Zuzanna Morawska

POGADANKI Z DZIEĆMI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

LEKCYJA I.

LEKCYJA II.

LEKCYJ A III.

LEKCYJA IV.

LEKCYJA V.

LEKCYJA VI.

LEKCYJA VII.

LEKCYJA VIII.

LEKCYJA IX.

LEKCYJA X.

LEKCYJA XI.

LEKCYJA XII.

LEKCYJA XIII.

LEKCYJA XIV.

LEKCYJA XV.

LEKCYJA XVI.

LEKCYJA XVII.

LEKCYJA XVIII.

LEKCYJA XIX.

LEKCYJA XX.

LEKCYJA XXI.

LEKCYJA XXII.

LEKCYJA XXIII.

LEKCY JA XXIV.

LEKCYJA XXV.

LEKCYJA XXVI.

LEKCYJA XXVII.

LEKCY JA XXVIII. (1)

LEKCYJA XXIX.

LEKCYJA XXX.

LEKCYJA XXXIII.

LEKCYJA XXXV.

LEKCYJA XXXVI.

LEKCYJA XXXVII.

LEKCYJA XXXVIII.

LEKCYJA XL.

LEKCYJA XLI.

LEKCYJA XLII.

LEKCYJA XLIII.

LEKCYJA XLIV.

LEKCYJA XLV.

LEKCYJA XLVI.

LEKCYJA XLVII.

LEKCYJA XLVIII.

LEKCY JA XLIX.

LEKCYJA L.

LEKCYJA LI.

LEKCYJA LII.

LEKCYJA LIII.

LEKCYJA LIV.

LEKCYJA LV.

LEKCYJA LVI.

LEKCYJA LVII.

LEKCYJA LVIII.

LEKCYJA LIX.

LEKCYJA LX.

LEKCYJA LXI.

LEKCYJA LXII.

LEKCYJA LXIII.

LEKCYJA LXIV.

LEKCYJA LXV.

LEKCYJA LXVI.

LEKCYJA LXVII.

POGADANKI Z DZIEĆMI

Ułożone metodą poglądową

Morawska Zuzanna

"Naród mający najlepsze szkoły jest najpierwszym narodem w świecie; jeżeli nim nie jest dziś, stanie się nim jutro. "

J. Simon (L'école).

Praca nauczycielska dała mi poznać, jak mało zwracano u nas dotąd uwagi na pierwotne rozwijanie dziecięcego umysłu, które w późniejszej nauce utrudnia pojęcie najprostszych nawet rzeczy. W ostatnich latach zwrócono się do tak zwanej: "nauki poglądowej" czyli "nauki o rzeczach," na zasadzie, której w Anglii, Francyi, Szwajcaryi i Niemczech, odbywają się wykłady w elementarnych i średnich zakładach naukowych, otrzymując świetne rezultaty; niezliczona zaś ilość książek opracowanych na zasadzie powyższej metody, ułatwia wykłady.

U nas brak podręczników utrudnia wykłady w zakładach naukowych, w wychowaniu zaś domowem najzupełniej uniemożliwia.

Pragnąc przyjść w pomoc, tak zajmującym się kształceniem jak uczącej się młodzieży; podaję w Imię Boże, tę skromną pracę moją.

Z. Morawska.

UWAGA.

Każda lekcyja powinna być pierwej przez nauczających przejrzana, zanim rozpocznie się ją z dzieckiem. Lekcyje te nie są do wyuczenia się na pamięć dla dzieci, lecz w celu ułatwienia odpowiedzi i wytłomaczenia dla nauczających. Przy zapytaniu należy zaczekać, jaką dziecię samo z siebie da odpowiedź, a dopiero myśl jego w właściwym kierunku naprowadzić. Jeżeli dziecię będzie zaciekawione obrazkiem, niech przeczyta wytłomaczenie onego; nie należy jednak dozwalać oglądania wszystkich obrazków na raz, bo te przesuną się tylko przed oczami dziecka, niepozostawiając właściwej korzyści.

LEKCYJA I.

RÓŻNICA MIĘDZY IMIENIEM A NAZWISKIEM. SKŁAD CIAŁA LUDZKIEGO I ZWIERZĘCEGO. RUCH.

Imie ci N., nazywasz się N. — jakaż jest różnica między imieniem a nazwiskiem?

Między imieniem a nazwiskiem jest taka różnica, że imię dali mi na chrzcie Ś-tym, a takie imię jak ja mam, ma bardzo dużo innych dzieci, — nazwisko zaś dali mi rodzice, to jest nazywam się tak samo N. jak mama, ojciec, bracia, siostry.

Czemże jesteś względem rodziców?

Względem rodziców jestem dziecięciem.

Czem jesteś względem nauczycieli?

Względem nauczycieli jestem uczniem (uczennicą).

Kiedy pytają co powinno się uczynić?

Kiedy pytają powinno się odpowiadać.

Powiedz mi więc z czego się składa ciało człowieka?

Ciało człowieka składa się: z głowy, tułowia czyli korpusu i narzędzi ruchu, to jest: rąk i nóg.

Mówiąc z czego się składa człowiek, niech zaraz dziecię wskazuje na sobie.

Jak nazywamy wszystkie części ciała ludzkiego w ogóle?

Wszystkie części ciała ludzkiego w ogóle nazywamy członkami.

Czy zwierzęta składają się z takich samych członków jak człowiek?

Zwierzęta składają się z takich samych członków jak człowiek, ale rąk nie mają.

Czy zwierzęta żyją?

Zwierzętą żyją.

A ty czy żyjesz?

Żyję.

Co jest objawem życia?

Objawem życia jest ruch?

Wstań więc i idź powoli około pokoju! Co teraz robisz?

Chodzę.

Jak chodzisz, — wolno, czy prędko?

Chodzę powoli.

Idź prędzej! Jakież więc będzie to drugie chodzenie?

To drugie chodzenie będzie umiarkowane.

A teraz biegnij prędko! Jakże teraz chodzisz?

Teraz biegam prędko.

Jakże więc można chodzić, to jest ruszać się?

Można chodzić powoli, umiarkowanie i prędko.

Taki sam ruch powtarzać rękami, palcami, głową.

Czy nogi mogłyby się ruszać, gdybyśmy nie chcieli?

Nogi nie mogłyby się ruszać gdybyśmy nie chcieli.

Wyciągnij ręce nad głowę.Czy ręce mogłyby się ruszać, gdyby człowiek nie chciał, albo kiedy jest takie nieszczęście, że człowiekowi utną rękę, czy ta ucięta ręka się rusza?

Ręce bez woli człowieka ruszać się nie mogą, a kiedy człowiekowi utną rękę lub nogę, to ta odcięta ręka, lub noga ruszać się nie może.

A więc, czy członki twoje żyją?

Nie, członki moje nie żyją, tylko ja żyję.

Do czego nam służy ruch?

Ruch nam służy do pracy.

Czy tylko rękami i nogami możesz ruszać.

Nie tylko nogami i rękami ruszać mogę, ale palcami, głową, oczami.

Do czego nam ruch potrzebny?

Ruch jest nam potrzebny do pracy, utrzymania życia i zdrowia.

Jakich znasz ludzi, którzy pracują rękami?

Praczka, stolarz, krawiec, mama jak szyje.

Czy są tacy ludzie, którzy pracują nogami?

Ludzie pracują także nogami, np. posłaniec, froter, ten co szyje na maszynie.

Czy są tacy, którzy pracują głową?

Takich co pracują głową jest bardzo dużo, np. taki co czyta, — co uczy.

A ty czy pracujesz?

Pracuję, bo się uczę.

LEKCYJA II.

PRACA UMYSŁOWA I FIZYCZNA.

Czem pracujesz ucząc się?

Ucząc się, pracuję głową, to jest umysłem.

Co to znaczy pracować umysłem?

Pracować umysłem, jest to zastanawiać się, myśleć i pojmować rzecz jakąś, o której się pisze, lub mówi.

A jeżeli piszesz, to czem pracujesz?

Gdy piszę, to pracuję i umysłem i ręką.

Wytłomacz to?

Nim co napiszę muszę wpierw pomyśleć, pracuję więc umysłem, — jak pomyślę wtedy myśl moją napiszę, — a więc trzymam ołówek lub pióro i prowadzę ręką po papierze.

Napisz mi co.

Uwaga. Jeżeli dziecię nie umie pisać, niech powie nazwisko jakiejś rzeczy.

Nim pomyślałaś, żeby powiedzieć (napisać), np. pies, cóżeś musiała uczynić?

Nim pomyślałam, ażeby powiedzieć: pies; musiałam go sobie wyobrazić.

Niech dziecię opisze przedmiot, który nazwało, to jest opowie jak wygląda.

A więc zanim nazwałaś: pies, co musiałaś pierwej uczynić?

Zanim nazwałam t. j. powiedziałam pies, — musiałam go sobie wyobrazić, potem pomyślić, a dopiero nazwać to jest powiedzieć to, co pomyślałam.

Nazwij mi jeszcze kilka przedmiotów, których w tej chwili nie widzisz?

Las, kościół, koń i t. p.

Czy możesz powiedzieć jak te przedmioty wyglądają, chociaż ich teraz nie widzisz?

Mogę, bo je sobie wyobrażam: np. las, to tak dużo drzew; — kościół, to taki duży dom, co ma wieże i w którym się ludzie modlą; — koń, to takie ładne zwierzę, co ma cztery nogi, łeb, grzywę, i ogon.

Czy zwierzęta mogą sobie wyobrażać, pojmować, myśleć, nazywać, to jest mówić?

Nie, zwierzęta nie mogą sobie wyobrażać, myśleć i mówić jak człowiek, i tem się różnią od człowieka.

A ty czy jesteś człowiekiem?

Jestem człowiek, ale mały, jestem jeszcze dziecię,

Lecz gdy Pan BÓG mi dozwoli i przedłuży życie,

To przy pracy pożytecznej, idąc dalej z wiekiem

Z dziecka dzisiaj tak małego, zostanę człowiekiem.

LEKCYJ A III.

O ZMYSŁACH.

Za pomocą czego rozpoznajemy to wszystko co nas otacza?

To wszystko co nas otacza, rozpoznajemy za pomocą zmysłów.

Do czego więc służą nam zmysły?

Zmysły służą nam do rozpoznawania wszystkiego tego, co się znajduje na świecie.

Ile mamy zmysłów?

Zmysłów mamy pięć: wzrok, słuch, węch, smak i dotykanie czyli czucie.

Co jest organem czyli narzędziem wzroku?

Organem czyli narzędziem wzroku są oczy.

Co jest narzędziem słuchu?

Narzędziem słuchu są uszy.

Co jest narzędziem węchu?

Narzędziem węchu jest nos.

Co jest narzędziem smaku?

Język i podniebienie.

Co jest narzędziem dotykania i czucia?

Narzędziem dotykania i czucia są palce, ale czujemy nie tylko palcami, lecz całem ciałem, np. czuję ciepło i zimno w całem ciele.

Doświadczenie: dotykać nogi, szyi, twarzy, głowy dziecięcia zapytając czy czuje dotknięcie?

Czy zwierzęta mają także zmysły?

Zwierzęta mają pięć zmysłów, tak samo jak człowiek.

Czy są zwierzęta, które mają niektóre zmysły lepsze niż człowiek?

Niektóre zwierzęta mają lepsze zmysły niż ludzie, i tak: pies ma lepszy węch i słuch, — kot ma wzrok lepszy, bo widzi nawet po ciemku, — a zając ma słuch lepszy niż człowiek.

Czy są tacy ludzie, którzy nie widzą lub nie słyszą?

Jest dużo takich nieszczęśliwych ludzi, którzy nie widzą, lub nie słyszą, a nawet są tacy, którzy wcale nie mówią.

Jak się nazywa taki, który nie widzi?

Taki który nie widzi, nazywa się ociemniałym.

Jak się nazywa taki, który nie słyszy?

Taki który nie słyszy, nazywa się. głuchy.

A taki który nie słyszy i nie mówi?

Taki który nie słyszy i nie mówi, nazywa się, głuchoniemy.

Czy taki który nie słyszy i nie mówi, albo nie widzi, może się czego nauczyć?

Takiemu który nie widzi, albo nie słyszy i nie mówi, jest bardzo trudno czegokolwiek się nauczyć, ale jest dla nich urządzona w Warszawie oddzielna szkoła, która się nazywa instytutem ociemniałych i głuchoniemych.

A ty czy masz wszystkie 5 zmysłów?

Mam pięć zmysłów z łaski BOGA,

Widzę światło, ludzi, drzewa,

Słyszę kiedy mama droga

Mówi do mnie, — ptaszek śpiewa,

Czuję ciepło, — zimno czuję,

Wącham owoc, kwiaty, siano,

Oj i mleczko mi smakuje

Przy śniadaniu codzień rano.

LEKCYJA IV.

KOLORY.

Które zmysły są najpotrzebniejsze?

Najpotrzebniejszy jest wzrok i słuch.

Do czego nam służy wzrok?

Wzrok służy nam do odróżniania kolorów i kształtów rzeczy nas otaczających.

Jakie znasz kolory?

Znam kolory: biały, czarny, zielony, niebieski, i t. p.

Co jest białe?

Biały jest: śnieg, kreda, wapno.

Co jest czarne?

Czarne są: węgle, sadze, atrament.

Co jest zielone?

Liście, trawa.

Co jest niebieskie?

Niebo jest niebieskie czyli błękitne, kwiatki niezapominajkami zwane, są niebieskie.

Które przedmioty zmieniają kolor?

Węgle gdy żarzące czyli rozpalone są czerwone, a gdy ostygną, są czarne, — liście na wiosnę są zielone, a w jesieni żółte.

Czy są takie przedmioty, które mogą być rozmaitego koloru?

Takich przedmiotów, które mogą być rozmaitego koloru jest bardzo dużo, i tak: róża może być: biała, czerwona, różowa lub żółta, — kwiaty są rozmaitych kolorów, — suknia może być jakiego kto chce koloru i t. p.

A zwierzęta czy także mogą być rozmaitego koloru?

Zwierzęta także mogą być rozmaitego koloru, czyli barwy, — i tak: pies, wół, koń, może być biały, czarny, siwy, brunatny, płowy.

Czy o zwierzętach, np. o koniu mówi się, że jest koloru czarnego? i t. p.

O zwierzętach, a szczególniej o koniu, nie mówi się że jest: koloru czarnego lub białego, lecz mówi się, że jest maści karej, — albo kasztanowatej, siwej, gniadej.

Aptaki i kwiaty czy są rozmaitych kolorów?

Ptaki i kwiaty są najrozmaitszych kolorów, — a prócz tego pióra niektórych ptaków mienią się w rozliczne barwy, to jest trudno oznaczyć jakiego są koloru, i wtedy mówimy że ptak ten ma pióra mieniące, np. pawie.

Czy o ludziach także można powiedzieć, że są rozmaitego koloru?

W naszym kraju wszyscy ludzie są biali, chociaż niektórzy mają skórę trochę ciemniejszą nazywamy ich jednak białymi, — ale w odległych gorących krajach są ludzie mający skórę zupełnie czarną i takich nazywamy: murzynami (1).

Gdy po deszczu na niebie ukaże się tęcza jakie w niej widzisz kolory?

W tęczy widzę 7 kolorów a te są: czerwony, pomarańczowy, żółty, zielony, niebieski, szafirowy, fijołkowy.

Uwaga. Nieograniczając się na zapytaniach podanych w powyższej lekcyi, pytać o rozmaite kolory, — niech. dziecię odróżnia kolory przedmiotów je otaczających. Prócz togo niech dobierze z papieru, włóczki lub farb kolory będące w tęczy, a niezadawalniając się podanemi wzorami, wszelkie kolory i barwę zwłaszcza kwiatów i zwierząt o ile można okazać w naturze.

LEKCYJA V.

DZIEŃ, NOC, SŁOŃCE. PRZEDMIOTY Z DRZEWA.

Czy gdy ciemno możemy rozróżniać kolory?

Gdy ciemno nie możemy rozróżniać kolorów.

Kiedy jest ciemno, a kiedy jest jasno?

Ciemno jest w nocy, jasno jest w dzień.

Co nam świeci w dzień?

W dzień świeci nam słońce.

Czy słońce tylko świeci czy i grzeje?

Słońce nie tylko świeci ale i grzeje.

Czy w nocy jest jakie światło, które nam przyświeca?

W nocy przyświeca księżyc i gwiazdy, ale światło ich jest bardzo blade i nie można przy niem pracować.

Czy słońce, księżyc i gwiazdy zrobili ludzie?

Ani słońca, ani gwiazd, ani księżyca nie zrobili ludzie, lecz stworzył je Pan BÓG i dla tego są zawsze tak piękne i jasne, — słońce, księżyc i gwiazdy są światłem naturalnem.

Czem zastępujemy światło i ciepło słońca?

Wieczorem, kiedy w pokoju ciemno zapalamy świecę lub lampę, — a zimą kiedy jesteśmy daleko od słońca i ono nas nie może ogrzewać, palimy w piecu drzewo, węgiel lub torf.

Czy drzewo służy tylko na opał?

Drzewo nie tylko służy nam na opał, ale wyrabiając niego rozmaite przedmioty.

Wylicz mi wszystkie przedmioty z drzewa będące w tym pokoju? Ramy u okien, drzwi, podłoga, szafa, krzesła, i t. p.

Uwaga. Dziecię wyliczając przedmioty niech zaraz chodzi od jednego do drugiego o ile te przedmioty są około niego.

Jakie są przedmioty z drzewa w szkole?

Stół, ławki, linija, tablica,

Wylicz mi wszystkie przedmioty z drzewa będące w kuchni?

Półki, stolnica, wałek, konewka.

Jakie są jeszcze przedmioty z drzewa w piwnicy?

Balija, beczka, wanna.

Kto zrobił te wszystkie przedmioty z drzewa?

Te wszystkie przedmioty z drzewa zrobił bednarz i stolarz.

Co zrobił bednarz?

Bednarz zrobił: konewki, beczki, baliję.

Co zrobił stolarz?

Stolarz zrobił: ramy do okien, podłogę, drzwi, stół, ławkę i t. d.

Czem było drzewo nim zrobiono z niego te wszystkie przedmioty? Drzewo nim zrobiono z niego te wszystkie przedmioty było rośliną.

Co trzeba najpierw zrobić z drzewa, aby je przygotować do wyrobienia rozmaitych przedmiotów?

Najpierw trzeba drzewo ściąć, potem ociosać, potem porznąć na deski, a potem dopiero rzemieślnicy wyrabiają z niego rozmaite przedmioty.

Kto ścina drzewo, kto je ociosuje to jest oczyszcza z kory, a kto trze deski?

Drzewo ścinają robotnicy zwani drwalami, — ociosuje czyli oczyszcza z kory cieśla, a tracz trze na deski.

Od czego pochodzą wszystkie przedmioty z drzewa, to jest jakie mają pochodzenie.

Wszystkie przedmioty zrobione z drzewa pochodzą od rośliny, to jest mają pochodzenie roślinne.

Zagadka.

Gdy rośnie zdobi lasy i ogrody,

A kiedy ścięte to przy ludzkiej pracy

Służy na opał, zbytku i wygody

Jest ono w mieście, mają je wieśniacy.

(1) Patrz okładkę.

LEKCYJA VI.

UBRANIE, — JEGO POCHODZENIE.

Z czego jest zrobiona koszula i od czego pochodzi czyli jaki ma pierwiastek?

Koszula jest zrobiona z płótna, a płótno uprzedzone ze lnu, który jest rośliną, koszula więc moja ma pierwiastek roślinny.

Kto pracuje zanim ty masz koszulę?

Najpierw rolnik len sieje, potem robotnica, co ten len oczyszcza, potem prządka len przędzie, potem tkacz z przędzy robi płótno, szwaczka z płótna szyje koszulę; a nareszcie rodzice, którzy pracują, aby było za co kupić tę koszulę.

Z czego zrobiona spódniczka i pończoszki, i od czego pochodzą? Pończoszki zrobione są z bawełny, a spódniczka z perkalu, który także jest zrobiony z bawełny, — a bawełna jest krzewem, rośnie, mają więc pierwiastek roślinny, to jest pochodzą od roślin.

Czy bawełna rośnie u nas na polach?

Nie, bawełna nie rośnie u nas na polach lecz daleko, w krajach gdzie jest bardzo gorąco.

Z czego zrobiona sukienka i od czego pochodzi?

Sukienka zrobiona jest z wełny, więc pochodzi od zwierząt, bo wełnę ostrzygą z owiec, a potem ją przędą i tkają na warsztatach.

Z czego są zrobione trzewiczki?

Trzewiczki są zrobione ze skóry cieląt, kóz lub wołów, pochodzą więc także od zwierząt.

Z czego jest zrobiona wstążeczka u kapelusza?

Wstążeczka jest zrobiona z jedwabiu, i także ma pochodzenie zwierzęce, bo jedwab' wydają robaczki nazywane jedwabnikami.

Z czego są zrobione guziki (haftki, sprzączki) u twego ubrania.

Guziki (sprzączki, haftki) są zrobione z metalu, a metal wydobywają z ziemi, pochodzą więc od minerałów, bo wszystko to, co wydobywamy z ziemi nazywamy minerałem.

Zapytywać o wszystkie przedmioty należące do ucznia i wyszukiwać pierwiastków.

Uwaga. Wszelkie pierwiastki o ile można okazać w naturze, a następnie dalsze z nich przeróbki.

Zagadka.

Roślinę, zwierzę, wszystko co jest w świecie,

I co jest w ziemi, bierze na ubranie,

Kto to jest taki, czy też wy nie wiecie,

Co przed nim nigdzie, nic się nie ostanie.

LEKCYJA VII.

POŻYWIENIE.

Co jadasz na obiad?

Jadam bardzo dużo rzeczy, np: mięso, jarzyny, kluski, kaszę, jaja i t. p.

Jakie zwierzęta dostarczają nam mięsa?

Mięsa dostarczają nam: woły, cielęta, świnie, owce, kury, kaczki, gęsi.

Co to są jarzyny?

Jarzyny są to rośliny, które służą nam za pożywienie. Jakie jadasz jarzyny?

Jadam: kartofle, buraki, marchew, kapustę. Z czego się robią kluski?

Kluski robią się z mąki, a mąka ze zboża (1). Z czego się robi kasza?

Kasza także się robi ze zboża.. A co jeszcze więcej jadasz?

Jadam jeszcze: masło, ser, owoce, do niektórych potraw dodają cukru.

Z czego robią masło?

Masło robią ze śmietany.

Zkąd się bierze maślanka?

Z najtłuściejszych jej części śmietany, robi się masło, a reszta pozostaje na maślankę.

Z czego się robi ser?

Ser robi się z kwaśnego lub słodkiego mleka.

Czego używamy do wszystkich potraw?

Do wszystkich potraw używamy soli; — bez soli wszystko byłoby nie dobre.

Zkąd się bierze sól?

Sól kopią z ziemi.

Czemże więc jest sól?

Sól jest minerałem.

Zkąd się bierze cukier?

Cukier robią z buraków, — ale w krajach bardzo gorących rośnie trzcina zwana cukrową z której wyrabiają cukier, i ten cukier jest słodszy od wyrabianego z buraków. Czegóż więc człowiek potrzebuje na pożywienie?

Człowiek tak samo jak do ubrania, tak i na pożywienie, potrzebuje roślin, zwierząt i minerałów.

Zagadka..

Dla biednego ja jestem przyprawą jedyną,

Bogaty też bezemnie obejść się nie może;

Przezemnie dwie kopalnie już od wieków słyną,

Ma mnie ziemia w swem łonie, ma mnie też i morze.

(1) Obacz Część I lekcyja XV.

LEKCYJA VIII.

POŚCIEL. SPRZĘTY W POKOJU.

Z czego jest zrobione twoje łóżeczko?Łóżeczko jest zrobione z drzewa, pochodzi więc od roślin, to jest ma pierwiastek roślinny. (Łóżeczko jest zrobione z żelaza, ma pierwiastek mineralny).

Czem jest wypchany siennik?

Siennik jest wypchany sianem, które jest rośliną, to jest trawą skoszoną.

Czem są wypchane materace?

Materace są napełnione włosem obciętym z końskiej grzywy i ogona, — mają więc pochodzenie zwierzęce.

Czem jest nasypana poduszka?

Poduszka jest napełniona pierzem.

Zkąd się biorą pierze?

Pierzy dostarczają nam ptaki domowe, jako to: gęsi, kaczki i indyki.,

Z czego jest zrobiona kołderka?

Kołderka zrobiona jest z waty, a pokryta materyjałem wełnianym (bawełnianym, jedwabnym).

Jakież więc kołderka ma pochodzenie?

Ma pochodzenie roślinne i zwierzęce, — roślinne, bo wata robi się z bawełny, która rośnie; a zwierzęce, bo pokryte jest wełną, której nam dostarczają owce.

Z ilu części składa się krzesełko?

Krzesełko składa się z trzech części, to jest: oparcia, siedzenia i czterech nóg.

Z czego są zrobione nogi?

Nogi są zrobione z drzewa.

Z czego oparcie i siedzenie?

Oparcie i siedzenie może być również z drzewa, lub ze trzciny i wtedy będzie miało pochodzenie roślinne, a jeżeli

siedzenie i oparcie jest wysłane włosem i pokryte wełną, jedwabiem lub skórą to będzie miało pochodzenie zwierzęce.

Uwaga. Rozwinąć lekcyję rozpytując o części składowe wszystkich przedmiotów będących w pokoju.

Zagadka.

Mam cztery nogi, a nie jestem zwierzę

Nie jestem ptaszkiem, chociaż mam i pierze,

Nie jem, nie piję, nie fruwam, nie chodzę,

Lecz do snu tulę i łezki osłodzę.

LEKCYJA IX.

CZEM SIĘ JE I NA CZEM?

Czem jesz zupę?

Zupę jem łyżką.

Czem krajesz mięso?

Mięso kraję nożem, a widelcem kładę do ust kawałki mięsa.

Na czem ci podają zupę?

Na talerzu (miseczce).

Z czego robią talerze?

Talerze robią z gliny zwyczajnej, fajansowej, porcelanowej którą kopią, urabiają z niej talerz lub miskę, wypalają w piecu i nadają polewę czyli glazurę, i dla tego chociaż glina jest szara, naczynia z niej wyrobione są lśniące, białe a nawet malowane w rozmaite desenie.

Czy glina porcelanowa znajduje się w naszym kraju?

W naszym kraju nie ma gliny porcelanowej, tylko glina zwyczajna i fajansowa i z niej mamy wyroby, — porcelanowe naczynia są sprowadzane z innych krajów i dla tego są bardzo drogie.

Jak się nazywa taki rzemieślnik, który wyrabia naczynia z gliny?

Rzemieślnik, który wyrabia naczynia z gliny nazywa się garncarzem.

Z czego robią łyżki?Łyżki robią z cyny, srebra i innych metali, — robią je także z drzewa?

Z czego robią widelce i noże?

Widelce i noże robią z żelaza lub stali, a trzonki mogą być z drzewa, kości, srebra.

Wytłómaczyć na jakim dziecie jada talerzu, jaką łyżką, jaki jest nóż i widelec, którego używa.

Z czego jest zrobiona szklanka?

Szklanka jest zrobiona ze szkła, a szkło wypala się z saletry i piasku.

Jak się nazywa fabryka, gdzie wyrabiają przedmioty ze szkła?

Fabryka, gdzie wyrabiają przedmioty ze szkła, nazywa się hutą szklanną.

Zkąd się bierze: glina, żelazo, srebro, piasek, saletra?

Glina, żelazo, srebro, piasek, saletra wydobywają się z ziemi i są jej częściami.

Jak się nazywają takie rzeczy, które wydobywają z ziemi?

Rzeczy takie, które wydobywają się z ziemi i są jej częściami nazywają się minerałami.

Cóż to jest minerał?

Minerałem nazywamy to wszystko co wydobywamy z ziemi i co stanowi jej części.

Kto zrobił to wszystko co widzisz około siebie?

Wszystko to, co widzę około siebie, zrobili ludzie.

Z czego oni to zrobili?

Z gliny, żelaza, srebra, złota, drzewa, lnu, wełny, bawełny.

Niech, uczeń wyliczy wszystkie przedmioty będące w pokoju z powyższych materyjałów.

Czy znasz takie rzeczy, których ludzie nie zrobili.

Znam bardzo wiele takich rzeczy, których ludzie nie zrobili, a te są: ziemia, słońce, zwierzę, drzewo, człowiek. Jak się nazywają takie rzeczy, których ludzie nie zrobili?

Takie rzeczy, których ludzie nie zrobili nazywają się darami natury czyli darami BOGA.

Dla czego mówisz, że one są darami natury czyli darami BOGA?

Bo Pan BÓG stworzył świat cały i wszystko co się na nim znajduje i rozkazał naturze aby wydała wszelkie stworzenie. Uwaga. Przy powyższej lekcyi korzystnem jest bardzo okazanie minerałów w stanie pierwotnym t. j. takim, w jakim są wydobyte z ziemi, — przedstawia to pewne trudności, lecz okazy gliny i żelaza nie trudno jest znaleźć.

LEKCYJA X.

SPRZĘTY KUCHENNE.

Wylicz mi wszystkie sprzęty znajdujące się w kuchni?

Sprzęty znajdujące się w kuchni są: komin, stół, rądle, samowar, garnki, durszlak, sito, konewki i t. p.

Z czego zrobiony komin i jakie ma pochodzenie?

Komin jest zrobiony z gliny, cegły, kafli i blachy żelaznej, ma więc pochodzenie mineralne, bo glina i żelazo jest minerałem.

Jakie jeszcze sprzęty mają pochodzenie mineralne?

Rądle, bo są zrobione z miedzi, samowar 7. mosiądzu, durszlak z blachy, garnki żelazne i gliniane wszystko to ma pochodzenie mineralne.

A czy jest taki minerał, którym się pali w piecu?

Tak, minerałem są węgle kamienne i torf, którym się pali w piecu i na kominie.

Czy jest jaki minerał, który nam służy do oświetlenia?

Nafta jest minerałem, bo ją wydobywają z ziemi.

Czy jest jaki minerał, który służy do przyprawy pożywienia?

Sól, którą wykopują w kopalniach Wieliczki i Bochni w kraju, który się nazywa: Galicyją.

Oprócz sprzętów kuchennych, jakie są jeszcze sprzęty w gospodarstwie domowem?

Jest jeszcze szczotka do zamiatania, do czyszczenia obuwia, miotełka, łopatka do śmieci, miotła.

Jakie pochodzenie mają te wszystkie przedmioty?

Miotła i miotełka mają pochodzenie roślinne, bo miotła jest zrobiona z gałęzi wierzbowych lub brzozowych, a miotełka ze słomy ryżowej. Szczotki mają pierwiastek zwierzęcy, bo są zrobione ze świńskiej szczeciny.

Zapytywać kolejno, o wszystkie sprzęty i narzędzia gospodarskie.

LEKCYJA XI.

PODWÓRZE.

Co widzisz w podwórzu na wsi?

W podwórzu na wsi widzę spichrz, stajnię, wozownię, stodoły, oborę, owczarnię, chlewy, kurniki, budę dla psa, studnię, tok czyli koryto i dzwon.

Do czego służy stajnia?

W stajni stoją konie i źrebaki.

Do czego stodoła, a do czego spichrz?

W stodole składają zboże niewymłócone, a do spichlerza zsypują ziarno.

Na co wozownia?

Wozownia służy do schowania wozów, bryczek, powozów.

Co stoi w oborze, a co w owczarni?

W oborze stoją woły, krowy i cielęta, a w owczarni owce.

Na co chlewy?

W chlewach leży trzoda chlewna to jest świnie.

Na co kurniki?

W kurnikach siedzą: kury, kaczki, gęsi, indyki, to jest drób — tam niosą jaja i wysiadują młode.

Na co jest buda?

Buda jest schronieniem dla psa, który strzeże podwórze od szkody.

Do czego studnia?

Studnia dostarcza wody dla ludzi i zwierząt

Na co tok czyli koryto przy studni?

W tok czyli koryto nalewają wodę dla zwierząt.

Na co jest dzwon?

Dzwon ogłasza kiedy ludzie mają isć do pracy, a kiedy na odpoczynek.

Z czego są zrobione te wszystkie budynki?

Jedne z cegły i te się nazywają murowanemi, inne z drzewa, i te są drewniane.

Co widzisz w podwórzu w mieście?

W podwórzu w mieście widzę; komórki, drwalnie, piwnicę, a na środku studnię.

Do czego służą te budynki?

Komórki służą na skład rozmaitych rzeczy, — drwalnia na skład węgla i drzewa, do piwnicy wynoszą rozmaite sprzęty gospodarskie, i chowają na zimę kartofle i jarzyny.

LEKCYJA XII.

O KSZTAŁTACH.

Czy wszystkie przedmioty są jednakowego kształtu?

Nie, każdy przedmiot ma kształt sobie właściwy.

Jakie są przedmioty długie w tym pokoju?

Przedmioty długie: linija, ołówek, ławka, stół.

Jakie są przedmioty wysokie?

Przedmioty wysokie są: piec, okno, drzwi.

Dla czego o piecu, drzwiach, oknie, mówisz że są wysokie, a o linii, ołówku, ławce że są długie?

Bo piec, okno, drzwi stoją, a o przedmiotach stojących mówi się że są wysokie; — deska ławki i stołu leży na czterech nogach; — linija, ołówek leży na stole; — mówię więc, że są długie, bo o przedmiotach leżących, mówi się że są długie.

A o tobie kiedy mówią żeś wysoka (wysoki), a kiedy że długa (długi)?

O mnie kiedy stoję, mówią: jaka ona wysoka (wysoki), a jak się położę, wtedy powiedzą: jaka ona długa, już łóżko dla niej za krótkie.

Jakie przedmioty nazywają nizkiemi, a jakie krótkiemi?

Te przedmioty, co stoją nazywamy nizkiemi; np. szafa jest niższa od drzwi, drzwi są nizkie w porównaniu z piecem; — krótkie zaś są te przedmioty co leżą, np. linija może być krótka, — ołówek gdy się zużyje jest krótki, — łóżko może być krótkie w porównaniu z innem długiem. Czy każdy przedmiot ma swoją szerokość, długość lub wysokość? Tak, każdy przedmiot ma swą szerokość, długość i wysokość.

Uwaga. Trzeba zwrócić uwagę, gdzie jest długość, a gdzie szerokość pokoju, w którym się lekcyja odbywa.

Jakie znasz przedmioty szerokie, a jakie wązkie?

Każdy przedmiot ma swoją szerokość, a ten sam przedmiot może być wązkim w porównaniu z innemi, i tak linija może być szeroka, ale gdy położymy szerszą, to w porównaniu będzie wązka. Suknia może być szeroka lub wązka.

Dać do porównania rozmaite przedmioty.

Jakie są przedmioty wyniosłe?

Drzewo, komin na dachu, wieża na kościele.

Jakie są przedmioty głębokie?

Przedmioty głębokie: studnia, piwnica i t. d.

Jaka jest różnica między rozległością, a odległością?

Rozległość jest to wysokość, szerokość i długość jakiegoś przedmiotu, — a odległość jest to oddalenie jednego przedmiotu od drugiego, np: tych drzwi mogę wskazać rozległość, to jest: ile trzymają długości, a ile szerokości; o piecu również mogę powiedzieć to samo; ale jak powiem, że pomiędzy drzwiami a piecem jest odległości dziesięć kroków, to wymierzę oddalenie drzwi od pieca.

Zapytywać o rozległość rozmaitych przedmiotom, i o odległość jednych od drugich.

LEKCYJA XIII.

LINIJE.

Czem oznaczyć możemy kształty przedmiotów?

Kształty przedmiotów oznaczyć możemy za pomocą linii.

Ile jest głównych linii?

Głównych linii jest dwie:

Prosta i krzywa.

Ile jest głównych kształtów?

Głównych kształtów jest 3:

Czworokąt, trójkąt, i koło.

Ile potrzeba linij do utworzenia czworokątu?

Do utworzenia czworokątu potrzeba czterech linii prostych.

A do trójkątu?

Do trójkątu trzech linii prostych.

Co to jest koło?

Koło jest to linija krzywa mająca każdy punkt obwodu w równej odległości od środka. Co nazywamy kwadratem?

Kwadratem nazywamy powierzchnię, która ma jednakową wysokość, długość i szerokość.

Co nazywamy sześcianem?

Sześcianem nazywamy przedmiot mający 6 ścian.

Co nazywamy powierzchnią?

Powierzchnią nazywamy płaszczyznę jakiegoś przedmiotu.

Ile powierzchni ma sześcian?

Sześcian ma sześć powierzchni czyli boków.

Co nazywamy kantem?

Kantem nazywamy to miejsce, gdzie się powierzchnie schodzą ze sobą.

Ile sześcian ma kantów?

Sześcian ma dwanaście kantów.

Czem oznaczone są kanty?

Kanty oznaczone są linijami.

Co nazywamy kątem?

Kątem nazywamy, to miejsce gdzie się linije schodzą ze sobą.

Czy każdy przedmiot ma swoją powierzchnię?

Każdy przedmiot ma swoją powierzchnię, a powierzchnia, długość i wysokość.

Czy każdy przedmiot ma swoją granicę?

Powierzchnia każdego przedmiotu ma swoją właściwą granicę.

Czem oznaczamy granicę powierzchni?

Granicę oznaczamy linijami.

Czem oznaczamy linije?

Linije oznaczamy punktami.

Ile sześcian ma kątów czyli narożników?

Sześcian ma 8 kątów czyli narożników.

Co to jest belka czyli graniasto-słup.

Belka czyli graniasto-słup jest to przedmiot mający cztery powierzchnie długie.

Co to jest walec?

Walec albo wałek jest to przedmiot mający powierzchnię okrągłą a długą.

Co to jest stożek?

Stożek albo piramida jest to przedmiot o czterech powierzchniach zakończonych spiczasto u góry.

Co to jest kula?

Kula jest to przedmiot mający ze wszech stron powierzchnię okrągłą, dla tego że każdy punkt tej powierzchni jest w równem oddaleniu od środka kuli.

Co to jest średnica?

Średnica jest to linija przeprowadzona przez środek koła lub kuli aż do jej powierzchni.

Co nazywamy obwodem?

Obwodem nazywamy linije przeprowadzone ze wszech stron jakiejś powierzchni.

Do powyższej lekcyi potrzebne są koniecznie modele rozmaitych kształtów - następnie kształty te uczeń powinien wykleić z papieru jak: sześcian stożek, kulę; oznaczyć linije, kąty, kanty, powierzchnię; — porachować i przekonać się ile każdy model takowych zawiera; — dalej oznaczyć obwód i średnicę, — uklejona kula służy potem przy nauce jeografii.

Koniec wersji demonstracyjnej.

LEKCYJA XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCY JA XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA XXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA XXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA XXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCY JA XXVIII. (1)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA XXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA XXX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA XXXIII.

LEKCYJA XXXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA XXXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA XXXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA XXXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA XXXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA XL.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA XLI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA XLII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA XLIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA XLIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA XLV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA XLVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA XLVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA XLVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCY JA XLIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA L.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA LI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA LII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA LIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA LIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA LV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA LVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA LVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA LVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA LIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA LX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA LXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA LXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA LXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA LXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA LXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA LXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCYJA LXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej