Eugenia Żmijewska

PŁOMYK

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

CZĘŚĆ  PIERWSZA

Krutohorby, 12 maja 1888 r.

2 czerwca

10 czerwca

12 czerwca

20 czerwca

3 lipca

7 lipca 1888 r.

25 lipca

5 sierpnia

10 września

20 września 1888 r.

1 listopada.

10 grudnia

11 grudnia.

12 grudnia.

10 kwietnia.

10 maja.

25 czerwca.

26 czerwca.

30 czerwca.

10 lipca

2 sierpnia.

15 sierpnia.

8 września.

8 października.

10 października.

13 października.

20 grudnia.

5 lutego.

12 lutego.

Marzec

2 marca.

7 marca.

10 marca.

15 marca.

25 marca.

30 marca.

3 kwietnia.

8 kwietnia.

10 kwietnia.

15 kwietnia.

18 kwietnia.

20 kwietnia.

22 kwietnia.

26 kwietnia.

29 kwietnia.

1 maja.

28 maja.

3 czerwca.

10 czerwca.

15 czerwca.

18 czerwca.

20 czerwca.

21 czerwca.

22 czerwca.

25 czerwca.

CZĘŚĆ DRUGA

Krutohorby, 12 lipca.

11 sierpnia.

18 sierpnia.

20 sierpnia.

24 sierpnia

26 sierpnia.

27 sierpnia.

30 sierpnia.

31 sierpnia.

3 września.

5 września.

7 września.

10 września.

Pokutyńce, 15 września.

15 października.

11 listopada.

20 grudnia.

25 grudnia.

28 grudnia.

10 stycznia.

18 kwietnia.

21 kwietnia.

12 maja.

30 maja.

13 czerwca.

16 czerwca.

19 czerwca.

24 czerwca.

30 czerwca.

2 lipca.

3 lipca.

6 lipca.

8 lipca.

9 lipca.

10 lipca.

15 lipca.

18 lipca.

18 lipca.

30 lipca.

11 sierpnia.

18 sierpnia.

1 września.

5 września.

10 września.

12 września.

26 września.

10 listopada.

5 grudnia.

20 maja.

2 sierpnia.

18 sierpnia.

30 sierpnia.

16 września.

20 września.

PŁOMYK

Z pamiętnika instytutki

Eugenia Żmijewska

ELIZIE ORZESZKOWEJ
w dowód czci i wdzięczności ten pamiętnik poświęcam

CZĘŚĆ  PIERWSZA

Krutohorby, 12 maja 1888 r.

Jadzia mówiła mi wczoraj, że pisze swój dziennik i że to bardzo przyjemnie. I ja chcę spróbować. Byle tylko nie wpadł w ręce mamy, bo miałabym okropną burę. Ja tu chcę pisać wszystko, co widzę i myślę, a tego dzieciom nie wolno. Mój Boże, czemu ja jestem dzieckiem! Tak bym chciała już być dorosłą, nosić długie suknie, mieć konkurentów, nikogo nie słuchać. Ale do tego jeszcze barda) daleko. Mam dopiero lat trzynaście, chociaż wyglądam na więcej. Niedawno mama musiała zdejmować obrączkę, żeby pokazać, Medy brała ślub, bo pan Julian mówił, że mam z pewnością lat piętnaście. Ja to słyszałam i okropnie się z tego ucieszyłam, ale było mi smutno, kiedy pan Julian wyczytał na obrączce, że mama wyszła za mąż w styczniu roku 1874, i powiedział, że ja nie mogę mieć lat piętnastu. No, mogłabym przecież mieć czternaście, bo tyle przeszło od ślubu rodziców, i pewna jestem, że mam przynajmniej czternaście, bo dlaczego jestem taka duża i skąd mi takie różne myśli do głowy przychodzą? A może mam i więcej? Przecież można mieć dzieci bez ślubu. Nawet wiem na pewno, choć mama myśli, że nie wiem. Kiedyś w nocy słyszałam okropny krzyk w garderobie — mama tam pobiegła.

Nazajutrz mnie, Józia i Elżunię odesłali z mademoiselledo Oksaniny, żebyśmy się pobawili z małymi Łabuskimi. Było dość wesoło (chociaż Zosia daleko głupsza ode mnie), a kiedy wróciliśmy do domu, to pokojówka, Nastusia, przy czesaniu powiedziała mi: —Czy panienka wie, co u nas było?

— Co takiego? — spytałam.

— Kiedy ja się boję, bo panienka jeszcze się wygada.

— Moja Nastusiu, słowo ci daję, że nie powiem nikomu!

— Niechże panienka pamięta. To okropna rzecz. Panna Ludwiczka miała dziecko!

— Ale jakże, moja Nastusiu?... Przecież ona nie ma męża.

— Phi, panienka jeszcze nic nie wie. Czasami można mieć dziecko bez męża.

— Jak mąż odjedzie?

— No, choćby tak.

— To może Ludwiczka nie była panną?

— Nie była.

— A dlaczego się nie przyznawała?

— Bo się bała naszej pani.

— A gdzie jej mąż?

— Nie wiem.

— A dziecko?

— I dziecka nie ma. Umarło. Pochowaliśmy w ogrodzie pod gruszą.

— Pokaż mi gdzie!

— Pokażę, ale panienka nikomu nie. powie. Dotrzymałam słowa. Milczę, ale często myślę o tym, co mi powiedziała Nastusia. Mama nie pozwala zadawać się ze służbą, ale ja to bardzo lubię.. bo można im wszystko mówić; za nic się nie gniewają i bardzo są dla mnie dobrzy. Jak mnie mama wyłaje, to biegnę zaraz albo do Nastusi, albo do niani, albo do Ludwiczki, a one mnie całują i pocieszają.

— Panienka to biedna — mówiła mi niedawno Ludwiczka — inne dzieci mogą biegać, a panienka ciągle nad książkami albo przy fortepianie. Pani pozwala pannie Olimpii robić, co jej się podoba z dziećmi. Ja jeszcze nie widziałam, żeby gdzie tak dzieciom było źle jak tutaj. Pan do niczego się nie wtrąca, a pani za wszystko się gniewa.

Oj, prawdę mówi Łudwiczka! Ja bym tego sama nie umiarkowała, bo dawniej zdawało mi się, że tak być powinno i że (wszędzie jest tak samo, ale teraz już wiem, że nie, i bardzo mi przykro. Ja mamę kocham, ale boję się jej okropnie. Ile razy mnie mama zawoła do siebie, zawsze dostanę burę. Czasem mi tak smutno, jak gdybym była w obcym domu. Żeby to już prędzej wyrosnąć! Moim marzeniem dojść przynajmniej do lat piętnastu, wyjść za mąż, robić, co mi się podoba.

Wtedy będę mogła chodzić sama, a nawet sama jeździć. Zdaje mi się czasami, że ja się tego nigdy nie doczekam. Nie chcę być dzieckiem, to nieznośna rzecz. Nie można mówić, co się myśli, o byle co gniewają się!

2 czerwca

Nie pisałam długo, bo przyjechali rodzice Julci i prosili mamę, żeby pozwoliła mnie zabrać na parę tygodni. Mama z początku nie chciała, mówiła, że będą mieli ze mną kłopot, bo jestem bardzo zła, ale nareszcie zgodziła się. Jak mi tam było dobrze! Czemu ja nie jestem siostrą Julci? Wolno nam było biegać, bawić się, mówić przy starszych. Nie tylko p. Woliński kocha żonę, ale i p. Wolińska męża. Całują się nawet i zawsze zgoda. Myślałam, że to tak tylko z początku, ale czekam jeden dzień, drugi, i nic. Nie wytrzymałam i pytam Julci:

— Powiedz mi, czy u was zawsze tak spokojnie?

— Zawsze.

— I twoja mama nigdy nie mówi ojcu, że nie chciała za niego wychodzić?

— Nie.

— I nigdy nie mdleje?

— Nigdy.

— A na ciebie często się gniewają?

— Raz jeden pamiętam, że się mama gniewała, kiedy byłam niegrzeczna dla lokaja.

Tutaj wszystko dziwne. Chociaż każą Julci być grzeczną dla służby, ale ona nie ucieka do garderoby, a gdy ma jakie zmartwienie, to nie mówi pannie służącej, tylko swojej mamie. To musi być bardzo przyjemnie. Ja się boję powiedzieć mamie, nawet gdy jestem chora.

10 czerwca

U nas było wielkie zamieszanie. Widzę, że jednak mamę bardzo kocham. Przedwczoraj budzą nas wszystko troje w nocy, żebyśmy poszli do mamy, bo taka chora, że umiera i chce się z nami pożegnać. Już od tygodnia leżała w łóżku. Wprowadzają nas. do pokoju. Mama leży bardzo blada, ojciec stoi nad łóżkiem ze skrzyżowanymi rękoma. Mama mówi głosem bardzo słabym:

— Pamiętajcie, dzieci, modlić się za moją duszę! Uczcie się dobrze. Niech Dola — to niby ja — stara się być lepszą. Będzie wam teraz źle na świecie. Pożałujecie matki, gdy dostaniecie macochę.

Mama spojrzała na papę i dodała:

— Ja wiem, że ty się ożenisz i to prędko. Dzieci pomarnieją. Daj mi słowo, że je oddasz poza dom. Niech się przynajmniej uczą.

Papa ciągle milczał, a mnie się serce krajało. Niech mama nie umiera, niech będzie dla mnie jeszcze sroższa, ale niech żyje!

Było mi okropnie ciężko. Uklękłam i zaczęłam odmawiać koronkę do Przemienienia Pańskiego. Modliłam się bardzo serdecznie. Wyprowadzili nas z pokoju. Przez całą już noc spać nie mogłam. Doktor przyjechał.  Powiedział, że to nerwy. Mama ciągle chora na nerwy. Kiedyś nawet, jak zasnęła po spłakaniu się, to jej się nie mogli dobudzić.

Bardzo mi dzisiaj smutno, a chwilami tak serce bije, jak by mi wyskakiwało i chciało uciekać. Ale dzięki Bogu, że mamie już lepiej i że macochy nie będzie. Gdybym się nie bała, tobym uklękła przy mamie, wzięła ją za szyję i ucałowała długo, bardzo długo i serdecznie. Ale może się rozgniewa? Nie śmiem.

12 czerwca

Mama już wstała, ale bardzo osłabiona i ma oczy strasznie podsiniałe. Zaraz to zobaczyłam i strach mnie ogarnął. Wymknęłam się do garderoby, żeby się wypłakać przed Ludwiczką.

— Niech panienka da pokój — mówiła — pani zdrowa jak ryba. Podmalowała sobie oazy, żeby pan żałował. To wszystko udawanie.

Rozgniewałam się na Ludwiczkę i wyszłam, ale teraz ciągle o tym myślę i przypatruję się mamie, a chwilami to mi się zdaje, że jej nie będę już nigdy żałowała i niczemu nie będę wierzyć. A może Ludwiczka skłamała? Ona bardzo mamy nie lubi. Za co? Przecież mama dla niej dobra, daje suknie, kapelusze. A wtedy, jak jęczała w nocy — kiedy to niby miała dziecko — to mama siedziała przy niej i spać się nie kładła.

20 czerwca

Nasza nauczycielka, panna Olimpia, coraz więcej się złości. Czasem wpada w taką pasję — nie wiadomo o co — że mnie szczypie i drapie, choć ja się dobrze uczę i hardo nie odpowiadam, bo okropnie się jej boję. Dlaczego inne dzieci są śmiałe i do nauczycielek, i do rodziców, a mnie przed wszystkimi strach?

3 lipca

Panna Olimpia wyjechała na wakacje, a mnie matka Julci zabrała na kilka tygodni do siebie.

Bardzo mi tu dobrze; pani Wolińska mnie lubi. Jakie to dziwne! Dotychczas nikt mnie nie lubił, zapewne dlatego, że jestem zła i egoistka. Zawsze mi to mówią w domu, ale pani Wolińska powiada, że ja wcale zła nie jestem. Okropnie mnie to cieszy, nie mogę uwierzyć ani z tą myślą się oswoić. Powtarzam sobie: „Ty jesteś dobra". To przyjemnie być dobrą i żeby ktoś kochał, pieścił. Ja czasem tak potrzebuję przytulić się, a nie mam do kogo... Szkoda, że dzieciom nie wolno mówić tego, co myślą, bo może byłoby im lżej na świecie. Mnie czasem tak ciężko, że staram się zapomnieć, kim jestem i gdzie jestem, i marzę sobie: jak to będzie, kiedy wyrosnę, kiedy będę mogła robić i mówić, co się podoba. Przed wyjazdem z Krutohorbów Ludwiczka dała mi śliczną książkę: „Romans bez miłości i miłość bez romansu", czytałam ją po kryjomu w taki sposób, że kładłam na pulpicie między nutami podczas egzercycji — niby grałam gamy, a doprawdy to czytałam. Cudowna, historia! Nie ma jak miłość! Ja bym oddała nie wiem co, żeby mnie kto pokochał i to prędko, i ciągle o tym marzę!

7 lipca 1888 r.

Ja bo doprawdy jestem dziwna, nie taka jak inne panienki. Me lubię bawić się, biegać, nogi mnie wciąż bolą i jestem zawsze smutna. Nie lubię podróży, książek dla młodzieży, tylko powieści, i to takie, gdzie się bardzo kochają.

Skąd mi się to wzięło? Ani mama, ani ojciec, ani nauczycielka o miłości nie mówią, ale nasłuchałam ja się od dzieciństwa o. różnych „romansach" od nianiek, od panien służących, od klucznicy. Kiedym była mała, to mi pozwalali z nimi przebywać, a potem przyjęli do mnie do mego brata, Józia, mademoiselleAlice. Ona opowiadała mi ciągle o swoich konkurentach w Paryżu: jak to jeden chciał się dla niej otruć, a drugi, hrabia i bardzo bogaty, chciał koniecznie żenić się z nią, ale że jego rodzina była przeciwna, więc mademoiselleAlice wyjechała z kraju.

I tutaj wszyscy w niej się kochali; opowiadała mi, pod sekretem, że ekonom pokazał jej swoje serce na migi i westchnął, a pisarz papy szepnął jej: amouri ukląkł przed nią. Ja bardzo zazdrościłam mademoisellei już wtedy zaczęłam myśleć o miłości i wyczekiwać, kiedy mnie będą kochali.

Po roku mama odprawiła mademoiselle— za co, nie wiem; słyszałam, że bardzo się na nią gniewała i kazała zaprząc konie i wywieźć ją zaraz; nie pozwoliła nam pożegnać się. Mała szkoda! Nie bardzo lubiłam mademoiselle, bo była niesprawiedliwa i wolała Józia. Chociaż ja lubię, żeby mnie całowali, a on nie, to ona ciągle go pieściła, a na mnie nie spojrzała. Opowiadała mi o swoich konkurentach, bo mówiła, że jestem plus intelligente que Jóźo, mais Jóźo a des si jolis yeux! On zawsze jej się z rąk wyrywał, kiedy go chciała całować.

Nieraz mnie brała zazdrość, bo mnie nikt nie całuje.

— Dola to mruk — mówiła o mnie panna Olimpia — co to za dziecko niemiłe, zawsze nadąsana, ponura, wygląda, jak gdyby trzy wsie podpaliła!

A mama jej przytakuje.

— Ta dziewczyna nikogo nie kocha, ma pociąg do złego towarzystwa, siedziałaby ciągle w garderobie.

Jestem bardzo zła, ale to nieprawda, żebym nikogo nie kochała. Owszem, kocham rodziców i rodzeństwo (panny Olimpii — nie), tylko wstydzę się im to okazać, a do garderoby uciekam, bo tam mi nikt nie mówi, że jestem nieznośny mruk, a staną niania to mnie czasem „przyhołubi" i popieści.

25 lipca

Mama z papą rozmawiali dziś w gabineciku i nie spostrzegli, że ja uczę się w drugim pokoju. Co mówili na początku, nie wiem, bo zaczęłam słuchać dopiero, gdy mnie doleciało znienawidzone imię mojej nauczycielki.

Papa mówił:

— Chciałem ci jeszcze zwrócić uwagę na jedno: panna Olimpia jest za sroga dla Doli; słyszę, jak przy lekcji muzyki krzyczy na nią i daje jej klapsy. Dziecko zahukane, stale wystraszone!... Ja bym był za zmianą systemu.

(Miałam ochotę rzucić się kochanemu ojcu na szyję)

— Mój drogi, uprzedzasz się do panny Olimpii — odpowiedziała mama — nie znajdziemy wykształceńszej osoby...

— I większej złośnicy! — dorzucił papa. — Ta zgorzkniała stara panna mści się na Doli za to,'że nie znalazł się dudek, który by ją zaprowadził do ołtarza!

Na tym urwała się rozmowa, bo przed ganek zajechali goście. Miałabym ochotę pobiec do papy i wycałować go, wyściskać że taki dobry; nawet nie myślałam, że tak mnie rozumie! Nie darmo mówią, że papa jest najrozumniejszy z całej okolicy — mówiła mi to Ludwiczka.

Mój drogi ojczulek! Teraz, gdy wiem, że on po mojej stronie, nie będzie mi tak smutno w domu. Ale ja chyba nie będę śmiała mu okazać, że go tak bardzo kocham i że jestem mu wdzięczna za taki sąd o „Olimpiadzie", bo zdziwiłby się, skąd ja o tym wiem — myślałby jeszcze, że podsłuchiwałam.

Jak to papa dobrze powiedział: „ona jest największa złośnica i zgorzkniała stara panna!" O! ja jej nie cierpię, ona buntuje przeciwko mnie mamę. Wiem... Żebyż to znalazł się taki dudek, jak papa mówił....

Ale nie, choć mam bujną wyobraźnię, nie mogę sobie wystawić panny Olimpii w sukni ślubnej z welonem na tej twarzy, która jest podobna do pomarańczy przyprószonej kurzem.

Może takim dudkiem będzie nasz rządca... teraz dopiero przypomniałam sobie, co mi mówiła Ludwiczka: że „panna Olimpia zawraca oczy do pana Łyskowskiego". Ludwiczka jej nie cierpi... bo zdaje mi się, że i ona... albo ja wiem? Kiedyś spotkałam ich w sieni od kredensu... była bardzo czerwona, a pan Łyskowski przewrócił stołek...

5 sierpnia

Co to dziwnego, że lubię siedzieć w garderobie; moja poczciwa niania tak mnie kocha i umie śpiewać śliczne dumki, a jak słucham, to ze mną dzieje się coś dziwnego... Ściska mię koło serca i chciałabym być tym orłem, który unosi się nad Podolem.

Bardzo kocham moje strony rodzinne i nigdzie nie byłoby mi dobrze, tylko tutaj, choć i tutaj mi smutno. Niania ma zawsze mówi, że ja będę bardzo szczęśliwa i że tylko patrzeć, jak wyjdę za mąż za ślicznego chłopca i będę mieszkała w pałacu.

— Dola stworzona na wielką panią — powiada — bo to i rozumna, i ładna, i dobrze urodzona, i będzie miała posag.

O „wielkie państwo" mniejsza, ale męża, ślicznego chłopca, to bym chciała mieć jak najprędzej. Pamiętam bajkę o uśpionej królewnie, którą odszukał w zaczarowanym lesie królewicz. Często myślę o tej bajce i nieraz mi się zdaje, że ja śpię, a nie żyję, i że obudzę się dopiero, jak mnie taki królewicz odszuka. Nie wiem, czy inne panienki w moim wieku już myślą o miłości, bo nie śmiem pytać Julci, ale ja myślę bardzo dużo; to mi nawet przeszkadza w nauce, i w uwadze, a może dlatego także biegać nie lubię i nic nie jestem dziecinna.

Gdyby to mama wiedziała! Chowam dziennik pod posadzkę w naszym pokoju; jest tam jedna tafla, która odstaje, łatwo ją podnieść i kajet wsunąć.

10 września

Chorowałam bardzo ciężko, miałam szkarlatynę i zapalenie mózgu. Przez cztery tygodnie leżałam w łóżku, zupełnie osobno od tamtych dzieci. Mama była dla mnie taka dobra, taka dobra! Siadywała po nocach. Ona mnie przecież bardzo kocha i to nieprawda, co powiadała Ludwiczka, że najmniej z rodzeństwa, bo nawet Zuni nie mogłaby pilnować serdeczniej. Ja ją kocham nad życie i choćby była dla mnie potem sroga, nie zapomnę, że mnie doglądała. Chcę jej to nawet powiedzieć, ale nie wiem, czy się odważę.

Podobno było ze mną źle, stałam jedną nogą w grobie, jak powiada niania. Gdybym umarła, ubraliby trumnę w kwiaty, naokoło katafalku ustawiliby wszystkie doniczki z oranżerii. Byłoby ładnie i poetycznie. Rodzice płakaliby z pewnością, a może nawet dzieci. Żal mi prawie, że nie umarłam, ale cieszę się, że żyję, bo dorosnę, będę ładna i... kochana.

Coraz częściej o tym myślę. Bo też obija mi się nieraz o uszy: „Gdy Dola wyjdzie za mąż", „To dla Doli na wyprawę".

Mama chowa stare koronki, srebro, kupuje płótno sztukami., Już niedługo — dwa, trzy lata, i będę miała swojego własnego męża, jak mama, jak pand Wolińska. To dopiero będzie miło! Byle prędzej!

20 września 1888 r.

Dzięki Bogu! Panna Olimpia już u nas nie będzie, bo „sobie zanadto pozwala i rządzi się jak szara gęś" — powiada papa. Mnie odwiozą na pensję do Warszawy — na największą, zupełnie zamkniętą, bez przychodnich, w ślicznym pałacu z osobnym ogrodem, poza miastem. Jak mi ,też tam będzie? Czy lepiej niż w domu? Czy i tam będą srodzy?

1 listopada.

Jestem już od paru miesięcy w Instytucie Maryjskim. Tak tutaj inaczej, tak bardzo obco! W domu zdawało mi się zawsze, że manie nikt nie kocha, oprócz niani; ale teraz, gdy o domu pomyślę, to mi bardzo smutno i płakać się chce, i nieraz płaczę. Tutaj to już nikt nikogo nie kocha, my nawet nie nazywamy się po imieniu, tylko po nazwisku, i mamy numery jak dorożki. Ja mam Nr 218. Jest nas trzysta, klas siedem, najwyższa nazywa się pierwszą, na każdą klasę po dwie damy klasowe; nauczycielki i nauczyciele przychodzą z miasta, prawie wszyscy Rosjanie, i pani przełożona także Rosjanka, wdowa po generale; widujemy ją bardzo rzadko. Zdałam do klasy trzeciej, to jest licząc zwyczajnie, do piątej, a mogłabym i do szóstej, czyli do drugiej, gdyby nie język rosyjski. Musiałam się go uczyć na gwałt, ale podobno mam ogromne zdolności — tak mówi nauczycielka, która mnie przygotowywała, i to chyba prawda, bo łatwo mi dosyć przychodzi i mam niezłe stopnie.

Z koleżankami z początku była okropna bieda. Wszystkie „nowe" muszą przechodzić przez plagę dokuczania, a najdokuczliwsze są Rosjanki; mamy ich w klasie dwadzieścia pięć — na czterdzieści ogółem. Choć i Polki też nieznośne.

Przyczepiły się do mego nazwiska.

— Żalińska? A czego ci żal? — pytały.

— Może żałujesz papci, a może mamuśki? A żal ci lalki?

— Cóż znowu, już dawno myszy jej lalki zjadły!

To dziwna. Ja zawsze chciałam być starszą i cieszyłam się, że jestem duża, a tutaj mi wstyd, bo śmieją się z takich. My, duże, siedzimy w ostatnich ławkach jak osły. Największy szyk być małą i wyglądać dziecinnie w takiej wysokiej klasie. Ja już sobie nawet lat ujmuję — nigdy nie myślałam, że dojdę do tego. Dawniej chętnie bym ich sobie dodała — tylko u nas na Ukrainie wszyscy wiedzieli, ile mam naprawdę. Mówię, że zaczęłam czternasty, ale mi nikt nie wierzy.

Z początku, gdy mnie „wyrywali", było mi wstyd odpowiadać przed nauczycielem i czterdziestu pannami i ze strachu zapominałam całej lekcji. Dopiero ośmieliłam się podczas francuskiego. Nasz profesor, p. Dubois posłyszawszy mój akcent, zdziwił się i zapytał, czy byłam wychowana w Paryżu.

Po lekcji panny nazwały mnie „Paryżanką", ale spostrzegłam, że mi zazdroszczą i że nabrały dla mnie szacunku. Już mi nawet nie dokuczają, zwłaszcza po pewnej niedzieli, kiedy przyjechała do mnie moja wujenka, śliczna i bardzo szykowna, z Angielką i córeczką.

Przyjmujemy wizyty w ogromnej sali, zwanej rozmównicą. Stawiają ławki, jak w klasie, tylko bez pulpitów, i każda panna ma osobną dla siebie i dla swoich gości — to jest każda, którą odwiedzają, bo są i takie, o które nikt latami całymi nie zapyta. Biedaczki!

Otóż zeszłej niedzieli do mnie przyjechała wujenka, a kiedy szwajcar wywołał mnie z klasy i powiedział damie jej nazwisko, a panny posłyszały, że ja mam stosunki z „panią baronową D.", to wszystkie spojrzały na mnie inaczej. Na sali siedziała obok mnie Józia Dalska i widziałam, że zamiast mówić ze swoimi gośćmi, przysłuchuje się mojej rozmowie i przygląda się mojej ślicznej wujence, jej córeczce i Angielce.

— Nie wiedziałam, że twoi rodzice mają wieś — rzekła do mnie potem na spacerze. — Dlaczego nam nie mówiłaś?

— Bo to nic ciekawego. U nas w sąsiedztwie wszyscy mają wsie. A twoi rodzice nie?

Józia zarumieniła się.

— O, moi rodzice są bardzo bogaci, z pewnością bogatsi od twoich! — powiedziała takim tonem, jak gdybym ja chciała im ubliżać.

Dopiero potem inne koleżanki, które teraz są bardzo na mnie łaskawe, objaśniły mnie, że ojciec Józi jest kupcem i że ona tego się wstydzi, choć nie może ukryć, bo to firma znana całej Warszawie. Ile razy panny pokłócą się z nią, to ją pytają: po czemu funt pieprzu? Nic jej nie może wprowadzić w większą pasję.

Te panny są bardzo dziwne! Każda musi się czymś chwalić. Pędzińska opowiadała mi kiedyś, że u nich w domu wielkie bogactwo — wszystko aż się przelewa. W sieni stoją dwie kadzie pełne atramentu. Walicka mówi, że u nich podczas obiadu, nawet na codzień, lokaje chodzą w białych rękawiczkach, a jest ich tylu, że za każdym krzesłem stoi lokaj w liberii, choćby do stołu siadało najwięcej osób. Zauważyłam, że panny, których rodzice mieszkają na wsi, są z tego bardzo dumne, a takie, które mają rodziców w mieście, mówią, że ich rodzice szukają majątku do kupienia albo że tylko na zimę tu przyjeżdżają, a latem jadą do swoich dóbr. Jedna chwali się przed drugą, a żadna żadnej nie wierzy. Więc po co to wszystko? Ja milczę, bo co komu z tego przyjdzie, że moja matka była baronówną, nikt o tym tutaj nie wie. Kiedyś im powiem, jak mi będą znowu dokuczały. Żadnej z nich nie lubię, bo one nie są dobre, a już najwięcej zraziłam się do Metelskiej. Ona wstydzi się swojej matki, dlatego że ubrana skromnie, prawie ubogo, że przynosi jej nie ciastka i cukierki, jak inne panie swoim córkom, ale bułki z serem i serdelkami. Słyszałam, jak kiedyś mówiła: „Niech mama rzadziej przychodzi albo kupi sobie nowe okrycie, bo panny śmieją się ze mnie".

Byłam oburzoną. Ale to prawda: panny wyśmiewają zrudziałą szubkę pani Metelskiej. Mnie jej żal bardzo. Miałabym ochotę pocałować ją w rękę na złość tamtym.

Czego też te panny się nie wstydzą!... Kiedyś Bielska, która zna z domu Pętlicką, kłócąc się z nią, powiedziała, że jej młodsza siostrzyczka nie ma mamki, tylko się karmi flaszką, bo mamka za dużo kosztuje.

— To nieprawda! — krzyknęła Pętlicka. — Stać nas na mamkę, tylko doktor tak kazał. Lepiej mieć siostrzyczkę, która się karmi flaszką, jak taką, co ma na imię Petronela!

Bielska zaperzyła się.

— Kłamiesz, moja siostrzyczka nie Petronela!

— Właśnie że Petronela.

— Otóż nie, tylko Pelagia!

Odtąd panny nazywają Bielską — Petronela. I tok sobie wszystkie dokuczają. Ja trzymam się z daleka. Chodzę z Natalką Łatkiewicz. Jesteśmy obie wysokie, tłuste i obie marzymy o miłości.

10 grudnia

Nasza „dama", Wernerzyca, jest nikczemną podlizuiską! Przed panią przełożoną udaje wielką moskiewicę, choć jest luteranką i nawet po rosyjsku nie bardzo dobrze mówi. Tym więcej stara się popisać; mają u niej łaski tylko prawosławne, a jak Polka co „przeskrobie", to niech Pan Bóg broni! Wolałabym już mieć taką pannę Lenin, prawdziwą Moskiewkę, niż tą „podrabianą", choć i panna Lenin „ziółko". Póki byłam w domu, gdzie się ciągle mówiło po francusku lub po angielsku, nie bardzo dbałam o to, co polskie. Dopiero tutaj uczułam, że wstyd nie dbać, bo tu każą mi się wstydzić, że po rosyjsku nie umiem i mam okropny akcent. Jakże go nabrać w dwa miesiące! Ile razy profesor mnie „wyrwie", chciałabym wpaść pod ziemię, bo wiem, że i on, i cała klasa będzie „pękać" ze śmiechu, i to nie tylko Rosjanki, lecz i Polki. Raz naumyślnie dyktował wiersze i mnie potem wezwał, żebym mu pokazała swój kajet. Wstałam i odpowiedziałam: „Ja jeszcze nie napisała" — kładąc akcent na: pi. Aż szyby się izatazęsły, tak wszystkie panny buchnęły śmiechem, a profesor powiedział:

— Jeżeli wy jeszczo nie napisali, tak sadities.

Potem dopiero dowiedziałam się, że powinno się kłaść akcent na sa, a nie na pi, bo to znaczy zupełnie co innego. I profesor tak sobie ze mnie pozwolił żartować!

Gdyby nie ten przeklęty akcent i trudność wypowiedzenia się po rosyjsku, mogłabym być pierwszą uczennicą, bo wszystko rozumiem i prędko ogarniam. Co też przyszło rodzicom do głowy oddawać mnie tutaj, jak gdyby nie było pensji polskich! Ale mama kształciła się w Instytucie puławskim i wyobraża sobie, że od tego czasu nic się nie (zmieniło i że języków obcych lepiej uczą w Instytucie niż na pensji, bo są tu damy klasowe Francuzki i Niemki. Prawda, tylko one z nami nie rozmawiają, a choć niby przestrzegają, żeby panny między sobą mówiły dzień po niemiecku, dzień po francusku, to choćby kto tego słuchał, niewielika byłaby korzyść, bo w całej klasie, oprócz mnie, żadna dziesięciu zdań nie sklei. Mogłabym tak samo śmiać się z ich francuszczyzny, jak one z mojej ruszczyzny. Gdyby mama słyszała, jak mówią panny, jak Wemerzyca, odebrałaby mnie z pewnością. Czasem miałabym ochotę napisać, że mnie tu źle i obco, jak gdybym nie była w swoim kraju. Cóż, kiedyż wszystkie listy czytane są przez damy.

11 grudnia.

Wernenzyca przezwała mnie „gapą" za to, że mam zawsze usta otwarte. Cóż ja temu winna: nie mogę ust zamknąć, bo mam ciągły katar, więc mi oddychać trudno. Nauczycielka kaligrafii przezwała mnie kiedyś „otwartym kranem", a panny w śmiech. Nie tylko za ten katar mam się z pyszna, ale i za moje biedne rude włosy, i za brwi zrośnięte Żadna nie mówi o mnie inaczej, jak „półimperiał" albo „jednobrewka".

Znoszę cierpliwie, bo kłócić się nie lubię, czasem płaczę po kątach, ale jak mi raz Janowska powiedziała, że mam oczy zaspane, tego było już za wiele; zaperzyłam się okropnie i powiedziałam:

— Wszystko możecie mówić: że jestem ruda, że jestem „kluska" i „gapa" ale że oczy mam ładne, to wiem, i nie są zaspane, tylko rozmarzone!

Byłam taka zła, że aż się trzęsłam. Bo żeby też urągać moim oczom! Są śliczne — duże, siwe, z taką długą podkręconą rzęsą. Niania mówiła mi zawsze, że takich drugich nie ma na świecie. Poczciwa nianiusia! Smutno mi bez niej.

12 grudnia.

Nie wytrzymałam — musiałam powiedzieć, że moja -matka była baronówną, bo doprawdy, za dużo już osobie pozwalają te panny.

Wczoraj była niedziela i przyszła mnie odwiedzić ciotka Józia. Bardzo ją kocham, bo jest dla mnie serdeczna i nigdy nie mówi, że jestem zła; owszem, całuje mnie i przygarnia do siebie jak 'nikt. Ona jedna poznała, że lubię, gdy mnie pieszczą, a tylko nie śmiem narzucać się z czułościami. Ale ciocia Józia bardzo nieładna, trochę krzywa i uboga. Ta ciotusia, kuzynka mego ojca, ubiera się bardzo skromnie, bo nie ma na stroje. Przyszła do mnie w starym kapeluszu i nie w okryciu, tylko w tyftykowym szalu; ja nawet tego nie spostrzegłam, tak się ucieszyłam; ale siedziała niedaleko Madzia Wytrych i jak goście rozeszli się, zaczęła mnie przedrwiwać.

— Co to za „szalowa" dama była u ciebie? To pewno szewcowa z Podwala. Skąd ty masz takie obskurne znajomości? — mówiła. — Do mnie to przychodzą tylko panie w sukniach podszywanych jedwabiem.

— To nie żadna szewcowa, ale moja ciotka, i nazywa się nie Wytrych ani Zatrzask, tylko Jabłonowska — zawołałam — a od szewców nie powinnaś wymyślać, bo możesz co usłyszeć o mularzach!

Bo to Madzia zawsze się chwali, że jej przodkowie byli baronami, ale dziad przez skromność przestał się tytułować. Jej matka na biletach wizytowych wypisuje sobie „de Wytrych Wytrychowska". Madzia opowiada o majątkach ziemskich i kamienicach, ale Bzowska z pierwszej klasy dobrze ich zna i mówi, że stary Wytrych zrobił majątek na mularstwie. Ja to już dawno wiedziałam, ale nic nie mówiłam przecz delikatność, bo co ona temu winna, że nie jest szlachcianką. Tylko po co się chwali? Dopóki mnie nie zaczepiała, milczałam, ale nie pozwolę drwić z kochanej cioci Józi. Wytrych się zaperzyła i zawołała do mnie:

— Wielka pani ukraińska! Twój ojciec pewno z kozaków, takich, co to odrabiali pańszczyznę i dostawali batami.

A ja na to powiedziałam zupełnie spokojnie:

— Moi dziadkowie dawali baty mularczykom, a moja babka była prawdziwą baronówną, nie taką jak twoja, od wytrychów.

Cała klasa była po mojej stronie. Przezwały Madzię „baronówną od wytrychów". Nie żal mi jej. Po co się „stawiała"?

Kilka panien pytało mnie potem, czy moja matka była doprawdy baronówną, czy tylko tak mówiłam, żeby dokuczyć Wytrychównie? Zaklęłam się, że jak Bozię kocham, mówię prawdę. Nie wiem, czy uwierzyły, bo u nas wszystkie blagują. Anitosia mówiła, że jej rodzice mieszkają w pałacu; ale prawda wyjdzie zawsze na jaw jak szydło z worka. Po Wszystkich Świętych wstąpiła do nas „nowa" z tej samej okolicy i dowiedziałyśmy się, że p. Jawmont jest plenipotentem jakiegoś hrabiego, bawiącego stale za granicą, i mieszka w pałacu, ale nie swoim. Panny dokuczały jej okropnie. Jedna po drugiej przychodziły do niej i mówiły:

— I ja mieszkam w pałacu!

— I ja!

— I ja!

— Wszystkie mieszkały tutaj w pałacu, a tak samo nasz, jak tamten twój.

Że też te panny tak okropnie lubią dokuczać! Wszystko wyszperają. Wszystko wyśmieją. Tak mi tutaj obco. Żeby to mieć przyjaciółkę albo kogokolwiek do kochania. Każda kocha się— to w profesorze, to w damie klasowej, to w pannach z wyższych klas. Ja jeszcze nie, ale bardzo bym chciała.

10 kwietnia.

Mogę pisywać rzadko, bo nam „następują na pięty" i zaglądają do kasetek. Nieraz myślę, że nie ma większego nieszczęścia, jak być małoletnią, bo się jest oddaną na łaskę i niełaskę nie tylko rodziców, ale i nauczyciela, i dam klasowych. Choćby dziecku działa się największa krzywda, nie może bronić się, musi wszystko znosić, a jak czasem odpowie, nazywają to zawsze „impertynencją". Naprzykład ja: mam dosyć rozumu, żeby wiedzieć, że ze mną trzeba by inaczej postępować: potrzebuję serca, czułości — a wszędzie, i w domu, i tutaj, są dla mnie surowi. Każde najdrobniejsze wykroczenie przedstawiają mi jak zbrodnię, tak że czasem zdaje mi się, że doprawdy jestem bardzo zła.

10 maja.

Zaczęły się egzaminy. Jestem osłabiona i śpiąca, ale trzeba się uczyć. Lekcji już nie ma; powtarzamy, powtarzamy bez końca, dają nam po pięć dni na każdy przedmiot. Ja uczę się z Łatkiewiez, ale dużo tracimy czasu na szepty — opowiadamy sobie o miłości. Jak tu się uczyć fizyki lub geografii, kiedy tak ślicznie w ogrodzie; bzy i jaśminy kwitną, wieczorami zapewne słowiki śpiewają, ale my tego nie słyszymy, bo każą nam wracać do klas przed zachodem słońca. Żeby już te egzaminy prędzej się skończyły! Chciałabym nareszcie pojechać do domu, tęsknię za rodzicami, nawet się mamy mniej boję, chciałabym już zobaczyć Zunię i nianią, i pokojówkę Nastusię, nawet Ludwiczkę, choć jej nie bardzo lubię, od czasu jak mówiła, że mama podmalowuje sobie oczy.

25 czerwca.

Nareszcie! Już po egzaminach! Pierwszą nagrodę dostała Wernik — naturalnie, bo też „kuła" jak prawdziwy kowal. Ja jestem piętnastą w klasie. Mogłabym być drugą, gdyby nie ten przeklęty akcent. Tak mi trudno wypowiedzieć to, co umiem, po roryjsku! Nawet Wernerzyca, czyli Wiedźma, przyznaje, że jestem bardzo zdolna, zwłaszcza do literatury. Nie może mi tylko strawić tego jednego: że się zadaję z Natalką. Coś sobie do niej upatrzyła. W ogóle nauczyciele jej nie lubią, a wszyscy ją lekceważą, bo jest bezpłatną i bardzo ubogą. Ale to nie racja, żeby jej dokuczać i robić afronty, jak ta obrzydła Wernerzyca. Wczoraj, kiedy w kancelarii pisali stopnie, ona wpada do naszej klasy z profesorem geografii i z umoczonym ręcznikiem, rzuca się na Łatkiewicz; myślałyśmy, że zwariowała, ale na szczęście nie; zaczęła pocierać brwi Natalki.

Potarła raz, drugi i podsunęła profesorowi ręcznik przed oczy. Potem dowiedziałyśmy się od siostrzenicy przełożonej, co to znaczyło: ten stary nudziarz powiedział w kancelarii, że dałby Natalce wyższy stopień, bo uczy się dobrze, ale że ma brwi farbowane, więc nie da. Wernerzyca podskoczyła jak oparzona.

— To nieprawda — zawołała — ja moich panien dobrze pilnuję, a choć Łatkiewicz była źle wychowana w domu i miałaby może ochotę malować brwi, ale w mojej klasie żadna nie miałaby na to czasu i sposobności, bo strzegę ich jak oka w głowie!

I żeby pokazać, że ma rację, wyszła z tym profesorem a zrobiła taki wstyd Natalce.

Ona, choć taka dzielna, zmieszała się okropnie i płaczem wybuchła. Pierwszy raz widziałam ją płaczącą i zrobiło mi się jej żal okropnie. Nie zważając, że Wernerzyca patrzy, objęłam ją wpół i całowałam. Bardzo lubię Natalkę. Ona jedna nie chwali się. Mówiła mi, że jej matka ma pracownię krawiecką. Jak to przykro być taką biedną i pracować na utrzymanie! Natalka miała nieszczególne stopnie; choć dobrze się uczy, ale uchodzi za hardą. I ja przy niej nabrałam trochę śmiałości i odwagi. Żal mi będzie rozstawać się z nią na wakacje. Jeżeli po mnie przyjedzie ojciec, to odważę się i poproszę go, żeby ją zabrał do nas. Wszystkie panny się rozjadą, zostanie tylko trzy, których rodzice mieszkają bardzo daleko. Nie zazdroszczę im wakacji. To dopiero damy będą się nad nimi pastwiły, z samych nudów! Mnie jutro zabiera wujenka na tydzień, bo wcześniej po mnie z domu przyjechać nie mogą — mama była znowu chora.

26 czerwca.

Wczoraj odbył się popis i akt uroczysty. W dużej sali postawili estradę, inspektor odczytał nagrody, pani przełożona rozdała je; potem kończące dostały patenty, każda kłaniała się (przez dwa tygodnie metr tańców uczył, jak mają chodzić i kłaniać się). Wszystkie były ubrane biało, z szarfami, wolno im było nawet spuścić grzywki i upiąć włosy wysoko. Chodziły jak pawie; na nas nie chciały patrzeć. Wielka mi sztuka! I my za dwa lata skończymy i tak samo możemy stroić miny nie tylko czwarto, ale i trzecioklasiistkom. Wszak my już teraz jesteśmy w drugiej klasie. Jedna z nagrodzistek, Kisielewska, grała na fortepianie „Sonate pèathtique" Beethovena. Walentynowicz — ta ładna z drugiej, — śpiewała nie wiem co, a nasza Wernik deklamowała „Die Glocke" Schillera. Wyuczyła się doskonale, tak jak to ona, ale powiedziała bez duszy, zimno. Natalka zadeklamowałaby to lepiej, tylko że Wernerzyca jej nie cierpi, a lubi "Wernik, bo jej się przypochlebia.

Wieczorem był bal. Panny kończące miały wielkie powodzenie, zwłaszcza ładne; profesorowie rozmawiali z nimi jak z dorosłymi. Nie dali im siedzieć ani chwili, a było i dużo studentów. Ja pasjami lubię tańczyć, ale nikt mnie nie brał; kręciłam się parę razy z Łatkiewicz.

30 czerwca.

Przyjechał po mnie ojciec. Mój drogi ojczulek! Pierwszy raz rzuciłam mu się na szyję, i on mnie bardzo serdecznie ucałował. Ośmielona tym, pod wieczór prosiłam go, czyby nie wziął do Krutohorbów Natalki. Ojciec zgodził się od razu i nazajutrz" poszedł do pani Łatkiewicz. Jak tam u nich skromnie! Tylko trzy pokoje. Wejście przez kuchnię. Nigdy jeszcze nie byłam w takim mieszkaniu. Chciało mi się płakać, że Natalka taka nieszczęśliwa. Ojciec był dla pani Łatkiewicz taki grzeczny, jakim go jeszcze nie widziałam, bo zwykle mało mówi, zwłaszcza z paniami. Pocałował ją w rękę, nazywał „panią dobrodziejką" i prosił o Natalkę jak o największą łaskę. Pani Łatkiewicz zgodziła się bardzo chętnie. My z Natalką padłyśmy sobie w objęcia i popłakałyśmy się z radości. Jedziemy jutro.

10 lipca

Nigdy jeszcze nie było mi tak przyjemnie jak w drodze z Warszawy do Krutohorbów. Jechałyśmy koleją i końmi dwie doby. Ojciec czytał, a my robiłyśmy, co nam się podobało. Pierwszy raz zaznałam swobody. Co to aa rozkosz! Wolno nam było nawet wysiadać samym na stacjach. Kupowałyśmy sobie cukierki. Natalka chorowała potem, ja nie. Mama przyjęła Natalkę bardzo grzecznie, choć dosyć chłodno. Kazała jej przygotować osobny pokój; myślałam, że będziemy spały razem, ale nie śmiem o to prosić. Znowu zaczęło się piklowanie. MademoiselleUrsule, bona Zuni, chodzi za nami krok w krok, każe rozmawiać po francusku; nie możemy nawet nagadać się o miłości — chyba że czasem, jak kto przyjedzie z sąsiedztwa, wymkniemy się do garderoby. Moja kochana nianiusia chowa dla mnie rozmaite słodycze, bo wie, że ja lubię. Już dwa razy musiałam brać olej. Nie rozumiem, dlaczego niania i w ogóle cała służba traktuje Natalkę z góry. Niania mówi, że to nie dla mnie towarzystwo, a pokojówka Nastusia nie chciała czyścić ubrania „Warszawianki". Doszło to do mamy d zapowiedziała że „jeśli Nastusia nie będzie grzeczna dla panny Łatkiewicz, to odejdzie ze służby".

2 sierpnia.

Jestem bardzo, bardzo szczęśliwa, choć mi bardzo smutno. Kocham — i to nie byle kogo, ale poetę, prawdziwego poetę; jego wiersze były drukowane w „Tygodniku Ilustrowanym". Śliczny jest, młodziutki, ma czarne oczy i wąsik zakręcony do góry. Przyjechał z siostrą, panią Soczyńską, na bal do Nebelówki, do państwa Malickich. Mama zabrała i mnie, i Natalkę — byłyśmy uszczęśliwione. Trochę martwiłam się, że mam krótką suknię, ale Natalka aż skakała z radości, bo mama kazała jej uszyć sukienkę zupełnie taką samą jak moja — białą muślinową w zakładeczki; ja miałam niebieską, a ona różową szarfę. Siedziałyśmy w kącie. Syn państwa Malickich, uczeń szóstej klasy, Cześ, poprosił do tańca naprzód mnie, a potem Natalkę. Kiedy starsi panowie zobaczyli, że ja dobrze tańczę, zaczęli mnie zapraszać. Myślałam, że oszaleję z radości. Ale nie podobało się to mamie. Wzięła mnie za rękę, wyprowadziła z salonu i kazała siedzieć po drugiej stronie, w gabineciku. Ojciec wstawiał się za mną mówił, że gdy już mnie raz zabrali na bal, to niechże potańczę; ale mama nie dała się wzruszyć, dowodziła, że takiemu dzieciakowi w głowie się tylko zawróci. To mnie najboleśniej dotknęło, bo panowie przyszli mnie wypraszać i słyszeli o tym „dzieciaku". A ja mam już lat czternaście i cztery miesiące. Płakałam okropnie, ale przyszła Natalka z Czesiem i starali się mnie rozweselić. Nie lubię zadawać się z gimnazistarni, bo to prawdziwe dzieciaki; odpowiadałam półgębkiem, było mi bardzo smutno; ale do gabinetu wszedł na papierosa ten poeta. Usiadł przy nas. Znałam Stasia Grońskiego (on się tak nazywa) wtedy jeszcze, gdy jego wiersze nie były drukowane w „Tygodniku", a on nie był sławnym i z uniwersytetu przyjeżdżał na wakacje do siostry; ale teraz to zupełnie co innego, więc mi serce zabiło, kiedy go zobaczyłam.

On — ten wielki — usiadł przy mnie i zapytał, dlaczego płaczę.

— Bo mi nie pozwalają tańczyć! — odpowiedziałam.

— No, to porozmawiamy — rzekł.

On chciał ze mną rozmawiać! Szukałam najrozumniejszych rzeczy w głowie, ale znajdowałam same głupstwa, których jemu powiedzieć nie mogłam. Mówił, że tańca nie lubi, bo to rozrywka dobra dla dzikich (zawstydziłam się okropnie, że ja tak przepadam za tańcami, i postanowiłam odtąd gardzić nimi).

— Ależ to panna Dola urosła! Nie byłbym poznał— rzekł.

Zarumieniłam się z radości, bo widocznie uważa mnie za dorosłą pannę.

„Mój Boże — modliłam się w duchu — żeby to powiedzieć co rozumnego!"

Przyglądał mi się chwilę, a potem spytał:

— Jak pani ma imię?

— Adela — szepnęłam cichutko jak na spowiedzi.

— Ładnie panią przezwali: Dola; Dola rymuje z niedola. Można by napisać poemat pod tym tytułem. Ale co ja widzę, przez ten czas brewki się zrosły pannie Doli! — mówił patrząc na mnie.

Zrobiło mi się okropnie wstyd — panny na pensji wyśmiewają się zawsze z tych brwi i myślałam, że to kalectwo. Ale jeżeli taki wielki człowiek jak pan Stanisław zwrócił uwagę, to warto być kaleką! — myślałam.

A on, zamiast śmiać się ze mnie jak panny, powiedział:

— Oryginalne, bardzo oryginalne! Można by zrobić bohaterkę poematu „jednobrewą" Dolą. Wyborny pomysł!

Mówił więcej do siebie niż do mnie. Myślałam, że oszaleję z radości.

Ja, ja, uczennica drugiej klasy, „gapa", „kluska", „półimperiał", będę bohaterką poematu! Nie wiem, czy to szczęście przeżyję! Coś mnie dusi za gardło, gdy o tym pomyślę. Wyobrażam sobie, co na to powiedzą nasze panny! Gdyby wierzyć nie chciały, zaświadczę się Natalką. Ona wprawdzie nic nie słyszała, bo chichocze w kącie z Czesiem, ale ja jej to wszystko powtórzyłam „na gorąco" jeszcze w przedpokoju, gdy nas zaprosili na kolację i pan Stanisław wyszedł.

Słyszałam, jak stojąc na progu, mówił do swego przyjaciela pana Józefa: „Pikantna mała". Naturalnie, że mówił o mnie. Gdyby tak kto inny powiedział o mnie: mała, obraziłabym się na śmierć, ale jemu, poecie, wszystko wolno.

Co prawda, nie rozumiem słowa: pikantna. Za powrotem do domu szukałam w dykcjonarzu, ale nie znalazłam, a Natalka także nie wie. Trzeba będzie spytać kogoś mędrszego; miałabym ochotę — ojca, ale wstydzę się.

Mama była zdziwiona, że nie wyrywałam się potem do tańców; ale co mi po tańcach, gardzę taką „zabawą dzikich" i wdzięczna jestem mamie, że mi nie pozwoliła tańczyć, bo przez ten czas zakochałam się i doznałam tyle szczęścia. Naprzód wiem już teraz, że jedna brew podoba się poetom i że można nie dojść do lat piętnastu i być bohaterką poematu. Po kolacji usiadłam w kącie salonu. Byłam rozmarzona. Ścigałam wszędzie oczyma pana Stanisława. Ani się do mnie zbliżył, ani na mnie spojrzał. Mniejsza o to. Tylko mnie żal schwycił, gdy zobaczyłam, że tańczy mazura: bo dlaczego tańczy, kiedy mówi, że to zabawa dobra dla dzikich? A w dodatku tańczył z królową balu, panną Paulina, i tak się do niej uśmiechał! W jednym dniu poznałam miłość i zazdrość. Wracając do domu w karecie płakałam, sama nie wiem dlaczego. Było mi bardzo smutno. Tak być powinno zakochanym.

Kiedyśmy przyjechali, była już siódma; rodzice położyli się, my także, ale wcale spać nie mogłam i korzystając, że mademoisellewyszła, pobiegłam do pokoju Natalki. Ona także nie spała. Wyściskałyśmy się i winszowałyśmy sobie: i ona także zakochana. Dzieliłyśmy się wrażeniami. Cześ mówił, że mu się bardzo podoba i że gdyby na niego poczekała z dziesięć lat, to się z nią ożeni. Postanowiła czekać i za innego nie wychodzić.

15 sierpnia.

Jestem już w (tym nieznośnym Instytucie. Nauka mi nie w głowie. Chciałabym pisać wiersze — próbowałam kilka razy, ale nie umiem. Wszystkie koleżanki wiedzą, że obie jesteśmy zakochane, że mnie wybrał poeta i napisze o mnie cudny poemat. Już mnie nie przezywają „jednobrewą" ani inaczej. Z pewnością każda chciałaby być na moim miejscu.

8 września.

Ogromna zmiana zaszła w postępowaniu ze mną panien.

Wszystkie dla mnie bardzo grzeczne; pożyczają mi piór, ołówków, wypisów. Józefska i Albańska prosiły mnie nawet, żebym była z nimi w przyjaźni, choć przed wakacjami one właśnie dokuczały mi najwięcej. Przypuszczałam, że polubiły mnie, widząc, że nikomu w drogę nie wchodzę, i było mi to bardzo miło; ale teraz już wiem, co to znaczy.

Dzisiaj po nabożeństwie powiedziałam do Natalki:

— Wiesz, zaczyna mi być dobrze, nawet pani Werner łagodniejsza dla mnie.

A wiesz dlaczego? — rzekła Natałka. — Bo wiedzą, że twoi rodzice bogaci, że mieszkają w pięknym domu, mają konie cugowe, karety, powozy, pannę służącą, klucznicę, lokajów w liberii z herbami.

— To ty wypaplałaś wszystko! Ale co im z tego przyjdzie?

— Ja sama nie rozumiem, ale tak jest u nas w Instytucie. Nawet Wernerzyca raczyła odezwać się do mnie i pytać, jak mi było u was. Akurat, przez troskliwość o mnie! Chciała, baba dowiedzieć się szczegółów, bo doszło ją, że jesteście nie byle co. Naopowiadałam jej cudów — przyznam ci się, że trochę przesadziłam. Podobno jesteś najbogatszą i najlepiej urodzoną w całym Instytucie. Byłaś taka skromna i potulna, nikt by się nie domyślił. Niechże teraz wiedzą, z Mm mają do czynienia. Nawet dziwią się, że rodzice oddali cię tutaj. Wytłumaczyłam pannom, że (twoja matka uczyła się w Puławach i myśli, że to taki sam arystokratyczny zakład.

Z początku byłam trochę zła na Łatkiewicz. Po co takie rzeczy rozpowiadać, kiedy to nic nadzwyczajnego. U nas, w okolicy, wszyscy tak samo trzymają lokajów, panny służące i klucznice. Tutaj widocznie inaczej. Sama nie byłabym się nigdy pochwaliła, ale teraz, że wiedzą — będę miała spokój od tych dokuczań. Co prawda tobym wolała, żeby mnie lubiły dla mniej samej niż dla powozów i liberii moich rodzicóiw.

8 października.

Trudno mi wierzyć, że to prawda. Z rosyjskiego mam XII z krzyżem. A to tak było. Ja z rosyjskiego jestem bardzo słaba, bo mnie zaczęli uczyć na gwałt przed oddaniem do Instytutu. Zrobiłam już duże postępy, ale mam zły akcent i robię omyłki w pisaniu. Dotychczas miewałam dwójki, najwyżej czwórki (bo u nas 12 stopni — nie 5, jak na pensjach), ale od wakacji zmienili profesora. Ten nowy, p. Jakunin, ma ogromną czarną brodę, jest wysoki i łagodny. Wczoraj zadał nam ćwiczenie: o naturze w „Zapiskach ochotnika" Turgieniewa. Zabrałam się do roboty z wielką przyjemnością, bo lubię i Turgieniewa, i naturę. Czasem brakowało mi słów, to znowu nie wiedziałam, czy dać „jat", czy zwykłe „e", ale nie uważałam i pisałam, więcej dla siebie niż dla profesora. Byłam pewna, że dostanę 5, najwyżej 6. Tymczasem Jakunin odnosi kajety i naprzód mnie „wyrywa".

— Panna Żalińska zakasowała wszystkie. Widać, że nie zna języka i gramatyki, ale odczuwa, co piękne, i potrafi ładnie wyrazić swoje myśli — tak powiedział.

Zdawało mi się, że mnie wsadzili na sto koni. Patrzę i pod wypracowaniem widzę rzymską dwunastkę i jeszcze z krzyżem. Rzymskie dwunastki z ćwiczeń to dla mnie nie nowość. Nasz nauczyciel francuskiego, pan Dubois, nigdy mi nie stawia mniej; tak samo pan Grabowski z polskiego. Z francuskiego jestem pierwsza nie tylko w klasie, lecz i w całym Instytucie; przychodzą do mnie panny nawet z pierwszej, żeby im napisać ćwiczenia. Ale spodziewałam się prędzej śmierci, niż dostać rzymską dwunastkę z rosyjskiego.

No, no, koleżanki patrzą na mnie z szacunkiem, rozeszło się to po całym zakładzie, podobno nawet pan Jakunin mówił przełożonej, że ja mam niezwykłe zdolności pisarskie, i że trzeba nad tym pracować. Powtórzyła mi to jej siostrzenica. Jestem w siódmym niebie. Ten profesor ma śliczne oczy. Można by się w nim zakochać, a o panu Stanisławie zapomnieć. Dałaby mi dopiero Wernerzyca! Nasze panny zauważyły, że ona robi do niego czułe oczy. Nieznośny babsztyl! Ma przynajmniej czterdzieści lat, gruba jak piec i zawsze w złym humorze — tylko na lekcjach Jakunina uśmiecha się nliby, a wygląda jak cytryna, z której sok wyciskają. Ta rzymska dwunastka nie poszła jej w smak.

— To oburzające! — mówiła do panny Lenin, damy z czwartej klasy. — Nie umie napisać dwóch słów bez omyłki i takiej dają dwunastki!

I panna Lenlin była wściekła.

— Piękny patriota rosyjski — powiedziała — dla niego znajomość języka i gramatyki to nic! Śmie wygłaszać takie zasady wobec klasy!

Podobno doniesiono o tym pani przełożonej. Jakunin dostał od niej srogi wygawor.

10 października.

Niedługo cieszyłam się moją dwunastką. Ja bo nigdy nie mam szczęścia. Ale i ten Jakunin także dobry! To się nazywa sprawiedliwość! Sam powiedział, że zakasowałam wszystkie, a dziś „wyrwał" mię do tablicy i dyktował. Zrobiłam piętnaście omyłek w trzynastu wierszach i nie wiedziałam, dlaczego po „ж" nie pisze się „ы". Jakunin zaperzył się i krzyczał:

— MademoiselleŻalinskoj zdaje się, że wystarcza mieć bujną fantazję i łatwość wypisania się! Proszę nie zapominać, że gramatyka to kość pacierzowa, na której się opiera cała budowa zdań! Bez gramatyki i Puszkin nie napisałby Oniegina.

Było to powiedziane ze złością. A potem dostałam trójkę i moja dwunastka nic nie będzie znaczyła w cenzurze.

Jak można mówić raz tak, a drugi inaczej? I to profesor! Co mu się stało przez te dwa dni?

13 października.

Wiem już, kto winien: inspektor i pani przełożona. Była podobno umyślna sesja (wszystko nam zawsze opowiada jej siostrzenica). Jakunin „stawiał" się z początku: mówił, że ja mam takie zdolności stylowe, jakich jeszcze nie spotykał u żadnej uczennicy — poczciwie to z jego strony. Ale inspektor dowodził, że ta dwunastka była poniewieraniem rosyjskiego języka, a także „jakiejś tam idei rosyjskiej w Królestwie Polskim", że to czyn niepatriotyczny, niepedagogiczny. Pani przełożona poparła go, panna Lenin aż się rozpłakała, opowiadając, że teraz panny w jej klasie nie chcą uczyć się gramatyki rosyjskiej, „bo i bez tego można pisać ślicznie". Słowem, zrobiła się okropna awantura. Zagrozili Jakuninowi dymisją, a nawet skargą do naczalstwa. Rad nierad ustąpił i musiał obiecać, że na przyszły raz da mi zły stopień. Spłakałyśmy się obie z Natalką i znienawidziłyśmy jeszcze bardziej Wernerzycę, bo ona narobiła tego bigosu. Nie mogę patrzeć na tego wstrętnego inspektora, na tę Leninę. Patrzałabym ze wstrętem i na przełożoną, ale my jej nigdy nie widzimy.

20 grudnia.

Jestem ciągle osłabiona, nasz doktor powiedział, że to blednica; kazał pić wino, jeść krwawe befsztyki i dużo gimnastykować się. To mnie bardzo męczy.

5 lutego.

Wielka radość w naszej klasie. Dali nam nową damę, niestety, nie na miejsce Wernerzyey, bo ta zdrowa i nigdy chyba nie zachoruje; ale pani Mey, druga na zmianę, dostała suchot i podała się do dymisji. Wzięli na jej miejsce młodą, pannę Agatę. Bardzo ładna, tylko okropnie chuda. Wygląda na dobrą i łagodną. Zupełnie co innego niż „Wiedźma". Przynajmniej podczas jej dyżurów, tj. co drugi dzień, będziemy miały spokój i święte życie.

12 lutego.

Wernerzyca przyczepiła się do mnie, że zadaję się z Natalką. Ona ją teraz jeszcze więcej nie cierpi od czasu tej „bègueuli". Tak było. Kiedyś „Wiedźma" powiedziała do nas: Vous êtes des sales bégueules (ona okropnie mówi po francusku). Natalka pobiegła do kasetki, wyjęła dykcjonarz francuski, wyszukała to sławo i spytała:

— Więc my jesteśmy świętoszki, nabożnisie? Wszak pani to chciała powiedzieć?

Myślałam, że Wernerzyea pęknie ze złości. Dostała czerwonych plam na tej swojej czarnej, brzydkiej twarzy, tupnęła nogą i krzyknęła:

— Ty mnie popamiętasz, impertynentko!

I rzeczywiście, od tego czasu daje się Natalce we znaki. Niby to zapomina jej nazwisko i woła na nią „Łatalska" albo „Cerowalska", dlatego, że jej matka jest szwaczką; to znowu przy nauczycielach strofuje ją za brudne paznokcie (co nieprawda) albo niepozwala jej wychodzić do „gości" w niedzielę — niby za karę, że ma stale dwójkę ze sprawowania. A kto jej daje tę dwójkę, jeśli nie ona sama, przeklęta Wernerzyca? Wszystko za tę „świętoszkę", zastosowaną przez Wiedźmę ni w piąć, ni w dziewięć. O, potrafi ona dokuczyć! Co ona napędzi wstydu takiej Bacheińskiej — to strach! Prawda, że Bachcińska jest bardzo obrzydliwa... zdarzają jej się jeszcze takie przypadki jak malutkim dzieciom, ale żeby za to kazać jej przychodzić do klasy z prześcieradłem na plecach, żeby ją sadzać w jadalni przy osobnym stole — to trzeba nie mieć litości. To już pastwienie się.

Wszyscy nauczyciele o tym wiedzą, aż nam wstyd,. a Bachcińska zupełnie straciła ambicję. Z początku płakała, prosiła, żeby jej przebaczyć, obiecywała poprawę i doprawdy starała się, ale mówi, że nie może, bo już taka choroba.

— Ładna mi choroba — wrzeszczała Wernerzyca — jedna nie umie lekcji i powiada, że osłabiona i traci pamięć; druga robi nieporządki i tłumaczy się; chorobą! Czekam tylko, kiedy Łatkiewicz powie mi, że jej zuchwalstwo także chorobliwe.

Naturalnie Wernerzyca przy tej sposobności musiała przypiąć łatkę Natalce. Że jej się to nie sprzykrzy!

Nieraz myślę, że dzieci i młode panienki są jak. więźniowie,- zdani na łaskę i niełaskę dozorców. Przełożona, damy klasowe, nauczycielki i nauczyciele mogą z nimi robić, co im się podoba. Nikomu poskarżyć się nie można, bo listy pisywane do domu przechodzą przez kontrolę. Ja już jestem przyzwyczajona do srogości i do niesprawiedliwości przez: pannę Olimpie, więc znoszę wszystko w milczeniu, ale inne buntują się, a najgorzej Łatkiewicz.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Marzec

2 marca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7 marca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10 marca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

15 marca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

25 marca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

30 marca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3 kwietnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

8 kwietnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10 kwietnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

15 kwietnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

18 kwietnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

20 kwietnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

22 kwietnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

26 kwietnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

29 kwietnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1 maja.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28 maja.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3 czerwca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10 czerwca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

15 czerwca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

18 czerwca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

20 czerwca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

21 czerwca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

22 czerwca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

25 czerwca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ DRUGA

Krutohorby, 12 lipca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

11 sierpnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

18 sierpnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

20 sierpnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

24 sierpnia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

26 sierpnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

27 sierpnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

30 sierpnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

31 sierpnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3 września.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5 września.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7 września.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10 września.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pokutyńce, 15 września.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

15 października.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

11 listopada.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

20 grudnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

25 grudnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28 grudnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10 stycznia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

18 kwietnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

21 kwietnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

12 maja.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

30 maja.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

13 czerwca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

16 czerwca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

19 czerwca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

24 czerwca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

30 czerwca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2 lipca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3 lipca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6 lipca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

8 lipca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9 lipca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10 lipca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

15 lipca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

18 lipca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

18 lipca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

30 lipca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

11 sierpnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

18 sierpnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1 września.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5 września.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10 września.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

12 września.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

26 września.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10 listopada.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5 grudnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

20 maja.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2 sierpnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

18 sierpnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

30 sierpnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

16 września.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

20 września.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej