Franciszek Lasocki

PO POGROMIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Osoby:

PROLOG.

OBRAZ I.

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

Scena VIII.

OBRAZ II.

Scena I.

Scena II

Scena III.

Scena IV.

SCENA V.

OBRAZ III.

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

PO POGROMIE

poemat dramatyczny, w trzech obrazach z prologiem, z czasów po powstaniu z r. 1863.

Lasocki Franciszek

Osoby:

PIOTR, expowstaniec.

TACIA, córka inspektora więźniów.

JENERAŁ-gubernator.

ASAFAT, pop-apostata.

HIDA, wróżbiarka.

ARCHYP, posługacz więzienny.

TOBA, izraelitka.

GRUPY WŁOŚCIAN, SŁUŻBA, ŻOŁNIERZE.

Rzecz dzieje się w Warszawie, w kilka lat po powstaniu z r. 1863.

PROLOG.

Wieś nad Wisłą — zdaleka widać Warszawę. Grupy włościan różnej płci i wieku.

KOBIETA.

Otże no patrzcie ! pana Piotra wzieni....

Trzy lata wybył w lodowym Sybirze —

Snać im za mało i nienasyceni!

Z wełną i skórą Moskwa dzisiaj strzyże....

MĘŻCZYZNA.

W tym folwarczynie, jako mógł, biedował.

Ojcem był dla nas, bratem i sąsiadem,

Nie leniw w pracy, nie kładł się na pował —

Niejeden kąsek u niego też zjadem.

DRUGI MĘŻCZYZNA.

Co lepszych, widać, wytępi do nogi,

Car się już zawziął straszecznie, ze szczętem !

Ino nas dziobie, jako jastrząb srogi.

I nic u niego niewinnem i świętem....

KOBIETA.

Na syzmatyków wszystkich wraz kabaci:

Księży wywozi, odpustów zaprzecza,

Krzyże obala, każe zdradzać braci,

Głosząc, że to w nim, a nie w Bogu, piecza.

MĘŻCZYZNA.

Powstanie zdusił — złamał przez kolano,

Bo moc miał za nas tyle dziesięcioro,..

Wytłukł, wywieszał! a tą krwią przelaną,

Z Warszawy do się popłynąłby skoro.

KOBIETA.

Podatki zdziera, jako z drzewa łyko —

Człek wrosły w ziemię od nich nie wybieży,

Czyś? chłop, czyliś tam jest marną podwiką.

Me ujdziesz nikiej paskudnej grabieży —

Ino se westchniesz nito drzewko listem.

Gdy go drze piorun swem żądłem ognistem.

MĘŻCZYZNA.

Oj ! szkodać, szkoda, choć pono po czasie,

Żeśwa się z szlachtą nie wzięli za ręce !

Panów już połknął — w nas się teraz pasie,

I w świat wytrzeszcza swe ślepie jarzęce...

KOBIETA.

Do miasta wysłać dziewuchę dziś zdradno..

Wszędzie sołdaty jak wilki się włóczą,

Obedrą, zhańbią i w dom za nią wpadną.

By tu swą jamę wykopać borsuczą...

Któż się im wzbroni i jako wymodli.

Kiedy bez sumień i Boga. są podli !

MĘŻCZYZNA.

A ino "dieńgi" i "dieńgi" wołają

Na każdem miejscu i w każdym urzędzie..

Żebyć jednemu — ale całą zgrają

Rwą ci grosz z ręki, gdy się go dobędzie.

Srogie łakomstwo i pochuć zjadliwa,

Co swej sytości nie zazna nikiedy,

A wciąż dokłada w te żary paliwa...

I liku nie masz zbereźnej czeredy!

CHŁOPIEC.

Szkoda powstańców, cudne były pany !

Raz ich widziałem na jarmarku pono.

Jak szli przez rynek — każdziutki przybrany

W magierkę z piórem, orłem zaszpiloną.

Konie jak ptaki furkają pod nimi,

Iskry z pod kopyt buchały siarczyście,

Konie parskają, aż para się dymi,

I w górę płynie jak srebrzyste kiście.

Wojtkam też widział — wielga zeń osoba!

"Wachmistrzu !" — ludzie na niego wołali —

O! strasznie mi się taka rzecz podoba,

Że chłop a zaszedł i od panów dalej....

Bo pod nim wszyscy byli tam panowie:

Jeno ci śmignął szabelką nad czołem,

A szereg za nią... choć słówka nie powie —

To sznurkiem płyną, to się toczą kołem.

A jak ich w rzędy ustawił równeńko,

Wyjechał przed nich i jął prawić cości....

To tylko każdy sięgał pod skroń ręką,

W oczy mu patrząc z nieznośnej radości!

Ponoć harmaty Moskalom zabierał,

I za to z niego był taki jenerał!

O ! jak dorosnę i powstanie będzie.

Nie obaczycie mnie na waszej grzędzie —

Pójdę i ja tak wywijać szabelką,

Bo mam do tego zaciekliwość wielką !

STARZEC.

O ! przyjdzie, przyjdzie — i na Moskwę pora —

Nas oszukała — dziś górą łeb niesie !

Dyć ginie jutro to, co żyło wczora,

A echo dłużej, niżeli głos w lesie....

Gadają ludzie za tą gadką starą,

Że jakiś król nasz, co go Śmiałym zwali,

W podziemiach Karpat, z wojaków swych chmarą

Jest na pokucie — by po niej Moskali,

Wyszedłszy z jaskiń — wytępił sromotnie!

To na świadectwo odwiecznego cudu,

Że ludzka ręka, choć siecze, nie potnie

Plonu Bożego — żyjącego ludu !

Ino zmiarkować tego czasu — zasię!!

I tej godziny, co tam dla nas bije....

Nie jeden się tu ciszkiem na rzeź pasie

I złotem krasi pod topory szyję.

Oj! człeku, człeku ! nie w twojej to mocy.

Przed czasem ziarno wydobyć z pod roli —

Chociaście bez dna, w rozumach głębocy !

Tego wam dojrzeć Pan Bóg nic dozwoli.

Aż przyjdzie pora — zkąd i jak niewiadu...

Lud się zamrowi bez liku i wszędy..

W napadzie mądrość dobędzie od gadu,

A wichry w swoje zaprzęże rozpędy —

I w onej dobie w pioruny zatrzaśnie,

I Boski wyrok uczyni hałaśnie!

(Rozchodzą się wszyscy.)

OBRAZ I.

Na zamku królewskim w Warszawie.

Scena I.

JENERAŁ - GUBERNATOR

(sam.)

Trzymam i trzymam "pana Piotra" w klatce,

I nic wycisnąć z Polaczka nie mogę —

Jest on jak kniżka próżna na okładce.

W cudzym języku, mająca treść srogę,

No nieczytelna nikakim obrazom....

(p. chw.)

Ta — za powstanie był trzy lat w kopalni,

Karę odcierpiał... lecz ci co wylazą

Jak szczury z jamy... to jeszcze nawalniej

Do łupów drą się. Nu, bo w tom jest sztuka.

Chwycić za rękę, co w serce ucela....

Zanim zło zdieła, niech po kratach puka:

Taką naukę mam od Wieszatiela !

(p. chw.)

Wsiegda się najdzie na Polaka kreska....

W spisku się wylągł i na spisku skończy.

Zdaleka anioł a miatieżnik z bliska,

W trop za nim zawsze niechaj pędzi gończy...

Nie skrewił teraz, to się złapie potem....

Nie diełał jeszcze, to już duma zdradno.

Gdy śpi i tańczy, to zamyśla o tem:

Rychło kajdany z jego Polski spadną !

Tfu ! Sumaszedsze! no sławno wsiotaki !

Dla czynowników w tom racja jest bytu,

Bo gdyby korne były te Polaki,

Nasz brat nie doszedłby swego zenitu....

Gdzieżby pomieścił car swe bolsze ptice?

Komuby rozdał ordery i gwiazdki ?

Zgasłby w ciemnościach i paszoł na nice...

A knut by usechł, dziś żywy i świastki!

Polsza — to źródło bogactwa i sławy!

No Polsza w buncie ! nie spokojna, cicha!

Czyńmy więc sami w niej ten ferment krwawy,

Bunt — zwierza dręczmy, ale niech nie zdycha!

Szukajmy łowko, spisków w każdej porze,

A gdy ich niema — to stwarzajmy sami!

Bo bunt do szczęścia wsiegda nam pomoże,

A pokój — zrówna tolko z durakami!!

(p. chw.)

"Pan Piotr" bez winy.... Niebłahonadiożny?!

W tom i podrywka... może się go chwyci....

Przynętę kinąć — ptak pójdzie na rożny —

Zemstą aż kipią... karani bandyci...

Nu — ja mu córkę więźniów inspektora,

Prekrasną Tacie, na smakołyk wsunę....

Da — z matki Polki — to do knowań skora.

A w matki swojej nie zagląda trunę....

Scena II.

JENERAŁ-GUBERNATOR. TACIA (wchodzi.)

JENERAŁ-GUBERNATOR.

Moję pocztenje !

TACIA.

Uniżona sługa.

Na rozkaz jestem.

JENERAŁ-GUBERNATOR.

(mierząc ją oczyma.)

Pięknie, bardzo pięknie...

TACIA.

(zmięszana.)

Jak służyć mogę?

JENERAŁ-GUBERNATOR.

(wskazując jej krzesło.)

Historja nie długa —

Powiem ją — tolko niech panna nie zmięknie.,

No — wy Tacjana wskroś ruska jesteście?

Caru służycie swą duszą i ciałem ?

TACIA.

(d.s.)

Ciałem ? oszalał?!

JENERAŁ-GUBERNATOR.

W takoj-to niewieście

Mam zaufanie — w pomoszcz was wybrałem —

A czy wy ruska, czekam odpowiedzi...

TACIA.

(dwuznacznie.)

Kimże bym była, służąc cesarzowi ?

JENERAŁ-GUBERNATOR.

Wiesz już zapewne, że w więzieniu siedzi

"Pan Piotr" i muchy po suficie łowi....

Ja radby jego ułowić toż w matnię,

Ale przez kogoś, co sprytny i umny...,

Mam tu tajemne depesze ostatnie,

Że choć bunt jawny zamknięty do trumny

U nas tu w Polszi — to tam, za granicą

Mają rząd skryty i z nim nieustanne

Polskiemu bogu tu, w ołtarzach świecą....

Więc masz od Piotra wybadać to, panno!

TACIA.

(zadziwiona.)

Ja ? to wybadać ? ależ sposób jaki ?

JENERAŁ-GUBERNATOR.

Sposób ja znajdę — oto jest najprostszy:

Wiesz, że kochliwe są bardzo Polaki....

A kto na miłość apetyt zaostrzy,

Ten wszystko od nich wyciśnie, co pragnie.

Udaj, że się w nim zakochałaś wielce,

Że przez to w polskiem pogrążasz się bagnie..

Że go wybawisz... a on zbawicielce

Wszystko wyśpiewa — jejbohu ! ci mówię.

TACIA.

Ależ to straszne!

JENERAŁ-GUBERNATOR.

(przerywając.)

Sawsiom nic strasznego !

Wszak miłość cudza, nie obce obówie.

Nie gniecie wcale, łzy z bolu nie biega....

Że któś mnie kocha — ja się z niego śmieję,

To są zabawne w tem życiu koleje;

Nu — tolko trzeba, byś ty udawała,

A on serjozno zakochał się w tobie —

Na tem polega panny czynność cała;

Cóż panna powie?

TACIA.

Jakże ja to zrobię?

(d.s.)

Coś w sercu kole....

JENERAŁ-GUBERNATOR.

To rzecz nie moja — wy do tego mistrze !

Macie sposobów tysiące tysięcy....

Zabrać się tolko goriaczo i bystrze !

Taki mój rozkaz — a przeciw, nic więcej!

A prawda, dodam tutaj pannie jeszcze,

Że za to dieło ojcu order wręczę,

A jej na posag — ruble zaszeleszczą,

Aby ukoić to serce zajęcze,

I raz przekonać — że car takie dieła

Woli, niż chrabrost wśród boju sałdacką.

Bo jeśliś naszą historję pojęła....

To tylko zdradą szło nam wszystko gracko !

Rozbilim trony, ujarzmili ludy,

W puch obrócili żelazne kreposti —

Nos swój wtykamy i tudy i siudy....

Nu, a gościniec wsiegda nasz nie prosty...

To ty rossjanka masz to we krwi swojej,

A żmija żądła swego się nie boi!

Bądź panna zdrowa — spełnisz me rozkazy,

A wiedz, że nigdy nie mówię dwa razy!

TACIA.

(odchodząc).

Posłuszną będę woli mego pana.

JENERAŁ-GUBERNATOR.

Czeka ją przyszłość bolsza, wyzłacana !

Scena III.

JENERAŁ -GUBERNATOR. ASAFAT (wchodzi.)

JENERAŁ-GUBERNATOR.

Zdrastwuj batiuszka! a cztoż u nas lepiej,

Niźli w Galicyi ? tam przy skórze golą...

Tu — broda, warkocz, czut' czut' nie' oślepi

Okrasa taka! Z wolna, dobrą wolą

Do prawosławnej powróciłeś wiary, —

 No, on nie lohki ten obrządek stary.

Bo car wymaga więcej niż papieże,

A za to darzy — a sam nic nie bierze,..,

ASAFAT.

(z uniżonością.)

Ach! prawda, prawda — dziś jestem szczęśliwy.

JENERAŁ-GUBERNATOR.

Nu, ale trzeba wiernym być carowi.

Osłaniać plony jego mnogiej niwy.

Zatykać szpary, gdzie się blask sadowi...

Bo światło czasem spokój nam zamącą,

I gorsze słońce bywa od miesiąca....

ASAFAT.

Oj! te kniżeczki, to prosto jak dżuma,

Źle, gdy się z niemi lada chłyst pokuma —

Z nich to wyrosło przeklęte powstanie,

I Lachy cierpią zawsze tylko za nie.

JENERAŁ-GUBERNATOR.

Ten Piotr, to także uczonego kawał.

On zdradne dieła ma wsiegda na myśli —

Będę go teraz sztuczkami poznawał.

Bo wiem, że plany jakieś chytre kreśli....

Batiuszka w tem dziś dopomożesz skrycie.

ASAFAT.

(j. w.)

Do usług moje siły, zdrowie, życie.

JENERAŁ-GUBERNATOR.

Wot tak, to lubię — zabierz się do dzieła !

ASAFAT.

Już gotów jestem — byle głos komendy!

JENERAŁ-GUBERNATOR.

Aby się nasza flancówka przyjęła,

Trzeba jej mierzwy nagromadzić wszędy,

Ubrać się w maskę i w skórze nie swojej

Wleźć do tygrysich, żelaznych podwoi....

By to uczynić, lubyj Asafacie !

Za zakonnika będziesz ty rzymskiego

Jako spowiednik... a liczę już na cię,

Że djabli Piotra wtenczas nie ustrzegą!

ASAFAT.

(z radością.)

Genjalny pomysł! z tak majsterskiej sieci

Ni lew, ni mucha nigdy nie wyleci.

JENERAŁ-GUBERNATOR.

Das — będziesz wąchał spisku przy spowiedzi

Dla dobra cara, prawosławnej wiery.

Kat na torturach tyle nie wyśledzi,

Nie wydmą z jaskiń tego wiatry cztery,

Co cichy monach (wyznać szczerze muszę)

Pyłu wykinie, oczyszczając duszę.....

ASAFAT.

Zbudziwszy serce — aby nie był głuchy

Na suflerówkę żalu, oraz skruchy.

JENERAŁ-GUBERNATOR.

Gromko poczynać odrazu nie można —

Więcej przychwalać a ganić z ostrożna.

ASAFAT.

W gańbie dać uczuć ukrytą pochwałę,

W pochwale wytknąć zasługi zbyt małe —

A ciągle pytać o grzechów wspólnika.

Łowko chwyciwszy jego rodne miano.

Co jak nić złota cały haft przenika.

I daje wartość rzeczy wyzłacaną....

JENERAŁ-GUBERNATOR.

Das, das, ot z ciebie jezuit nie lada ....

Ja wróżę tobie archirejstwo zaraz.

Na djejatieli ono tylko spada,

Na tych, co Lachom czynią wciąż ambaras ....

ASAFAT.

(dotykając, jego kolan.)

Ha ! łasce waszej oddaję się kornie,

Moc pańska carskiej w tym kraju się równa.

JENERAŁ-GUBERNATOR.

Me obietnice niech będą jak szpornie !

Kriepko galopuj ... i chwytaj . . . rzecz główna !

ASAFAT.

O ! chwycę, chwycę — bo Piotr gruba ryba,

Albobym ogłuchł, on zaniemiał chyba....

JENERAŁ-GUBERNATOR.

(z ironją.)

No, teraz w cerkwiu pójdziem bić pokłony,

Aby nasz manewr został uwieńczony —

 Byś mi spiskowych zebrał całe setki.

Choćby z nich ważył każdy za liść wietkij,

I tyle było w nim spisków w istinie,

Co soli w rzece. . . przez którą śledź płynie.

ASAFAT.

Choćby nie było, to zawsze być mogą,

Bo zwierz drapieżny pod trop idzie drogą.

JENERAŁ-GUBERNATOR.

Das, łowczyk z ciebie, jejbohu, liubimy!

Wiesz co podrywka i co jest — wychodne ....

ASAFAT.

Idźmy do cerkwi, to się pomodlimy.

Zanim w zapale moim nie ochłodnę,

Bo to modlitwy póki są gorące,

To takie wonne jak kwiaty na łące.

JENERAŁ-GUBERNATOR.

(z ironją.)

Nie wsiakij kwiatek pachnie jednakowo.

Nie wsiaka woń też dla nosa jest zdrową .

(Wychodzą).

Scena IV.

HIDA.

wchodzi (sama.)

Uczył mnie, jak mam teraz wróżyć Taci

Pan gubernator, z przyczynkiem : jenerał ...

A niech tam — będę, kiedy dobrze płaci!

Nie jeden na mnie swój proceder wspierał.

I źle nie wyszedł, nie, na Mahometa !

Bo wiele może przemądra kobieta...

Kazał mi przyjść tu — będzie coś nowego...

Wprawdzie nie wolno zawsze wśliznąć się tu,

Dieńszczyki, służba, wcale mnie nie strzegą —

Jestem jak tęcza wśród bur/y zamętu,

Bo jak pan fuka, pozgrzytuje, parska,

Kiedy mnie ujrzy . . . łaskawszy dobrodziej !

Bo wie — że sprytna wychowanka carska

Jakimś przysmaczkiem .... troski mu osłodzi .

A zakazanym ... z pod dziesięciu kluczy ....

Toż cierpliwości przezemnie się uczy.

Dziwne koleje ! z tatarskiego pieńka.

Sierota z pieluch — na koszt cara wzięta

Do szkół... teatrów... drobina maleńka

Słońcem błyszczała, a przy niej panięta

Jak marne gwiazdki kręciły się w koło.

Oklaski, brawa bez liku sypali;

Bom ja baletu była szyld i czoło.

Pókim za balet nie frunęła dalej ....

Aj, aj, ten zdrajca ataman kozacki!

Przysięgał, że się "w try miga" ożeni,

A łgał, choć chłopiec był piękny i gracki!

Za zdradę poszedł do Eblisa cieni....

Tyle, że mnie tu przywiózł do Warszawy,

I głową spłacił Polaków bój krwawy !

Ja szybko w polską ubrałam się skórę,

Ich mowę łatwo przyswoiłam sobie —

A breweryjki przeszedłszy niektóre,

W wędrowny teatr, ku jego ozdobie

Wstąpiłam potem — i tak było długo ....

Aż mnie zaczęli zwać: "starą papugą !"....

A ! wy nicponie, łotry i urwisze !

Niech was nie widzę a bluźnierstw nie słyszę!

I dalej nura ! napowrót w Warszawę ! —

Kabałki ciągnąć i różne sekrety,

Czasem rozkoszne ... a najczęściej łzawe...

Spadłszy tak nisko... urządzam niestety !

— Trudno, żyć trzeba! samobójstwo zbrodnią!

Wszyscy tak mówią — , lecz niektórzy czasem

Radzą na stryczku huśtawkę przygodnią

Na jakiej wierzbie, lub pod wilczym lasem ...

A ! heretycy ! tego byście chcieli!

Na Madejowej sypiać wam pościeli!

— Żyję, i więcej mam od was obroku ....

Za czub ja trzymam wszystkich dygnitarzy...

A jeśli głupiec patrzy na mnie z boku ....

To on nie żyje — a o życiu marzy !

I nie wie co to, ta komedja krótka,

Którą przed widzem zamknie śmierci kłódka!

Tymczasem Tacia wchodzi nam na deski ....

(śmiejąc się)

Ha ! ha ! dopomóż Ałłachu niebieski!

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBRAZ II.

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBRAZ III.

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej