Antoni Malczewski

PISMA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

DROBNE PISMA

POWIASTKI.

IFIGENIA. CZYLI SKUTKI NIEWIERNOŚCI.

ATENAIS.

PODRÓŻ.

WIERSZE.

ODA DO WOJNY.

DO JULII

UCINEK.

DOKUMENTA

I.

II.

PRZYPISY I OBJAŚNIENIA

PISMA

z życiorysem Autora i objaśnieniami historycznemi do Maryi przez K. Wł. Wójcickiego.

Tom II.

Malczewski Antoni

"Być niepojętym, nie mieć za życia rozgłosu,

Jest to może najwyższy dar losu.

Autorowi Maryi... napis, i dość na tem,

Lecz polska, jak jest cala, potrząsła go kwiatem."

Dnia 2. Maja r. b. skończy się trzydziestoletnia pierwsza rocznica zgonu Antoniego Malczeskiego autora Maryi. Pogrzeb wielkiego poety był cichy i skromny. Warszawa miasto rodzinne wieszcza, nie zwracało uwagi nawet, na żałobny korowód, gdy trumnę czarną, para koni ciągnęło, w której spoczywały zwłoki zmarłego, a zaledwie szczupłe grono kilku osób szło za ubogim pogrzebem. W tym małym orszaku, postępowała kobieta młoda jeszcze, ale smutna, załzawiona, kryjąca oblicze pod czarnym żałobnym woalem była to nieodstępna towarzyszka Malczeskiego, od lat kilku, do ostatniej chwili życia.

Wniesiono trumnę na Cmentarz Powązkowski, dół już przygotowany u progu niemal katakumb, bo na kilka tylko kroków, oczekiwał na jej przyjęcie. Miejscowy proboszcz, pokropił ją święconą wodą — zabrzmiał śpiew żałobny, kilka tylko rąk rzuciło wilgotnym piaskiem na ostatnie pożegnanie. Pochyliła się do roztwartego jeszcze dołu i postać niewieścia, ujęła bryłkę ziemi, którą zrosiły jej łzy rzewne i ostatnia rzuciła, z bolesnym w piersi jękiem: a gdy grabarze chwyciwszy łopaty wpredce dół zarównali, klęcząc w milczeniu, ucałowała świeżą mogiłę i chwiejącym krokiem opuściła na zawsze cmentarza powązkowskiego podwoje. Było to dnia 5 Maja 1826 roku. Dnia tego w kurjerze Warszawskim czytaliśmy te słowa:

"Obecni tu przyjaciele ś. p. W. JPana Antoniego Malczeskiego, oddali mu ostatnią chrześciańską przysługę znajdując się przy pochowaniu jego zwłok na cmentarzu Powązkowskim."

Malczeski urodził się w Warszawie dnia 3 Czerwca 1793 roku: był starszym synem Jana jenerała wojsk polskich i Konstancyi z Błeszyńskich. W młodych leciech utracił matkę: pierwsze nauki odbierał w Dubnie, wraz z młodym Franciszkiem Skibickim, i z tych lat zawiązała się między niemi serdeczna przyjaźń.

Podkomorzyna Skibicka, pragnęła dać jedynemu synowi swemu jak najstaranniejsze wychowanie. Sprowadziła w tym celu z Krakowa i z Francyi wyborowych nauczycieli, którzyby pod jej okiem, kształcili naukowo syna. Towarzyszem jego był wtedy i Antoni Malczeski. Czacki który pojmował dobrze wyższość wychowania publicznego młodzieży, za widzeniem z podkomorzyna, namawiał usilnie aby obu młodzieńców powierzyła jego staraniu i oddała do Lyceum Krzemienieckiego. Wahała się co do swego syna, ale Malczeski z początkiem roku szkolnego zapisanym został w poczet uczniów Krzemienieckiej szkoły

W rok później przecież, gdy sama własną ręką przypięła medal złoty Malczeskiemu, jako nagrodę za odznaczenie się w naukach: osiadła stale w Krzemieńcu i syna swego do tejże szkoły oddała. Uszczęśliwiona postępem w naukach dwóch młodzieńców, wdzięczna Czackiemu w którym nietylko zwierzchnika, ale opiekuna i jakby drugiego ojca dla obu znalazła.

Malczeski czcił ją jak matkę: kiedy wraz z jej synem przybył do Warszawy, niezapomniała poważna matrona o tym wychowanku swoim. Nasz poeta pisze pod dniem 10 Stycznia 1815 r. ze stolicy polski w przypisku do listu Fr. Skibickiego.

"Niech pani przyjmie także wyrazy prawdziwej przyjaźni i uszanowania. Tyle dobroci, tyle grzeczności doświadczyłem już tyle razy od pani, że prawdziwie niemam wyrazów do wysłowienia mojej wdzięczności i obowiązków dla niej*."

Po ukończenia szkół, wstąpił w szeregi wojsk X. Warszawsk. D. 1 Września 1811 r. widziemy go podporucznikiem w korpusie Inżenierów. Dnia 1 Maja 1812 postąpił na porucznika w artylleryi konnej. Zaprzyjaźniony z Błędowskim** mieszkali z sobą razem i sypiali w jednym pokoju. Z błahej przyczyny wszczęli między sobą sprzeczkę, która do tego stopnia wzrosła, iż pomimo serdecznej nawet przyjaźni i miłości, wyzwali się na pojedynek. Malczeski dał pierwszy powód, wyzwał Błędowskiego, który jako starszy wiekiem i służbą oficer, niechciał narażać młodego przyjaciela na niebezpieczeństwo: ulegając wszakże jego natarczywości i obrażony coraz więcej na honorze, przyjął wyzwanie. Gdy gniew obu rozgorzał, wyskoczywszy z łóżek jak byli nieubrani i bez świadków, natychmiast się strzelali. Malczeski otrzymał postrzał w nogę od którego długo kulał. Wypadek ten, nieprzerwał między niemi stosunków i znów byli jak dawniej serdecznemi przyjaciółmi***. Malczeski dnia 1 Lipca 1812 roku przeniesiony na adjutanta polowego do sztabu jenerała Ksawerego Kosseckiego, był w oblężeniu Modlina 1813 roku i w skutku kapitulacyi tej twierdzy dostał się do niewoli. Dnia 29 Maja 1815 do sztabu kwatermistrzowstwa odkomenderowany, w tymże roku 28 Grudnia na własne żądanie otrzymał dymissyę. Bawiąc w Warszawie jako wołynianin, odnowił dawną znajomość z księżną Fryderyka Lubomirską z domu Załuską. Młody urodny i wykształcony, potrafił zyskać jej serce: gdyby była rozwiedzioną, otrzymałby jej rękę****): księżna wyjechała do Szwajcaryi, Malczeski pospieszył w jej ślady. Lecz gdy stracił nadzieje otrzymania jej ręki: oddał się cały pracom naukowym.

We trzy lata niespełna w idziemy go w podróży na Górę-Białą (Mont-blanc) opisał ją po francuzku w liście do professora Picteta z Genewy 1818 roku w miesiącu Sierpniu.

Malczeski następnie udał się do Włoch, wyuczył się dokładnie języka angielskiego i oddał się z całym zapałem, poznania i zgłębieniu literatury starego Albionu. Świetniał w niej właśnie potężnym jeniuszem lord Byron. W Wenecyi zapoznał się z nim bliżej i wszedł w ściślejsze stosunki tak ze śpiewakiem korsarza jak i bawiącym wówczas lordem Oswaldem. Silnie wpłynął Byron na Malczeskiego: rzecz można, że to poznanie, natchnęło go — i zwróciło ku poezyi. Skorzystał z tej znajomości i Byron, bo z opowiedzianego szczegółowo przez Malczeskiego podania naszego, o hetmanie Mazepie — powstał wkrótce poemat znany i upowszechniony w literaturze naszej pięknym przekładem A. E. Odyńca. Zwiedził Francyę, mieszkał długo w Paryżu uczęszczając na naukowe zebrania i słuchając kursów literatury. Trzy lata bawił we Włoszech: najdłużej przemieszkiwał we Florencyi. Pobyt za granicą i podróże, strawiły majątek jaki mieć mógł po rodzicach zamożnych. Wrócił do kraju bogaty wiedzą i naukowem wykształceniem, ale z trwogą tajemną, z czego resztę dni życia utrzymać: mała bowiem cząstka tylko dawnego mienia została Krótko zabawił w Warszawie — pospieszył w okolice rodzinne i wziął w dzierżawę małą wioskę w powiecie Włodzimierskim. Tu osmutniały, marzący, zawiedziony w najsłodszych nadziejach serca — niewidząc dla siebie żadnej przyszłości: usnuł plan swojej Maryi ze znanego i głośnego wypadku w kraju, — i pierwszą pieśń napisał.

Jeżeli studjował literaturę angielską., zabrał się i do wertowania naszych starożytnych kronikarzy. Przeczytał uważnie Bielskiego, Gwagnina i Stryjkowskiego, z nich zebrał szczegóły do ślicznego, a pełnego kolorytu historycznego, opisu bitwy krwawej, pomiędzy naszą jazdą a hufcami tatarów. Wiele ustępów już napisał i do pieśni drugiej — kiedy zmęczony gospodarstwem drobnostkowem, na małej wioseczce, nieznając się na tym zawodzie i nielubiąc go wcale, zaczął sąsiadów dla rozrywki w swej samotności odwiedzać.

Najbliższem sąsiedztwem, byli Rucińscy. Zofię Rucińską znał jeszcze z lat dziecinnych, bawił się z nią jako zpokrewną u stryjostwa swego Ksawerostwa Malczeskiego, teraz miłą dla siebie znajomość odnowił.

Pani Rucińska jakkolwiek młoda, ciężką dotknięta nerwową chorobą, bawiła poprzednio czas jakiś w Krzemieńcu, gdzie doktór, wyczerpawszy wszelkiego rodzaju lekarstwa użył w ostatku i skutecznie magnetyzmu. Magnetyzm uspakajał w niej paroxyzmy nerwowe. Powróciła do domu, właśnie kiedy Malczeski ich odwiedził. Napady nerwowe nieopuściły pani Rucińskiej i gdy raz był im obecny, ujął w swe ręce jej głowę — a chora bezwłocznie usnęła. Malczeski, który w podróżach swoich już się z magnetyzmem oznajmił dokładnie, i naukowo go badał: z sercem czułym i szlachetnym, widząc jak wielką ulgę i pomoc chorej przynieść może, zaczął magnetyzmować. Wkrótce dla udzielenia prędszej pomocy, przeniósł się do domu pp. Rucińskich, tu zamieszkał i był nieodstępnym towarzyszem, nawet w chwilach gdy odwiedzali sąsiedztwo swoje. Stosunek ten i zbliżenie, jeżeli nierozniecił w nim miłości, za to pobudził silniejsze uczucie, w sercu słabej kobiety.

Przez lat trzy mieszkania pod jednym dachem — towarzystwa — i co największa zostająca pod wpływem magnetycznym: — nic dziwnego, że mogła ukochać człowieka, w samej sile wieku, tak wykształconego naukowo, znającego świat i ludzi a do tego, otrzymując z jego ręki ulgę w wielkich cierpieniach*****.

W tym to okresie życia spotkał Fr. Kowalski Malczeskiego, i tak go nam malaje.

"Zaproszeni do pani Modzelewskiej na obiad, zastaliśmy u niej gościa młodego i pięknego, mniej trzydziestu lat męszczyznę.

Był on średniego lub nieco wyższego wzrostu nad średni, proporcyonalnej tuszy, pięknej i ujmującej twarzy. Włos półciemny, półjasny, pływał w bujnych zwojach po jego białym wysokim czole: oczy ciemno szafirowe zadumanem i przemawiającem spoglądały wejrzeniem: usta koralowe, lekkim, ciemnym uwieńczone wąsikiem, dzwoniły srebrnym do duszy płynącym głosem. Całe oblicze i oba policzki białe świeżym okraszone rumieńcem, nadawały mu pół męzki pół żeński estetyczny powab."

To co mówił wtedy Malczeski o potrzebie oryginalności w literaturze naszej — to dowiódł swoją powieścią.

W roku 1823 opuścił dom Rucińskich i bawił kilka miesięcy w Hnidawie niedaleko Łucka u pokrewnej swojej pani starościny Lipskiej. Ztąd pisał do swego przyjaciela Fr. Skibickiego, aby przynaglił Alexandra Błędowskiego, o odesłanie mu resztek majątku, który został u niego. Tymczasem chciał zapożyczyć 300 dukatów: wyraża trudne i przykre swoje położenie. W Lipcu tegoż roku — donosi że Zofia Rucińska przybyła, aby z nim razem wyjechać do Warszawy. W troskach i niepokoju wysyła list po liście o pieniądze, gorąco zaklinając o skutek pomyślny. Otrzymał przecie należytość swoją, ale prawie po roku oczekiwania i dopiero w roku 1824 przybyli razem do Warszawy.

"Widziałem go w Warszawie (pisze w liście swoim Józef hr. Zaluski i były jenerał b. w. polskich) nim wydał Maryą, zmienionego, dziwnie ztetryczałego. Z owego Adonisa przypominającego z rysów twarzy młodego Stanisława Augusta, zobaczyłem z wielkim moim zadziwieniem człowieka, wyglądającego na pastora luterskiego, w jakimś żałobnym półduchownym stroju, lecz nie katolickich księży. Był całkiem zajęty magnetyzmem."******.

Rękopism już swej powieści miał gotowy: Co rychlej przeprowadził go przez Cenzurę, a pragnąc oddać cześć należną, zasłudze, postanowił go przypisać autorowi Jana Tęczyna. Przyjął mile osiwiały literat ten hołd młodego pisarza, przejrzał rękopism, i pochwalił przez grzeczność autora. Malczeski z ostatków swego mienia łożył na druk Maryi i pospieszał z wydaniem, w nadziei, że rychłą sprzedażą, pokryje nietylko koszta, ale i jakiś zasób większy zdobędzie. W ciągu paru miesięcy — druk ukończył: — powieść ogłoszona. Księgarze spojrzawszy na szczupłą broszurkę, z litości brali po parę eksemplarzy: bliżsi przyjaciele i znajomi co otrzymali je darmo, pochwalili jak zwykle, ale się nietroszczyli o rozprzedaż: — poeta zbyt szlachetny i dumny, aby zniżał się do proźby, obniża cenę powieści na złp. 1 gr. 20 i składa zapas, w znajomym a przyjaznym sobie domu, gdzie wiele bywało osób. Uprzejma gospodyni, niepożałowała trudu: starała się o rozprzedaż: ale ta szła twardo — i zaledwie 20 egzemplarzy po tej cenie zbyła. Sprzedaż ta trwała do końca roku 1825. Nakład ani jednej dziesiątej części niezostał pokryty: Malczeski w milczeniu bolał: a nieuleczona choroba, coraz go więcej gnębiła. Z odwagą znosił nieraz straszne cierpienia: znikł rumieniec dawny i białość lica, pokryła je barwa żółta — chorowita. Wychudł, zgasł z oczu ogień życia. W kwietniu 1826 roku, choroba pozbawiła go reszty sił i przykuła do łoża. Zofia Rucińska czuwała nad niem, i widziała jak życie z dniem każdym przygasa. Malczeski mieszkał wtedy przy Ulicy Elektoralnej pod Nr. 796, na drugim piętrze. Wszystkie fundusze jakie miał, już wyczerpał: zadłużył się za komorne i w aptece za lekarstwa. W ostatnich chwilach był nadzwyczaj pobożny: ciągle się modlił; od rozbudzenia ze snu i dopóki mógł, czytywał książki do modlitwy. To wzniesienie myśli do Boga. było ulgą w jego boleściach. Wiosna była ciepła i w całym rozwiciu zieloności i woni, zatęsknił do odetchnienia świeżym powietrzem choć w ogrodzie — ale niemiał siły potemu.

Rano 2 Maja skończył cierpienia swoje. Zofia Rucińska opuściła natychmiast po zgonie Malczeskiego to smutne mieszkanie, i pożegnała raz ostatni nieszczęśliwego wieszcza przy dole grobowym: służący Tomasz Świerzbiński, tegoż dnia pozostawił innym staranie o zwłokach swego niegdyś pana. — Sąd pokoju Powiatu i Miasta Warszawy Wydziału 2 Oddziału Spornego tegoż dnia 2 Maja opieczętował pozostałe rzeczy zostawując tylko ubiór potrzebny do pogrzebu nieboszczyka... Dnia 17 Lipca tegoż roku, Jan Felix Wilski, Rejent Kancellaryi ziemiańskiej, takie ogłoszenie umieścił w Kurjerze Warszawskim:

"Po Antonim Malczeskim pozostałość przy Ulicy Elektoralnej pod Nr. 796, w miejscu otwarcia spadku, znajdująca się d. 27 Lipca r. b. od godziny 4 po południu, w największej części z szaf, stolików, kanap i krzeseł, tudzież nieco z garderoby, porcelany fajansu i szkła składająca się, z upoważnienia JW. Prezesa Trybunału Cywilnego pierwszej Instancyi Województwa Mazowieckiego, przez publiczną licytację sprzedawaną bedzie, o czem chęć kupna mających, zawiadamia się."

Z tej sprzedaży nie pokryto długów za komorne i w aptece.

Kiedy ogłosił Malczeski swoją powieść Marja, już w ówczas żarliwa wrzała walka między klassykami i romantykami. Wtedy poważne literackie pismo Biblioteka Polska, zwróciła uwagę swoją na ten utwór. Obszerny rozbiór Maryi zaczyna od takiego wstępu:

"Powieść ta wierszem napisana, z wielu względów zasługuje na uwagę, już to jako utwór oryginalny i pierwsze dzieło autora, któremu talentu odmówić niemożna, już to, że zdaje się należeć do szkoły romantycznej, już nareszcie dla samychże błędów, których wykazanie i zastanowienie się nad, ich przyczyną, posłuży nam na poparcie zasad, jakich zawsze, w obecnej że tak powiem walce, między klassykami i romantykami, trzymać się będziemy."

Po daniu treści i piękniejszych ustępów bardzo szczupłych, i nie zupełnie trafnie wybranych, tak dalej Redaktor biblioteki polskiej, swoją krytykę prowadzi:

"W ciągu czytania tej powieści mnóstwo zapytań nasuwa się czytelnikom, dla czego pan Wojewoda niechciał pozwolić na związek Syna? W jakim zamiarze potem się skłonił i wysłał go na wojnę z tatarami ? Co za jedno było to pacholę? Co znaczą, te maski, i od kogo wysłane'? Dla czego one utopiły Maryę? Jakim sposobem znaleziono ją, potem na łożu ? Co się stało z Wacławem i pacholęciem i t. d. Odgadnie nareszcie czytelnik, że Wojewoda postanowiwszy Maryą zgubić pozorną, zgodą, wyprowadził Miecznika przeciw tatarom, a sam użył tej chwili do nasłania zbójców w dom iego, i to jest zawiązek całej powieści. Autor oczewiście chciał naśladować Byrona, którego bohatyrowie; jako to: Korsarz, Lara i t. d., niewiedzieć co są. za jedni, gdzie się podziewają. Widziemy obraz kilku chwil ich życia, a z resztą zostajemy w niepewności. Lecz niełatwo jest naśladować utwory, którym wielki pisarz nadaje piętno swego geniuszu i pojmowania rzeczy: powiem więcej, że takie naśladownictwo jest niepodobnem a nawet szkodliwem — Korsarz i Lara przestępują w części prawidła z natury rzeczy wywiedzione, a które wymagają, aby każde zdarzenie wystawić jasno, porządnie, wykazać mu sprężyny działania, czy to przyrodzone, czy nadprzyrodzone, albo tak rzecz swoję ułożyć, aby czytelnik bez mozołu odgadnął: aby rozstrzygnąć nareszcie los osób działających. Jednakże w tej chwili, w której Byron bohatyrów swoich stawia przed oczy czytelnika, wypadki dokładnie wiążą się z sobą, i widziemy tę nić, która autorowi w jego pracy przewodniczyła: a chociaż początek bytu, albo los bohatyrów poematu pozostaje dla nas nierozwiązanym, lecz ich charakter silnie skreślony i odrębną cechę mający, obudza w nas zajęcie się ich dolą. W Maryi zaś P. Malczeskiego, czytelnik nieustannie musi zgadywać. Co są za jedne działujące osoby, zkąd się wzięły, gdzie się podziały, dla czego to i to uczyniły ? tak że ustawiczne to domyślanie się, trudzi umysł, i niedozwala mu wcale zająć się losem głównych osób. Trudno nam jest ocenić trafność i piękność myśli, gdy nieznamy nazwiska ani położenia tych, którzy je wyrażają. I wiele miejsc w tej powieści więcejby przemówiły do serca czytelnika, gdyby jej układ był jaśniejszy. Przedmiot Maryi, tak jest prosty, jej treść wolna od wszelkich ustępów, że ją w kilku wierszach zamknąć można. Autor, tworząc z tej rzeczy poema, tysiąc czterysta kilkudziesiąt wierszy wynoszące i w jak najszczuplejszym zasadzając się zakresie, powinien był ją ozdobić wysoką pięknością stylu, świeżością obrazów, wzniosłością myśli i mocnem oddaniem uczuć. Jeżeli jaki utwór poetycki te zalety posiada, wtenczas niepotrzebuje zawiłości intrygi i mnogości zdarzeń, owszem, sama prostota układu, jego wartość pomnaża. Marya nie jest zupełnie pozbawiona tych wdzięków. Wyjątki przytoczone w zarysie, odznaczają się prócz niektórych uchybień i pięknością wiersza i myśli, a nawet przypominają nam styl naszych dawnych pisarzy, jego prostotę i wdzięki, której przywrócenie do poezyi byłoby znakomitą zasługą. Lecz wyznać powinniśmy, że w ogóle, stylu Maryi pochwalić niepodobno. Przytoczyliśmy najprzód piękniejsze miejsca, aby autorowi oddać sprawiedliwość i czytelników nie odstręczać. Wymieniamy teraz małą część z wielu wyrażeń, rażącach niewłaściwością, gminnością lub przesadą"*******.

Opuszczamy wyliczenie tych gminności, przesady i niewłaściwości, a przywiedzieni zakończenie samo tej pomienionej krytyki.

"Zadziwi zapewne czytelników taka nierówność stylu, że obok myśli pięknym wierszem oddanych, podobne uchybienia miejsca mieć mogą. — Pierwsze są. oznaką, talentu, drugie niewykształconego smaku, lub też może są skutkiem źle zrozumianego wyobrażenia o rodzaju romantycznej poezyi. Albowiem unika ona wykwintności lubi nawet pewien rodzaj prostoty, lecz nie przypuszcza gminności i ciągłego zaniedbania, lubi swoje utwory tajemną zasłoną pokrywać, lecz nieidzie z tąd, aby całe poema było ciągłą i mordującą zagadką. Tak więc Marya pomimo wszystkich błędów swoich wskazuje nam, że jej autor może powiększyć szczupłe grono naszych oryginalnych pisarzy: jeżeli przy zdolnościach, jakie posiada, ukształci swój gust i sprostuje pojęcie swoje poezyi, z którego jak nam się zdaje wyniknęły po większej części wady jego utworu."********

Rozbiór ten ogłoszony czytał Malczeski: nietaił przed przyjaciołmi swemi, że go żywo dotknęło takie pobieżne ocenienie powieści, której wyższą wartość sam poczuwał. W pierwszym uczuciu goryczy, chciał odpisać, ale ochłonąwszy, skruszył pióro na zawsze. — Zwątpienie we własne siły, ogarnęło jego duszę.

W cztery niespełna lat po zgonie Malczeskiego, współredaktor dawnego dziennika Warszawskiego, a jeden z najznakomitszych krytyków naszych, w gazecie polskiej w obszernym rozbiorze uczcił pamięć wielkiego poety, i całą wartość jego powieści wykazał.

"Smutna powieść jego (mówi) jak dumy i śpiewy tego kraju, gdzie się urodził: ofiara nieumiejętnej krytyki, co ja przed kilku laty na zapomnienie skazała. Publiczność polska niezna Maryi Malczeskiego — nie we wszystkich ręku znajduje się to poema. Nierozkupiono małej liczby odbitych exemplarzy. Przykład nieprawdy rencenzentów, godny pamięci. Marya Malczeskiego jest jednym z najśliczniejszych i największych utworów tegoczesnej literatury polskiej, mimo wielu niepoprawnych wierszy, i twardego, jak się niektórym zdaje wysłowienia, jakie ja przynajmniej mojem zdaniem, za zaletę poczytuję. " —

O cenę tego poematu szczegółowo znajdą czytelnicy we właściwym dziele; przywiodę więc tylko jej zakończenie.

"Niemasz dzieła w dzisiejszej (r. 1829 — 30.) poetyckiej literaturze polskiej, któreby tę powieść Malczeskiego przechodziło bądź wielkością układu, bądź ustawicznością ducha, bądź nakoniec umiejętną, szykowną, zręcznością prawdziwie artystoczeskiej expozycyi. Nieliczny był poczet osób, składających żałobny orszak na pogrzebie Malczeskiego. Niemówiono wtenczas: " Umarł wielki poeta!" Przyjaciele żałowali tylko przyjaciela, geniusz przemknął się nieznany, jak cień bez szelestu! Połóżmy mu teraz na ustroniu kamień z skromnym napisem:

"Autorowi Maryi. " —

Obudzenie pamięci Malczeskiego i jego poematu, silne wywarło wrażenie na młode serca. Wykupiono wszystkie exemplarze pierwszego wydania — a sędziwy poeta i historyk, któremu nasz Wieszcz przypisał swój utwór, dopiero wtedy poznał się na jego wysokiej wartości. — Grono młodzieży poświęconej nauce, odszukało ślad mogiły

Malczeskiego, której nawet krzyż drewniany nicodznaczał, i zaczęli się krzątać około wystawienia mu pomnika, gdy zawichrzenia krajowe niedozwoliły tej myśli urzeczywistnić. Widziałem już rysunek gotowy do pomnika i napis jak go podał znakomity krytyk w tych tylko słowach: "Autorowi Maryi."

We dwadzieścia dziewięć lat stanął pomnik dopiero na Cmentarzu powązkowskim; lubo przedtem o spełnieniu tej myśli jeden z redaktorów pism naszych już się postarał.

Po wydaniu pierwszego zeszytu opisu Cmentarza Powązkowskiego, znaleźli się gorliwi wielbiciele zmarłego poety, którzy postanowili wystawić mu pomnik grobowy. Śmierć przypadkowa siostry przyrodniej Malczeskiego, Karoliny, przyspieszyła urzeczywistnienie tego zamiaru. W chwili bowiem, kiedy brała zeszyt Biblioteki Warszawskiej do ręku, w chęci przeczytania umieszczonego w nim życiorysu swego brata, nastąpiła na zapałkę, od której suknia zajęła

się płomieniem. W skutek oparzelizny mocnej, skończyła prędko cierpienia swoje. — Spoczywa na Cmentarzu powązkowskim, w końcu dzisiejszych katakumb — na jednej opartej tarczy o kolumnę od strony katakumb czytamy napis: " Autor owi Maryi: położył H. Skimborowiez, redaktor piśmiennictwa krajowego, " na drugiej: "Karolinie z Malczeskich Kulman, zmarłej w Warszawie, w dniu 3 Marca 1854 r. pokój jej duszy.*********". Nie tu wszakże spoczęły prochy naszego wieszcza; ale jakieśmy już wspomnieli, w tym małym obrębie ziemi, jaki zajmuje kilka sążni na starym Cmentarzu Powązkowskim, pomiędzy początkiem pierwiastkowych katakumb, a pomnikiem i grobowcem Szymanowskich Korwinów, co tę ziemie darowali miastu Warszawie na Cmentarz**********.

Do dwudziestu już jest wydań Maryi. Z nich na szczególną wzmiankę zasługują: wydanie w Londynie, nową a dziwaczną pisownią polską: Wydanie Augusta Bielowskiego we Lwowie 1843 roku, jako najzupełniejsze, bo nietylko że zawiera nieznane ułomki Malczeskiego, ale i dziejowe pomniki objaśniające przedmiot samej powieści. Życiorys samego poety jest niedokładny i pełen błędów: ale nie wina w tem wydawcy: nieimając innych musiał się oprzeć na niepewnych wieściach, i przekrzywionych podaniach***********. Wspomnieć tu należy o wydaniu illustrowanym B. W. Wolffa, w którym niezgrabnego rysunku drzeworyty, nieodpowiedziały wartości, poematu.

* Z Autografu.

** Później jenerałem zmarłym r. 1831 na cholerę.

*** Fr. Skibicki przyjaciel Malczeskiego dodaje szczegóły o tym pojedynku o których Józef hr. Załuski mówiący tu o nim, niewspomina. Po wyzwaniu niezaraz się mieli pojedynkować, ale ponieważ mieli role w sztuce na teatr amatorski, mieszkali ciągle z sobą i po odegraniu sztuki strzelali się. Ten pojedynek wszelako niezmienił stosunków między niemi szczerej przyjaźni.

**** Zobacz biblioteką polską w Sanoku 1855 r. wy. daną, gdzie przy przedruku jest ogłoszony list Józefa hr. Załuskiego brata księżny Lubomirskiej.

***** "Tak trzy lata trwało (pisze sama pani Zofia Rucińska w liście swoim) i działanie magnetyzmu odbywało się zawsze pod okiem rnęża i nakoniec związek tej niepojętej mocy zrzędził konieczność rozwodu, który już był na skończeniu, kiedy Malczeski umarł. Maż mój na tę bolesną rozłączenia się naszego konieczność, zezwolił. Ta to jest jedyna przyczyna żadna inna, że ja z Antonim Malczeskim przez sześć lat byłam razem. Bóg tylko jeden zniszczył to, co niebyło z jego wolą." (Zobacz Cmentarz Powązkowski. T. I, stron. 43. )

****** Zobacz Biblioteką Polską w Sanoku wydaną 1855 r. na czele przedruku poematu Marya.

******* Do tych wyrażeń liczy recenzent między innemi następne:

A na ich bystrych oczach siedziało zwycięztwo

A na ich serc opoce, kwitły wierność, męstwo.

Słońce świeci z kosa. (zamiast z ukosa)

Kozak swe członki wędził na stepowym wietrze.

Han tatarów targa kłaczystą brodę, gębę krzykiem rozdziawia.

Dla nich gwar małych ptasząt w żywej słodkiej nucie,

Co z mokrych rosą dziobków wyrywa uczucie, i t. d. "

******** Biblioteka Polska. Pamiętnik umiejętnościom historyi literaturze i rzeczom krajowym poświęcony. Tom IV. Warszawa 1825. Str. 76 — 85.

********* Jak się w tym pomnika zespoliło imię wielkiego poety, z redaktorem dawnego już pisma, musiemy objaśnić. H. Skimborowicz, wiedząc że Malczeski niema pomnika, kazał kamień z napisem powyższym przygotować, ale różne przeszkody, niezawisłe od jego woli, niedozwoliły mu do położenia go na Cmentarzu Powązkowskim. Obecnie, po usunięciu tych zawad, po nagłej śmierci siostry poety, na miejscu spoczynku jej zwłok, i dawny a gotowy zachowano napis. —

********** U proga pieczar kilka kroków na lewo, leżą jego kości. J. W. Z.. nadwiślanin. Pamiętnik literaturze poświęcony. 1841 r. T. 1, str. 123.

*********** Antoni Malczeski, jego żywot i pisma ozdobione portretem (fałszywym) wydal August Bielowski. Lwów, 1843. — Do załączonych tu małych utworów prozą i wierszem Autora Maryi, policzyć należy jeszcze czworowiersz i odę do wojny większego rozmiaru, ogłoszone w Cmentarzu Powązkowskim, w tomie I. Są to próbki pióra, jeszcze pod wpływem francuszczyzny. Ani w nich śladu zdolności wielkiego poety,

DROBNE PISMA

Antoniego Malczeskiego.

PODRÓŻ na górę białą (Mont-blanc), Opisana w liście do profesora Picteta*

Genewa, w Sierpniu, 1818.

Chcesz mieć Waćpan opis mojej podróży do Szamuni; ożywiony miłością swego kraju, i śledząc gorliwie wszystko, co tylko może być pożytecznym dla ludzi, ciekawy jesteś szczegółów mojej drogi; ponieważ sądzisz, że i drobne nawet rzeczy niekiedy interesować mogą, powinienem więc zadość uczynić woli jego, i wziąść się do pisania w języku, który nie jest moim rodowitym. Dziwiłem się jak wszyscy wyniosłym górom i roskosznym dolinom ojczyzny Waćpana; lecz brzegi genewskiego jeziora nadewszystko mi się podobały, przypatrywałem się z tamtąd lodowatym wierzchołkom gór szamuńskich i ubolewałem, gdym przy zachodzie słońca nie mógł już ich widzieć, lub gdy obłoki skrywały ich wierzchołki przed moim wzrokiem; nakoniec podczas pięknego jednego wieczora w lipcu, tak mię wspaniały widok góry-białej zachwycił, żem postanowił przypatrzeć się jej zbliska. Niebędę opisywał waćpanu podróży mojej z Genewy do Szamuni, sama tylko góra-biała, zajmowała moją uwagę, i pałałem niecierpliwością wstąpienia na jej wierzchołek. W Salenches, gdziem pierwszą noc przepędził, chciałem zasięgnąć wiadomości, lecz mi ją dano w sposób bardzo niepochlebny mojemu zamiarowi: wystawiano mi nieskończone trudności, powiadano o ogromnych rozpadlinach, które się niewiadomo jakim potworzyły sposobem; wreszcie, że niepodobna już było zbliżyć się do góry-białej, i śmiano się, gdym powiedział, że chcę wejść na jej wierzchołek. Nazajutrz nowe nieszczęście, niebo się zachmurzyło, i powiadano mi o deszczu w ten sposób, jakoby mię z honorem miał wyprowadzić z tak niebespiecznego przedsięwzięcia. Przybyłem więc do Szamuni z niewielką nadzieją osiągnienia celu mojej podróży, lecz przewodnicy umniejszyli mi natychmiast wyobrażenia o tych straszliwych rozpadlinach. Poszliśmy nieco po lodach, lecz w krotce powiedziano mi o górze stertą południową (l'aiguilledu-midi) zwanej, na której nikt jeszcze nie był. Chodziło więc o odkrycie nowej pomiędzy górami doliny, a przynajmniej nowego przechodu; zapomniałem już o górze-białej, a cały pałałem chęcią zwiedzenia tej sterty. Nie chciałem jednak porzucić dla niej góry, która niejako jest wszystkich innych królową, i dla pogodzenia mych chęci, zamierzyłem daleko rozciąglejszą drogę, to jest, przybywszy na stertę-południową, szukać z tamtąd przejścia na górę-białą, a z niej zwyczajną, powrócić drogą.

Poszedłem ku stercie-południowej w towarzystwie sześciu przewodników. Przebywszy wąwoz Montanvert i morze lodowe (Merde-glace) przyszliśmy do Tacul o godzinie siódmej wieczorem. Wiesz Waćpan, że ten nocleg nie jest bardzo wygodny: sąto skały otoczone lodami, w bliskości niewielkiego jeziora, które na noc znika. Zimno było dość wielkie: ciepłomierz Reaumura stał na 1 st. pod zero. Nazbierano prędko rośliny rododendron, która jeszcze rośnie na tych skałach, a naniecony wielki ogień wkrótce ogrzał i rozweselił naszą gromadkę. Po wieczerzy śmieliśmy się i rozmawiali; powiadano mi wiele dziwnych rzeczy o tych górach nakoniec przewodnicy moi układli się spać około ogniska, a mnie dano wygodniejsze miejsce na jednym, mniej niż inne, ostrym i chropawym kamieniu. Znajdowaliśmy się pod ogromnem urwiskiem skały, która wisiała nad nami, a za najmniejszym pdwiewem wiatru, dym okrywał nam twarze; to widowisko było dla mnie tak nowe, żem nie mógł spokojnie zostawać na miejscu; wdrapałem się na bryłę kamienia niedaleko z tamtąd leżącą. Xiężyc oświecał te pełne skał i lodów pustynie, ale nic oka zabawić, ani umysłu uspokoić niemogło; ludzie śpiący naokoło gasnącego już ognia, zdawali się być przychodniami do krainy śmierci, gdzie uledz mieli nieodzownemu losowi, którym wiszące nad głową bryły lodu i śniegu groziły. Zimno nakoniec spędziło mię z miejsca z któregom się przypatrywał. Obudzili się ze snu przewodnicy, naniecono znowu ognia, i resztę nocy spędziliśmy na rozmowie. O godzinie czwartej rano gotowaliśmy się w dalszą drogę. Ciężkomierz, który wieczorem pokazywał 22 cale i dwie linie, rano spadł nieco; ciepłomierz stał na 4 st. (R. ) pod zero; dla bespieczeństwa powiązaliśmy się jedni do drugich powrozami, i poszliśmy dalej. Szliśmy naprzód brzegiem jeziora, które było znikło, widzieliśmy bowiem tylko nagie kamienie, które składały jego łożysko, i przebywszy rozpadliny będące na drodze do góry Col-du-Géant, weszliśmy na płaszczyznę utworzoną ze śniegu. Tam naradzaliśmy się którą drogą pójść nam należało; były przed nami trzy lodowate sterty, które nas na stertę południową wyprowadzić mogły. Sterta po prawej stronie będąca, zdawała się bardzo urwista i rozpadlin pełna, udaliśmy się więc na drugą, której pochyłość podnosiła się dosyć powoli, a umysł mój wyobrażeniami pięknych dolin, któreśmy znaleźść mieli, był całkiem zajęty. Lecz same tylko natrafialiśmy przepaści. Znużeni wielkim trudem, i przebywszy dość znaczne niebezpieczeństwa, ujrzeliśmy nakoniec południową stertę, i o godzinie czwartej po południu weszliśmy na jej wierzchołek. Góra ta ze strony Szamuni przedstawia dwie skały, przedzielone bry-łą ziemi, okrytą śniegiem. Weszliśmy na niższą z tych skałę, i nawet na bryłę okrytą, śniegiem, albowiem druga skała jest niedostępna, i podzielona na wiele ostrych wierzchołków; poznaliśmy nakoniec, że ztąd żadnąmiarą na górę-białą dostać się niemożna. Widok z tej skały jest bardzo rozległy; widać tu przez grzbiet góry Col-du-Géant wielką część Lombardii, i te piękne Włochy, które dając się widzieć z poza wierzchołków gór lodem pokrytych, zdawały się przypominać roskoszne elizejskie pola, które imaginacja starożytna za smutnemi widziała grobami. Ponieważ bespiecznie aż na zachodnim kraju tej skały stanąć można było, postrzegliśmy z tamtąd przeorstwo szamuńskie, lecz obłok część doliny przed nami zakrywał. Że zaś barometer uległ przypadkowi, niemogliśmy czynić żadnych postrzeżeń, i zaraz o powrocie poczęliśmy zamyślać. Było już późno, a koniecznie potrzeba było powrócić na noc do Tacul, ponieważ przemokli, znużeni i nie tak dobrze byliśmy odziani, żebyśmy noc na śniegu przepędzić mogli. Spuszczając się na powrót, ominęliśmy przykre przeprawy, które nas tyle kosztowały znoju, i wcale inną udaliśmy się stroną, idąc brzegiem stert lodem pokrytych, które nas przedzielały od góry-białej, a o godzinie dziesiątej dostaliśmy się na nasze kochane skały. Tam zaniechałem wszelkich uwag, i powróciłem szczęśliwie do Szamuni.

Oto więc podróż moja prawie skończona, bo co się tyczy zwiedzenia góry-bialej, o której mam mówić, droga moja była prawie taż sama, którą niegdyś przebywał p. de Saussure. W towarzystwie 11 przewodników poszedłem przez górę Lacôte zwaną; nocowaliśmy na skałach Grands-mulets, a nazajutrz 4 Sierpnia o gadzinie pół-dopierwszej wstąpiliśmy na wierzchołek. Barometer stał na 15 cali i 9 linij,** a ciepłomierz 3 st. (R. ) pod zero pokazywał. Czas był piękny. Ciekawym będąc, czyli żywość kolorów nie traciła nic w tak wielkiej wysokości, wziąłem był z sobą pryzma. Kazałem w Genewie odmalować jak najdokładniej kolory pryzmatu, lecz żadnej w nich niepostrzegłem różnicy, żywość kolorów była jednostajna.

Zostawaliśmy półtory godziny na wierzchołku góry, z której widok był zachwycający, i wyższy nad pojęcie. Świeżość drzew i dolin, śliczne zakręty jeziora mogą przyjemnie zachwycać oczy i umysł; ale zostając pośrodku tego nieporządnego gór tłumu, tych brył olbrzymich i niekształtnych, które z pośród śniegów i lodów widzieć się dają, patrzący mniema się być świadkiem stworzenia rzeczy, kiedy wszystko, cokolwiek ma cechę człowieka, znika, zaledwie postrzęp gać się dają lekkie miast ślady, które ręka przeznaczenia oznacza do wzniesienia na przyszłość, wszystko zdaje się zapowiadać tę wielką godzinę, i przerażony tą myślą wędrownik, skwapliwie schodzi na dół, żeby w ogromie wielkich przemian, które dziać się mają, pochłonienym nie został. Opuściliśmy wiec ten, jedyny w świecie widok, i około godziny szóstej wieczorem przybyliśmy do skał Grands-mulets. Radość którą nas pomyślny skutek wyprawy napełniał, wszystkiemu przyjemną i czarującą nadawała postać, a wejście na górę-białą zdawało się być igraszką, w porównaniu do smutnych i straszliwych przepraw na połuduiową-stertę. Nazajutrz pyszni z powodzenia naszego zeszliśmy na dolinę Szamuni. Znalazłem tam przyjaciela Waćpana, kapitana Bazylego Hali, pisarza bardzo ciekawej do Chin podróży, która niedawno na świat wyszła; ubolewał on bardzo, że niebył w naszem towarzystwie, ponieważ chciał także odwiedzieć górę-białą, i wymienił mi wiele ważnych postrzeżeń, które tam czynić zamierzał.

Otóż opisanie podróży przez Waćpana żądane. Ciekawość i pochlebna chęć dokonania tych rzeczy, które codzień dopełnienie można, zaprowadziła mię na wasze góry. Przyjemna ich pamięć, równie jak i zaszczytu poznania się z waćpanera, do którego one powodem mi były, na zawsze mi w umyśle wyrytą zostanie.

* Tłómaczenie Józefa Rejznera.

**Mamy powód mniemać że barometer niebył dobrze oczyszczony z powietrza, ponieważ prawie 4 linie niżej niż barometer Saussura na tejże wyniosłości pokazywał; kiedy barometer na dolinie był wyżej nad średnią swą wysokość.

POWIASTKI.

IFIGENIA. CZYLI SKUTKI NIEWIERNOŚCI.

Famam extendere factis,
Hoc virtutis opus.
Virgil

W lubej okolicy nad brzegiem bystrej wody, otoczonej z jednej strony górami, z drugiej najprzyjemniejszym widokiem na rozlegle doliny, leżał zamek, którego pozostałe zozwaliny przeszłą wspaniałość okazywały. Tenże był siedliskiem przodków pobożnego starca, żyjącego na szczęścia łonie, w gronie po matce osierociałyeh córek. Piękne dziewice, każdego oko na siebie ściągały, każdy szczęśliwym się być cenił, oglądając ich powaby. Dobrosław, hoży młodzieniec, mieszkający w pobliskiej okolicy, zajęty pięknością Ifigenii starszej córki Grzymisława, starał się o jej rękę, a ojciec przyobiecał onemuż po odebraniu tylko zezwolenia ze strony jego rodziców, i jeżeli się to tylko z wolą Ifigenii zgadzać będzie. Dobroslaw otrzymawszy od swego ojca zezwolenie, gdy i Ifigenia dała mu słowo, z radości się rozpływał. Lecz wołał go święty obowiązek do obrony kraju, kochankowie odwlekli ślubny związek, przysięgając sobie wzajemną wierność. — Dobrosław idzie piersią zasłaniać ojczyznę, bić się mężnie na polach Kirchholmu, powraca w krótkim czasie okryty bliznami i znakami odwagi na łono Ifigenii. Sądząc że z niecierpliwością oczekiwany, niestety! ozięble został przyjętym. O nieba! cóżto się stało? dla czegóż Ifigenia mną wzgardziła? nie raz pytał się sam siebie, a widząc niechęć ku niemu malującą się na twarzy Ifiigenii, postanowił nazajutrz opuścić zamek. Straciwszy noc bezsennie, przygotował się do odjazdu. Grzymisław widząc żegnającego się z nim Dobrosława. rzecze: "Czegoż tak spiesznie szanowny młodzieńcze opuszczasz moje mieszkanie?" Dobrosław niemogąc zataić ciężaru serca, odpowiedział oziębłość i niewierność Ifigenii. Nadaremnie starał się ten pobożny starzec nakłonić córkę, nadaremnie wszystko poświęcał, ażeby mu oddała rękę. Dobrosław odjechał pogrążony w żalu. Ifigenia, niewierna Ifigenia, z innym w ślubne weszła związki. Dobrosław widząc się być szkaradnie zdradzonym, szukał zemsty, szukał zręcznej okoliczności wypłacenia się za niewierność. Pewnego poranku, skoro się słońce tylko wzbiło do góry, jechał Dobrosław gęstwiną lasu, przez łąki, gaje i spotkał Władysława, męża Ifigenii. "Oto! rzekł sam do siebie, wybiła godzina pomszczenia się." W tej czarnej myśli wita Władysława, a przekładając mu polowanie na dopiero zbiegłego jelenia, w głąb lasu się z nim zapuszcza. Ujrzawszy się sam na sam z Władysławem, wyciąga skrycie zawsze przy sobie noszony puginał i śmiertelną zadaje mu ranę, a widząc go tarzającego się we krwi własnej, zawołał wściekły i donośnym głosem: "Tu Ifigenio masz pamiątkę twojej niewierności!" Sam zaś spieszy do zamku Ifiigeni, wpada do jej komnaty a ujrzawszy ją, rzecze: "Spiesz do pobliskiego lasu, niewierna Ifigenio! Tyś zraniła to serce (wskazując na swoje) a ja, twemu przebaczyć nie mogłem! Tam ujrzysz Władysława już nieżywego!" — "Już nieżywego?" jękła Ifigenia. — "Tak nieżywego (odpowie Dobrosław) a tyś Ifigenio jego i mojej śmierci przyczyną!" Domawiając te ostatnie słowa, topi żelazo w swojem łonie i ściele się u nóg jeszcze kochającej. Ifigenia ocuciwszy się jak gdyby ze snu, zawoła: "O Boże, cóż się to dzieje!" a po kilkakrotnem powtarzaniu przybywa Grzymisław; lecz zobaczywszy we krwi zbroczonego Dobrosława a przy nim swoją córkę, domyśla się wszystkiego. Ifigenia przyszedłszy do zmysłów żałuje popełnionej lekkomyślności, blaga ojca o przebaczenie i obiera klasztor na dozgonne pomieszkanie. "Patrz Eulalio! (rzekł do drugiej córki starzec) widzisz twoją siostrę, widzisz Dobrosława? są to skutki niewierności, są to skuski zdrady! wystrzegaj się onych, a mając przykład z własnej siostry twojej, bierz za naukę być zawsze cnotliwą. " Władysława znaleziono i pogrzebiono z Dobrosławem pod jednym kamieniem na którym wyryto: "Tak się niewierność wypłaca. " Eulalia wziąwszy na siebie obowiązek małżeński, była pociechą starca, cnotliwą żoną, matką dla dzieci. Grzymisław żyjąc po tem smutnem zdarzeniu lat siedm, zakończył życie na łonie religii.

Młodzieńce i córki naszego wieku! idźcie przykładem Eulalii, wstępujcie w jej piękne ślady; a brzydźcie się postępkiem Ifigenii. niewiernej Ifigenii!

ATENAIS.

Atenais córka Leontiasa sławnego filozofa w Atenach, urodzona była w roku 400 po narodzeniu Chrystusa. Ojciec jej łożył wiele starania do ukształcenia wrodzonego talentu córki, która znacznie w naukach postępowała. Co ją przywiodło do Konstantynopola, jakim sposobem na tron wstąpiła? tę nam dzieje zachowały wiadomość.

Cesarz Teodoziusz młodszy, chcąc w ślubne wstępować związki? miał zwyczaj naradzać się często w tym względzie, ze swoją siostrą Pulcherią Augusta. Pulcheria pragnąc uszczęśliwienia brata, przedsięwzięła wybrać z liczby panien pod jej opieką zostających cnotliwą i piękną osobę, któraby zupełnie odpowiadała oczekiwaniu brata.

Teodoziusz mawiał Pulcherii, że go jedynie taka piękność, i taka tylko cnota uszczęśliwić może, której żadna inna wyrównać nie zdoła, i dla tego gotów się nawet z kobietą niskiego stanu ożenić.

W tym właśnie czasie Atenais ozdobiona talentem i wdziękami nadobnej Wenery, przybyła do Konstantynopola, a to z następujących powodów. Ojciec jej umierając, wyrzekł do niej temi słowy ostatnią swoję wolę: "Atenais, kochana córko, tobie zostawiam tylko sto czerwonych złotych, gdyż twoja piękność, nieporównana cnota i rzadki talent, na najwyższy stopień szczęśliwości wynieść cię mogą." Piękna widząc się skrzywdzoną, udała się do swoich dwóch braci, którzy cały majątek odziedziczyli, aby za wyrządzoną sobie przez ojca niesprawiedliwość w podziale majątku, chociaż po części wynagrodzić mogli. Lecz serca skamieniałe nie wysłuchały jej prośby; a gdy Atenais coraz bardziej nalegała o oddanie spadającej na siebie części, tak dalece surowo z nią sobie postąpili, że jej więcej do swojego domu niedali przystępu.

Nieszczęśliwa Atenais udała się do swej ciotki, tu była jej matką, i ze strony siostrzenicy podała do sądu skargę, o wyrządzoną krzywdę od braci, i aby zaś sprawie tej nadać zwrot prędszy, stawiła swą prośbę do Pulcherii, malując najżywszemi kolorami niegodziwość braci, a piękność, cnotę i wyniosłe talenta nieszczęśliwej.

Te pochwały uczyniły wielkie wrażenie na xiężniczce, która przekonawszy się o istocie, nie zanidbała dowiadywać się z ubocznych stron o moralności tej panienki, a zapewniwszy się o jej obyczajności, wzięła ją w grono panien, pod jej opieką zostających i przyrzekła mieć staranie względem wyrządzonej krzywdy.

Pulcheria przekonywając się coraz więcej, że Atenais przewyższa we wszystkiem towarzyszki swoje, że z nabytemi umiejętnościami i pięknością łączyła najdroższy skarb cnoty, nieodwlekała donieść swojemu bratu o tej zacnej panience, której rękę serce jego posiadać jest godne. Teodoziusz widząc spełnione życzenia swoje, rozpływa się z radości, a wierny swemu przedsięwzięciu, pojął piękną Eudoxię*.

Eudoxia nie zaniedbywała nauki, której się z młodości poświęciła. Wyszczególniała się najwięcej w literaturze greckiej i łacińskiej, niemniej w filozoficznych i arytmetycznych umiejętnościach. Opisywała wierszami zwycięztwo Teodoziusza nad Persami, tłomaczyła parafrazy pierwszych ośm xiąg pisma świętego, i historią męczenników Cypriana i Justyna.

Tak używała nieprzerwanego szczęścia aż do roku 445, w którym nieszczęśliwym przypadkiem ściągnęła zazdrość męża na siebie. Cesarz był jej dał jabłko nadzwyczajnej wielkości, ona go posłała Pauliniuszowi, którego dla talentów wielce lubiła. Pauliniusz nie wiedząc zkąd ten podarunek do jego rąk przyszedł, dał go cesarzowi, który wkrótce potem cesarzowę zapytał, co z tym owocem zrobiła? Atenais odpowiedziała, by nie wpaść w podejrzenie, że go zjadła, w tem pokazuje jej Teodoziusz jabłko, przy ujrzeniu którego wpadła wielkie pomieszanie i odeszła. Z tąd gdy tem większa urosła podejrzliwość, że z Pauliniuszem w ścisłej przyjaźni żyła, wyjechała do Jeruzalem; bawiąc tam lat kilka budowała kościoły i była matką ubogich. Przeprosiwszy się z mężem powróciła do Konstantynopola; po śmierci cesarza odwiedziła znowu palestynę, gdzie roku 460 umarła. Braciom nie wypłacała się wzajemnością, owszem starała się o ich dobro i wyniosła ich na najwyższe urzędy. Zamiast wyrzucać im srogie postępowanie z siostrą, mawiała jak izraelski Józef do swoich braci: "Gdybyście mnie nie byli przymusili opuścić moją ojczyznę, nie byłabym w Konstantynopolu i niemiałabym sposobności okazać miłości i przywiązania, które ku wam w sercu mem noszę."

* Takie jej dano imię na chrzcie.

PODRÓŻ.

Julia w szesnastej wiośnie wieku swego była zachwycającą jak bogini miłości, niewinną jak dziecię. Od tego wieku aż do lat czterdziestu stała się igrzyskiem cierpień i miłosnych roskoszy: zaślubiła męża, który, ją serdecnie kochał, i w tem owdowiała W trzydziestym ósmym roku żałobne po nim przywdziała szaty, i tak żyła rok cały; później zaś w cichym smutku: lecz ta to pora, na którą się każdy uskarża, a która jednak pocieszycielką wszystkich ludzi, a najszczególniej nieszczęśliwie kochających zostaje, otarła łzy z jej lica. Jednakże, mogą li w sercu miłością pałającem wyschnąć na zawsze strumienie łez lubych? Przyzwyczajonemu sercu do czarującego życia, spokojne życie zadość uczynić nie zdoła.

Julia była piękną, pomnażała wdzięki swoje strojem w próżnej nadziei zniewolić serca do siebie; lecz postrzegała to aż nadto jasno, że w każdem sercu nietrwałe tylko uczucia i nieprawdziwą wzbudzała miłość. Mniemała, że w jej wieku uciech jeszcze użyć wolno, jednakże nie w tej pochlebnej nadziei, jakoby miłość wlewać usiłowała, która konieczną Julii zdawała się być żądzą. Niemiły stan swego pożycia postanowiła spomnieniem przeszłości swojej cokolwiek uprzyjemnić; w tym celu przedsięwzięła podróż do K... x dawnej wioski swojego ojca, która po utracie rodziców jej, cudzem stała się dziedzictwem, gdzie najszczęśliwsze godziny miłości upłynęły. Nowi posiadacze tego spaniałego miejsca odjechali; Julią puściła się nazajutrz w przedsięwziętą drogę i z zachodem słońca stanęła na pożądanem miejscu. W lichej i ubogiej przenocowała karczmie, i ze wschodzącą jutrzenką udała się do pięknego ogrodu, który niegdyś należał jej ojcu. Tu pobiegła na brzeg mruczącego strumienia, otoczonego cienistemi drzewy, gdzie po pierwszy raz łudzący glos usłyszała miłości, lecz miasto spaniałych drzew zobaczyła ruiny, a mruczący potok zamienił się w bystrą, szumiącą rzekę. Tu westchnęła głęboko, zwróciła swe kroki ku kaplicy, gdzie Alfons swą miłość uroczystą stwierdził przysięgą, i na zwaliskach kaplicy stał nagrobek. Serce owdowiałej głęboko przy tym wzruszyło się widoku, łzy cisnęły się do oczu, sama zaś zrywając kwiatki rzucała je na pomnik, i odeszła pogrążona w smutku, do małej doliny, na której w pierwszych dniach swojego zamężcia szczęśliwe spędzała chwile Gdy jeszcze Julia dzieckiem była, mnóstwo drzew cienistych zdobiło tę dolinę, kwiaty oddychały wonią, trawa bujała, a ściśle spojone serca zastanawiały się nad dziełami stwórcy. Teraz zniknęły drzewa, powiędniały kwiaty, a trawę powarzyły słońca promienie. "Ach! rzekła" to tak powabne miejsce pustynią się stało. Oto jest obraz życia ludzkiego! Gdy czas uczucia miłości zniszczył, gdy w nas najsłodsza obumarła tęsknota, czemże jest natenczas życie nasze?"

Idąc dalej do brzozowego lasku, ujrzała na czterech słupach okrągłą kaplicę, na której te były słowa: "Poświęcona uciechom czterdziestoletnim." Julia zbliżyła się. lecz daremnie szukała między obrazami obrazu miłości. "Jeżeli miłość nie łączy się z ukontentowaniem (rzekła), któż może poświęcić się radości bez zarumienienia lica swego?"

Długo przedzierała się jeszcze przez gęste krzaki koło strumienia, a nareszcie ocknąwszy się z głębokiego zapomnienia, wyrzekła: "Pójdę wyszukać świątynię miłości, przecież może jeszcze nie zastanę zwalisk." Wkrótce stanęła na ulubionein miejscu. Ta świątynia stała między różami, wiosniana minęła już pora, już nie było pączków, róże odkwitły. a liście obleciały. Zbliżywszy się do statui Kupidyiia rzucił jej wiatr pod nogi gałąź tarniny, a z bliskiego drzewa spadło jej kilka zwiędłych listków na głowę. Ponuro spojrzała na różane krzaki,: podjęła tarninę, spojrzała i na drzewa s wiosnianej ogołocone ozdoby. "Jakaż nauka!" wyrzekła, usmutne listki! przypadkierr w moje dostałyście się ręce, użyję was. C miłości! wszystko w około twej świątyni oznacza, że wzgardzasz kwiatami jesieni, gdy czas kwitnący róży upłynie, wtenczas otaczają cię głogi. Bóg cię żegnaj!.. "

Julia odeszła spieszno, lecz zatrzymana gałązkami drzew laurowych, między któremi stał kościół Apolina, zastanowiła się nad ustawiczną ich zielonością i rzekła: "Was jesień nie zatrwoży!" Raptownie zabłysną w jej sercu promień boskiej nadziei, wbiegła do świątyni, i rzuciwszy się przed posąg Apolina w te odezwała się słowa: "Boże harmonii! twoim poświęcam się usługom twe wieńce nie więdnieją nigdy, jak róże jednakowe zostają w każdej porze"

Złożywszy Julia przed Apolinem przysięgę, opuściła świątynię z pogodną i wesołą twarzą. Powróciła do miejskiego pomieszkania, wierna swemu postanowieniu, wyszczególniała talent pięknemi sztukami, i to tak było jej miłem ukontentowaniem, jakiego jeszcze dotychczas niedoznawała.

Koniec wersji demonstracyjnej.

WIERSZE.

ODA DO WOJNY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO JULII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

UCINEK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DOKUMENTA

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISY I OBJAŚNIENIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej