Wiktor Gomulicki

POD STOCZKIEM

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP

SEMAINE DE MIEL D'UN CONSCRIT.

POD STOCZKIEM

(Tydzień miodowy rekruta)

Adam Mickiewicz

z słowem wstępnem Wiktora Gomulickiego

WSTĘP

Zażądano odemnie wstępu do opowiadania Mickiewicza, które w oryginale francuskim nosi tytuł: "Miodowy miesiąc nowozaciężnego". Pacyfista, wszelkiej wojny przeciwnik, pisać mam o utworze, sławiącym walkę orężną. Wyglądałoby to na ironję, gdyby nie chodziło o poetę miary tak wielkiej, że względem niego szczerość najzupełniejsza nietylko jest dozwolona, lecz — obowiązuje.

Każdy, kto gorąco, na śmierć i na życie, kocha wyznawaną przez się ideę, nie zniży czoła przed największą nawet powagą, gdy ona tej idei staje na wstręcie. Zmuszony wybierać pomiędzy Mickiewiczem a Chrystusem, bez wahania odstąpi Mickiewicza. Ale wpierw będzie się starał za wszelką cenę zrozumieć go i usprawiedliwić.

Mickiewicz, nazywający siebie Litwinem, był naprawdę w każdym calu typowy Polak. Duszę miał wojowniczą i zadzierżystą. Całe życie upłynęło mu na walkach. Zaczął od walki z pseudoklasycyzmem i krytykami, skończył na formowaniu legjonów, mających podkopać potęgę Rosji. Zawsze był gotowy rwać się do korda przeciw temu, kogo uważał za swego wroga, a mówiąc ściślej: za wroga swoich przekonań i swoich umiłowań. Gdy jednak przeciwnika rozgrzeszył w swem sumieniu, rękę mu podawał i do serca go przyciskał.

Jako odtrącony od Maryli przez magnata, krył w zanadrzu "błyskotkę dla jasnych panów", a na emigracji z jasnymi panami bratał się i zasiadał z nimi przy jednym stole, biesiadnym i obradowym. W pierwszej młodości, każdy "Moskal" był mu nienawistny, potem wyprawiał poetyckie missywy do "przyjaciół-Moskali", a w postaci Rykowa wyobraził rdzennie rosyjską, zdrową, poczciwą naturę.

Walczył nawet z Bogiem i tytanowe wyznania mu rzucał, a potem w proch przed nim upadł, sługą się jego najżarliwszym uczynił.

Dwuch tylko cnót ewangielicznych do końca życia przyswoić Sobie nie zdołał: nie umiał przebaczać nierozgrzeszonym przez siebie wrogom i — zbyt wielką władzę przypisywał orężowi. Nawet nauka Towiańskiego, całkowicie na ewangielii oparta, nie potrafiła tych chropowatości jego ducha ostatecznie wygładzić. Na usprawiedliwienie poety wiele przytoczyć można. Pochodził z drobnej, zaściankowej szlachty, z rodu sejmikowych krzykaczów i rębajłów. Lata jego chłopięce, w których dusza na cały żywot się kształtuje, przypadły na czas boskiej niemal potęgi Napoleona, mieczem i ogniem świat podbijającego. W młodości "władza" gnębiła go przemocą materjalna, budząc żądzę odwetu tą samą bronią. Gdy bawił na zesłaniu w Cesarstwie, miał wciąż przed oczyma musztry, rewje, parady, Cały nadzwyczajny, uniformowy i arsenałowy, przepych państwa przeważnie militarnego. Na emigracji, żył w otoczeniu wyższych i niższych oficerów wojska polskiego, którzy rozprawiali nieustannie o odbytej kampanji, o stoczonych bitwach, o tryumfach oręża, o marszach, atakach, fosach, okopach, redutach. Widział dwie rewolucje w Paryżu, współdziałał w ruchach powstańczych w Poznańskiem, zajmował się gorąco wojną węgierską, wreszcie rozognił mu wyobraźnię, rozgrzał krew i do czynu, szalonego niemal, popchnął — Sewastopol.

Idea pokoju, dziś zaledwie pierwsze, nieśmiałe kroki na ziemi stawiająca, wówczas była dopiero lotną, na wyżynach ducha unoszącą się, mgławicą. Dla duszy wieszcza, widzącej nietylko obecność, lecz i przyszłość, obcą ona być nie mogła; ukazywała mu się wszakże w takiem oddaleniu i na takiej wyżynie, że o natychmiastowem wcielaniu jej nawet nie myślał. To właśnie jest powodem, że nas, pacyfistów, już dziś niektóre miejsca poezji Mickiewiczowskiej rażą — następców zaś naszych o wiele więcej jeszcze razić będą.

Nie mówiłbym tu zresztą o tem wszystkiem, gdyby opowiadanie poniższe inny miało początek i inne zakończenie. Do tych tylko dwuch punktów stosują się moje uwagi. Pozatem, utwór jest świetnym obrazem walki i zwycięstwa, niezwykle oryginalnym w pomyśle i artystycznie doskonałym w wykonaniu.

Jakkolwiek opowiadającym jest tu żołnierz-ochotnik, my w ciągu całego opowiadania słyszymy głos Mickiewicza. I gdy nam poeta przedstawia kapucyna "w habicie i na koniu", który "w jednej ręce miał lancę, a drugą błogosławił krzyżem lud, nogi mu całujący", my dopatrujemy się w tym kapucynie samego poety.

Skąd bierze się w nas wyrozumiałość dla tej bitwy, a właściwie dla jednej tylko ze stron, udział w niej biorących? Oto dlatego, że prawo boskie i prawo ludzkie, zabraniając zabijać, pozwala jednak bronić się, a myśmy pod Stoczkiem w obronie bytu i godności swojej stawali...

Istnieje zasadnicza różnica pomiędzy napadającym a broniącym się, pomiędzy zaborcą a jego ofiarami. Synowie dawnej Rzeczypospolitej polskiej, choć z konia prawie nie zsiadali, i nawet śpiąc, głowicę miecza dzierżyli, w działaniu wojennem wyobrażali częściej stronę bierną, niż czynną. Nie byli-to urodzeni wojownicy z instynktami lwów i orłów, jak naprzykład Rzymianie albo plemiona mongolskie, gdyż ani klimat, ani fizyczne właściwości gruntu, ani nawet płaski, sosnami rozzieleniony, zbożem wyzłacany krajobraz do tego ich nie usposabiały. Za oszczep, za miecz, za strzelbę chwytali Polacy tylko w obronie tego, co im było najdroższe: swych niewiast i dzieci, swych domostw z sośniny, kościołów z modrzewia, swych lasów, pól, łąk, rzeczułek — przedewszystkiem zaś w obronie swej niepodległości. I stądto w mowie ich oręż nazwany został bronią.

W duchu najzupełniej narodowym przedstawił Mickiewicz rwącego się do boju Polaka jako rozkochanego nowożeńca. Polacy, oddając życie za Ojczyznę, spełniali tę ofiarę z twarzą pogodną, z sercem wesołem. Szli na wojnę jak na zabawę, bój nazywali "tańcem". Słynne były przez kilka stuleci ich "tańce tatarskie"!..

Pod Stoczkiem została stoczona pierwsza z bitew 1831 roku — tych bitew, nazawsze dla Polaka pamiętnych, które były jakby rozdziałami wspaniałej, choć krwawej i tragicznie zakończonej, epopei. Ta bitwa pokazała nieprzyjacielowi, rodakom i światu całemu: co Polacy mogą, i co Polacy — mogli-by...

Mickiewicz gienjalnie odtworzył niewielki rozmiarami, lecz potężny ożywiającym go duchem, epizod. Rozmyślnie też nadał mu eposowe, klasyczne znamię, nie wymieniając w opowiadaniu ani jednego nazwiska. Ale stało się z tem, jak z Thorwaldsenowskim posągiem księcia Józefa. Rzeźbiarz, chcąc bohatera narodowego unieśmiertelnić, dał mu kształty klasyczne i prawie nagiego odział tylko w lekką, rzymską tunikę. Życie i vox populi okazały się jednak doskonalszymi od niego artystami. Książę Józef przeszedł do nieśmiertelności w pięknym stroju ułana polskiego, w malowniczem szako, w burce, z fantazją na ramiona zarzuconej...

Mówiąc dziś o Stoczku, nie uważamy za potrzebne przemilczać nazwiska bohatera, O którym w opowiadaniu mówi się tylko: "nasz dowódca". Według nas, nietylko uroku chwili nie osłabia, lecz owszem wzmacnia go jeszcze wymienienie jenerała Dwernickiego, który pod Stoczkiem okrył się chwałą nieśmiertelną. Co prawda, inaczej się przedstawia ten bohater nam, patrzącym nań z oddalenia lat osiemdziesięciu, a inaczej przedstawiać się musiał Mickiewiczowi, który z nim fajkę palił i grywał w warcaby. Nie stawia się posągów żyjącym (Ordona poczytywał Mickiewicz za nieżyjącego). Na podobną bez... ceremonjalność zdobywać się mogli, względem siebie samych, tylko ostatni cezarowie rzymscy, a za dni naszych — cesarz Wilhelm-Samochwalca.

Pamięć Stoczka, tak samo jak Racławic, utrwaliła się w piosence. "Grzmią pod Stoczkiem armaty... " — nuciły i dotąd nucą tysiące ust polskich. Piosenka podała nam ton zasadniczy tego sławnego boju. Pamiętał o tym tonie Mickiewicz, i w jego opowiadaniu grzmot dział rozlega się donośnie.

O czem innem jednak, ważniejsżem może, zapomniał.

Tradycja mówi, że pod Stoczkiem bataljon nowozaciężnej piechoty naszej, gradem kul i kartaczów zasypywany, murem stal w miejscu, wyśpiewując na cały głos: "Jeszcze nie zginęła... " Ryki armat zagłuszyć śpiewu nie mogły. Czemuż wieszcz swem Homerycznem słowem tego epizodu nie uśmiertelnił!

Śpiewający bohaterowie... Tego nie znała nawet Grecja Peryklesów. To było obce nawet Sparcie Leonidasów.

Wiktor Gomulicki.

Koniec wersji demonstracyjnej.

SEMAINE DE MIEL D'UN CONSCRIT.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej