasami spotykał starców, jak i on zażywających przechadzki. Każde takie spotkanie liczył do szczęśliwych wydarzeń. Byli w Provins ludzie rozczarowani do życia paryskiego, skromni uczeni żyjący książkami. Wyobraźcie sobie, z jaką miną słuchał Rogron, kiedy podsędek nazwiskiem Desfondrilles, bardziej archeolog niż prawnik, mówił do starego pana Martener-ojca, człowieka wykształconego, wskazując mu dolinę:

— Wytłumacz mi pan, dlaczego próżniaki zjeżdżają z Europy do Spa, a nic do naszego Provins? Toć nasze wody przewyższają inne, fakt przez medycynę francuską stwierdzony, bo zawierając żelazo, dodają sił; mają te same własności lecznicze, co nasze róże.

— Czemuż się tu dziwić! — odpowiadał człek wykształcony. — To jeden z kaprysów Kaprysu, zawsze tajemniczego. Sto lat temu nikt nie wiedział o winach Bordeaux, póki marszałek de Richelieu, jeden z największych mężów ubiegłego wieku, Alcybiades francuski, nie został gubernatorem Gujeny; miał suchoty, wszyscy znamy przyczynę! — aż tu wino tameczne stawia go na nogi, uzdrawia. W Bordeaux zaczynają gromadzić kolosalne pieniądze, sto milionów renty, a marszałek rozszerza granice tej prowincji aż po Angouleme, aż po Cahors, słowem na" czterdzieści mil wkoło! Któż przewidzi, jak daleko rozprzestrzenią się winnice" Bordeaux? A marszałek jak nie ma w Bordeaux pomnika na koniu, tak nie ma!

— O, gdyby coś podobnego zdarzyło się w Provins, w tym czy w następnym stuleciu, oglądalibyśmy, spodziewam się — powiadał na to pan Desfondrilles — bądź na placyku w dolnym mieście, bądź na zamku, w mieście górnym, płaskorzeźbę z białego marmuru wyobrażającą głowę pana Opoix, wskrzesiciela naszych wód mineralnych.

— Mój drogi panie, nie wiem, czy rehabilitacja naszego miasta jest możliwa — mówił stary pan Martener. — Pro-vins to przecie bankrut.

Tu Rogron zdumiał się i wytrzeszczywszy oczy zawołał:

— Jak to?

— Było ongi stolicą, a w dwunastym wieku walczyło zwycięsko z Paryżem, kiedy hrabiowie Szampanii mieli tu swój dwór, jak król Rene miał swój w Prowansji — objaśniał człek uczony. — Podówczas cywilizacja, zabawy, poezja, elegancja, kobiety, słowem wszelakie wspaniałości, nie były jedynie udziałem Paryża. Miasta dźwigają się z ruiny nie łatwiej niż domy handlowe: pozostało nam w Provins tylko wspomnienie naszej historycznej sławy, unoszące siętutaj niby zapach naszych róż, i podprefektura.

— Ach! Czymże byłaby Francja, gdyby zachowała wszystkie swoje feudalne stolice! — mówił Desfondrilles. — Jakże prefekci zastąpią poetyczny, manierny i rycerski ród Thibaultów, którzy uczynili Provins tym, czym Ferrara była we Włoszech, Weimar w Niemczech i czym chciałoby dzisiaj być Monachium?

— To Provins było stolicą? — dziwował się Rogron.

— A gdzieżeś się pan urodził? — obruszył się archeolog Desfondrilles.

I nasz podsędek stukał laską w grunt miasta górnego, wołając:

— Trzeba panu wiedzieć, że tę część Provins wybudowano na katakumbach.

— Katakumbach!

— A tak, tak, o głębokości i zasięgu do dziś nie zbadanych. Są tam kolumny, zupełnie jak w nawie katedralnej.

— Pan sędzia opracowuje ogromne dzieło archeologiczne, w którym zamierza wywieść historię tych osobliwych lochów — oznajmił sędziwy pan Martener widząc, że Desfondrilles dosiadł ulubionego konika.

Rogron wracał zachwycony wiadomością, że dom jego stoi w dolinie. Badania nad katakumbami Provins trwały blisko tydzień, a starej pannie i staremu kawalerowi dostarczyły tematu do rozmów na niejeden wieczór. Tak to Rogron dowiadywał się wciąż czegoś nowego o dawnym Provins i o koligacjach łączących tameczne rody albo zbierał przestarzałe plotki polityczne i znosił je siostrze. Dlatego na przechadzce zadawał po sto razy, często nagabując parokroć jedną i tę samą osobę, sakramentalne pytania: „No i co słychać? I cóż tam nowego?" Przekroczywszy próg domu rzucał się na kanapę w salonie, jak gdyby upadał ze znużenia — ale męczył go tylko ciężar własnego cielska. Zjawiał się w porze obiadowej, krążył między salonem a kuchnią, spoglądając na zegar, przetwierając się bez ustanku. Póki brat i siostra chodzili wieczorami do znajomych, dobijali jakoś do godziny spoczynku; ale kiedy musieli siadywać w domu, wieczór stał się pustynią, którą przebyć należało. Niekiedy wieczorem osoby zamieszkałe na placyku, a wracające do domu z towarzyskich zebrań, słyszały u Rogronów takie krzyki, jakby brat mordował siostrę: okazało się, że to nasz kupiec, nudzący się jak mops, ziewa z donośnym porykiem. Te dwie machiny, nie mając już czego miażdżyć w zardzewiałych trybach — zgrzytały. Brat, nie widząc innej rady, napomykał o mariażu. Ale że czuł ciężar starości i był sfatygowany, drżał na samą myśl o żonie. Sylwia, zrozumiawszy, że w domu jest konieczny ktoś trzeci, przypomniała sobie ubogą kuzynkę, o którą nikt się u niej nie informował, każdy bowiem w Provins sądził, że zmarła nie tylko młoda pani Lorrain, lecz i jej córka. Sylwia Rogron nigdy nic nie gubiła: to się starej pannie o nazbyt staropanieńskich cechach nie zdarzy! Udała więc, że list Lorrainów odnalazła, aby, jak najnaturalniej w świecie, pomówić z bratem o Piotrusi, Dionizy zaś był niemal uszczęśliwiony, iż dziewczynka u nich może zamieszka. Sylwia napisała do starych Lorrainów pół handlowo i pół serdecznie, tłumacząc opóźnioną odpowiedź likwidacją interesu, przeprowadzką do Provins i osiedleniem się tamże. Oświadczyła, iż weźmie kuzynkę do siebie, dając do zrozumienia, że Piotrusia, jeśli Hieronim się nie ożeni, odziedziczy kiedyś na pewno dwanaście tysięcy liwrów renty. Z jaką niecierpliwością brat i siostra wyczekiwali kuzyneczki, Piotrusi Lorrain, wyobrazi sobie tylko Nabuchodonozor, dzika bestia w klatce ogrodu zoologicznego, żywiąca się — cały to jej łup — tylko mięsem z jatki, które przynosi dozorca, albo kupczyk, co porzuciwszy interesy, nie może już nękać subiektów. Toteż po trzech dniach od wysłania listu rodzeństwo debatowało, kiedy kuzynka przyjedzie. Sylwia dostrzegła w owej mniemanej dobroci, jaką okazała ubogiej kuzynce, środek, dzięki któremu wróci na salony Provins. Pośpieszyła więc od pani Tiphaine (ona to bowiem, chcąc stworzyć w Provins — niczym w Genewie — najwykwintniejsze towarzystwo, obłożyła Rogronów ekskomuniką), aby obębnić przyjazd kuzynki córki pułkownika Lorrain, opłakać niedolę dziewczęcia i popisać się szczęściem, jakim napawała ją myśl, że obdaruje świat piękną i młodą dziedziczką.

— Bardzo późno odkryłaś ją pani — odrzekła ironicznie pani Tiphaine, królująca na sofie, przy kominku.

Gdy rozdawano karty, pani Garceland przypomniała w paru słowach, wypowiedzianych szeptem, historię schedy po starym Auffrayu, rejent zaś wyszczególnił nieprawości karczmarza.

— A gdzieżono, to biedactwo? — spytał uprzejmie prezes Tiphaine.

— W Bretanii — oznajmił Rogron.

— Ależ Bretania jest wielka — zauważył pan Lesourd, prokurator królewski.

— Państwo Lorrain, jej dziadkowie, pisali do nas. Kiedyż to było, moje serce? — ozwał się Rogron.

Koniec wersji demonstracyjnej.