Jan Majorkiewicz

PISMA POMNIEJSZE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

HISTORYI JEOGRAFII.

WSTĘP.

ROZDZIAŁ I.

DZIAŁ I

1. PERYOD MITYCZNY

2. PERYOD HISTORYCZNY.

3. PERYOD SYSTEMATYCZNY.

4. PERYOD JEOMETRYCZNY.

PISMA POMNIEJSZE

OGÓLNEGO ZBIORU PISM

Część Pierwsza.

Majorkiewicz Jan

HISTORYI JEOGRAFII.

WSTĘP.

Ale jak na drzewie, na jego pniu i gałęziach, co rok inne sa liście, tak na tych krajobrazach coraz to inne sa krajów, miast nazwiska, i odmienne granice, które nam niestateczność losów ludzkich okazują.

Nie masz widoku piękniejszego pod słońcem, jak człowiek rozwijający się podług swojego przeznaczenia na ziemi, która go otacza. Od zaspokojenia potrzeb fizycznych do najwznioślejszych polotów myśli i poświęceń woli, wszystkie działania człowieka składają się na sploty kwiecistego wieńca dla ludzkości, rozwijającej się na podstawie świata fizycznego, boską siłą ducha. Cudowna i czarująca harmonia odwiecznych ustaw przenika dzieła Stworzenia, w których każdy proszek, każda myśl, składają się na urzeczywistnienie tego, co odwiecznie było dla siebie i przez siebie środkiem i celem.

Człowiek z naturalnego popędu rozwijania się, dążył naprzód do zaspokojenia pierwszych potrzeb życia. Miał on w sobie maleńki świat, w którym świat wielki przeglądał się i odbijał, jak słońce w przezroczu kropelki rosy, i w tym świecie mógł panować udzielnie, samowładnie, twórczą, ulegając tylko koniecznemu wpływowi praw z wysoka mu danych. Z naturą zewnętrzną wiązały go potrzeby ciała, i tak spojony z nią nierozerwanym węzłem, rozpatrywał się w otaczających go przedmiotach. Jak liść z drzewa uroniony, co go wiatr z dalekich stron przyniesie, pada na wód płaszczyznę, i wzrusza ją, i rozchodzą się odeń kręgi, aż się połamią i rozbiją o brzegi, tak człowiek rzucony z nieznanej krainy na ziemię, zatacza kręgi wiadomości coraz większe, dopóki jego wiedza nie rozbije się o brzegi nieskończoności, która go zewsząd ogranicza.... a potem płynie unoszony falą życia, i jak listek to się podnosi, to zniża.

Starowieczne podania ludów i ślady, które w mętnej otchłani z upadłych wieków, bielą się niby obłoczki światła śród pierwotnego zamętu, skazują na południową stronę Azyi, jako na kolebkę religii, i piastunkę najdawniejszej oświaty rodu naszego. Tam pulchna i płodna ziemia rozkwitała bujnemi plony, i niemal bez pracy zaspokajała pierwsze potrzeby, a piękność nadobnych kształtów nieskażone uczucie. Uczucie to w stanie niewinności człowieka, nieowiane oddechem złej woli, promieniło się wiedzą, i rzucało na drogę życia tyle światła, ile do życia wtedy potrzeba go było. Kiedy się ród ludzki rozmnożył, potrzeby się rozwinęły, trzeba było szukać środków zaspokojenia tych nowych potrzeb, a ta konieczność stała się matką wynalazków. Człowiek, naprzód łowiec, rybak i pasterz, stal się nakoniec rolnikiem już wtedy, gdy zwierzęta, ryby, owoce, i rośliny, jakie sama wydawała rola, nie wystarczały dla wyżywienia rozmnożonych plemion. Od przed-historycznego stanu ludzi, rolnictwo stanowi przejście do towarzyskiego, bo tu się zaczynają przemysł, sztuki i nauki, rozszerza się handel i żegluga, a odkrycia i wynalazki gromadzą się jedne na drugie; z nauk najmocniej czuć się dawała potrzeba Astronomii, a jej doskonaleniu się i postępom sprzyjało piękne, czyste, jasne, niezbrudzone chmurką niepogody niebo Wschodu, rozpostarte jak strop niebieskiego namiotu, nad kolebką rodu naszego. I dziś jeszcze Arab w gorejących pod nogami piaskach, i pod ognistem niebem Jemenu, Maur w pustyniach Bille-dulgerid i Sennaaru, idą weselej z piosenką w nocy po tych górach piasku, które im zwaliły Orkany. Związki społeczne, stosunki wzajemne, powstawały w skutek wzajemnych potrzeb ludzi rozproszonych po szerokiej ziemi. Potrzeba uczyła ludzi rozpatrywać się i poznawać bliżej, dokładniej miejsca przez nich zamieszkałe, a wrodzona ciekawość rozszerzała to, co potrzeba zaczęła. Do podroży przez morza wód i morza piasków, konieczna była znajomość gwiazd, a miejscowe okoliczności powodowały i do zajęcia się innemi naukami np. Jeometryą w Egipcie, skrapianym przez Nil peryodycznie. Wiadomości były chlebem powszednim życia, bo stanowiły środek do utrzymania życia, były to narzędzia ułatwiające pracę, o ile się tyczyły życia fizycznego. Na równi z tego rodzaju wiadomościami powstawały i inne, odnoszące się do zaspokojenia niewidzialnych potrzeb ducha, rozwijających się razem z potrzebami fizycznemi; te potrzeby zaspakajali ludzie z podniosłem uczuciem (poeci), a potem wyłączna kasta kapłanów, pielęgnująca słodkie przeświadczenia ludu o istnieniu Boga, nieśmiertelności duszy i t. p. Bylito jedyni uczeni owych czasów, kiedy w symbolu uczucia, religii, tkwił pączek przyszłego rozwinięcia wiedzy; uczucia i woli. Religia obejmowała wtedy wszystkie potrzeby życia, a życie jestto bijący w górę wodotrysk, zkąd wypływa i wpływa z powrotem, żywa woda wszelkiej nauki i sztuki. Ze skażeniem życia idzie skażenie nauk, będących wyrobkiem części życia, bo z drzewa życia, pożywne soki krążą i rozpływają się po wszystkich gałęziach wiedzy. Ta prawda, nie tyle, i nie zawsze wydatna w pojedynczym człowieku, bije w oczy swoją jasnością w dziejach rodu naszego.

Dotąd na Wschodzie szeregi budowli świeckich i świątyń pokazują wysokie uczucie sztuki, i przemawiają do serc naszych tęskną nauką zamarłej przeszłości. Któż, chociaż lekko obeznany z historyą przeszłych wieków, obojętnie czyta opisy tych podziemnych grot np. rozpościerających się w okolicach starowiecznych Teb, w grzbiecie gór Libijskich? W Tebaidzie ściany tych odwiecznych grobowisk ludu i królów, zdobne płasko-rzeźbą, dziś jeszcze odznaczają się sztuką i wykończeniem, a malowidła al fresco pełne świeżości, wystawiają domowe życie Egipcyan, których ciała przechowały się w powijaku balsamów, jakby historyą pokazać nam chciała dzieci swoje, starsze od nas o lat trzy tysiące. Podobne do egipskich świątynie, kolosy, grobowce ciągnące się po Nubii, dowodzą którędy szła cywilizacya do Egiptu (1). Kiedy Egipt stracił niepodległość, panowie jego, Grecy, Rzymianie i Arabowie, wznosili wielkie budowy, ale ząb czasu ztarł je w proch, i wicher zniszczenia rozwiał po świecie dzieła zaborców. Tylko najdawniejsze pomniki na świadectwo pierworodnej wielkości świata do nas doszły, i nucąc pieśń żalu urągają się.... Dziś nam podróżni opisują wsie Luxor, Karnak i t. d. na niezmierzonej płaszczyźnie, gdzie się niegdyś wznosiło majestatyczne miasto, a dziś rozwaliny świątyń, obelisków, kolosów, katakumb z płasko-rzeźbą i malowidłami. Cóż dziś porównać z uderzającym ogromem, pałacem w Luxor, z wielkim dworcem ze słupów, stanowiących portyk dawnej wielkości, kiedy nas zapewniają podróżni, że ten pomnik najwspanialszy, wsparty na 300 kolumnach, budzi uczucie, jakiego nie zdoła odbić żaden opis w świecie? A cóż mówić o płodach olbrzymiej fantazyi ludów, o ich pagodach, wykutych nad ziemią i pod ziemią, w skałach i ze skał, zadziwiających śmiałością planu w świątyniach Salsetty i Elefantyny, w Mawalipuram i grotach Ellory? A jednak w tern odwiecznem siedlisku historyi do pewnego tylko stanowiska doszedł duch ludzki, doszedł tam tylko, dokąd go doprowadziła natura; pąk samowiedzy nie rozwinął świetnego kielicha w kwiecie życia; nieskończenie się rozwijającego. Zastygł duch ludzki po młodocianych wybuchach, jak zastyga lawa wulkanu, rozum się uwikłał i splątał w przepisy i formy skamieniałe, nieruchome na długo, i historya wschodu została w przestrzeni, jak tych ludów młodzieńczych, nomadzkich, co nie mają za sobą przeszłości, o przyszłości nie myślą, a żyją tylko dniem dzisiejszym. Wielkie pomniki zgasłej wielkości tych ludów — dzieci, nie przytłumią ogromem ducha dzisiejszych pokoleń, wywołają tylko duch ludzki do walki, aby się dopominał o skarby doświadczenia z przeżytych wieków.

Grecy i Rzymianie przerobili w tkankę życia praktycznego ze świadomością te żywioły, które im wschód przekazał w dziedzinie; przerobili na to, aby je przekazać latoroślom rozkwitłym na niwie chrystyanizmu, pośród dymiących się zwalisk bałwochwalstwa. Młodzieńcze siły nowożytnych narodów i zgromadzone bogactwa doświadczonej, zgrzybiałej starożytności, urabiały (w tysiącletnim przeciągu wieków słusznie zwanych średniemi) z wrzącego roztworu i osadzały pokłady, słoje dzisiejszego społeczeństwa. W starożytności rozwijającej się z uznaniem (Grecy i Rzymianie), zwracano mianowicie uwagę na wszechstronne rozwijanie człowieka, którego pojedyncze władze, specyalnie rozwijane, prowadzą do zgubnej jednostronności. Ta zasada ma znaczenie historycznie-powszechne, bo jeszcze dziś odbija się w filologii (2). Brak rzeczowych (realnych) wiadomości w naukach, mało rozwiniętych w starożytności, rodził konieczność formalnego rozwijania władz, za pomocą subtelności dyalektycznych; dziś przy takiem bogactwie nauk fizyko-matematycznych i moralno-politycznych, każda nauka jest dyalektyką dla myśli, i niedorzecznością byłoby zapuszczać się w krainę zabujałości już na nic nieprzydatnych. Wszystkie nauki mają jednakie prawo obywatelstwa, bo wszystkie wypłynęły z potrzeb ducha ludzkiego, pierwszeństwo przed innemi mają te, co się najściślej wiążą z potrzebami ciągle rozwijającego się społeczeństwa, to jest: rozwijając władze dają zarazem wiadomości przydatne do życia (historya, nauki przyrodzone), Inne nauki są niemniej ważne, ale nie tyle konieczne, i dlatego stanowią przedmiot zajęcia, jakby wyłącznych kast, to jest specyalnych uczonych np. matematyka, języki starożytne. . . Rozwijając zdolności mógł człowiek w starożytności ogarnąć wszystkie materyały naukowości i był razem teologiem, filozofem, matematykiem, prawnikiem; dziś rzecz się ma inaczej, bo prace umysłowe rozłożone zostały na składowe części, a ten podział tyle przyniósł dla nauk korzyści, ile podział pracy materyalnej dla bogactwa narodów. Im więcej się doskonalić będą nauki, tern mniejszy zakres pojedynczemu człowiekowi dostępny będzie, ale co straci na obszerności, to na głębokości zyska; gruntowne poznanie jest wszystkiem, bo w perełce rosy przegląda się słońce, a w rozwiniętej gałęzi naukowości, krążą soki ożywiające cały organizm, całe drzewo nauki. Ograniczając się właściwem sobie kółkiem, możemy brać z tej domowej zagrody, czego nam potrzeba do życia, bo życie jest początkiem i końcem działania, a nauka środkiem.

Tak uważając rzeczy, łatwo się dopatrzyć stosunku nauki do życia. Wspomniałem, że Historya i Nauki przyrodzone są dziś treścią oświaty, i stać się powinny mieniem wszystkich, jakiekolwiek byłoby ich specyalne zajęcie. Tu zebrane na polu Historyi kwiaty, w kilku wiązkach ułożone, przedstawiam dla pożytku uczących się Historyi. Dzieje Jeografii, przedmiot suchy na pozór, mają w sobie jednak wiele zajęcia, bo opisują postępne poznawanie natury, a genialny wieszcz nasz powiedział:

Próżno cisnąć naturę, która żyje wszędzie,
Krzew żywy z twardych murów nawet się dobędzie,
Mur go wyżywi, on wdzięczny, liściami
Mur nieczujący obrami.

Kazimierz z Królówki.

(1) Patrz przypisy na końcu artykułu.

(2) Ob. Przegląd Warszawski. T. I. str. 47 — 49 z r. 1841.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1. PERYOD MITYCZNY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2. PERYOD HISTORYCZNY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3. PERYOD SYSTEMATYCZNY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4. PERYOD JEOMETRYCZNY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej