Narcyza Żmichowska

Poganka

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Wstępny obrazek

1.

2.

3.

4.

5.

6.

Poganka

Narcyza Żmichowska

Wstępny obrazek

Jaki to był prześliczny ów kominek, cośmy go kilka lat temu gronem dobrych znajomych w domu Emilki obsiadali, co dzień prawie, przez całe, długie, jesienne i zimowe wieczory. Niziutki, czarnym marmurem wyłożony, miał dokoła brązową galeryjkę od staczania się głowien zabezpieczającą, dwie żelazne podstawki, na których się drewka układało - a drewka olszowe, takie suche, tak mało zostawiające po sobie węgla i popiołu, tak czyste, jasne, płomienne, że choćbyś miał smutek na sercu, choć zgryzotę na sumieniu, to przy ich blasku i myśli ci się rozjaśnią, i droga zbawienia ukaże. Teraz jeszcze trzeba sobie wyobrazić, że ten kominek bezcenny znajdował się w dosyć dużym i wysokim pokoju, że ten ogień niepokalany rozświecał połyskami swoimi bielutkie ściany, dwa gotyckie okna z przymkniętymi od ogrodu okiennicami, śnieżyste zwoje muślinowych firanek, złote ramy kilku miejscowych krajobrazów, karmazynowym adamaszkiem wybite meble, fortepian w głębi stojący - a począwszy od ósmej godziny, trochę na uboczu, stolik niewielki z całym herbacianym rynsztunkiem, z szklankami, filiżankami i z świecącym samowarem, który w miarę dosypywanych węgli syczał lub warczał gotującą się w nim wodą. - Im niepogodniej było na dworze, tym rozkoszniej lubowaliśmy się ogniem kominka i cichością pokoju, i muzyką samowaru - ach! bo nam wtedy tak dobrze było jednym z drugimi - ach! bo my wtedy kochaliśmy się tak szczerze, szanowali tak ufnie, spodziewali się tak niemylnie!... Dzisiaj? los nas rozwiał po szerokiej ziemi, obojętność, zapomnienie, gorzka uraza lub żal gorzki śladem za tymi lub owymi biegną. Gdyby nam znów gościnne kto rozniecił ognisko, gdybyśmy się tak wszyscy dokoła niego zgromadzili - czyby się też zapomniało uraz? czyby już wszelką z serca zrzuciło tęsknotę? czy przyjaźń znów by zbliżyła dłonie, a pogodą czoła błysnęły? Nie, ja radzę, nie próbujcie nigdy powtórzenia przeszłości waszej. Kto kochał wtedy, niech już teraz ukochanych swoich nie spotyka, kto w trumnie złożył najdroższych, niech dziś wskrzeszonych nie ogląda. Kto stracił, niech nie odzyskuje, bo to okropność spostrzec, po latach dwóch, trzech, dziesięciu spostrzec, jak oni różni od tego, czym byli, lub jak my sami różnymi; zawieść się na nich lub na sobie, z wspomnienia mieć rozczarowanie lub w obecności zegar bijący smutną niedołęstwa godzinę!... Bodajby to nam oszczędzonym zostało, nam wszystkim, cośmy wówczas siedzieli przy kominkowym ogniu i gwarzyli tak wesoło, tak swobodnie, tak poczciwie - a była nas dość liczna gromadka, a nieraz jeszcze kto z dalszych znajomych zawitał. Pamięć moja wiernie mi przechowała każdego i przechowała takim, jakim go miała w chwilach owych; nie takim, jakim jest teraz, lub jakim ja go być sądzę. - Najpierw Emilka, pani domu, wdowa po mężu, który jej zatruł dni pierwszej młodości; była to - waham się w doborze wyrazów: anioł czy święta? - boć jeszcze między jednym a drugim wielka zachodzi różnica, w niej zaś do jednego i drugiego wielkie było podobieństwo. Anioł, posłannik, to duch czysty i spokojny, który prosto jak rozkaz Boży ku dobremu idzie. Święta, to córka tej ziemi, która w trudach i boleści, walką i zwycięstwem dokupuje się nieba.

Otóż myśl Emilki była aniołem, jej serce świętej sercem - jak anioł nie wątpiła ona nigdy, cicha i spokojna, żadnym instynktem, żadną potrzebą ciała ani umysłu nie stanęła na poprzecz prawdom religii chrześcijańskiej. Ale ta walka unikniona w rozumie przeniosła się do serca i serce cierpiało okropnie.

Występki bliźnich, niedoskonałości ukochanych, klęski braterskie, stawały się dla niej żywym jak rana cierpieniem - oburzenia, skargi, potępiających wyroków nie znały usta Emilii - znała jej dusza za to okropność daremnych wysileń i ciężkie próby strudzenia - wszystko jednak przetrwała, zawsze łagodna jak słońce, które złym i dobrym świeci, zawsze cierpliwa jak rzemieślnik, który dzień po dniu tąż samą robotę zaczyna, zawsze łatwa do oszukania jak dziecko, które samo nikomu nie skłamało jeszcze; bo ona anioł i święta - dwie istoty w połączeniu swoim tworzące taką kobietę, jaka za trzysta lat, najprędzej i najpochlebniej dla rodzaju ludzkiego licząc, będzie dopiero mogła żyć bezpiecznie, błogo i szczęśliwie.

Teraz miejcie się z nią na ostrożności, młode głowy i ufne serca. Emilka wam świat cały w swoje własne ubierze sukienki, pójdzie z wami szukać ślicznych a dalszych jak niepodobieństwo obrazków, rozpieści was za lada poczciwszą obietnicę, nie wyłaje nigdy, nie odepchnie nigdy! choćbyście na to sto razy zasłużyli, choćby to wam do zdrowia najpotrzebniejszym było - chyba? - lecz znów życie anioła płynie sobie tak jasnym strumieniem, że zupełnie "czarne diabły" nic z nim nie mają wspólnego. Stąd też zapewne Emilka w swoim własnym przekonaniu jest bardzo surowa, bo żadnemu z nich nie przebaczyła jeszcze, a inne odcienia popielate, sine, brudne, jej białości nie ujmują przecież, same nią wzbogacić się mogą. - Emilka nie wątpi o nikim. Śmiałem się z niej czasem, że gdyby od niej zależało, to by nawet Judasz był kiedyś zbawionym, i trzeba wyznać, że nigdy szczerze na ten żart nie odpowiedziała.

Obok Emilki jako zupełną inność Felicję sadzać lubiłam. Felicja była dla mnie ideałem obecnej chwili, miała siłę potrzebną do moralnych tego wieku zapasów, namiętne wszelkiego dobra pragnienie, gwałtowną złego nienawiść, sąd rozumu bez litości, miłość dla myśli swej większą niż dla ludzi, a jednak ludziom bratniej myśli rękę z pomocą wyciągniętą i życie całe wydane. Jak Emilia nie znała, tak Felicja nie rozumiała błędów i ułomności ludzkich. Emilii grzech bliźniego tłumaczył się nieszczęściem lub cnotą omyloną, Felicji upadkiem zupełnym, przed Felicją nie było Sakramentu Pokuty i łez oczyszczenia; jeśli wzgardą nie zaczepiła, to przeszła obojętna, tuląc dokoła szaty swoje, aby gdzie mimowolnie ich skrajem kału brudnego nie dotknąć. Kiedy jej raz wymawiałam taką niemiłosierną sprawiedliwość, brakiem czasu mi się tłumaczyła. Według zdania Felicji łatwiej nawet wznosić, niż zniszczone podźwigać; zniszczenie uważała ona za najlogiczniejsze dla wszelkiej niedokładności następstwo i oddawała mu bez żalu zrywane stosunki, zapominane imiona ustających na wpół drogi towarzyszów swoich. Felicja, choćby i za najartystyczniejszych wrażeń podarunek, nigdy się spóźnić nie chciała. Czynność jej była zadziwiającą - od najprostszej jałmużny do najwznioślejszej około oświecenia bliźnich pracy, od gospodarstwa domowego do filozofii, od igły do poezji, od gawędki do nauczania - dni jej starczyły na wszystko i wszystko było dobrze lub pięknie, szlachetnie lub odważnie. Prawda, że też Pan Bóg do wszystkiego jej drogę ułatwił - od dzieciństwa otoczył ją kółkiem poczciwej rodziny, dał jej kochającą matkę, wykształconych braci, położenie w świecie niezawisłe, wyższe zdolności umysłowe i prawą naturę.

Pieszczona, rozumna, śliczna, biała jak lilijka, jasna jak gwiazdeczka, tak snadnie wzbiła się na wysokości człowieczeństwa, tak wygodnie zawarowała osobistość swoją w zatraceniu egoizmu, radość swoją w obowiązkach, że nie umiała sobie dobrać skali na mierzenie postronnych uchybień. Jej życie całe było czyste i tylko ciągle z niższej do wyższej przechodząc piękności rozwijało się niby dzieło muzyczne według praw rytmu i harmonii w coraz śmielsze, bogatsze i wdzięczniejsze akordy. Nigdy Felicja nie miała powodu, żeby choć na chwilę o samej sobie zwątpić. Z okiem badawczym, nieustannie w głąb własnej duszy zwróconym, widziała tyle świętości, tyle prawdy w jej najtajniejszych zakątkach, że prawda i osobiste uczucia w jedność się dla niej zlały zupełnie i że na koniec, jak każda wyższych przeznaczeń istota, wierzyć sama w siebie zaczęła. Współwyznawców jej nie brakło, ja także należałam do ich liczby. Felicja, pełna wdzięku i uroku, odważna, dowcipna, otoczona przyjaźnią serc poświęconych, zazdrością nikczemnych, a szacunkiem ogółu, wyobrażała mi kobietę najzdolniejszą do przeprowadzenia w rzeczywistość wszystkich kobiecych o niepodległości marzeń. Ona jedna mogła stanąć tak silnie, że jej boleść nie zachwiała, tak wysoko, że jej śmieszność nie dosięgła, a tak pięknie i bezpiecznie, że aż innym z nią razem stanąć by się chciało. Wszystkie cnoty, które jedynie w normalnych warunkach bytu ludzkiego rozwinąć się mogą, były właśnie cnotami Felicji; brakło jej wprawdzie cnót anormalnych, drobnych cnót cierpienia - lecz co tam dzisiaj po nich - cnoty cierpienia: pokora, skrucha i litość bez granic, rezygnacja niewyczerpnięta to dobre dla ascetów, dla pustelników Tebaidy lub męczenników w Kolizeum. Nam trzeba cnót siły, cnót tryumfu, nam trzeba koniecznie cnót szczęścia, żeby inni w nas uwierzyli i tak jak my cnotliwymi się stali. O! bo głównie o innych chodzi. Pojedynczej duszyczki Bóg chyba teraz nie wpuści do Królestwa swego; to samolubne zbawienie postów i umartwień, długich pacierzy i ciasnego życia, nie jest zbawieniem godziny dzisiejszej. Cierp, ale żeby braciom twoim weselej było na świecie; módl się, żeby nieprzyjaciołom twoim jaśniej było w duchu - to Bóg kiedyś policzy cierpienia i przyjmie modlitwy twoje. Jak nie, to nie. Przekonanie moje w tym względzie było tak silne, że nad tysiące owych biernych zalet, które indywidualność bogacą, nigdy na zewnątrz nie rozpromieniając się, wolałam wszystkie wady Seweryny długim ciągiem nieszczęścia zakorzenione w jej duszy. Te wady przynajmniej obok najszlachetniejszego charakteru, obok najpiękniejszych skłonności, głośno zdawały się upominać o prawo do szczęścia, o prawo do tego, co dobrym dobroć ułatwia, co chętnym czynnymi być daje.

Młodość Seweryny ubiegła wśród ludzi złych i obojętnych; brudom szlacheckiego życia, nikczemnościom salonów przypatrzyła się na własne swoje oczy. Karmiono ją szyderstwem i nienawiścią, ona szyderstwo i nienawiść przetrawiła na oburzenie, na drażliwość, na nieufność i wzgardę. Oblicze jej było surowe, sposób wyrażania się cierpki i ostry - ale serce? - Szczerzej, silniej kochającego nie było wśród wszystkich serc od Boga wybranych. Każdochwilowe zapomnienie siebie samej, każdochwilowa praca dla drugich, bez żadnej nadziei zwrotnego odwdzięczenia, bo nawet gdy ją kto kochał, Seweryna nie dowierzała, bo nawet gdy przyjazną rękę kto do niej wyciągnął, Seweryna nie ujęła jej wcale, odosobniona w boleści podejrzliwością swoją. Dla Felicji dopełnienie każdego obowiązku było zawsze radością najwyższą, dla Seweryny, nieufnej względem siebie i względem drugich, bardzo często stawało się prawdziwą męczarnią, jednak nie uchyliła się przed żadnym wymaganiem swojego sumienia; gdy uznała, że coś jest potrzebne lub sprawiedliwe, z wytrwałością szła ku spełnieniu tego, a szła przez własną boleść, przez obce potwarze. Felicja więcej może dobrego zrobiła, Seweryna, źle nawet robiąc, miała niezawodnie więcej osobistej zasługi. Gdyby mi wolno było dla tych dwóch kobiet przypuścić jakieś w ludzkości stosowne do ich pracy teraźniejszej odrodzenie, to bym powiedziała, że na przyszłość Felicja będzie artystką, Seweryna kapłanką. Felicja objawi ludziom piękność w moralnej doskonałości, Seweryna da im pociechę. Obręb doczesnego życia dla nieszczęść Seweryny nie ma jeszcze przystosowania. Są to bezpłodne nieszczęścia, które ją samą zrobiły mniej dobrą, a złych obok niej trochę gorszymi. Spostrzegam się jednakże, że zbyt nieuważnie szafuję tymi słowami: szczęście - nieszczęście - radość i cierpienie, a mógłby kto pomyśleć, że ja szczęściem i radością nazywam wielkie przyjemności, nieszczęściem i cierpieniem przykrość jaką wielką. A zatem majątek, wygody, zbytki, wielki los na loterii, szczęśliwe pociągnienie talii faraona, koń, pałacyk, suknia modna, wstążeczka lub krzyżyk złoty: wszystko razem byłoby szczęściem. Ubóstwo, zarobek ciężki, przeszłoroczny kapelusz, odzież trochę wytarta, zgubione rękawiczki, ciasna stancyjka - wszystko nawzajem nieszczęściem być by musiało. Oh! mój Boże! zgódźmy się na znaczenie wyrazów, lub kiedy się zgodzić nie możemy, to na ciąg czytania tej książki przyjmijcie państwo moją własną definicję. Szczęście i nieszczęście od żadnych zewnętrznych nie zależy okoliczności. Szczęściem nawet nie jest ukochanie nas przez najukochańszą istotę, nieszczęściem nie jest nawet śmierć najdroższych naszych - po prostu ja przez szczęście rozumiem to, co zbawiennym wpływem wznosi, kształci i uszlachetnia ducha naszego, a nieszczęściem to, co go poniża, nikczemni i gnębi.

Dlatego też różne są szczęścia i nieszczęścia różne, dlatego też widziałam częściej nieszczęście wśród wielu przyjemności, jak nieszczęście wśród przykrości wielu. Jednak co korzystniejsze, trudno by dać wyrok, cała tajemnica osobowości człowieka w tym leży. - Felicję nazwałam szczęśliwą, bo rosła wśród dobrego, dobrą Sewerynę nieszczęśliwą, bo wśród złego całej dobroci swojej rozwinąć nie mogła i nieraz nawet zły pozór przybrała; nieszczęśliwą jednak nie nazwałam Tekli, chociaż powieść jej życia była daleko smutniejszą.

Tekla ciężkie przebyła straty, ale boleść nie zatruła jej stosunków z ludźmi, prawda, że też jedynie od losu, nie od ludzi cierpiała. Zawsze spokojna i poważna, zdawało się, jakoby doświadczone koleje ułatwiły jej tylko ogólną dla wszystkich dobroć. O cóż się miała gniewać, o co niepokoić, kiedy ci, którzy byli wyrazem jej egoizmu na ziemi, a których byłaby może ukochała z całą słabością drobiazgowych kłopotów i kobiecej drażliwości, pod ziemią dawno spoczęli. Sierota i wdowa bezdzietna, sama w sobie zwinęła się jak listek czułki mimozy, zbyt religijna, zbyt szlachetna jednak - w sobie, nie dla siebie zwinęła. Owszem, jej ponętna, pełna cichej godności uprzejmość wszystkie serca ujmowała i co dziwniejszym zdawać się może, ze wszystkich serc te szczególniej, które namiętniej i gwałtowniej w młodych uderzały piersiach. Bo też trzeba powiedzieć, że Tekla wśród tylu kobiet, które znałam, jedna Tekla prawdziwie pobłażającą być umiała. Emilki łagodność była raczej wiecznym usprawiedliwieniem; ja sama nieraz, kiedy co złego zrobiła, a chciała koniecznie, żeby moje złe nie tak mi czarno z sumienia wyglądało, to tylko poszłam do Emilki i uskarżyłam się przed nią, ona zaraz dowiodła mi, jak ja to pragnęłam dobrze uczynić, jak ja to będę mogła jeszcze przeinaczyć, jak ja to zawsze poczciwa jestem, aż słowo za słowem uwierzyłam jej nieraz i zdarzało się nawet, że potem silniejszą byłam w odtworzeniu i poprawie, niżbym nią po spowiedzi w kornej pokucie bywała. - Ale z Teklą to rzecz inna. Tekla miała o złem i dobrem sąd niezachwiany, wyraźny, stanowczy, a zawsze z zimnym rozsądkiem zgodny. Tekla każde zdarzenie oceniała według urzędowej społeczeństwa taksy, każdą pobudkę według moralnych przepisów, chociaż dłużnicy najwięksi przystęp do niej mieli, chociaż się nigdy przed błądzącymi nie usunęła. Dla mnie wyobrażała ona jakąś zasadę przykrej rzeczywistości, objawianą miłosierdziem chrześcijańskiego serca i wspartą przykładem chrześcijańskich uczynków. Bardzo często sprzeczałyśmy się okropnie. Jej pojęcia zamknęły się w niektórych formułach tak przeciwnych usposobieniu mojemu, że się z nią w ciągu rozmowy na dwa słowa zgodzić nie mogłam, ale kiedy czułam jakie symptomata bezcelnego rozmarzenia i rozbiegłe na cztery fantazje myśli, kiedy mi trzeba było hartu, karności, zgody ze światem i zimnej wody na głowę, to stawałam przed nią i mówiłam: "Łaj mnie, Teklo", a gdy Tekla łajała, ja kłótni żadnej nie wszczynałam już.

Obok tych czterech kobiet, ze stale określonymi charakterami, wyobraźcie sobie trzy inne jeszcze, które nie były tym, czym ich Pan Bóg stworzył. Jadwiga nie była poetką. Augusta nie była artystką. Anna nie była matką. Jednak pewną jestem, że nim przyszły na świat, ich przedchrzestne imiona w niebie były: poetka, artystka, matka. Do urzeczywistnienia owych imion na ziemi Jadwidze brakło pisarskiego talentu, Auguście pracowitości, a Annie dziecięcia.

Jadwiga rzuciła się nawet we wprost przeciwny poezji zawód; spiżarnią i krosienkami centralne kółko życia swego obwiodła, sama siebie nazywała bardzo praktyczną kobietą i prawie była nią nawet. Wewnętrzna za to jej duszy historia rozwijała się oderwanymi rzutami szalonych pragnień, zachwytów, zniechęceń i uwielbień. Sprzeczność tła takiego z rysami głównych niby figurek osobliwszą też tworzyła mieszaninę. Coś na kształt gorących włoskiego nieba obłoków, pod którymi by malarz wyobraził śniegi Północy i kwitnącą pomarańczę, Żmudzina w kożuchu i klęczące przy kapliczce neapolitanki. Na pozór życie Jadwigi płynęło cicho, jednostajnie, gospodarsko; kto mu się z bliska przypatrzył, ten widział dopiero całą dramatyczność jego, chociaż w kształty wypadków objętą nie była, ten czuć musiał całą lirykę, choć mu jej słowa nigdy nie wypowiedziały. Jadwiga dla każdej piękności, dla każdego wrażenia miała struny od serca do mózgu przyciągnięte i te struny pod każdym dotknięciem dźwięczały najcudowniejszymi tonami uczucia i wyobraźni, ale dla niej samej w zamknięciu głębokim dźwięczały. Czasem uroda kobiety zajęła ją tak żywo jak oczarowanego kochanka, po całych godzinach słuchała mile brzmiącego głosu, patrzyła w czarne lub błękitne oczy, układała sploty jasnych lub ciemnych warkoczy. Przez jedną zimę szalenie lubiła tańce, potem kwiaty, potem muzykę, upodobania jej wyrównywały w sile i zmienności namiętnościom innych kobiet, tylko że Jawidze z upodobań jej przybywało ciągle władz i pojęć nowych, a innym kobietom z namiętności życia i prawdy ubywa. Jadwiga w kochanych swoich kochała zawsze pierwszą chwilę własnego pociągu, sympatię swoją, lecz jednocześnie dla sprawiedliwości swych pojęć musiała w nich stworzyć jakąś doskonałość. Wiele było takich ludzi, od których wstręt nieprzezwyciężony ją dzielił, na mierność nie miała żadnego uczucia, w teraźniejszości często bardzo okropne spotykały ją zawody, lecz przeszłość odgadywała tak bystrym i trafnym wnioskowaniem, jak gdyby historia najodleglejszych wieków jej własne zawierała wspomnienia, a z przyszłością tak ścisły poświęcenia i zapału stosunek ją łączył, że nieraz jej nadzieje mogły się darem proroctwa wydawać. Niespokojna, natchniona, z entuzjazmem w utrudzenie się przerzucająca, z utrudzenia w wątpliwość, a potem znowu jedną chwilą zachwytu, jednym promieniem piękna orzeźwiona, a zawsze przez pośpiech i przez zmęczenie swoje ku najwyższości dobrego biegnąca, a zawsze w chwilach rozpaczy i szczęścia z niewidzialnym tajemnym Bogiem ideału w piersiach swoich, czyż Jadwiga nie była prawdziwą poetką? Oh! ja wam ręczę, że była, tylko nie wszyscy ją odgadli, bo to mało mówiąca, kamiennego na zewnątrz ułożenia kobieta, ledwie że czasem, czasem płomiennym jakim spojrzeniem dusza jej szczerze przez oczy mignęła.

Augusta była jawnie tym wszystkim razem, czym Jadwiga w skrytości tylko, w treści swego życia być umiała. Nadto Bóg ją jeszcze obdarzył znaczną porcją talentu i dziwactwa, a przyodział wdziękiem tak uroczym, żeśmy ją wszystkie psuły po trochu. Jadwiga szczególniej, czcicielka wszelkiego piękna, oprawiła ją w serce swoje niby diament najprzeczystszej wody. Trudno bo też wyobrazić sobie więcej ponętne stworzenie; każdy jej ruch z osobna mógł być żywcem na model przez snycerzy wzięty, każde przegięcie jej drobnej i szczupłej kibici mogło być przez bajadery wschodnie studiowane - a jak śpiewała! to istny słowik sponad brzegów Pilicy słuchany, tylko że słowik rzadko się odzywał, a młode orlę często za to niejedną z nas i skrzydłem potrąciło, i szponami drasnęło czasem. Sarkazm był u niej na każde zawołanie gotowy, po sarkazmie pieszczota, stąd przykrość może, ale gniewu nigdy. Zmienny, a w każdej zmianie zarówno gwałtowny charakter Augusty mimowolnie przywodził mi na myśl jakieś cudzoziemskie pochodzenie; według rodziców jednak była to prawdziwa, nawet zdaje mi się wielkopolska szlachcianka, według ducha zapewne we francuskiej lub włoskiej myśli poczęta być musiała. Kto jej nie spotkał, ten sobie wyobrazić nie może tak różnorodnych żywiołów w jeden utwór kobiety zmieszanych. Jakaś nadzwykła delikatność zmysłów na pochwycenie wszelkiej gry słonecznych promieni na oceanie dźwięków, na użycie każdego zjawiska natury i sztuki. Jakieś rozkapryszenie dziecinne a męska w urzeczywistnieniu swoich pragnień wytrwałość. Jakaś niepojęta, że się tak wyrażę, elastyczność umysłu i zdania, a bezprzestanne toż samo dążenie ku spotrzebowaniu wszelkich przedmiotów na wrażenia swoje. Jakaś bezmyślność cygańska a wymagania królewskie, jakaś tkliwość wybujała a ciekawość nielitosna, jakaś osobliwość z najpospolitszymi spadkami a chwile niespodzianego entuzjazmu z najczystszym ducha wzniesieniem i obok tego jeszcze dar malarstwa, podwójny, słowem i pędzlem, pieśnią i farbami - to była Augusta. Malowała też ona życie swoje, malowała w zachwycające obrazki, w miłość, w przyjaźń, w poświęcenie, a ja posądzałam ją, że dlatego maluje tylko, by im się przypatrzyć z rozkoszą. Ludzie poważni, ludzie surowi jak artykuł kodeksowy, ciężkie mieli przeciw niej zarzuty. Mówili, że to lekka i płocha kobieta, mówili, że to zawodne i kłamliwe serce, lecz co tam oni wiedzą tacy ludzie, oni nawet się nie domyślają, ile prawdy być może w jednej chwili zachwycenia, ile cnoty w jednym, błędzie. Ja tam nie usprawiedliwiam i nie tłumaczę, ale widzę tak, jako jest, i wiem, że serdecznie kochałam Augustę, i wiem, że ona nigdy nie skłamała nikomu, bo nigdy nie skłamała samej sobie, a kłamstwo zupełne, kłamstwo solenne najpierw od samej siebie się zaczyna. Wprawdzie niebezpieczną rzeczą było uwierzyć jej każdemu słowu; kto uwierzył, sobie mógł tylko winę przypisać, bo czemuż lepiej nie zastanowił się nad warunkami, w których te słowa wymówione były; ze zmianą warunków i wartość słów się zmieniała. Pomimo takiej niepewności jutra, pomimo takich dziwactw dnia dzisiejszego, co szczególniej ku Auguście nęciło silne i szlachetne serca, to przeczucie jej słabości, jej, że tak powiem, kobiecego niedołęstwa. W całej hardości, we wszystkich uchybieniach, w każdym rozkazie tej dumnej pani łatwo można było odgadnąć pokorną na kiedyś i wypartą z indywidualności swojej niewolnicę.

Przypuściwszy, że ta kobieta pokochała się na koniec i wzajemnie pokochaną została, ręczę, że człowiek jej wyboru jest człowiekiem niepospolitych zdolności, przed którym ona padła na kolana, któremu więcej zawierzyła niż sobie samej, niż prawdom religijnym. Ten człowiek mógłby ją bić, mógłby ją sponiewierać, mógłby ją w wiecznym przed sobą utrzymać poddaństwie, ale biada mu, jeżeli się do szaleństwa wdziękiem syreny upoi, biada mu, jeśli na wyłączność jedyną, na cel życia jedyny artystkę umiłuje. Artystka mu serce pogryzie - w jej cudzoziemskim południowo-wschodnim uczuciu nigdy nie ma spokoju i równowagi, z nią zawsze walka nieustanna o koronę lub kajdany; jak nie ma walki, tak już i uczucia nie ma.

Anna piękniejszą była od Augusty, trochę starszą zaledwie, a przecież obok niej mężczyzna, młody i namiętny nawet, daleko prędzej mógł zapomnieć, że się znajduje obok kobiety, którą marzeniem i pożądaniem, świętością i grzechem ukochać mu jest wolno.

Nie idzie za tym, by temu lub owemu w głowie się nie zawróciło, by ten lub ów nie wymodlił do niej najgorętszej młodocianego serca modlitwy, ale przynajmniej, o ile nie wysłuchany, o tyle z wolna inne przyjmował stosunki, o ile tego godny, o tyle szczerym zostawał przyjacielem i bratem życzliwym. W istocie ja sama nieraz zastanawiałam się daremnie, kogo by też Anna pokochać mogła taką zwyczajną, uległą, kobiecą miłością? Jej dusza była pełna i zawsze samej sobie wystarczająca, jej charakter stały i mocny bez żadnego wysilenia, bez żadnej z ludźmi lub ze sobą walki, jej dni były zajęte i czynne użyteczną pracą, jej osobistość tak pięknie i doskonale rozwiniętą, że w moim przekonaniu miłość nic a nic już do niej przyrzucić nie mogła, miłość zaś (i to także w moim przekonaniu) na uzupełnienie tylko, na wyższą doskonałość władz i skłonności daną jest człowiekowi. Jeśli dowód jaki mógł stanowczo poprzeć zdanie moje o Annie, to właśnie było to uczucie macierzyńskie, bez dziecięcia - jak już wspomniałam - zbudzone w jej piersi. Żadna osobista namiętność nie wtajemniczyła jej w objawy tego instynktu, a przecież objaw żaden ukrytym nie był przed domyślnością i cudowną wszechwiedzą jej serca. Wszystkie dzieci zajmowały ją tak szczerze, jak zajmują owe dobre matki, co w nich widzą swojej własnej osobistości podobieństwo lub różnicę, swojej przyszłości nadzieję lub trwogę. I nie myślcie, że jej macierzyństwo względem tych drobnych istotek przemawiało jedynie. Anna w każdym uczuciu swoim, w przyjaźni, w dobrej znajomości, nawet w uczuciu względem rodziców, zawsze trochę matką była. Kto zaszedł w kółko jej życia, ten musiał doznać jej troskliwości i opieki; krewni, domownicy, sąsiedzi, włościanie wioski, w której mieszkała, czy to w zmartwieniu, czy to w kłopocie, czy to w chorobie, pewno ją zaraz przy sobie widzieli i pewno widząc byli zaraz cierpliwsi, spokojniejsi i zdrowsi, bo Anna umiała wszystkiemu zaradzić, na wszystko znaleźć pomoc i lekarstwo. A jednak ta Anna, co tak ciągle drugimi się zajmowała, mogła słuszniej niż sto innych kobiet o samej sobie pomyśleć tylko i nikt by się temu nie dziwił, wielu bardzo przebaczyłoby zupełnie. Przedmiot zdolnym, był nawet samolubstwo usprawiedliwić. Wzrost wysmukły i powiewny jak topolki młodej, rysy czysto oznaczone jak w najpiękniejszym szkicu Retza , których ołówkiem poezje Schillera i Goethego dla wzroku tłumaczył, oczy promienne jak dwa czarnoksięskie karbunkuły , nogi do perskich kobierców, ręce do złotych pierścieni, kształty ciała do atłasów miękkich... i to wszystko trudziło się koło ciebie nieraz, a tak składnie i zręcznie, tak jakoś z przywyknienia i bez myśli niby, że na słówko sporne stosownej chwili brakowało ci zawsze. Prawda, że też Anna umiała przybrać nakazującą powagę, rzadko kto mógł się jej z karbów posłuszeństwa wyłamać, ja tego nie próbowałam, nawet ją w rękę całowałam nieraz, oh! całowałam z wielką przyjemnością... bo co za ręka!...

Niezgrabnie tutaj określane sylwetki muszą czytelnikom wystarczyć na zapoznanie się z żeńską połową naszego zgromadzenia. Dla dokładności regestrowej moją własną jeszcze umieścić by się godziło, ale ta próżność nieszczęśliwa!... przy poprzedzających nieco za trudny obowiązek.

Lepiej wam powiem, przebiegnijcie tę książkę, będziecie mieli niektóre zarysy, jestem po trochu tym wszystkim, co w niej napisałam, chociaż jestem daleko więcej tym, czego w niej nie napisałam wcale.

Z mężczyzn, którzy co wieczór prawie uzupełniali nasze towarzystwo kominkowe, najlepiej pamiętam:

Alberta-Filozofa, Henryka-Zapaleńca, Leona-Metodystę, Edmunda-Mistyka, Teofila-Dzieciaka i Beniamina z dwoma przydomkami, bo w dni uroczyste zwał się Humboldtem, w dni powszednie Łysym.

Albert "Filozof" stosownie do swego tytułu kochał mądrość, kochał ją szczerze, poczciwie, ale w książkach dopiero. Żywego życia nie nauczył się jeszcze, chociaż gwałtem ku temu zdążał. Dziwnie odbijała jego zdolność rozumowa, nadzwyczaj trafna w kombinacjach wniosków i wyobrażeń, obok naiwnej niedomyślności rzeczywistego świata, a przy tym obok ciągłej pracy nad zastosowywaniem wszystkich czynów do wszystkich pojęć swoich.

Wiedza i praktyczność tkwiły w duszy Alberta, lecz, jak dwie linie równoległe, nigdy się złączyć w punkcie uznania nie mogły. Kiedy rzecz szła o historię, Albert jak najbieglejszy historyk umiał ocenić stronnictwa, czyny i zasady, mnie się jednak zdaje, że gdyby sam do usunięcia i przeprowadzenia jakiego planu przystąpił, tyle by mu nadał wszechstronności, tyle ozdób i różnorodnych warunków, że na koniec z całą nieskończonością swoich widoków do końca trafić by nie mógł, albo przynajmniej tok zdarzenia zupełnie od pierwotnego by się różnił deseniu. W rozmowie o uczuciach Albert prześliczne nieraz prawił nam aforyzmy, pewne dane słowa tak logicznie rozwijał i delikatnie cieniował, że aż słuchać było przyjemnie, lecz mógł się kochać do późnej starości i nie wiedzieć z pewnością, czy to miłość jest taka? Lub nawzajem mógł się nie kochać wcale i dla tej lub owej okoliczności, której miał "a priori" pojęcia, dla tego lub owego stosunku, który według zasad rozumowania powinien się był z wynikiem miłości jednoczyć, mógł najsumienniej być przekonanym, że się kocha prawdziwie, namiętnie, poetycznie. Rzadkim u nas nieszczęściem Albert czytał i pisał zbyt wiele. Ta pracowitość niemiecka rozdwoiła kierunek sił jego, zaczynała nawet grozić ich wyczerpnięciem, jak uschnięcie grozi młodej drzewinie, gdy bujnymi sokami zbyteczne u stóp swoich przekarmia gałęzie. Nasz klimat widać nie sprzyja erudycji - to monarchini wyłącznej służby i zupełnego żądająca poddaństwa, u nas głowy aż lekkie czasem od zbytku poezji, serca aż ciężkie czasem od zbytku uczucia.

Niejeden chciałby erudycję zrobić powolnym narzędziem swoich wymysłów i pragnień - oszukuje się tak samo, jak Albert oszukał. Między erudycją a rodzimymi skłonnościami pozostaje cicha, niepostrzeżona walka, której ofiarą paść musi albo rozum, albo szlachetność młodzieńcza, albo człowiek młody. Wszystko to jest wszelako moim przypuszczeniem tylko; pewnikiem w życiu Alberta były jego obyczaje nieskażone, jego charakter prawy i tak pełen godności, że mu zjednał ogólny w rówieśników gronie szacunek. On młody, on ubogi i cichy stał się prawie jakąś moralną dla nich władzą i potęgą.

Oh! bo młodzież nasza, chociaż zepsuta, próżniacka, niewykształcona, ma ten instynkt przynajmniej, że uszanuje zawsze ludzi prawdziwie moralnych, szczególniej gdy ci ludzie piszą i czytają książki. Literatura nie straciła wśród nas jeszcze swojego uroku, gdyż została po części owym bóstwem wymagającym ofiar z życia, szczęścia i myśli, a nie zniżyła się do stopnia posługaczki-karmicielki, przynoszącej ofiary dla zbytku, próżności i złota.

Henryk "Zapaleniec" stąd otrzymał swoje przezwisko, że tak żył prędko, chciwie i gwałtownie, jak gdyby najmłodszemu z nas wszystkich najwcześniej miała wybić ostatnia godzina. Alchemik, co by wziął trzech ludzi z burzliwymi i sprzecznymi skłonnościami, czterech innych z cnotą najwznioślejszą, pomieszał razem, utłukł w moździerzu, nalał wodą wiślaną, zagotował przy wulkanie, odcedził przy księżycu, trochę podsycił siarką i saletrą, miałby dopiero dla osobliwości lub dla przestraszenia spokojnych amatorów wista i ojców rodziny esencję podobniutką do takiego jak Henryk człowieka. Ile ten chłopiec przed dniem pełnoletności swojej nauk, uczuć i zdarzeń spotrzebował, to by jakiemu staremu Francuzowi na dwunastotomowe pamiętniki wystarczyło, każdy tom in 8-vo i bez interlinii drukowany. Przy nadzwyczaj wątłej postaci, przy dość miękkim wychowaniu, żelazna jego organizacja nie upadała pod żadnym nadużyciem zbytków i trudu, egoizmu i poświęcenia. Ach! żal mi teraz, że napisałam to słowo: egoizm. On i egoizm? On, co tak szafował zdrowiem, majątkiem, szczęściem, co dla przyjaźni lub szlachetnego celu byłby swe dobre imię oddał bez wahania, nazwać go egoistą! Kiedy dzisiaj pierwszy lepszy czytelnik zrozumie przez egoistę człowieka, który wszystko, a szczególniej pieniądze garnie ku sobie, który niczego, szczególniej pieniędzy nie da od siebie, fe! to szkaradne wyrazu nadużycie. Henryk nie był egoistą. Henryka osobistość tylko była tak wydatną w tym, co czynił, tak zainteresowaną w tym, czego pragnął, tak połączoną z tym, czemu się poświęcał, że byłby się dał zabić dla tego, a jeszcze wielu bardzo ludziom i mnie samej zdawać się mogło, że dał się zabić, bo mu to wielką przyjemność robiło. Inne jego z egoistami podobieństwo leżało w upornej zaciętości, z którą wszystkie swoje przeprowadzał zamiary. Czasem były to sprawy zupełnie dla niego obojętne, a zawsze takie, z których mu żadna wyłączna korzyść spłynąć nie mogła. Czy szło o to, żeby jakie małżeństwo znajomych przywieść do skutku, czy żeby miejsce stosowne dla kogo wyrobić, czy żeby książkę z jednej do drugiej przenieść biblioteki, skoro sobie powiedział, że to będzie dobrym i pożytecznym, zaraz brał się do uskutecznienia projektu i wtedy nic go już nie obchodziły postronne przedmioty; z najobojętniejszym okrucieństwem stąpał po spotkanych w drodze zawadach, z najdoskonalszą pogardą umysłu i twarzy wesołością zbliżał się ku zamierzonej mecie, choćby tam kogo w drodze potrącił i zdusił. Strach czasem było tego dziecka z błękitnymi oczyma, z ślepym niedoświadczeniem, z żądzą płomienną. Przeczuwało się, że dusza jego, silnym pchnięciem bożym w świat przestrzeni rzucona, musi bez spoczynku i zboczenia jakieś fatalne, planetarne zakreślić koło. Nigdy się Henryk nie cofnął przed żadnym środkiem, który mu osiągnienie celu ułatwiał. Z upodobania nawet wybierał makiawelsko-zręczne podstępy, chociaż cała natura zdawała się raczej do gwałtownych ciągnąć go czynów. Było to właśnie najosobliwszym dziwactwem jego osobliwej i dziwacznej indywidualności, a może też było resztą jeszcze pewnego studenckiego humoru, który w przebiegłości dowcip jedynie, w podejściach figle widział złośliwe. Bądź co bądź, Henryk daleko więcej się ucieszył, kiedy złego oszukał, niż kiedy dobrego przekonał. Dni mistyfikacji, wykrętów i zwodzeń były jego niedzielnymi, jego rekreacyjnymi dniami, wtenczas jak dziecko prawdziwe skakał, przyśpiewywał sobie, rąk zacierał i włosów poprawiał. Różnorodność żywiołów składających moralną jego istotę wielce mu się stawała w razach takich pomocną.

Nowożytny Alcybiades mógł każdą rolę z zadziwiającą dokładnością przedstawiać, gdyż rola każda tą lub ową stroną o prawdziwość jego charakteru zaczepiała. Tak niebezpieczny talent rozwinął w nim szkaradną jego wadę. Czy mu było potrzeba, czy nie było potrzeba, Henryk kłamał bez litości; jak tylko szło o jaki fakt, szczegół, zewnętrzną okoliczność, czy to błahą drobnostkę, czy przedmiot największej wagi, on pewno nigdy prawdy nie powiedział, a przecież ze wszystkich kłamców on jeden szczerego wstrętu nie obudził w nikim - prędzej nienawiść lub chęć zemsty wywołał. Wstręt i pogarda śladem kłamstwa idą, bo kłamstwo każe się zawsze domniemywać tchórzostwa i podłości. Od wysokich do niskich, kto kłamie, ten się boi; kto kłamie, ten zdradza i chce ze zdrady korzystać, lecz Henryk?...

Henryk był odważnym jak lew - był w gruncie serca szlachetnym jak epopeja; jeśli kłamał, to ze zbytku gorączkowych myśli, z maligny lub fantazji tylko, a przy tym w życiu swoim miał jedno uczucie, jedną świętość, która mogła i stokroć cięższe winy łaską sakramentalną w oczach bardzo surowych sędziów okupić. Za głos kobiet ręczę przynajmniej - Henryk kochał swoją matkę! Miłość synowska jak polarna gwiazda zbawienia przyświecała nad burzliwością jego szaleństw, namiętności i błędów - strzegła go od zatraty, ku cnocie natchnieniem wiodła. Trzeba go było widzieć z tą matką, żeby mieć dokładne pojęcie o tle zbytecznych naddatków, o tle rzeczywistym tylu poplątanych arabesków. Kiedy szło o jej przyjemność, całe dni ciężkiego znoju wydawały się chwilami najrozkoszniejszej uczty. Kiedy zasłabła, całe noce bezsenne nie mogły zwątlić jego troskliwej opieki. Dla matki byłby się wyrzekł wszystkiego, przez matkę, gdyby nawet religia w sercu jego wygasła, przez matkę byłby Boga zrozumiał. Oh! jak to dobrze, Henryku, że my się już nie spotkamy z sobą! - zostałeś w myśli mojej takim pięknym, takim uświęconym, takim okupionym ze wszystkich grzechów i niedokładności twoich. O! jak to dobrze, Henryku. Może później byłbyś się zmienił - może trochę więcej siebie lub inną ukochał kobietę, może byś stracił to młode zuchwalstwo twoje, może zwątpił o ludziach, może własnej sile zaczął już nie ufać, a może byś z uporu szedł tą drogą, którą szedłeś z przekonania, może przez próżność czynił, co przez zapał czynić tylko nawykłeś! Może byś mi się zepsuł pierwszą pomyślnością, zatruł pierwszą goryczą, niezręcznie z pierwszych poprawiać chciał pomyłek - a ja cię tak lubiłam w prostocie twojej złej i dobrej natury, w bogactwie twego światła i w czarności twoich cieniów! Oh! jak to dobrze, Henryku, że my się już nie spotkamy z sobą! - Niech będzie znak krzyża Chrystusowego, pieśń i blask słońca nad wspomnieniem twoim!...

Leon "Metodysta" miał bardzo tkliwe i kochające serce, wyobraźnię nadzwyczaj łatwą do zajęcia, umysł dziwnie przedsiębiorczy i odważny, więc dla tego wszystkiego "metodystą" został. W istocie owe najpoczciwsze skłonności takiego mu strachu napędziły do głowy, że sobie jak liszka usnuł na zewnątrz gęstą, z zimnego rozsądku, wyrachowania i obojętności poczwarkę. Mało mówił, o sobie nigdy nie wspomniał, żywsze wrażenia taił z grobową skrytością, drobnych formułek powszedniego życia dopełniał ściśle i niezmiennie, a entuzjazmu wystrzegał się jak zbrodni. - Każdy czyn jego za to był doskonałym zaprzeczeniem tych wszystkich pozorów. On, wyrachowany, całą nadzieję swej przyszłości oparł na własnym sercu i na własnej ręce; on, obojętny, z uczucia tylko brał siłę wytrwania pośród wszelkich trudności, pośród niedostatku i pośród samolubstwa otaczającej go kasty. Gdy mu która z nas kiedy stawiła na oczy taką sprzeczność treści z maksymami, dowodził jej bardzo poważnie, że tej sprzeczności nie ma w nim bynajmniej, że słowa, które mu narzucamy, są jedynie słowami poezji, a matematyka rzeczywistości na innych rozwija się prawach, jak gdyby matematyka nie była najidealniejszą nauką, jak gdyby poezja w rytmie i harmonii swojej nie miała matematycznych zasad. Cóż robić? Już to widać jest taki los wielu bardzo poczciwych naszych. Stokroć lepsi od świata, ale różni, ale inni zupełnie, lękają się potępieniem, temu światu ubliżyć i wolą samych siebie zastosować do jego wymagań. Świat chce liczb? piszą liczby - świat się lęka jaskrawych kolorów? zrzucają swoje piękne, młodzieńcze sukienki - świat ma odwieczny jakiś dykcjonarz? uczą się wszystkich jego wyrazów i myślą potem, że im wolno będzie własne wyobrażenia tymi półsłówkami tłumaczyć, że im dadzą wygodne szaty skroić sobie z tej zmurszałej materii, której każdemu już po trochu braknąć zaczyna; myślą, że w obrachunku ta sama co i innym suma im wypadnie. Biedni marzyciele! Oh! nie trwóżcie się własnymi skłonnościami, nie wierzcie, choćbyście zewsząd słyszeli, że miłość urojeniem, że zapał gorączką, że szlachetność pomyłką arytmetyczną, że piękność ideałem. Wy lepiej znacie się na tym, bo wy kochacie i wierzycie. Rodzimy wasz entuzjazm jest jedynym "religiamentem" waszym, nie zapierajcie się tej cechy i tego chryzmatu. Gdyby nie entuzjazm, przy dzisiejszym rozbiciu głów wszystkich na pojedyncze fantazje lub filozoficzne systemata, człowiek by chyba zwątpił o słowach ewangelii, o szczęściu, o wszystkim. Nad potopem naszych cnót i wyobrażeń to jedyna tęcza Boża, która rozpryśnięte uczucia spromienić może w jeden objaw światła i piękna. Gdziekolwiek teraz jesteś, Leonie - wyzuj się z ciasnej niewłaściwego rozsądku powłoki, kochaj, ciesz się, płacz i unoś zachwytem według natchnienia chwili obecnej - bo ja ci powiadam, że masz czyste i prawe instynkta; co ukochasz, dobrym będzie, co cię rozraduje, to ci siłą i wspomnieniem w życiu pozostanie; nad czym zapłaczesz, to prędzej sprzed siebie usuniesz. Nad czym się uniesiesz i zachwycisz, to łatwiej spełnisz i wcześniej osiągniesz. Koteryjne opinie, towarzyskie przesądy nie mogą być dla ciebie prawem, młody atleto; twoją powinnością jest właśnie, abyś walczył z nimi. Nie ciśnij się między starców zgrzybiałych, nie przyswajaj sobie języka ludzi doświadczonych, nie siej tak skąpą ręką na glebie twojej przyszłości, aby lada ustąpienie wyprosić, lada pochwałę uzyskać, lada ziameczko drobne wypielęgnować. To się na nic nie przyda, Leonie. Uszanuj starców, bo oni kiedyś młodymi byli, lecz żyj godziną wiosny życia twojego, by ciebie kiedyś uszanowano za to. Radź się ludzi doświadczonych, lecz pamiętaj, że doświadczenie jest zbiorową mądrością całej przeszłości, z wyłączeniem teraźniejszego momentu; pamiętaj, że doświadczenie ma sąd i pojęcie na wszystko, co się stało, tylko nie ma pojęcia na to, co się w tobie dzieje; a gdy siać będziesz, rozsiewco ostrożny - nie lękaj się pełną garścią śmiałych życzeń przed siebie rzucić; i tak zaledwie setne ziarno się przyjmie, jeżeli mało do ręki ich weźmiesz - po długich słotach i po wichrach mroźnych, cóż się na gruncie zostanie? Bóg z tobą, Metodysto! z tobą uśmiech twej kochanki i złoto twego zarobku, i szczęście twego marzenia - a od ciebie precz szatany, precz obłuda i nieśmiałość, precz ascetyzm i rachunki!

O Edmundzie "Mistyku" nasza Emilka tak mówiła zawsze:

- Mój Boże! jacy to ludzie są niesprawiedliwi! Czego oni chcą od tego chłopca? Wyrysował im tyle ślicznych obrazków, wypowiedział tyle ślicznych myśli, a oni koniecznie zapędzają go jeszcze do innej roboty - łaja o niepraktyczność i próżniactwo. Przecież trzeba poprzestać na tym, co kto przyniesie, szczególniej gdy jest daleko więcej takich, co nic nie przynoszą, a nawet i takich, co wynoszą ze wspólnej towarzystwa skarbony. Lecz, jak widzę, towarzystwo rozkaprysiło się teraz. Przyjdzie człowiek z sercem, to go pyta: a masz ty talent? - przyjdzie człowiek z talentem, to nań woła: a masz ty serce? - i tak ciągłe wymagania tylko.

- Ależ moja Emilciu - rzekłam raz do niej - cóż robić, jeżeli towarzystwu koniecznie ludzi z sercem i talentem trzeba?

- Jeśli trzeba koniecznie - odpowiedziała mi na to - nie wątpij, Gabriello, że ich Pan Bóg ześle; jeżeli zaś nie trzeba koniecznie, tylko towarzystwo uznaje, że takimi być powinni, to ono samo powinno także starać się, aby im drogę ku temu ułatwić: talent otoczyć miłością - to się serce zbudzi, serce wesprzeć ogólnym rozumem - to będzie miało prawdziwego rozumu natchnienia; lecz zawsze wymagać - żądać - cenzurować - to nikogo nie uczy i nikogo nie poprawia.

Tak słusznym uwagom nie przeczyłam wcale, jednakże nie dziwiło mię też bynajmniej, że na Edmunda o czyny wołano. W istocie ten człowiek miał wielką zdolność do rysunków i często nam przynosił charakterystyczne, przecudnie odkreślone szkice, miał wielki dar do wymowy i często nam prawił zachwycające rzeczy, lecz poza talentem stał próżny i czczy elegancik, chwiała się giętka i powiewna trzcina. Przezwaliśmy go mistykiem, bo w tym roku właśnie uwierzył w duchy, cuda i magnetyzm. Poprzedniej zimy był zapalonym heglistą; na przyszłą wiosnę mógł bardzo rozsądnym człowiekiem się zrobić. Jego miękka i wrażliwa natura z otaczającymi ją żywiołami zawsze się do równowagi układała. Ta własność asymilacji, ta własność przyswajania sobie z na zewnątrz wewnętrznych usposobień i przekonań była w nim nawet zupełnie odrębną oryginalnością. Wymawiano mu ją nieraz, lecz ja się ujmowałam, bo w tym korzyść nasza była - zupełnie jak gdyby co kilka miesięcy przychodził nam kto czytać nową, a zawsze pięknym stylem napisaną książkę.

Teofil zwał się w gronie naszym "Dzieciakiem", nie dla wieku, bo starszym był od innych, ale dla niekarnej prostoty swego ułożenia. Rozpierał się na wszystkich stołach, rozkładał na wszystkich kanapach, głośno krzyczał, kiedy mówił, lubił ciastka i cukierki, bawił się puszczonym balonem i złapaną pod szklankę muchą - a przy tym wszystkim, lub raczej jakby na odpokutowanie tego wszystkiego, rozmiłował się w najstarszej, najcudniejszej, najcięższej nauce - w numizmatyce. Za jeden ugrynszpaniony pieniążek byłby całe godziny spokojnie i prosto jak panienka na krześle siedział - po jeden rzadszy medalik byłby z narażeniem wolności i życia najniebezpieczniejsze odbywał drogi - a tak szanował dokładność zbiorów, tak artystycznie kochał swój przedmiot, że raz dla uzupełnienia bogatszej jakiejś kolekcji sam się z bardzo ciekawego ogołocił egzemplarza. Tytuł Teofila w uczonym, powierzchowność zaś jego w towarzyskim świecie były to dwie najucieszniejsze sprzeczności, mogłabym nawet powiedzieć, że to była jedna żywa szarada, której prawdziwego słowa wiele osób odgadnąć nie umiało. Jedni posądzali o udawanie, drudzy o rubaszność, a tymczasem to był dzieciak i numizmatyk; w przydatku, to było także najlepsze, najpoczciwsze serce. Mogłeś mu zabrać płaszcz i zegarek, czas i wesołość - mogłeś od niego żądać dobrej rady, przysługi, kurs mającej monety, bylebyś starożytnej nie rozrzucił - to wszystko ci oddał, wszystko zrobił, choć czasem według humoru mniej więcej pogrymasił sobie. Mimo tak niezaczepnej z pozoru natury, miał jednak Teofil bardzo licznych nieprzyjaciół - zwyczajnie jak dziecko, i do tego trochę zepsute a bardzo gadatliwe dziecko, zawsze każdemu wypowiedział wszystko, co mu do myśli przychodziło - że zaś był dowcipny, psotny i pełno różnych ludzi spotykał, więc mu do myśli przychodziły różne koncepta o głupstwie, próżności, nieszczerym ugrzecznieniu, zabawnej intrydze - ot tak sobie dla śmiechu - a słuchający obrażali się często. Jednak Teofil nikomu nie szkodził - jemu okropnie szkodzono.

Beniamin ze wszystkich znajomych najpóźniej do naszego grona się przyłączył - jego też przezwiska nie miały umysłowego znaczenia, tylko się do zewnętrznych stosowały okoliczności. Wołaliśmy nań:

"Humboldcie" - dlatego, że dalekie odprawił podróże; "Łysy" dlatego, że już wyłysiał okropnie. Teofil pierwszy nam go przyprowadził, zapoznali się z sobą u jakiegoś antykwariusza, przy jakiejś numizmatycznej ciekawości, później różne zdarzenia coraz ich więcej zbliżały, a na koniec jednego wieczoru Teofil stawił go w naszym kółku z tym poleceniem, że to jest człowiek, który najbieglej czyta przytarte greckich medalów napisy i najodważniej broni szarpanej swoich przyjaciół sławy. Jedno i drugie prawdą było - jednego i drugiego sam Teofil doświadczył, znalazło się też zaraz dla Beniamina miejsce przy ulubionym naszym kominku. Gawędki wieczorne wzbogaciły się różnymi szczegółami o Hiszpanii, Włoszech, Turcji, Persji, Egipcie. Beniamin ślicznie opowiadał, a nade wszystko z niezwykłą dla podróżników skromnością. Prawie nigdy siebie na scenę nie wprowadzał. Rzadko kiedy wspomniał: "Ja tam byłem, ja to widziałem". - Gdy mu przyszło opisywać miejsce lub zwyczaje, zdawać się mogło niejednemu, że tylko dzieł cudzych najpierwsze przytacza wyjątki - wszelka indywidualność spostrzegacza niknęła, rozwijały się obrazy po obrazach z dagerotypową dokładnością przedstawione. Widać w nich było cień każdego listeczka, źdźbło trawy najmniejsze, grę promieni słonecznych, obłoczne fantasmagorie, więcej nawet, w nich było słychać zmieszane głosy natury i ryk zwierząt drapieżnych, tajemne brzęczenie muszek nad sławnymi wodami, i świergotanie ptaszka w sławnych rozwalinach, i pieśń młodej dziewczyny przy zapomnianym grobie, i wszystko - wszystko - prócz echa doznanych wrażeń. Beniamin nigdy swojej powieści liryką nie dopełnił. Felicja najpierw zrobiła tę uwagę - jej sąd o łysym Humboldcie był dosyć surowym nawet. Nie mogła mu przebaczyć, że jak w opowiadaniu ze szczegółów przedmiotowych osobistość jego choćby na ich uzupełnienie wybić się nie umiała, tak w życiu rzeczywistym on nie umiał z pełnienia cnót obowiązkowych wznieść siły swego ducha do twórczych natchnień i działań. Ten brak inicjatywy, rzutkości, pierworządztwa wypadków i zdarzeń obok niezaprzeczenie wyższych zdolności tłumaczył się Felicji pewną dozą lenistwa jedynie, a lenistwo było w przekonaniu Felicji najcięższym teraźniejszości grzechem. Co do mnie, szczerze wyznaję, że daleko pochlebniejsze tworzyłam sobie o nowym naszym przyjacielu wnioski. Z jego pięknych, lubo nieco przywiędłych już rysów czytałam historię głębokich myśli, stłumionych gwałtownie uczuć, trudnych a wytrwale dokonanych przedsięwzięć. Byłabym ręczyła nawet, że jego martwa spokojność jest siłą męskiego charakteru - jego mierność ukrytą wyższością - jego lenistwo, jak mówiła Felicja, środkiem tylko pewniejszego spełniania nie docieczonych jeszcze przez nas widoków i zamiarów. - Czym zaś było to wszystko? Zobaczycie. - Beniamin własną biografią rozpoczął zbiór swych powieści, które nam się przez całą zimę snuły potem wśród rozmów i ustępów ufnej przyjaźni pożycia.

Raz pamiętam, było to w grudniu - czas na dworze szkaradny, wszystkie wichry odśpiewały jakieś przeraźliwe requiem uwiniętej w śniegową płachtę ziemi, a mówię płachtę nie oponę, bo śnieg gruntu nie przykrył zupełnie, bo leżał w szmatach brudnych, podartych, tu i ówdzie rozrzuconych, tak że biedna owa ziemia strupiałych członków swoich jak cyganka-żebraczka nie miała w co otulić. Nam przecie musiało być dobrze i miło jednym z drugimi, kiedyśmy się pomimo zimna i błota wszyscy z różnych stron miasta przy kominku u Emilii zgromadzili. Gawędka szła poważnie, biegła szalenie, skakała wesoło, aż na koniec zahaczyła się o przedmiot niewyczerpany, odwieczny, o miłość. Prześladowano Edmunda jakąś bardzo piękną panią, on się wypierał - ja bez myśli rzuciłam uwagę, że dziwnym obyczajem, wszyscy zakochani kryją się z miłością swoją jak z grzechem.

- Jak z grzechem? co za przyrównanie - podchwyciła Augusta - jak ze skarbem, jak ze stukaratowym diamentem znalezionym w kopalniach, gdzie inni ledwie po trudach największych maleńkie ziarnka świecące znajdują. Gdyby dojrzeli twego bogactwa, ich zazdrość by się zbudziła, gdyby dojrzeli twego brylantu, ich niedowiarstwo by się odezwało i może dla próby roznieciliby wielki ogień i tak długo w ogniu ciekawy kamień trzymali, aż kamień by się na nicość przepalił.

- Ja bym ci jednak, Augusto, nie życzyła takiego znaleźnego - odezwała się Tekla.

- A to czemu?

- Bo niebezpiecznie.

- Ej! co tam niebezpieczeństwo! A szczęście, moja droga? Dajcie mi, dajcie chwilę miłości! Świat taki nudny, zamierzchły, zbłocony. Każda godzina w życiu pracą ciężką, obowiązkiem, nałogiem - jutro podobne do dnia wczorajszego, a dzień wczorajszy taki sam, jak nieznośne dzisiaj. Muszę myśleć: dwa a dwa cztery. Suknia wełniana czy jedwabna? Obiad spóźniony czy wczesny? Ubogi głodny czy pijany? Gość nowo przybyły zły czy głupi? - Muszę myśleć w te wszystkie szkaradne, obrzydliwe słowa. Miłości! ach miłości!

- Haczczysu! ach! haczczysu! - przedrzeźniała ją Felicja.

- Zbyt wyszukany środek - po prostu kieliszka tęgiej wódki! i to może wystarczyć - przydała Seweryna.

- Nie bluźnijcie, kobiety! - ujął się Edmund. - Augusta ma słuszność, bez miłości świat nudny i brudny. Miłość mówi: ja jestem przedwiecznością w początku, trwaniem w nieskończoności, jasnością w świetle, tchnieniem w powietrzu, wonnością w kwiecie, szczytem w nieskończoności, dźwiękiem w głosie, widzeniem we wzroku, radością w szczęściu, mądrością w rozumie, wdziękiem w piękności, a potęgą w sile. Ja jestem, która jestem!

- Ja jestem bóstwo indyjskie i wyznanie Brahmy - dokończył żartobliwie Albert, który z nas wszystkich najlepiej znał ten ustęp, rzeczywiście z ksiąg indyjskich przerobiony trochę.

- Zaraz widać niechrześcijańskie zastosowanie - odezwała się Anna - bo juściż miłość jest tym wszystkim, czym się być przez usta Edmunda mieniła, tylko uczucie zjednostkowione, którego sobie Augusta dla rozrywki życzy, nie jest całą miłością; jest w miłości jednym promieniem, w mądrości jedną prawdą.

- Bogdajby chociaż i tym było! - wątpiącym głosem znowu pomruknął Leon.

- Czy wątpisz? - zagadnęła Jadwiga.

- Nie widziałem - krótko jej odpowiedział.

- Jak to nie widziałeś? - spytała żywiej nieco. - Przypomnij sobie tylko, czy nigdy nie widziałeś ludzi młodych, szczęśliwych podzielanym uczuciem, a przez to samo śmielszych w dobrym, szlachetniejszych w pomysłach, pracowitszych w obranym zawodzie.

- Widziałem tylko ludzi, którym podzielane uczucie nie stawało na przeszkodzie do tego wszystkiego.

- Dajcie teraz pokój Leonowi - rzekła wesoło Augusta - już on czuje, że wielką niedorzeczność powiedział, to najuparciej bronić jej będzie.

- Przepraszam, moje panie, ani oporu, ani niedorzeczności w tym nie ma. Bardzo łatwo arytmetycznie tego paniom dowiodę. Proszę tylko sumiennie obliczyć, ile znacie ludzi zakochanych, którzy się na nic nie zdadzą, ilu takich, którzy się przez miłość z poświęcenia w samolubstwo ześliznęli, ilu takich, którzy z miłością w dobrem wytrwali? Porównajcie sumy ogólne i wyrzeczcie dopiero, czy ja zbłądziłem bardzo, gdym mówił, że tylko kilku wybranym przeszkodą w życiu nie stan obła.

- Ale im za to stanęła pomocą tak wielką! - odezwała się Jadwiga.

- Przypuszczenia to nie moja rzecz, ja tylko fakta zapisuję - lecz jeżeli i mnie wolno pójść drogą wnioskowań, czemuż nie mam sobie powiedzieć, że gdyby nie ta słabostka jedyna, ludzie wybrani byliby zupełnie świętymi ludźmi - apostołowie przecież żon i kochanek nie mieli.

- Bo to łatwiej zostać świętym bez żony jak z żoną - zakrzyczał wyciągnięty na kobiercu Teofil.

- Ale co łatwiejsze, to mniej piękne - rzekł znowu Edmund.

- Słusznie mówisz - odezwał się Henryk - co łatwiejsze, to mniej piękne, a co mniej piękne, to mniej prawdziwe także. Wielka mi cnota wyrzeczenie się wszystkiego - jeszcze za życia ucieknę z ziemi, to po śmierci wprost trafię do nieba. Ja bym niebo zamknął przed takimi tchórzami. Idź, żyj na świecie, garnij wszystko do piersi swojej, wszystko myślą uświęcaj, to ci otworzę, będziesz miał zbawienie - ale tak odartego, nagiego nie wpuszczę. Z waszą teorią o świętości wy z niej jakąś klasztorną regułę dla kawalerów mieczowych zrobicie. Ja chcę, żeby świętość była całej ludzkości zakonem - żeby świętością żył człowiek najzwyczajniejszy, a nie ten tylko, który w nienaturalnych, wymuszonych rozwija się warunkach - ja chcę...

- Bardzo to jest łaskawie z twojej strony, że powiadasz "ja chcę!" a nie "tak jest już" - przerwał mu Leon.

- Mylisz się - co ja chcę, to już tak jest - albo w potrzebie czasu, albo w mojej duszy. Ja się kocham szalenie, a nic mi to w naukach nie przeszkadza. Ja będę miał żonę i dzieci, a nigdy bliźniemu pomocy nie odmówię, z kolegami młodości mojej też same wzajemnej uczynności i przyjaźni zachowam stosunki - ja kupię dobra i założę fabryki, a dlatego po sławę i wiedzę z kapitanem Ross lub Parry choćby do samego bieguna wśród lodów się przedrę - ja sobie sprawię ucztę szaloną i na aksamitach, złotach i atlasach, jak Teofil na tym dywanie, przeciągać się będę, a gdy przyjdzie potrzeba, to wszystko rozdam ubogim, to dla każdego z was będę biegał po gorszym niż dzisiejsze błocie, będę marznął na zimniejszym, niż ten, co słyszycie, wichrze. Jeszcze by też, moi trapiści, tego tylko brakowało, żeby szlachetność, dobroczynność. bezinteresowność zrobić wyłącznym celibatu przywilejem. No, to niech śpią w egoizmie swoim wszyscy ojcowie rodzin i żonaci obywatele - niech was nawet oszukują, niech was krzywdzą. Sakrament małżeństwa według naszego zdania zupełnie im daje do tego prawo.

- Hej! Galop! galop! galop! - z głośnym śmiechem zawołał Teofil.

- Istotnie przegalopowałeś trochę - powtórzyła za Teofilem Emilia. - Rodzinne stosunki nikogo od poczciwości nie uwalniają; Leon tyko chciał powiedzieć, że do cnót nadzwyczajnych, do poświęcenia i wspaniałości mniej zdatnymi nas czynią.

- Co wy gadacie o cnotach nadzwyczajnych? - z oburzeniem odrzekł Henryk. - Co to są cnoty nadzwyczajne? Jeśli te, które się rzadko widują, to wszystko od razu - bo ja ani rzetelności w codziennych sprawach, ani wzajemnego przywiązania w rodzinach, ani przykładnego pożycia w małżeństwach, ani ładu i pilności w gospodarstwach nie spotkam dziś "zwyczajnie" - wszelkie dobro jest nadzwyczajnym - lecz jeśli przez nadzwyczajne cnoty chcesz jakieś "nadnaturalne" cnoty rozumieć, to się źle wyraziłaś, Emilio, takich cnót nie ma wcale, każda cnota jest naturalną każdemu człowiekowi, każda cnota jest powinnością każdego człowieka.

- Górą Henryk! - przyklasnęła Augusta.

- Za sto lat - dokończył Leon.

- Ja widzę, nie zrozumiecie się nigdy - rzekł Albert poważnie - pomieszaliście wszystko razem, ten o tym, a ta o tym prawi. Najpierw podziękujcie Annie, że stanowiąc rozróżnienie między miłością ogólną a zjednostkowioną, oszczędziła wam wiele niedorzeczności - później podziękujcie mnie, że wam dalszych oszczędzę, dalsze różnice przypominając. Nazywacie miłością wszelką wyłączną skłonność osoby ku osobie - pamiętajcież, że i ta miłość jeszcze potrzebuje właściwego określenia. Jest miłość kochanie - jest miłość namiętność - jest miłość fantazja. Pierwsza tłumaczy się w życiu świętością, druga nieszczęściem, trzecia grzechem - o którejże z nich mowa?

- Jak filozof ze swoim "distinguo" się odezwie, to ja już nic po nim mówić nie chcę - odpowiedziała Augusta.

- Dlaczego? - zagadnęła Seweryna. - Czy doprawdy żadnego "distinguo" nie przyjmujesz? wszystko weźmiesz od razu? świętość, nieszczęście i grzech?

- Co to jest nieszczęście i grzech? To wasze rozumowane przesądy i złość wasza tylko. Prawda, że często są nieszczęśliwi ci, co kochają, i często grzeszni są nawet, ale dlaczego? bo gdy ich zewnątrz tysiąc oplata niechęci, tysiące rozdrażni pocisków, to muszą w końcu cierpieć i grzeszyć. Ich grzech będzie jednak przypadłością obcą zupełnie naturze uczucia, będzie może wynikiem innych wad i zboczeń, uczucie samo w sobie będzie zawsze cnotą. Włoch, który w chwili zazdrości morduje swego współzawodnika, córka, która dla kochanka potajemnie dom rodzicielski opuszcza, żona, która zdradza męża - popełniają okropne występki, pełnym sercem naczerpują w życie nieszczęścia i grzechu, ale naczerpują z postronnych okoliczności - błądzą postronną ujemnością swego charakteru; jedyną chwilą prawdy, jedyną może odkupienia chwilą jest dla nich właśnie szczerej miłości chwila.

- Zdaje mi się, Augusto, że twoje ostatnie "dinstinguo" jeszcze subtelniejsze jak różnicowy podział Alberta - rzekła Seweryna.

- Moi państwo, na czymże stanie? - odezwałam się wtedy. - Uchwalcież co stanowczego, abym z pewnością wiedzieć mogła, czy od dzisiejszego dnia będzie wolno kochać się, czy nie?

- No, dalej - zawołał Teofil - zbierajcie głosy; idzie tu o emancypację miłości - kto za i kto przeciw - ty sama, Gabriello, głos pierwszy.

- Przecież wam trzeba kogoś, co by przyjął ustawę - ja będę gminem waszym, ty zaś, Teofilu, jako dzieciak rozpocząć musisz. Wszakże w senatorskich naradach najmłodsi najpierw się odzywają. Między nami nie ma nikogo, co by był od "Dzieciaka" młodszy. Spiesz się więc, rzucaj gałkę.

- Rzucam jak śnieg bieluteńką. Na cześć miłości tyle prześlicznych wybito medali, że to musi być godne wiekopomnej chwały uczucie.

- A teraz w koło, sąsiadko Emilio!

- Emilia przyjęła wniosek, lecz z poprawką Alberta. Inni mniej więcej swoje własne dorzucali zastrzeżenia - na dwóch skrajnych zostali: Seweryna z Leonem i Augusta z Henrykiem.

- Co to znaczy, Humboldcie? - rzekłam, zwracając się ku siedzącemu w kącie pokoju Beniaminowi. - Co to znaczy? Przy tak ważnej naradzie jeszcze nie wystąpiłeś ze swego milczenia. Większość stanowcza się zebrała wprawdzie, ale twój głos mógłby nam zapewne wiele nowych rzeczy dopowiedzieć, mógłby stanowisko rzuconej wątpliwości rozjaśnić. Spróbuj, może odciągniesz stąd lub zowąd stronników?

- Dajcie mi pokój, mnie się nie chce mówić - krótkim, przerywanym głosem odpowiedział zagadniony.

- Byłam pewna tego - rzekła wtenczas Felicja - gdybyście się go poradzili o cudze względem miłości zdanie, przytoczyłby wam wszyskie prawa i aforyzmy wszystkich znakomitych mędrców i poetów, od Konfucjusza aż do najnowszego kodeksu, od Salomona aż do Jerzego Sand, powiedziałby wam, jakie w tej mierze mają wyobrażenia Turcy, jakie Indianie, jakie Hotentoci, jakie Grecy, ale mu się nie chce powiedzieć, jakie on ma sam.

- Czemużby mi się nie chciało powiedzieć? Rzecz łatwa przecież, ja sam nie mam żadnego, ale mnie też nie chodziło o powiedzenie tego zdania, mnie po prostu mówić się nie chciało.

- Często jakoś zapadasz na ową przeklętą chorobę milczenia.

- Po co ty mu się zawsze sprzeciwiasz, Felicjo? on może naprawdę jest chory - ujęła się Emilka.

- Albo leniwy - pierwsza znów odparła.

- Nie chory i nie leniwy - rzekł Beniamin. - Mówić mi się nie chce, bo wiatr wieje, a ogień na kominku się pali.

- Dziwny jednego z drugim stosunek - podchwyciła Felicja.

- Ja nic w nim dziwnego nie znajduję - odezwała się Anna - powietrzna za oknem muzyka i te płomienne ognia poskoki mogą duszę w stan jakiegoś błogiego rozmarzenia wprowadzić, drętwiejemy wtedy na zewnątrz i myśl nasza śni sobie snem ciągłym a pamiętanym.

- Na nieszczęście nie mogę w całości przyjąć tego usprawiedliwienia - rzekł Beniamin. - Mam odrętwienie, ale snu pamiętanego nie mam... Ot! powiem państwu prawdę - chorobliwe dziwactwo, nic więcej, napadło mnie, już trzeci rok temu będzie - wskutek osobliwego wypadku.

- Co za szkoda, że dzisiaj przystąpił paroksyzm, byłbyś nam ten wypadek opowiedział - rzekła Augusta.

- Teraz już bym mógł opowiedzieć, już się rozgadałem, to mi i przeszło, ale historia za długa.

- Ja tak lubię historie za długie - prosiłam bardzo pokornym głosem.

- Historie! historie! - zaczął się napierać Teofil.

- Jeszcze was muszę przestrzec, że to cała moja biografia.

- Biografia! Biografia! - wołaliśmy za przykładem Teofila.

- No, to zaczekajcie, muszę sobie wszystko od początku przypomnieć.

I na chwilę Beniamin twarz ukrył w obie ręce łokciami na kolanach wsparte i zdawał się dumać głęboko - a my wszyscy rozsunęliśmy się tak szerokim kołem, że z dala dotychczas siedzący, stał się niby najgłówniejszym jego ogniwem. Emilia kilka suchych drewek dorzuciła, płomień buchnął żywszym blaskiem i gdy na koniec wzniesioną głowę Beniamina oświecił, zdawało się przez dziwne optyki złudzenie, że głowa ta rozjaśniała młodością, rozbłysnęła szczęściem.

W pierwszej chwili nawet tak nią potrząsnął wdzięcznie i żwawo, jak gdyby z przywyknienia chciał utraconych włosów odrzucić pierścienie, ale prędko spostrzegł pomyłkę, roześmiał się, pogładził łysinę i tak mówić zaczął.

1.

Wyobraźcie sobie państwo zieloną oazis w pustyni Sahary, wyobraźcie w świecie dzisiejszym, w świecie złota, srebra, miedzi i gałganów na bankowe papiery przerobionych, rodzinę liczną, ubogą a szczęśliwą. W tej rodzinie, lat temu dwadzieścia sześć, o godzinie pierwszej po północy, przy najpiękniejszym świetle księżyca pełnią swoją rozświecającego najpiękniejszą noc sierpniową, urodziło się dziecię płci męskiej, dziewiąte z kolei - a rzecz dziwna, rzecz nadzwyczajna, przyjęte z taką radością, takim błogosławieństwem, jak upragniony pierwszy potomek gasnącego już imienia, oczekiwany dziedzic wielkiego majątku - lecz nie, bluźnierstwem jest to porównanie, dziecię przyjęte taką miłością, jak wszystkie dzieci w miłości zrodzone; - tym dziecięciem ja byłem. Nad przygotowaną dla mnie kolebką nie zaciężyła żadna skarga, ni to starszej siostry, że w domu nowy kłopot będzie i nowych trudów się przysporzy, ani dobiegającego swej młodzieńczości brata, że mu jedna ręka więcej do rozszarpania spodziewanej puścizny przybędzie, ani drobniejszego rodzeństwa, że się zaczną dla niego chwile przymusowej cichości, narzuconego rozsądku, uskąpionych pieszczot, ani matki, że z danym życiem jej życia się ujmie, że ją noce bezsenne, karmienie, prace hodowania czekają, ani ojca nawet, że ciężkie czasy, że wychować będzie trudno, że na obmyślenie zawodu sił i spokoju już nie wystarczy - dziwna rzecz, stokroć dziwna, tego wszystkiego nie było.

Matka z siostrami ze starej bielizny poszyły pieluszki moje. Jeden z braci na niespodziankę uplótł zupełnie nową kołyskę, a ojciec, kiedy mnie poczciwa babka na pokazanie w poduszce przyniosła, przeżegnał mnie krzyżem świętym. - "Oto człowiek światu się narodził", rzekł tylko i ze łzami w oczach i z uśmiechem na ustach poszedł co prędzej do żony swojej, pocałował ją w czoło, pocałował ją w rękę i nie odszedł, aż póki osłabiona, lecz ciągle niewymownej słodyczy jaśniejąca radością, z nowo narodzonym przy boku nie zasnęła spokojnie.

I takie były moje narodziny. Przez długi czas nie miałem imienia: zwano mię tylko maleńkim - synkiem - pieszczotką, a narady odbywały się długie, jak zwać miano na później. Teresia, moja mała poprzedniczka w rodzeństwie, załatwiła wszelką wątpliwość; kiedy jej na starych obrazkach opowiadał jeden z braci historię synów Jakubowych, tak się rozmiłowała w małym Beniaminku, że gdy wieczorem wznowiono o wkrótce nastąpić mającym chrzcie moim rozmowę, dziewczynka, siedząca w tej chwili nad kołyską, uroczyście, wzniosła swój paluszek do góry i powiedziała stanowczym głosem:

- Ty, maleńki, będziesz Beniaminkiem.

Od tej chwili nadano mi imię Beniamina. Poczciwa Teresia! Zapomniano jej powiedzieć, że Beniamin pierwszą wolą matki swojej zwał się Benoni, a Benoni to znaczy "syn boleści", a matka moja, rodzeństwo moje pochwyciło wyraz dziecięcia, bo im do serca przypadał, a ojciec go zatwierdził, bo takie było miano jego wielkiego bohatera, jego ideału wśród sławnych mężów - Franklina. Z tej czci dla Franklina możecie państwo odgadnąć cały charakter mego ojca, jeśli tylko trochę choć biegłymi jesteście w zauważeniu tych stosunków tajemnych, a zawsze logicznych, które upodobania i różne sympatie człowieka z treścią jego własnej natury łączą. Co do mnie, taki mam - w tym względzie przynajmniej - niechybny instynkt, że raz, gdym w galerii Luwru widział pięknego młodego człowieka, jak się długo i z najspokojniejszym obliczem zatrzymał przed Katonem Velasquez'a, co sobie piersi tak krwawo, tak okropnie rozdziera - powiedziałem zaraz: to zły człowiek i - i sprawdziły się słowa moje - ten człowiek był anatomem ludzkiego serca; spotkałem go później na salach sądowych ciekawym bardzo widzem, a w ostatniej chwili świadkiem przeciw obwinionemu - na moje sumienie mierżąc - obwinionemu niewinnie. Lecz wracając do osobistej biografii, już wiecie pod jakim wpływem, w jaką atmosferę niejako dostałem się na tę ziemię - zstąpiwszy według dawnych, wstąpiwszy według nowszych, a odrodziwszy się według najpodobniejszych do prawdy mniemań. Jak mnie tak długo usypiano, pieszczono, kołysano bez mojej wiedzy, jak ja rozwijałem się w tym cieple uczuć, w tej pogodzie szczęścia, jak mi cała treść mojej istoty nasiąkała niejako tą pieśnią miłości różno i wszechstronnej - oh! gdybym mógł pamiętać! - ale ja nic, nic nie pamiętam - a jednak to było już życie moje, to była już przyczyna jakaś późniejszych następstw, chwila rodzicielka wszystkich chwil, wszystkich lat moich. Kiedy się pierwszy raz poczułem i obejrzałem na świecie, znalazłem już jej owoc w głębi ducha mego i stał mi się tym, co nazywają skłonnościami, charakterem, naturą. Każdy mnie kochał, ja się ocknąłem kochając każdego, ale to kochając tak niezbędną koniecznością organizmu, jak się oddycha, je, pije - przed kochaniem nie było dla mnie przeszłości, jak przed Bogiem nie było początku; lecz nie dosyć na tym - ci wszyscy moi poza mną kochali jeszcze wszystkość w różnych objawach, w różnych jej kształtach - a było coś pięknego, świętego w wyborze tych kształtów i tych objawów - każdy coś kochał na swoją własność szczególną - tylkoż bierzcie to w dosłownym znaczeniu: kochał, nie lubił.

Moja najstarsza siostra Julcia kochała dumki ukraińskie, a mój brat Adam kochał niebieskie oczy córki bliskiego sąsiada, a mój brat Józef kochał ziemię, której uprawą się trudnił, a moja siostra Ludwinia kochała wodę bieżącą i kwiaty nie zerwane, a mój brat Karol kochał psy, konia i strzelbę swoją dwururkę, a moja siostra Bronisia kochała gwiazdy i niebo, a mój brat Cyprian kochał obrazy, a moja siostra Terenia kochała powieści, a mój ojciec kochał książki, a moja matka kochała ludzi - i tak dla mnie pierwsze wrażenia z ich wszystkich ulubionych wrażeń się złożyły.

Najdawniejszy obrazek, w którym Julcię pamiętam, to jakaś ławeczka drewniana pod otwartym oknem. Dzień był bardzo jakiś ciepły niby, ale taki pochmurny, jak gdyby kto ołowiu po niebie rozlał. Julcia nad szyciem schylona śpiewała taką rzewną, takich przeciągłych a coraz smętniejszych tonów piosnkę, że widać nie mogły się w ciężkim rozpłynąć powietrzu, tylko mi wszystkie, siedzącemu przy jej nogach, o piersi się odbijały i zacząłem płakać. Julcia spojrzała na mnie - przez chwilę umilkła, lecz w tym milczeniu mój płacz, cichy zrazu, wybuchnął prawdziwej boleści łkaniem, wtedy siostra przytuliła mi głowę do kolan swoich, upieściła gładzącą włosy ręką i znowu śpiewać zaczęła, a ja znowu zacząłem cichuteczko płakać i było mi z tymi łzami tak dobrze, tak miło, jak nigdy z podarowanym przez starą piastunkę ptaszkiem - wesołą makolągwą - co do mnie w klateczce na każdy widok skrzydełkami trzepotała.

Adama pamiętam najpierw, wchodzącego do pokoju z jakąś białą, biało ubraną dziewczynką.

- Kto to jest? - spytałem go.

- To siostrzyczka wasza - odpowiedział z uśmiechem.

- Nasza siostrzyczka, Adasiu? - powtórzyłem zdziwiony. - A czemu ja jej nie znam, gdzie ona była?

- Ośmnaście lat temu była w niebie jeszcze! Gdy zaś z niedowierzaniem patrzyłem to na niego, to na nią: - W niebie - rzekł znowu - spojrzyj tylko w oczy tej siostrzyczce, widzisz, jaki to szafir jasny i czysty, czyż w dzień najpogodniejszy niebo inne bywa?

Spojrzałem, dziewczynka zarumieniła się i głośno rozśmiała, ja wykrzyknąłem z radością.

- Ach prawda, takie same, Adasiu, jak oczy naszej siostrzyczki.

- Nigdy nie mów naszej do mnie, Beniaminku, bo to twoja i wasza siostrzyczka, ale nie moja - pamiętaj, że nie moja.

- To ty biedny, Adasiu, że masz mniej od nas jedną siostrzyczkę.

- Czy ja biedny? - spytał brat, odwracając się do białej dziewczynki z uśmiechem, choć mu słowa na ustach drżały. Dziewczynka owinęła się prawie jak kwiatek ślazowy koło ręki mego brata - głowę miała spuszczoną, a jednak bez namysłu, pewniejszym daleko niż głos pytającego głosem, odpowiedziała mu prędko:

- Nie, ty nie biedny, ty bardzo bogaty, Adamie.

- Ja szczęśliwy - przydał, jak gdzieś na dnie serca wymówionym słowem, i nie wiem czemu, wziął mię na ręce, a uścisnął tak tkliwym, tak drżącym, gdy dziś o nim myślę, to mi wolno powiedzieć - tak namiętnym uściskiem, że go nawet spytać zapomniałem o wytłumaczenie dla mnie zupełnie niezrozumiałych wyrazów. Później - nawet niedługo - pojąłem całą świętość ich znaczenia. W naszej rodzinie miłość nie była ani tajemnicą towarzystw salonowych przyzwoitości, ani zgorszeniem przed okiem dzieci bacznie ukrywanym. U nas miłość to szczęście życia. Ta najpiękniejsza prawda boża szła z podniesionym dumnie czołem wśród spółczucia, wśród skromnego uszanowania i uznania serc życzliwie przyjaznych. Raz, kiedy po przeczytaniu przez Walerię poezji Bohdana Adaś zbliżył się do niej i wziąwszy w obie ręce ową złotowłosą główkę w same nieco otwarte usta pocałował, kiedy Waleria od czoła po ramiona tym całunkiem zakraśniała, kiedy mimowolnym rzutem przechyliła się ku siedzącej obok niej matce mojej i skryła się jak ptaszek w jej objęciu - toć ja dobrze dziś pamiętam jeszcze, nikt z nas się nie uśmiechnął nawet, nikt żartem chwili szczęścia kochanków nie rozstroił; matka tylko Adasiowi znak dała, żeby się schylił ku niej, i trzymając ciągle Walerkę do łona przyciśniętą, na głowie schylonego tkliwy, jakby powierzony tylko, a święty jak błogosławieństwo, z głębi własnej piersi wyciągnięty złożyła pocałunek.

Józefa najstalszym przypomnieniem widzę wśród żniwiarzy na polu. Śmieje się, snopki wiąże, na wyładowanych zbożem wozach z fornalami się ściga, a na jeden ładowany mnie winduje i ja siedzę przy nim jakoby na tronie, a on mi pokazuje ziemię, królestwo wszechludzi, przyszłe państwo moje, które ja prawem natury odziedziczę, a w którym pracą rządzić będę, i nazywa mi wszystko ślicznymi słowy - żyto srebrem, pszenicę złotem, czerwieniejącą tatarkę purpurą; a ja mu wierzę, że to jest właściwie srebro, złoto, purpura, że innych nie ma w świecie. Józio po drodze zrywa dla mnie ukoralone już gałęzie jarzębiny, którą na kilka stai rodzice wysadzili gościniec - ja sam trzymam pęki uzbieranych modraków, kąkoli, bratków, kłosów dojrzałych żyta, niedojrzałych owsa i mieszam te białe i te zielone kity w różnych zastosowaniach - to między grona jarzębiny, to między modraków równianki - i czuję, że mam wszystko, że natura w korzyściach, w piękności swojej, natura cała, natura zawsze moją. Tylko sobie słowami tego nie mówię, ale uczuciem, czynem, chwilą w życiu mam.

Ludwinię moją, najmniej ładną, najcichszą, najtęskniejszą z całego rodzeństwa siostrę, pamiętam najdokładniej w obrazku nad którym może najdłużej, może najpierwej główka moja rozmyślać zaczęła. Przy końcu naszego sadu, za rzędem wierzb bujnie rozrosłych, płynęła rzeczka maleńka, bezimienna, wąska, tak że się zdało przeskoczyć ją można, a czysta, a żwirem drobniuteńkim na dnie wysypana, że tylko liczyć, tylko zbierać jego ziarna różnokolorowe - nad tą rzeczką usiadła sobie Ludwinia tuż przy brzegu, przygięła się nieco i w wodzie do połowy odbiła się jej postać, a woda odbitą kołysała równie, ciągle, spokojnie jak do snu. Zmęczony bieganiem, przyklękiem obok Ludwinki i zacząłem gałązką pluskać w srebrne krople.

- Nie budź mnie, Beniaminku - szepnęła tylko siostra i to tak cichutkim głosem, że ledwo dosłyszeć mogłem.

- Czy ty śpisz, Ludwinko? - spytałem.

- Śpię, śpię, braciszku - odpowiedziała jeszcze ciszej, ale ja patrzyłem w jej oczy i widziałem, że oczy, choć ku wodzie spuszczone, nie zamknięte, niezaspane były.

- Oh! żartujesz - zawołałem z pustotą i uderzyłem jeszcze mocniej, aż się cała nadbrzeżna woda zmąciła.

Ludwinka drgnęła, jak gdybym to ją był moją gałązką uderzył.

- Obudziłeś mię - rzekła bardzo, bardzo smutnie i ja zaraz poczułem, że coś złego, coś najgorszego zrobiłem: przykrość temu, co już cierpiał.

- Ale kiedyś ty nie spała - rzekłem na ostateczne usprawiedliwienie. - Tyś nie spała, Ludwinko - dodałem z prośbą. Siostra nic mi nie odrzekła na to, tylko mię nieledwie wzięła na ręce i pochyliwszy się wraz ze mną, na uspokojoną wodę lekko palcem wskazała. Zobaczyłem siebie i Ludwinkę. Jak zwierciadełko zabawił mnie ten obrazek, lecz z wolna, im dłużej w niego patrzyłem, tym zupełniej ogarniała mię jakaś senność, a nie oczu, nie ciała, bo oczy miałem roztwarte, bo ciało silnie w jednymże utrzymane wygięciu - była to raczej senność mojego odbicia, jakiejś cząstki ze mnie, co na drobno łamaną falę rzeczki padła i w jej kryształach chwiała się jednostajnie bez przerwy, bez zmiany. Ale na błękitnym tle nieba, którego barwą rzeczka jakby własnym swoim kolorem płynęła, tuż nad naszymi głowami właśnie osunął się odłamek srebrnego obłoczka i przerwał jedność widzenia - zaraz pobiegły za nim oczy moje dziecinne, lecz obłoczek i na niebie i w rzeczce gdzieś zginął.

- A gdzie on, gdzie on, Ludwiko? Ludwika nie patrzyła za obłoczkiem, jednak widziała jego przejście i zrozumiała pytanie.

- Daleko - odpowiedziała mi tak jak pierwej, szepnięciem jedynie.

- Gdzie to jest "daleko", moja Ludwiko? - ja nie wiem, gdzie to jest "daleko".

Ludwinka zamyśliła się, czy nad sposobem wytłumaczenia, czy nad treścią wyrazu, nie wiem - po chwili wstrząsnęła główką, jakby resztę uśpienia lub resztę wrażeń z czoła odpaść jej przez to miało i rzekła nieco wyraźniejszym, ale zawsze tak stłumionym jak przy zwierzeniu tajemnicy głosem:

- Pytasz? Pytasz mię, gdzie jest "daleko", Beniaminku? Oto patrz - chciej gonić za tą wodą, co tak wolno płynie, nie dogonisz, nie dogonisz - woda ucieka do Sanu, San ucieka do szerokiej Wisły, a Wisła ucieka do głębokiego morza - a morze? ja ci nie powiem, gdzie to jest. Morze daleko. A teraz, tam na końcu tej łączki, widzisz, jak niebo tuż do ziemi przytyka, idź po szafirowy kawałek tego nieba, idź przez łączkę - niebo będzie za polem, idź przez pole - niebo będzie za lasem, idź przez las - niebo będzie znów za łączką, znów za polem, lasem, rzeczką, a gdzie jest niebo? Ja ci tego nie powiem. Niebo jest daleko - daleko. A teraz przynieś tu klatkę z twoją makolągwą, wyżywioną, wypieszczoną przez całą zimę - teraz jest wiosna, Beniaminku, kwiatki kwitną, drzewa się zielenią, ptaszków mnóstwo śpiewa wszędzie. Otwórz klatkę, braciszku, otwórz - zobaczysz, jak makolągwa, co cię kochała, co ci z dłoni ziarnka jadła, z ustek wodę ocukrzoną piła, zobaczysz, jak makolągwa ku wiośnie, ku nowym kwiatom wyleci, a tobie będzie smutno za nią i spytasz może - Ludwinko, gdzie ptaszyna? - a ja ci tego nie powiem, Beniaminku, bo ptaszyna daleko - oh, daleko! Dalej niż woda rzeki, którą gonisz, dalej niż niebo, którego chcesz dostać, dalej niż życzenie, dalej niż nadzieja, dalej niż podobieństwo - "dalej" jest to, braciszku, co nas w życiu opuszcza, co nas kochać przestaje. - I Ludwinka znów pochyliła się nad wodą rzeki, tylko jej obrazek zadrżał trochę więcej niż przedtem i rozstąpił się pod dwiema kroplami, które nań spadły po chwili. Obejrzałem się: twarz Ludwiki była bardzo spokojna, ale długie, jasne rzęsy jej siwych oczu świeciły jeszcze czystą łezką ostatnią. Na patrzącego niespokojnie Ludwinka wniosła długie, smutne spojrzenie.

- Beniaminku - rzekła jednak dość wesołym głosem - po co ci pytać, gdzie to jest "daleko" - oto lepiej biegnij się bawić kwiatkami - kwiatki zawsze blisko, a najczęściej nisko rosną braciszku - i lekko zsunęła mię z kolan, lecz ja nie pobiegłem według jej rady, tylko sobie poszedłem brzeżkiem rzeczki i próbowałem, czy też ja się dostanę daleko - do morza albo do nieba. Szedłem, szedłem ciągle, za ogór, za pole i domek nasz z oczu straciłem i gdy mię nóżki boleć zaczęły, gdym przed sobą zobaczył las ciemny, nieznany, a końca rzeki nie zobaczyłem, gdym ręką wyciągniętą iglastych krzaków jałowcu się dotknął, a nie dotknął ściany nieba - wtedy dopiero zrozumiałem, co to jest "daleko", i zrozumiałem, co to jest "kiedyś w przyszłości".

Ja tam "kiedyś" dojdę, rzekłem sobie, kiedyś, jak starszym będę - i wracałem uspokojony tym zamiarem i po drodze zbierałem kwiatki dla mojej siostry Ludwinki. Uzbieranymi znienacka zasypałem w tymże samym miejscu, tak samo nieruchomie nad wodą siedzącą.

Ludwinka zgromadziła je wszystkie, popatrzyła chwilkę i zwracając się ku mnie:

- Szkoda - rzekła. - Szkoda tylu kwiatków, Beniaminku. Potem wzięła, wybrała co świeższe, co trwalsze, co w cieple rąk moich nie zwiędły, i każdy kwiatek kolejno i starannie w wilgotnym piasku nadbrzeża sadzić zaczęła, jak czasem dzieci w swoich sztucznych jednogodzinnych zasadzają ogródkach. - Pomagałem jej w tej pracy, odgadłem ja, dziecię, ją, marzycielkę, kobietę - lub raczej nie odgadłem, uczułem tylko, co ona czuła, i gdy wszystkie zasadziliśmy, kwiateczki świeżością zajaśniały.

- Im tu będzie lepiej - odezwałem się swobodnie - lepiej niż tam, na polu pod skwarem słońca, nawet dłużej będą żyły.

- Ale gdy więdnąć przyjdzie, to smutniej zwiędną - odpowiedziała siostra, a ja nie pytałem o słów tych znaczenie: to były także słowa mojego instynktu.

Brata Karola nie przypominam sobie wyłącznym wspomnieniem w pierwszych chwilach mojego dzieciństwa, bo Karol z nas wszystkich najmniej w domu przesiadywał. Przy rozdziale ogólnej gospodarskiej pracy, jemu się część leśna, bardziej domyślną należnością, niż wyraźną ugodą dostała. Może już dziewięć lat miałem, kiedy się pierwszy raz stanowczo osobną w moim życiu wyrył pamiątką. Zdaje mi się, że go dziś widzę jeszcze: rześki dwudziestoletni chłopak, opalony jak góral, ciemnowłosy, czarnooki, w zielonej, bajowej burce. Świsnął i na świśnięcie poskoczył ku niemu wielki czarny brytan. Karol go dla tej barwy przezwał Molochem, lecz nieraz żal mu było, że tak najszlachetniejsze, najulubieńsze mu zwierzę czartowskim mianem zbezcześcił; chciał mu je zmienić nawet, ale mu w tym Ludwinka przeszkodziła.

- Niechże i Moloch zacznie być dobrym, choćby jako zwierzę tylko - rzekła do niego.

A Karol, jakkolwiek wszystkim dość częsty i dość żwawy stawiał opór, to nigdy Ludwince. Ludwinka była jego wybranką, jego najukochańszą z ukochanych, więc też Moloch został Molochem. A był to pies rzadkiej cnoty, rzadkiej siły i odwagi, zadziwiającego instynktu; nigdy nie ukąsił nikogo, lecz kiedy mu się kto nie podobał, to go na ziemię wywrócił i trzymał go spokojnie, ale mocno, dopóty kto z domowych obronić nie wyszedł. Karol nigdy nie byłby zaufał tak przyjętemu od Molocha gościowi i kiedy chciał o kim powiedzieć, że złym jest człowiekiem, to mawiał zwykle:

- Poterałby go Moloch, oj poterał, jak się należy. - Wspanialszego ani ładniejszego w całym psim rodzie nie widziałem stworzenia; choćby czasem jaki pokojowiec i szczeknął, i rzucił się na niego, to Moloch dumnie tylko machnął ogonem, otrząsnął się jakby z wody lub kurzawy i szedł dalej w niezachwianej powadze swego majestatu. No, nie śmiejcie się państwo, że wam tyle o tym Molochu prawię - w całym życiu nie spotkałem podobnemu jemu... człowieka.

- Ha, tak, człowieka nawet - co najsilniejszy, swej siły by nie nadużył. Są silni świętymi, ale najsilniejszy - jeden wśród nich najsilniejszy... może zresztą przypomnicie sobie - ja przypomnieć nie umiem - okropnie w tych latach ostatnich mego życia na pamięci podupadłem. Jednak dziwna rzecz, jak wszystko, co dawniej było, wszystkie te najpierwsze obrazy i znam dobrze, i patrzę na nie czystym okiem, i widzę je dokładnie. Oh, ten ogromny, ten poczciwy Moloch, jak on wybiegł ze swojej budy i swemu panu się radował, gdyż nie użyję na Molocha tego słowa: "łasił". Moloch się nigdy nie łasił nikomu, Moloch witał, Moloch się cieszył, bawił, albo wywracał na ziemię. Karol przyjął uśmiechem szczery objaw Molochowego przywiązania, poklepał go po karku z taką miną, z jaką to czasem oficer żołnierza po ramieniu klepie, kiedy mówi o nim do drugiego oficera: Patrz, to tęgi wiarus. Potem Karol zawołał: Zitta - i ze stajenki naszej wybiegła w podskokach składna jak sarenka, kara jak noc klaczka, prawdziwie tureckiej rasy, już okulbaczona i pąsowym pokryta czaprakiem. Tę klaczkę ojciec przypadkowo nabył bardzo tanio, źrebięciem jeszcze, małym i słabym nawet, od wojskowych, kwatery swoje porzucających. Darował ją Karolowi pod warunkiem, żeby on sam na jej utrzymanie zarobił. Ten warunek zbogacił mię później przy narodzinach zupełnie nową kołyską; bo chłopiec, co by za konia był pewnie krwi swej nie pożałował, nie pożałował i czasu. Wyuczył się koszykarstwa, wiązał miotły, splatał słomiane płachty do podłóg sieniowych i w pobliskich miasteczkach przedawał, a co ładniejsze, to nawet do samego Lwowa posyłał. Tym sposobem Zitta miała zawsze pod dostatkiem najwonniejszego siana, najsmaczniejszego obroku, a jak dorosła, to się i siodło znalazło. Spotykały też nieraz Karola i sute w tym względzie wsparcia - na kolędę często po kilka korcy owsa przysypano mu do jego składu, a przed rokiem, w dzień urodzin, przy łóżku śpiącego jeszcze siostry rozwiesiły ów pąsowy czapraczek, w którym Zitcie tak prześlicznie było. Napoleon, co w paczce czekolady książęcy tytuł Lefebvrowi przesłał, nie zrobił mu pewnie milszej niespodzianki. - Karol z radości nie mógł przyjść do siebie, bo on po zaporosku swoją Zittę kochał, on ją sam karmił, poił, upiększał, a pewno nie byłby jej sprzedał za wszystkie Galicji i Lodomerii skarby. Zitta była jego czarną orlicą, jego dziką Murzynką, jego zaklętym w konia płomieniem. A było też widzieć, jak Zitta patrzyła na niego swoim zmyślnym, dziwnie połyskliwą białością ode łba odciętym okiem. Jak mu czasem ów łeb na ramieniu z jakąś lubością wschodnią, miękką, wdzięczną a namiętną oparła, jak na głos jego przy biegała z daleka, a posuwisto, a lekko, a chyżo, a doprawdy nie dopatrzyłby człowiek, czy tam ona kopytami ziemi dotknęła się nawet. Oj, Zitta! Zitta! Niedawno śniło mi się o niej i mówcie tam sobie, co chcecie, moi państwo, ja po tym śnie przez cały dzień nazajutrz weselszy i młodszy byłem. Otóż więc we wzmiankowanej chwili moich wspomnień widzę Karola wśród wszystkich jemu najmilszych przedmiotów, bo zapomniałem powiedzieć, że miał na plecach swoją dwururkę Augustówkę - fuzja jak cacko - świecąca, leciuchna niby klejnocik kobiety, a pewna, niechybna, jakby sama do celu trafiała; zdawało się, że strzelającemu dość ją było wziąć do ręki i spuścić kurek, choćby z zamkniętymi oczyma. Karol, który lubił wszystko imieniem znaczyć, nazwał ją sobie "Kochalką". Raz, jak zaczął mówić o jej doskonałościach, o jej piosence dla ucha najmilszej, to aż się ktoś z mniej go znających zapytał: Czy daleko stąd mieszka ta młoda osoba? Młodą osobę Karol przedstawił z największą powagą, ku największemu zdziwieniu pytającego.

- No, chłopcze - zawołał wtedy - czy chcesz się przejechać ze mną? - Ja na odpowiedź wyciągnąłem ręce do góry, żeby co prędzej siodła się uchwycić, ale bez strzemienia trudno mi było nań wskoczyć. Brat się uśmiechnął widząc moje usiłowania i gwizdnął właściwym sobie sposobem. Na gwizdnięcie Zitta przyklękła, cienką swoją żylastą szyjkę tak wyciągnęła ku mnie, że ją mogłem rękami objąć, a gdy objąłem, gdy się na grzbiet jej przerzuciłem, Zitta zerwała się równymi nogami i tylko jakby na umocnienie mnie siedzącego, karkiem silnie wstrząsnęła.

- Obwińże go dobrze burką, żeby nie zmarzł! - odezwała się przez okno patrząca matka.

- Obwinę, obwinę, bądźcie spokojni - odkrzyknął Karol i wziął mię przed siebie, do piersi jedną ręką przycisnął, a drugą lekko uzdeczki potrząsnął. Na ten znak Zitta sunęła, sunął Moloch i w kilka minut już dom i wioskę straciliśmy z oczu.

Dzień był prześliczny, mroźny wprawdzie, że aż śnieg skrzypiał, ale taki jasny, taki ubrylantowany słońcem, że aż w oczy ćmiło. Pędziliśmy z bratem - pędzili, aż na koniec i w bór się wjechało; ja się nie mogłem nacieszyć iskierkom różnolśniącym po drzew gałęziach, po drodze naszej rozsianym, i tej czarnej Zitcie, i temu czarnemu Molochowi wśród owej dokoła rażącej białości. Nagle Zitta strzygnęła uszami - Moloch stanął i sierść najeżył. Bratu rozdęły się nozdrza, cmoknął ustami, jakby chciał powietrze ucałować i konia zatrzymał.

- A to co będzie, Karolku? - spytałem.

- Cicho, cicho, to wilk.

O wilkach słyszałem tylko z powiastek Teresi; powiastki były okropne, lecz i moja ciekawość wielka. Brat się przechylił, popatrzył mi w oczy i tę rękę, którą mię obejmował, bardziej na lewy bok przesunął. Spojrzeniu jego dość spokojnym odpowiedziałem spojrzeniem, jednak ręczyć nie śmiem, czy pod ręką brata coś tam w piersiach moich silniej nie zastukało.

- Dobrze, dobrze! Wcale nieźle - poszepnął Karol sam do siebie, a potem głośniej dodał:

- Zabijemy wilka, Beniaminku!

- Jak to, czy i ja go zabiję?

- I ty, chłopcze, tylko uważaj, baczność! przytul się do mnie plecami, tak, dobrze, teraz - wziął fuzję, wymierzył - teraz daj tu obie ręce, trzymaj, gdzie ja trzymam - i ułożył mi palce na kurku i na moich dopiero swój własny położył. W czasie tych przygotowań mały punkcik na drodze z dala czerniący, przybliżył się wolno, poważnie jak monarcha w granicach państwa swojego; - było to ogromne wilczysko. Moloch warknął, Zitta parsknęła, Karol zawołał "psyt" i znów wszystko ucichło, a wilk szedł naprzód nieustraszony, zuchwały. Ten wilk, dowiedzieliśmy się później, był sławny w okolicy. Dopiero na kilkanaście kroków od nas dał ogromnego susa. Moloch także nie mógł wytrzymać - rzucił się naprzód, ale Karol głośno zawołał znowu - leżeć! - i Moloch przyległ, skowycząc wściekle i tarzając się po śniegu jakby z rozpaczy upokorzenia. Wilk stanął - w tej chwili brat mi palec nacisnął - strzał wypadł i śnieg się zarumienił czerwoną farbą. Ale prędzej, niż to wszystko mogliśmy spojrzeniem objąć, zwierz skaleczony rzucił się prosto do piersi Zitty - klacz przeraźliwie zarżała i tak gwałtownie cisnęła na bok, że ja, który się ani siodła, ani brata nie trzymałem w tej chwili, spadłem jak kulka na ziemię. Kiedym się zerwał równymi nogami, pamiętam w najdrobniejszych szczegółach obraz, który mi się przedstawił. Takich obrazów mam kilka w mej duszy - mimo wiedzy prawie odbiły się na niej tak dokładnie, tak silnie, że czasem aż się sam wydziwić nie mogę, skąd mi do pamięci wracają wycieniowane zupełnie jak obecność. - Z tego obrazu, na przykład, widzę doskonale nie tylko mego brata, co z siodła zeskoczył, przede mną stanął i obie ręce rozgarnął, by mię własnymi piersiami lepiej od wszelkiego niebezpieczeństwa zasłonić, nie tylko Zittę, która się wspięła pod przemożnymi łapami wilka, co choć targany przez Molocha, jej napierśnika trzymał się jeszcze, nie tylko Molocha, co w kudły przeciwnika łeb zanurzył, w rozszarpane mięso tak pysk utopił, że mu go nawet już widać nie było, nie tylko wilka owego, jak na tylnych łapach wzniesiony odwrócił się do nieprzyjaciela gwałtownym karku przegięciem, ale widzę krwawo-migotliwe jego spojrzenie, buro-żółty połysk sierści, widzę wszystkie zęby w rozwartej paszczęce i mógłbym je anatomowi wyrysować bez uchybienia żadnego.

Karol po tej pierwszej chwili niespokojności usunął się z przede mnie, wziął fuzję i z najzimniejszą krwią do rąk mi ją podał znowu - jednym rzutem oka wymierzył, za palec mój pociągnął i wilczysko ani zipnęło już nawet. Brat prosto poszedł do Zitty, piersi jej trochę okaleczone chustką przyłożył, rzemieniem tręzli obwiązał, Molocha pogłaskał, za uszy wytargał, w łeb szeroki pocałował, potem skoczył lekko na siodło i znów gwizdnął, żeby Zitta przede mną uklękła. Przez całą drogę rozmawialiśmy, jakie to śliczne z tego wilka będzie futro pod nogi dla matki, rozmawialiśmy o wielu innych rzeczach - tylko jeden wyraz żadnemu z nas do ust się nie przyplątał - wyraz "bojaźń". Karol nie wspomniał go i w zapytaniu nawet; dał mi uczuć szczęście pierwszego zwycięstwa jako najnaturalniejszą własność, jako przynależne mojej ludzkiej istocie zdarzenie. Później coraz częściej brał mię z sobą na polowanie i kiedym zabił pierwszego dzika, aż mię uściskał z radości, lecz uściskał dlatego, że dzik był pysznym odyńcem, a nie dlatego wcale, że mu dałem na pięć kroków do siebie przypędzić i tak celnie trafiłem, jak gdyby kulę życzenie poniosło.

Siostra Bronisława jedno słowo tylko rzuciła w życie moje. Nie pamiętam, która to już była rocznica mych urodzin, ale przypadała, jak widać, w tej chwili rozwijania się, kiedy człowiek zaczyna głowę podnosić i w niebo spoglądać. Późnym wieczorem siedziałem na kamieniu pod szeroką, cienistą lipą na samym środku dziedzińca rosnącą. Bronisława siedziała przy mnie, milczeliśmy oboje, ale powietrze, ziemia, niebo całe odzywało się do nas jakimsiś wyraźnym, choć nie wyrażonym głosem rojących się nad trawami owadów, hukających żab po stawach, drżących w chłodzie listków drzewa. Księżyc znowu był w pełni, gwiazdy wszystkie tak przed nim zbladły, że gdzieś z dala od niego ze dwie ich ledwie świeciło, a białe chmurki goniły się po ciemnobłękitnej przestrzeni, jak rozigrane trzody białorunych owiec niewidzialnego pasterza, albo jak stada śnieżnych gołąbków, albo też rozkładały się w srebrne pióra żeglujących po wodzie łabędzi, unoszących się orłów. Czasem nawet przepłynęła jakaś łódka z tajemniczymi postaciami; czasem niby anioł w długiej powłóczystej szacie; bo i czegóż ja tam nie widziałem! - aż siostra wzięła mię za rękę.

- Beniaminie - rzekła, gdyż ona jedna nigdy pieszczotą nie zmieniała imienia mojego. - Beniaminie, czy słyszysz?

- Oh! słucham ciągle, siostrzyczko, wszakże to łąki i drzewa tak grają.

- Beniaminie, czy widzisz? - spytała znowu i wskazała do góry.

- Oh! patrzę ciągle, siostrzyczko, bo to piękniejsze niż wszystkie Cypriana obrazki.

- Beniaminie, a czy czujesz co w twojej własnej piersi? - i przyłożyła mi rękę do serca.

- Ja czuję - odpowiedziałem po chwili - że tak mi dobrze, jak kiedy Julcia śpiewa, jak kiedy mię mama na kolana weźmie, jak kiedy mię Karolek na swoją Zittę wsadzi - i lepiej jeszcze, bo mi jest tak dobrze, jak wtedy, kiedy nie ze zmartwienia płaczę, i kiedy w radości śmiać się nie mogę, jak kiedy chciałbym was wszystkich jednym objęciem uściskać i wszystkiemu jednym rzutem oka zapanować. A to wszystko razem jest... ja ci nie umiem powiedzieć, czym to jest, siostrzyczko.

- A ja ci powiem, Beniaminie, tylko pamiętaj na całe życie swoje - to, co usłyszysz w tej chwili, co widzisz przed sobą, co czujesz w sobie - to wszystko - śpiewne, piękne, jasne, szczęśliwe - to wszystko jest Bóg...

I zachowałem słowa Bronisławy, jako sama kazała, na całe życie moje, i przerzuciłem wiele ksiąg mądrych i niemądrych, kłamstw i prawd nasłuchałem się wiele, namarzyłem więcej jeszcze, lecz w każdej chwili i po każdym przejściu wracały mi te w dzieciństwie od siostry usłyszane wyrazy. Na nich rozwinął się ciąg ducha mojego, zaprzeczyłem sobie samemu, nie zaprzeczyłem im. Byłem zmartwiony a bolejący, lecz choć nie czułem, widziałem przynajmniej zawsze, że wszystko śpiewne, piękne, jasne i szczęśliwe, to Bóg - że mądrość, to Bóg - że siła, to Bóg - że szczęście, to Bóg - że miłość, to Bóg... Cały ów wieczór, na kamieniu pod lipą z Bronisławą przesiedziany, był wstępną życia mojego modlitwą.

Jeśli Karol i Bronisława tak wyraźnym, lecz jedynym w mej przeszłości odbili się wspomnieniem, daremnie bym za to Cypriana i Terenię chciał w tych pierwszych latach dzieciństwa jakąś wyłącznością odznaczyć sobie; widzę ich w każdej godzinie, mam w pamiątce każdej. Cyprian malował mi lub przez innych namalowane pokazywał obrazki. Terenia o każdym z nich i jemu, i mnie cudowne opowiadała historie - lecz gdybym chciał powtórzyć te, co na mnie więcej zrobiły wrażenia, to by końca temu i przez dziś, i przez jutro nie było; ja przecież w czternastym roku dopiero ich słuchać przestałem, a kiedym zaczął? - doprawdy, sam nie wiem. Z nazwiskami otaczających mnie rzeczy jednocześnie usłyszałem tysiące dziwnych wyrazów, jak np. zaczarowana księżniczka, piękny rycerz, cudowny sygnet, czarodziejski zamek, diamentowe podziemne pałace, ogniste duchy na chmurach lecące - i to wszystko ułożyło się jakoś w naturę moją, nie na zabobon, nie na słabość charakteru, ale prędzej bym powiedział na jakąś dziwną siłę fantazji; kiedyś, gdy wam się uiszczę z wywołanej życzeniem waszym powieści mego życia i gdy znowu, tak jak dzisiaj, zbierzemy się na dobrą chwilę przed ten ciepły kominek, byle wiatr tylko nie świszczał, to państwu opowiem którą z tych bajek Tereni. Was to przecież nie znudzi, Henryku, Teklo, Edmundzie - ci, co życia nie znają, co je poznali aż do stracenia ostatniej nadziei, aż do odzyskania najpierwszej spokojności, ci lubią bajki cudowne - wszakże prawda, moi drodzy? - Ach, te bajki i te obrazki Cypriana! Lecz Cyprian już wchodzi w szaloną biografię moją, a mnie jeszcze myśli i słowa w dawniejszy czas uciekają ku świętym pamiątkom.

O moim ojcu jużeście słyszeli, mój ojciec taki poważny, taki uczony, taki dobry i łagodny. W szczupłym domku nie było osobnego pokoiku na jego księgi i papiery, lecz kiedy zasiadł do czytania, to bez nakazu, bez przymusu, prostym rzeczy i zwyczajów układem tak wszystko cichło dokoła, że mógłbyś brzęczenie muchy usłyszeć. Ja w tym wzrosłem i nie pamiętam nawet, żeby mi kto w podobnych razach spokojność zalecał. Kiedy ojciec książkę roztworzył, matka szła po cichu na palcach przez pokój, siostry i bracia wychodzili najczęściej, lub które sobie nieruchomie z robótką w kąciku zasiadało. Jednego dnia i ja tak zostałem, przerzucając ostrożnie, żeby mi nic a nic nie szeleściły karty starego jakiegoś dzieła in 4-to, w którym były wszystkie wizerunki królów. Oh! mój Boże, jak to ja pamiętam! Cyprian gniewał się na nie, a szczególniej, że Wandzie dano rogatą czapkę, a Jadwidze ogromną kryzę, w której niby garbata i jakby dusząca się wyglądała. Lecz ja nie byłem tak surowym krytykiem, mnie co dzień, jak coś nowego, bawiły i myszy gryzące Popiela, i ogromna peruka Wiśniowieckiego, i łańcuchy Zygmuntów; bo też przyznać trzeba, że na wszystko zupełnie osobnym patrzyłem pryzmatem.

Tego dnia jednak na połowie skończyłem mój przegląd i zacząłem nie w książkę, lecz w twarz naprzeciw siedzącego ojca bardzo uważnie się wpatrywać, bo za okno wywieszona makolągwa prześlicznie śpiewać zaczęła i miałem ogromną chętkę wybiegnąć do niej, a bałem się ojcu przeszkodzić, tym bardziej że drzwi się jakoś trudno zamykały i otwierały - kto wie nawet, czy klamka nie za zbyt wysoko dla mej ręki była osadzoną. Patrząc ciągle uważnie spostrzegłem, jak naraz ojciec brwi zmarszczył i taki groźny twarz jego przybrała wyraz, jak gdyby się na kogo rozgniewał. Potem wsparł głowę na ręce i przez chwilę nie patrzył w książkę, lecz też przez tę chwilę wyraz gniewu zmienił się w wyraz jakiejś wielkiej, głębokiej boleści, a ciężkie i głośne westchnienie z piersi mu się wydarło.

- Ojcze, ojcze, co ci jest? Czy cię co boli? - spytałem prędko, biegnąc ku niemu.

Ojciec smutnie się uśmiechnął, a dziś jeszcze daremnie bym chciał wypowiedzieć gorycz tego uśmiechu na owym męskim, pełnym siły i dobroci obliczu. - Bo mój ojciec był dziwnie pięknym mężczyzną. Równego jemu wiekiem - a równego młodzieńczą prawie rześkością i grą fizjonomii nigdy mi się spotkać nie zdarzyło. Była to twarz pociągła trochę żółtawoblada, nos rzymski, brwi czarne mocno odznaczone, włosy od czoła rzadsze i gdzieniegdzie już srebrzące wśród kruczej innych połyskliwości. Oczy, na które do połowy wypukła zachodziła powieka, wyrażały zwykle poważne zamyślenie i surowość jakąś, lecz za to w całym rysunku ust dość wydatnych było tyle tkliwej słodyczy, tyle pieszczoty prawie, że my, dzieci, nie bałyśmy się ani troszeczkę nawet całej surowości spojrzenia. Prawda, że też nas nikt nigdy ojcem nie straszył. Wyobraźcie sobie teraz, jakie wrażenie zrobić mógł na mnie gorzki uśmiech na tych zazwyczaj tak dobrych, tak łagodnych ustach.

- Ojcie, ojcze! Co cię boli? powtórzyłem z płaczem nieledwie.

- Mnie to boli - rzekł ojciec, wskazując na książkę.

Szkaradna, niegodziwa książka - zawołałem z oburzenien i rzuciłem ją na ziemię.

Źle robisz, synku - odpowiedział, podnosząc ją spokojnie.

- A cóż to jest, ojcze?

- Historia.

- A cóż jest w tej historii?

- O mój synku! Wszystko, czego już nie ma, wszystko, co jest, wszystko, co będzie, to się znajdzie w książkach do tej książki podobnych.

A kiedym ja się dziwił bardzo, ojciec pokazał mi kartkę, na której różne znaczki były i powiedział mi, że za pomocą tych znaczków mogę kiedyś wiedzieć, co robili umarli, słyszeć, o czym mówiono najdalej lub najdawniej, widzieć aż po krańce ziemi i nieba, aż po głębię duszy ludzkiej. Ja też co prędzej wszystkich nauczyłem się znaczków, ich użycie sam ojciec mi wskazał dziwnym sposobem. Pamiętam, kiedy pierwszy raz dał mi do złożenia te słowa: "Mama cię kocha", to mi potem odebrał elementarz, kazał oczy zamknąć i wyobrazić sobie mamę w tej chwili, gdy nad moim łóżeczkiem schylona, budzi mnie pocałowaniem na dnia dobrego życzenie. Później obiecał mi, że w kilku literach zobaczę dużo kwiatów, drzew, owoców i dał mi przeczytać - "ogród". Później na wyraz "gwiazda" przypomniał mi, jak to ona maleńka drżącym światełkiem gdzieś wysoko na niebie migoce, a powiedział mi jednak, że gwiazda to świat. I ja tak nauczyłem się czytać od niego wyraz każdy obrazem, uczuciem i myślą.

Ale wy, moi drodzy, dziwicie się zapewne, czemu dotychczas o matce mojej nic nie nadmieniłem jeszcze. Ach! bo dla mnie w każdym wspomnieniu ona tak była obecna, tak ją czułem przy sobie, że mi się zdało, jakbym ciągle o niej tylko albo do niej mówił.

Matka... Czy wy wiecie, dlaczego ja z takim uszanowaniem z drogi ustępuję i głowy uchylam, gdy koło mnie przejdzie w podeszłym wieku kobieta? Czy wiecie wy, dlaczego nieraz w kościele, a nade wszystko w jakim ubogim, małym, wiejskim kościółku, mnie się łzy w oczach zakręcą, gdy spostrzegę z dala przed stopniami ołtarza klęczącą postać kobiety? Czy wy wiecie, dlaczego nigdy nie przejdę koło żebraka, bym do niego z jałmużną ręki nie wyciągnął, koło smutnego, bym z chęcią pociechy myśli ku niemu nie zwrócił, koło płaczącego na drodze dziecka, bym go wyrazem pieszczoty nie utulił, na ręce nie wziął, w zimie przy własnej piersi nie rozgrzał lub w lecie od przejeżdżających wozów z niebezpiecznego miejsca nie usunął? Czy wiecie wy, dlaczego? Oto dlatego, bo miałem matkę!... bo w każdej chwili podobnej zawsze ją widzę przed sobą - tkliwą, anielską, błogosławiącą... tak wszystko czyniącą, jak ja przy niej czynić nawykłem. Oh! doprawdy, kiedy mi się błogie dni pierwszej młodości w pamięci rozwiną, kiedy później w przeciwieństwo stawię... - ale przecież wy nie lirycznej elegii chcieliście ode mnie, ja mam tylko co do wypadków mego życia waszą ciekawość zaspokoić, jednak pozwólcie na chwilkę rozdziwaczenia. Czy się, z was komu śniło kiedy, że go z wysokiej bardzo i bardzo stromej góry, np. z takiej góry, z jakiej Chrystus widział wszystkie królestwa ziemi i wszystkie skarby królestw, że go, mówię, z takiej góry w przepaść jakąś strąciła - ot, dajmy na to, ręka szatana, któremu on, co nie jest Chrystusem, jak Bogowi zaufał. Przypominacież wy sobie owo spadanie, coraz wolniejsze, coraz cięższe - ziemia cała już sprzed oczu zniknęła, niebo tylko widać przez małą szczelinę, ale i niebo znika - a coraz ciemniej, coraz okropniej, a spadający wie, że tam gdzieś na dnie rozbić się musi, tylko dna nie dojrzy, nie dojrzy! Oh! wtedy po pierwszej chwili odurzenia następują długie chwile wściekłej rozpaczy - jest czas na wspomnienie każdej radości straconej, wszystkich nadziei swoich, wszystkich czynów swoich, wszystkich wzniosłych zamiarów, wszystkich może wielkich, może dla świata użytecznych zdolności, co tak bez śladu zniszczeją, których już nie ma nawet, choć my jesteśmy jeszcze. A tu, jakby dla zaostrzenia tortury, piekielną fantasmagorią rozwija się przed nami ów obraz na owej górze podziwiany; i choć poznaliśmy szatana, my czujemy, że byśmy znowu na jedną chwilę podobną drugi raz wieczność oddali. I tylko nam sęp żalu kawałami serce szarpie, że gdy się miało umierać, czemu się z tej góry głowy nie rozbiło? A potem inna boleść, potem widzimy najdokładniej każde ziółko, którego jeszcze w upadku uchwycić się można było, rozważamy każdy sposób, każde podobieństwo ratunku, przekonywamy się, że bylibyśmy nie upadli, że bylibyśmy się podźwignęli, gdy jeden krok tylko, jedno poruszenie, jedna myśl - a teraz daremnie, teraz praw natury nie cofniemy, zaciążyliśmy nad głębią, trzeba spadać - spadać - spadać! Jedna przyszłość nam została, jedna nadzieja tylko - zdruzgotania się tam na dnie - i gdyby raz już skończyć, gdyby spaść, gdyby nie żyć - cała rozpacz przesila się w tę szaloną niecierpliwość, ale przepaść głęboka, przepaść miltonowska, do której to się leci dziewięć dni i dziewięć nocy. Więc niecierpliwość sama siebie zużyła nareszcie - człowiek jest kamieniem - wie i pamięta, lecz nie boleje, nie rozpacza już. Człowiek-kamień, gdy upadnie, czyż choć tam w głębi ostatnią iskrą w rozbiciu ostatnim zaświeci?... Ach! darujcie mi, darujcie państwo, miałem zupełnie o czym innym mówić; ten sen, ta przepaść, to do niczego niepodobne - chyba do tego, com ja czuł na jawie - ale wam niech los szczęści, cieszę się nieskończenie, że mnie tu nikt nie zrozumiał.

Ale za to zrozumieliście mój wiek dziecinny i ówczesną naturę moją - wiecie, że zrodziłem się kochanym, wzrosłem kochającym - kochanie, zawsze kochanie, to cały moich kursów pedagogicznych sumariusz; w przydatku do niego nauczyłem się górnictwa i mając rok siedemnasty zostałem górnikiem.

Od tego to siedemnastego roku zaczyna się dziwna powieść bardzo zabawnych zdarzeń - uśmiejecie się serdecznie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

2.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6.

Dopiero w samą wigilię Bożego Narodzenia zobaczyłem na płachcie śniegowej czerniejącą wioseczkę maleńką - krzyż się wznosił u rozstajnej drogi, spoza dworskich zabudowań niby palce olbrzymiej dłoni cztery topole niebo wskazywały, a na środku dziedzińca szkielet bezlistnej lipy sterczał samotny i nieruchomy. Ja nie zapłakałem nawet, tylko mi coraz trudniej było nogi od ziemi odrywać i zbliżające stawiać kroki. Sam przed sobą wydawałem się jako umarły - cieniem, żywiołem wrócony tam, skąd niegdyś kształty i czas życia wziąłem. Gdym wszedł na dziedziniec, psy okropnie szczekać najpierw, potem wyć zaczęły, a jednak nie zbliżył się i nie ukąsił mię żaden: "Czują trupa" - pomyślałem sobie i wszedłem do sieni. Za klamkę od pokoju ująć nie mogłem, nie śmiałem, padła na mnie wielka jakaś trwoga, jakiś wstyd dziecinny, kobiecy - byłbym chciał się pod ziemię schować, lecz w pokoju musiano wejście moje usłyszeć. Nagle drzwi się uchyliły i w szczelinie światła ukazała się główka maleńka.

- Ciociu! to ubogi! - rzekł potem cienki, srebrzysty głosik dziewczęcy.

- Zanieśże mu to - odpowiedział głos inny, znany dobrze - głos ten przenikającej rzewności, niepojętego smutku.

I po chwili drzwi się znowu rozwarły - mała dziewczynka stanęła przede mną z dużym chleba kawałem i z groszem jałmużny.

Wziąłem chleb, wziąłem grosz, pocałowałem jej rączkę i szedłem za nią.

- Czego chcesz jeszcze, dziadku? - spytała.

- Chcę podziękować tym, co mię wsparli - odpowiedziałem i na progu stanąłem.

Stół był nakryty, siano podesłane, w jednym końcu siedziała kobieta, blada, z białymi jak srebro włosami, W czarnej sukni i w czarnym czepku - po obu jej stronach młode żony, młodzi jeszcze mężowie, dorastający chłopcy i panienki, małe, jak moja mała wspomożycielka, dzieci - i opłatki połamane... i wszystko tak podobne jak przed laty...

- Matko! Matko moja! - krzyknąłem. Kobieta w czarnej sukni zerwała się, ale sił jej zabrakło i znów na krzesło padła - między przytomnymi gwar jakiś powstał - wiem, że wołano: Beniaminie, co zrobiłeś! Matko, uspokój się! - lecz ja tego wszystkiego nie pamiętam już - wspomnienia wracają mi od tej chwili dopiero, gdym się przytulał obłąkany, łkający, do kolan czarno ubranej kobiety i gdy na czole z pocałunkiem jej łzę gorącą uczułem - to była łza mojej matki!... Ja miałem jeszcze matkę!

- A gdzie ojciec? - wyjąknąłem nieśmiało, kryjąc twarz na łonie jej.

- Tam, gdzie Józef i gdzie Karol - odpowiedziała cichym, ale serce rozdzierającym od niemej boleści głosem.

Podniosłem głowę, spojrzałem dokoła - prawda, nie było ich.

- Oni chrześcijańską śmiercią pomarli - przydała matka.

- A nie nad ich zgonem wypłynęły najbardziej gorzkie łzy nasze - odezwała się Bronisława i to był pierwszy, jedyny wyrzut, który mię spotkał.

Nic nie mówiłem, nikt mię nie badał - Ludwinka otoczyła mię całą troskliwością serca swojego - a przecież ten wieczór, ten jeden wieczór, powinien by był uzupełnić miarę cierpień i pokuty mojej. Znaleźć się tak obcym wśród najukochańszych niegdyś, tak potępionym wśród czystych aniołów, tak obżałowanym litością i miłosierdziem wśród tych, co niegdyś z dumą i pociechą na pierwsze twoje kroki spoglądali, tych, co wróżyli cnoty sercu twemu, chwałę zdolnościom, szczęście losowi twojemu, tych, co powtarzali z rozkoszą i radością pierwsze wyrażenia ust twoich dziecinnych, co się lubowali nad pierwszymi pomysłami młodej głowy twojej - znaleźć się takim i żyć potem jeszcze - oh! to jakiejś żelaznej siły na to trzeba!

Matka moja bardzo już była zmienioną i słabą. W jej oczach zapadłych, przyćmionych, na jej licach wychudłych i głębokimi zmarszczkami okrytych, czytałem każdy wyraz potępienia mojego, każdy wyraz przekleństwa, którego jej usta nie wyrzekły nigdy i myśl nie pomyślała zapewne, lecz który niemniej okropną zgryzotą i piekielnym cierpieniem serce moje rozdzierał.

Jedna z wnuczek wspomniała, że się na mszę północną wybiera.

- I ja pójdę z tobą - rzekła moja matka - są dni, w których się więcej modlić muszę, bo w nich zawsze więcej byłam szczęśliwą albo więcej cierpiałam.

- Ile to już lat będzie, jak Cyprian tak samo w wigilię Bożego Narodzenia wrócił? - spytałem po cichu siedzącej przy mnie Tereni.

- Sześć lat, Beniaminku.

Oh, moi państwo! na tę prostą odpowiedź mnie się łzy gradem po twarzy stoczyły. Sześć lat! Sześć lat! - a przez te sześć lat mnie nikt nie powiedział "Beniaminku" tak, jak Terenia w tej chwili mówiła. Zerwałem się, wybiegłem do drugiego, ciemnego pokoju, rzuciłem się na ławeczkę, ową ławeczkę, przy której Julki piosnek słuchałem, i lżej mi było, gdyż zapłakać mogłem. Oni, dobrzy, zrozumieli mię wtedy, nikt nie poszedł za mną - dopiero, gdy na spanie rozchodzili się wszyscy, przyszła matka, wzięła za rękę i poprowadziła do swego pokoju.

- Pamiętasz rzekła - jak długo tu sypiałeś w swojej kołysce, a potem w owym małym czerwonym łóżeczku? Od urodzenia aż do chwili, w której pierwszy raz konia dosiadłeś i w której twój ojciec z uśmiechem powiedział: - "Oh! to już teraz dorosły mężczyzna, niechże sobie stąd na własny przemysł między ludzi idzie" - i zaniesiono wtedy pościółkę twoją do braci na górę. I nauki, zatrudnienia, młode lata twoje uniosły cię jeszcze dalej od macierzystego boku i zaniosły tak daleko, że mnie się zdało, jakobym już na zawsze moją pieszczotkę, moje dziecię najmłodsze straciła. Ale teraz kiedy wróciłeś do mnie, mnie się znów zdaje, że ja ciebie drugi raz na świat wydałam, że tak, jako wtedy, nie obejdzie się znowu bez moich starań i bez ciągłej opieki mojej; dlatego też patrz, Beniaminku, sama usłałam twoje łóżko w tym miejscu, w którym dwadzieścia cztery lat temu kolebka twoja stała. Zaśnij spokojny, jak gdybyś miał z jutrem po raz pierwszy na światło oczy twe otworzyć - nie pomnij złego, Beniaminku - wyrzuć z serca przeszłość całą, tylko nie wyrzucaj tej miłości, którą nas kochałeś dawniej - z tą miłością zaczniemy jeszcze bardzo piękne życie - alboż to nam czasu braknie? Oh! choć ja stara zobaczysz, jak wypielęgnuję i wyhoduję nową młodość twoją. Serce matki zna cudowne tajemnice wiecznego odżywania we wszystkich chwilach przeszłości swego dziecięcia. Zobaczysz, Beniaminku, że nam dobrze będzie...

I drżącą ręką krzyż święty nad głową moją w powietrzu zakreśliła.

Oh! ja wierzyłem tym obietnicom, ja czułem, że ciepło jej serca mnie wskrzesić może - zsunąłem się do nóg jej i oskarżałem o wszystkie moje występki, moje zbrodnie, o jej nieszczęścia wszystkie.

Matka słuchała mię z głębokim smutkiem - odpuściła mi z litością świętą, bożą - ale gdy w nocy na mszę zadzwonili, matka już wstać nie mogła i potem nie wstała także.

Przez kilka tygodni krokiem się od jej łóżka nie ruszyłem, podawałem lekarstwa, przenosiłem ją na ręku moim. Siostry, w objawieniu jakiejś Chrystusowej dobroci, nie wydziedziczyły mię z jedynej, którą jeszcze mieć mogłem, pociechy. Czasem, gdym patrzył na twarz matki, bladą, nieruchomą w bezwładnym uśpieniu, okropny głos wołał na mnie: - "Ty ją zabijasz - zabijasz!"

Ale gdy matka znowu oczy otworzyła, gdy spojrzała na mnie, gdy jej uśmiech spokoju i przebaczenia wszystkie rysy twarzy rozpromienił - to mi znowu tak było błogo i lekko na sercu, jak gdyby cichy anioł zstąpił do niego i mówił: - "Dobrze zrobiłeś, żeś wrócił, matka twoja nie umrze z ostatnią myślą troski i obawy".

Jednego wieczoru lepiej się jej zrobiło - kazała się posadzić na wielkim krześle i do ognia przysunąć. Siostry z dziećmi swoimi obsiadły ją dokoła. Mała córeczka Tereni, taż sama właśnie, co mi jałmużnę dała, przyszła i wsparła główkę o babki kolana, a gdy Terenia cofnąć chciała dziewczynkę, babka ją przytrzymała i pogładziła z lekka drżącą ręką swoją; patrząc zaś na zbytek owych jasnych pierścieni, co jej się niby potokiem złota po łonie rozlały: - Pamiętam - mówiła - nasz Beniaminek miał takież same włosy - i znak mi dała spojrzeniem, bym się zbliżył do niej; i zbliżyłem się, przyklęknąłem - matka jeszcze bardziej schylić mi się kazała - zapewne robiła jakieś porównanie między tymi dwiema o jej kolana wspartymi głowami, bo jej palce kolejno mego i małej dziewczynki dotykały się czoła, nareszcie odezwała się, jakby kończąc myśl jakąś:

- Ja mu też zawsze powiadałam, że wróci... - a potem na jej czoło i lica wystąpiła nagła, gorączkowa czerwoność, znać było, że wiele siły zbierała, by pewne wymówić jeszcze słowa. - Beniaminie - rzekła wreszcie przerywanym głosem - nie zapomnij pójść na grób ojca!... Tam zaraz obok niego Cyprian spoczywa... Józef i Karol gdzie indziej... ale mają swoje krzyże, nie zapomnij, ja tam będę... - i westchnęła - ręka jej z mojej głowy na kolana spadła - i nie miałem już matki!...

Siostry i bracia nie chcieli mię wziąć z sobą na pogrzeb, tak przy ich cichej boleści rozpacz moja gwałtowną im się zdawała. Podobno że się rozchorowałem nawet, ale ja nie wiem - chyba to już nie była ta dobroczynna choroba, która pamięć i życie zawiesza, była to choroba okropnej bezsilności tylko: żadna chwila snem nawet nie zginęła mi, widziałem i czułem każde cierpienie z osobna, lecz nie mogłem ani tak rozdrażnić się, żeby mię wszystkie razem od razu zabiły, ani tak ukoić, żebym choć w odrętwienie popadł. Opuściła mię siła myśli, siła woli, dawałem sobą rządzić jak dziecko maleńkie, a sam cierpiałem, cierpiałem...

Po jakimś czasie rozjechali się wszyscy, w opuszczonym domku Ludwinka tylko została się ze mną. Rodzeństwo ułożyło sobie, że gdy przyjdę do zdrowia, obejmę gospodarstwo naszej małej wioseczki i mieszkać w niej będę z tą wszystkich najukochańszą siostrą. Nie odrzuciłem, ale też nie przyjąłem tego układu; brak mi sądu i zastanowienia nad najdrobniejszym życia potocznego szczegółem; rozprzęgła się jedność całej mojej istoty, w każdej części z osobna osobną boleść czułem. Płakać nie mogłem, ale mi czasem tak okropnie twarz posiniała, tak straszliwe hieroglify z żył wezbranych na czoło wystąpiły, tak oczy krwią zaszły, tak załamane ręce głucho kościami chrzęsnęły, że Ludwinka aż się przystąpić bała do mnie, a ja wówczas przypominałem jej słowa Cypriana: "Ludwinka nawet minie cię ze wstrętem" i dręczyłem jej biedne serce cierpkością mych wyrzutów, jak gdyby ona trosk może dawniejszych jeszcze niż moje własne troski nie była musiała teraz nową przyodziać żałobą, świeżymi rozjątrzyć łzami. Ludwinka jednak miała dziwną, niepokojącą dla mnie cnotę - umiała być nieszczęśliwa. Jej nigdy cierpienia nie zatruwały serca, nie psuły dziennego porządku - Ludwinka też z niezachwianą cierpliwością znosiła moje dziwactwa, obchodziła się ze mną jak z chorym dziecięciem i czasem... czasem dobroć jej przypominała mi matkę.

- Beniaminku - mówiła raz ona - trzeba ciągłym ruchem i ciągłą czynnością zagłuszać głos boleści rozdzierającej nam serce, trzeba uciec z własnej piersi, oderwać się od siebie samego i zwrócić na zewnątrz, trzeba myśleć o jakiej osobie, o jakim zatrudnieniu, o rzeczach jakich, patrzyć na przedmioty nas otaczające, na robotę rąk naszych, a nigdy w głąb własnej duszy nie spojrzeć, nigdy się myślą w tajnie własnych uczuć nie zatopiaki - tym sposobem jedynie można iść przed siebie; chociaż to nie pociesza i nie koi bólu, przynajmniej rozrywa go i dzieli, ty dzisiaj wszystkie władze twoje skupiłeś w jedno życia ognisko, a to ognisko męczarnią - posłuchaj mojej rady, gdy z władz owych jedną tylko odedrzeć spróbujesz, gdy uwagę tylko odłączyć i skierować zdołasz - zobaczysz, Beniaminku, jak ci znośniej będzie.

- Znośniej, Ludwinko? - zagadłem ją nieufnie - czy ty mi ręczysz, że znośniej? Z takim po wierzchu zamkniętym grobem, z taką na dnie zgnilizną - to być nie może, to jest tylko żyć dwoistą śmiercią.

- Ja ci ręczę, że znośniej - odpowiedziała mi łagodnym jak prośba głosem i ścisnęła za rękę z przekonaniem i wiarą.

- Ha! rozumiem cię - rzekłem - wyjdzie mi to na jedno, jak gdybym trzymał ciągle przy ustach flaszkę z gorzałką i odurzał się...

- Mnie takie podobieństwo nie przyszło do myśli - odparła smutnie Ludwinka - ale jeśli to tak jest, to przynajmniej odurzenie nasze i Boga nie obraża, i ludzi nie gorszy.

- Co ty mówisz, Ludwinko, że Boga nie obraża? Chyba twój Bóg musi być jakąś obojętną figurką w czarnej sukni i błękitnym płaszczu, jak go zwykle po ołtarzach malują, bo jeśli on jest takim, jak mi o nim Bronisia mówiła, jeśli jest pięknem, miłością, szczęściem, to przyznaj sama, że go właśnie najbardziej powinien obrażać widok człowieka, który cierpi i godzi się z cierpieniem swoim...

Ludwinka długo patrzyła mi w oczy.

- Kto się nie godzi - rzekła wreszcie - ten ma nadzieję, iż je z życia wyrzucić potrafi. Czy ty masz nadzieję, Beniaminku?

Zamilkłem - na to jedno pytanie żadnej dać nie mogłem odpowiedzi.

Nazajutrz jednak w niezwykły ruch się rzuciłem. Pooglądałem książki, które na półkach stały, tak samo jak za życia ojca ułożone, roztworzyłem i starą Biblię, i ów tom in quarto z królów popiersiami, i tę książkę, która ojcu z rąk wypadła przed pierwszą moją czytania nauką i znalazłem na okładkach niektórych rozmaite szkice Cypriana roboty, i między niektórymi kartkami rozmaite obrazki, które na prośby nasze malował. W jednym dziele szczególniej było ich ośm, wszystkie według starszeństwa właścicieli ułożone i ręką ojca podpisane - zapewne schował ich tam na pamiątkę naszych zabaw dziecinnych.

Dla Adasia było niby zwierciadło, tak ustawione, że w nim odbijała się postać młodej, prześlicznej dziewczynki, choć dziewczynka nie weszła jeszcze do pokoju.

Dla Julci był wizerunek starej Paraski, która ją wszystkich dumek i kołomyjek uczyła, dla Józefa zabudowania folwarczne z jakiegoś zamożnego, jak widać było, gospodarstwa, bo dachy stodół równały się drzew wierzchołkom, a stogi i brogi migały jeszcze w perspektywie. Przed samym zaś dworem było okrężne i Józef, jak parobczak ubrany, z młodą przodownicą w taniec się wybierał.

Dla Ludwinki była tylko mała osiny gałązka.

Dla Bronisławy kobieta na lwie wsparta.

Dla Karola apoteoza myśliwska - on sam po chmurach na swojej Zitcie pędził, Moloch warował do księżyca, a pod strzałem "kochanki" gwiazdka jakaś maleńka jak bekas spadała.

Dla Tereni był piękny chłopiec wychylający się do połowy z kielicha cudownego kwiatu, którego wszystkie listki z najdziwaczniejszych przedmiotów się tworzyły, bo w kształt jednego rozwijała się niby czarownica na łopacie, w kształt drugiego buchał język płomienny, inny wyobrażał smoka, inny dziewicę w koronie, inny był podobny do dziesiątki kierowej, rubinami wysadzanej na tle mieniącym się jak oko pawiego pióra.

Dla mnie był młody Tobiasz w drodze do córki Reguela, z swym nieznajomym przewodnikiem odpoczywający; miasto jakieś ukazywało się w dali, spoza miasta wschodziło słońce, a Tobiasz rękę położywszy do czoła patrzył ku miastu i ku słońcu.

Nie mogłem sobie wytłumaczyć, czemu w pierwszej chwili widok tego obrazka nie zasmucił mię, jak zasmucało każde inne z dawnych lat wspomnienie. Wyjąłem go, schowałem przy sobie.

Potem obszedłem wszystkie kąty domu, wszedłem aż do piwnicy, w której my, drobniejsze dzieci, tak często latem ubiegaliśmy się o to, które z nas w tłuczkach masło kłucić będzie, po śniegu przekopałem się aż do rzeki, co nasz ogródek z łąkami dzieliła - byłem wszędzie, tylko nie miałem odwagi wejść do pokoiczku na górze, w którym to Cyprian w pomysł swojego malowidła wziął mi młodość, piękność, szczęście i niewinność mojej duszy. Ale nad wieczorem, gdym się z dniem moim obliczył, spostrzegłem, że Ludwinka miała słuszność, że taki ruch ciągły, choć bezcelny, taka choć tylko zmiana przedmiotów boleści, jest wielką ulgą. Chciałem ją wyczerpnąć. Zapaliłem świecę i poszedłem na górę - klucz rdzą okryty nie tak prędko zamek mi otworzył, poznałem, że musiano dawno już tam nie chodzić. Siłą odparłem rygle, drzwi otworzyłem i... nie uciekniesz przeznaczeniu!

Ona znowu siedziała przede mną, a siedziała taką jaką jej zawsze pragnąłem, jakiej czekałem w najszczęśliwszych... źle mówię, w najnamiętniejszych uniesieniach jej miłości. Zbladłem okropnie, do gardła tak mi się coś rzuciło, jakby mię ręka czyja, ręka żelazna ścisnęła za nie - postąpiłem naprzód, lecz w tejże chwili, najpewniej przez drzwi, których nie zamknąłem, wiatr lekki przeciągnął. Poczułem zimno jego na twarzy jak dmuchnięcie cichego westchnienia i świeca zgasła; choć w ciemności, ja zamknąłem jeszcze oczy, bo się bałem... Lecz na próżno - pod powiekami, jakbym ją zabrał był w spojrzeniu, unosiła się przede mną jej twarz, częścią do twarzy obrazu, częścią do tej twarzy, która mi w jaskrawości pioruna mignęła, wyrazem swoim podobna - zbiegłem na dół, twarz szła przede mną - zawołałem Ludwinki, wypytywałem jej o różne drobiazgi, słuchałem dawanych mi odpowiedzi - twarz ciągle tkwiła przed moim wzrokiem: gdzie się zwrócił, ona się zwróciła - gdziem stanął, onastanęła - kazałem ogień rozpalić, patrzyłem w płomień, twarz gorzała w płomieniu, a spalić się nie mogła jak krzak cudu Mojżeszowego.

- Ludwinko - rzekłem nagle do siostry - co byś ty zrobiła ze mną, gdybym ja dostał pomieszania zmysłów?

Ludwinka z trwogą spojrzała na mnie, wzięła mię za puls u ręki i niespokojne jego uderzenia liczyła.

- No cóż? - rzekłem znowu: - Czy tak bije jak u wariata?

- Nie mów tego, Beniaminku - odrzekła siostra - masz trochę gorączki, bo dziś może zanadto się zmęczyłeś, jak uśniesz, to ci będzie lepiej.

- A jeśli nie usnę?

- Dlaczegoż nie miałbyś usnąć? Do snu można się czasem przymusić, a sen to taki miły, taki miły jak śmierć...

- I ty wiesz o tym, Ludwinko?

- Oh! wiem, Beniaminku.

- A czy wiesz także, czy doświadczyłaś kiedy, jak to bywa, gdy się na przykład do myśli pewny wyraz przyplącze albo imię, którego się pozbyć nie możesz, choćbyś po tysiąc razy spędzała je sprzed siebie - albo czasem, gdy ci na oczach twarz jaka stanie i gdziekolwiek spojrzysz, to wybije zawsze jak owe zielone i czerwone koła, które za tobą gonią, gdyś zbyt długo pod słońce patrzyła.

- Znam i to, mój braciszku.

- A cóż robisz wtedy?

- Wtedy słucham i patrzę...

- Lecz jeśli nie chcesz słyszeć i widzieć...

- Ja, braciszku, nie mam ani wyrazu, ani twarzy, których bym się tak nawet w złudzeniu wyrzekła.

- Oh! toś ty jeszcze bardzo szczęśliwa! - powiedz mi, czy widziałaś ten obraz na górze?

- Widziałam... tak, dwa razy widziałam.

- I nie chciałaś więcej patrzyć na niego?

- Nie, bo on mi okropne chwile przypomina: widziałam go po raz pierwszy na dzień przed śmiercią Cypriana, a potem widziałam znowu, gdy Bazyli rzeczy twoje odwiózł i gdzie ty byłeś, słowa powiedzieć nam nie umiał. Od tego czasu mam wstręt do tego malowidła, bo dziwne usposobienie moje! Ja, co tak lubię smutkiem na rozrywkę się bawić, od rzeczywistej boleści uciekam.

- Jednak to piękny obraz, Ludwinko?

- Piękny jak niepodobieństwo!...

- Czemu niepodobieństwo, Ludwinko? takie kobiety są, Cyprian to mówił i ja taką znam.

- Być może, Beniaminku, chciałam powiedzieć tylko, że nie taka kobieta, lecz taka chwila w życiu jest niepodobieństwem.

- Bluźnierstwo! Bluźnierstwo! - zawołałem, pocieszony tą marną słabych i złamanych ludzi pociechą, że mogą w drugich odpierać swoje własne myśli i obawy. - Taka chwila jest koniecznością, bo jest szczęściem i udoskonaleniem.

- Ja myślałam, bracie, że w takiej chwili człowiek by świata i Boga zapomniał, więc mu Bóg dobry chwil takich nie daje.

- Otóż to znowu! Szlachetność stoicka, wyrzeczenie się i zaparcie - to twoje cnoty, Ludwinko. Najpewniej zdaje ci się, że dlatego tak nisko upadłem, bom ich nie miał. No, proszę, to wyśmienite doprawdy! - bez wszelkiego dobra człowiek dopiero najlepszym być może, a szczęście to grzech - zastanów się przecie, Ludwinko. Gdybym ja spotkał i miał na całe życie taką kobietę, czy ja bym przez to co złego innym ludziom zrobił? czy ja bym nie był szczęśliwy? - a szczęście czyż mi się nie należy? Szczęście!... Ludwinko, Ludwinko! Gdyby ona tu przyszła do mnie, gdybyśmy oboje pomyłkę naszą uznali i zaczęli życie inne, spokojne jak ten ubogi domek nasz, dobroczynne jak dzień z życia matki naszej wzięty - gdyby jej serce miłością tchnęło dokoła, jej słowo w piękność zaczarowało ten świstek maleńki... - to cóż? Czy ci się zdaje, że ja bym był taki zły, jak jestem, taki zawzięty i zazdrosny, iż gdy wspomnę sobie nawet, jak to patrzą okropnie zabitego źrenice, to się nie lękam ich, tylko powtarzam wściekły: już ona więcej nie powie: "lubię twoje czarne oczy". Wszak prawda, Ludwinko? - gdyby ona mię kochała tak, jak obraz kocha, ja byłbym dobry, użyteczny - nie straszyłbym cię już nigdy...

Ludwinka cichymi łzami płakała.

- Czemużby ciebie kochać nie miano? - rzekła nareszcie - młody jesteś, piękny jeszcze i ty byś tak kochał przecie?

Zamyśliłem się - w zamyśleniu zwijałem ciągle i rozwijałem ową ćwiartkę papieru, na której był suchymi farbami mój Tobiasz zrobiony. Po długiej chwili milczenia Ludwinka się zbliżyła i chcąc może o czym innym zacząć rozmowę:

- Co to trzymasz w ręku? - spytała mię. Ja spojrzałem, bom już był zapomniał, że coś trzymałem nawet.

- Ach! to obrazek, który dziś rano w książkach znalazłem.

- Ostrożnie, bo go zepsujesz - patrz, już się miasto zatarło, a to obrazek dobrej wróżby dla ciebie, Beniaminku. Siedmiu oblubieńców miała Sara, siedmiu śmiercią pomarło, lecz ten jej się dostał, który ją miłością bożą i czystą pokochał.

- Prawdę mówisz, Ludwinko - ukochać tylko i nie wątpić.

W nocy napisałem list do Aspazji...

"Matka mi umarła - mówiłem jej - cierpię okropnie; ale matka przebaczyła mi przed śmiercią - ja tobie przebaczyć muszę - nie, nie przebaczyć Aspazjo, lecz powiedzieć ci, że dziś lepszy jestem, mój gniew pod tchnieniem ust macierzyńskich w łzy się rozpłynął, moje przekleństwa od jej błogosławieństw zaniemiały, moja nienawiść przed jej miłością z duszy ustąpiła. Gdym cię opuścił, Aspazjo, przez czas bardzo długi wspomnieć o tobie nie mogłem, tak mi się zaraz z całą okropnością swoją wracała ostatnia chwila naszego rozstania; wtedy odżywałem ją we wszystkich jej przejściach, wtedy zdawało mi się, że gdybym cię był ujrzał, to bym cię musiał zabić, chociaż wówczas nie zabiłem, wtedy znów mię napadało szaleństwo i ogarniała wściekłość bezrozumna. Dziwna rzecz! Z pięciu lat przeszło, któreśmy razem spędzili, nie mogłem innego wydobyć wspomnienia, tylko owo najgorsze wspomnienie - dzisiaj już tak nie jest, dzisiaj widziałem twój obraz - wszak pamiętasz? Obraz, który był pierwszym pośrednikiem między nami, który mi zwiastował ciebie. Otóż ja, widząc go, doznałem gwałtownego wzruszenia, tysiąca sprzecznych wrażeń - jednak, Aspazjo, wierz mi na pamięć mej matki, żadne nie było nienawistnym wrażeniem. Aspazjo! Mnie przy tym obrazie stanęły w myśli piękne dni nasze tylko - uczułem wielką wdzięczność za wszelkie dobro, które od ciebie wziąłem, za nauki, któreś mi ułatwiła, za chwile natchnienia, któreś mi dała, za te godziny, w których z uwielbieniem patrzyłem na ciebie i słuchałem głosu twojego. Wdzięczność za wszystko, Aspazjo - że umiem zbutwiałych rękopisów odgadywać słowa, że mi teraz ostrołuki gotyckich kościołów i pilastry świątyń greckich od jednego spojrzenia muszą tajemnice swej piękności wypowiedzieć zaraz w najdrobniejszym ułamku swoim, że mi ani jeden rzut pędzla własnych mistrzów stracony nie jest w ich cudnych obrazach, że mi się otworzyły skarby tylu języków, żem widział, żem poznał - ja tobie winienem. Dawniej za nic to miałem, co więcej nawet: oburzenie tak niesumiennym jest rachmistrzem, że wszystkie owe nabytki zaliczyłem do ciężkich twoich przeciwko mnie grzechów. Czczym szyderstwem zdawały mi się dlatego, że szczęścia nie wracały, że ran nie goiły. Dziś, Aspazjo, sprawiedliwym jestem - przyznaję dobrodziejstwa twoje, dziś przypominam sobie także miłość twoją, pieszczoty twoje, namiętne uniesienia i tę wiarę niezachwianą, że ja cię kocham nad wszystko, ze wszystkim, z piekłem i niebem twej duszy. Dziś przypominam sobie całą przeszłość naszą i całą przeszłość uznaję - tak całą, że nawet zabójstwa i występku nie chcę z niej wyrzucić - a wiesz dlaczego, Aspazjo? ot dlatego, bom się przekonał, że cię kocham znowu. Występek świadczy przeciwko postępowaniu naszemu, przeciwko zdarzeniom i okolicznościom - miłość moja świadczy za prawdą łączącego nas uczucia; gdybym nie miał miłości, to by wszystko, co się stało, było złem nie cofniętym jak wieczyste potępienie - gdybym nie miał miłości, to bym się widział tak nikczemnym i ciebie tak skalaną, że już by żyć nie było warto. Gdybym nie miał miłości, to bym te sześć lat życia musiał nazwać rozpustą i wszeteczeństwem - gdybym nie miał miłości, to bym nie doszedł był do miejsc rodzinnych, nie przeżył śmierci mej matki, nie tknął dziś stopą niegodną jej grobu. Ale ja cię kocham, Aspazjo - zbłądziliśmy, to prawda, nie przeciągnęliśmy szczęścia naszego w nieskończoność, z chwili użycia szliśmy ku drugiej chwili podobnej, zamiast co byśmy mieli ku wyższej podążyć, z całego świata naokół snuliśmy rozkosz dla siebie, z siebie nic nie wysnuli dla świata. W naszą pierś zbiegły się wszystkie jasności promienne, lecz z naszej piersi nie wystąpiły na zewnątrz, niczego nie ogrzały, nie oświeciły niczego, a my potem złamaliśmy się i upadli pod zbytkiem naszym. Dobro nowego dobra nie rodzące jest złem najgorszym - głupstwo nie tyle zaszkodzi, nienawiść nie tyle pognębi, ile rozum, gdy się zużyje na bezplenne prace, miłość, gdy się w samolubne uczucie roztrwoni; dlatego my też cierpieli okropnie, dlatego ja byłem zazdrosnym, ty okrutną. Ale ja cię kocham, Aspazjo, ja ufam, że odkupimy pomyłkę naszą szczęściem i doskonałością, tak jakeśmy ją odkupili boleścią i łzami. Jeśli do ciebie w tej chwili nie przemawiam żywym głosem, tylko list piszę, Aspazjo - nie myśl, o najdroższa moja! bym się lękał twej wzgardy, bym nie dowierzał twemu sercu, lub chciał nieszczerym wybiegiem resztkę obrażonej dumy osłonić. Nie, moją dumą jedyną to jest właśnie, że pierwszy ręce do ciebie wyciągam, że nowe wspólne szczęście dla nas obojga znalazłem. Miłości twojej miłość moja jest mi rękojmią - ja dziś wiem, że kto kochało, ten kochać będzie zawsze, choćby nieszczęście zawichrzyło mu w głowie, a grzechy tak serce zepsuły, iżby sam w obłąkaniu wołał: "nienawidzę - on kochać będzie, bo kochanie jedyną nieśmiertelnością człowieczeństwa. Patrz, Aspazjo, ja ci złorzeczyłem, jam przebył tak okropną chorobę szaleństwa i zawziętości, a przecież w pierwszej chwili spokojnej, za pierwszym spojrzeniem na twój obraz, za pierwszym słowem nadziei, które mi siostra rzuciła, ja znów czuję, że cię kocham jak dawniej, lepiej niż dawniej, Aspazjo - i oni tu wszyscy, przez sześć lat zapomnieni, przez sześć lat zasmuceni, rozgniewani - gdym przybył, oni wszyscy uściskali mię z radością, nikt mi nawet nie wspomniał o przebaczeniu, tak je dał każdy prędko i zupełnie - a kiedy tutaj nikt kochać mię nie przestał, czemuż ja się mam lękać, żeś ty już przestała. Czyż to podobnym jest nawet? - Nie, Aspazjo, jeśli ci się tak zdaje, jeśli pod wrażeniem złych wspomnień lub w napadzie tego nieszczęśliwego usposobienia, które czasem goryczą uśmiech, jadem słowa twoje zatruwa, jeśli, mówię, odsądzisz mię w sieroctwo, rozpacz i obojętność - to samej sobie nie wierz, jedyna moja - Bóg nie może przeszłości powiedzieć: nie byłaś - człowiek nie może powiedzieć sercu, które kochało: już nie kochasz. W tej niemożności jest cała świętość prawdy Bożej, całe uświęcenie życia ludzkiego, ty mię kochałaś, Aspazjo, więc ty mię kochać będziesz - obraz Cypriana sprawdzi się, kochać mię będziesz tak, jak na obrazie, zachętą, nagrodą, uczestnictwem w czynach szlachetnych. Bo na obrazie widać to wszystko, widać, że z uścisku dwóch tych istot pięknych i doskonałych zrodzi się w przyszłości piękna jakaś i doskonała chwila, widać, że dla nich pieszczota jest zaczerpnięciem sił nowych, nie wydaniem zebranych, że Aspazja pochwyci lutnię swoją, że Alcybiades w słowa natchnionych pomysłów obwinie scytal przy nim leżący. Wszakże prawda, że i nam przyszłość z ideałem Cypriana spodobnieje. Wszak czytając te słowa, ty już mi wierzysz i sobie wierzysz, i myślisz o chwili, w której przybędziesz do mnie - bo ja, Aspazjo, ja nie pójdę do ciebie - tam, gdzie ty jesteś, martwość i zepsucie samo, we dwoje my byśmy tam na nowo skalali się i cierpieli. A tu, przy mnie, czysto, święcie, pobożnie, jak zwyczajnie wśród serc kochających, wśród grobów, nad którymi łzy płyną, lecz nikt nie rozpacza. Ja też zostanę tutaj, Aspazjo, ulepszę się, ugodnię i tutaj ciebie czekać będę: twoje i moje zmyję przewinienia!..."

Przez miesiąc cały żyłem gorączkową nadzieją - z zupełnej pewności porzucałem się w zwątpienie zupełne, bo niech tam kto jak chce się chwali, ten, co raz już wierzyć przestał, nigdy naprawdę potem nie uwierzy, a dla tego, co już raz cierpieć zaczął, chwile nadziei są jak kantarydowe proszki w otwartą ranę sypane. Co wieczór tylko miałem przystęp kilku chwil, nie wiem, szczęściu czy paroksyzmowi gorączki podobnych. Wtedy siadałem w pokoiku na górze - ktoś mi ogień przychodził rozniecać, a ja całą godzinę, to jest cały czas, póki się nałożone drzewo nie spaliło, patrzyłem w obraz i nigdy mi ani jedna smutna myśl nie przyszła. Jeśli kiedy o innej porze próbować tego chciałem, próba się nigdy nie powiodła. O zmierzchu tylko, w kominkowym świetle, jak gdyby kto czary jakie rzucił, niemylnie zstępowała na mnie półsenność błoga, dobroczynna i orzeźwiająca. Wtedy czytałem w mej wyobraźni najtkliwsze słowa spodziewanej odpowiedzi - czasem przypuszczałem nawet, że Aspazja sama już zajeżdża, już wchodzi, już mi ręce na szyję zarzuca i mówi: - "Bądźmy dobrzy, bądźmy szczęśliwi". Najczęściej jednak traciłem wszelką osobistość, a płótno ożywiało się za to i siedzące na nim postaci ruchowego życia nabierały - to się płaszcz Alcybiadesa osunął, to ręka Aspazji drgnęła, to się promienie ich włosów zmieszały, to jakieś ciche słowa wyszły. Bądź co bądź, ja tej godziny nie byłbym mieniał... nie byłbym mieniał, gdyby mi kto dawał za nią dobrze w rzeczywistości zawarowane, lecz utajone przede mną szczęście - bo juścić, gdyby kto był powiedział, że stanowi żywą Aspazję, to byłbym się nie wahał bez wątpienia, ale gdyby w niepewność domysłów mię rzucił, to ręczę, żebym nawet oszczędził ich sobie. Z moją jedną na dzień godziną - jedną godziną bez cierpienia - ja byłem taki szczęśliwy!...

Już wam wspomniałem, że to miesiąc trwało cały, dni trzydzieści; bez zmyłki pamiętam, bo pilnie liczyłem - trzydziestego pierwszego dnia siedziałem na górze, mały chłopiec jak zwykle przyszedł ogień rozniecić - nim rozniecił, podał mi list. Na samo dotkniecie papieru zaczęło mi w głowie szumieć, w uszach tętnić, w sercu bić tak gwałtownie, że nie mogłem słabej pieczątki rozerwać. Stałem tak długo z tym miękkim, drobno złożonym papierkiem w ręku, że chłopiec rozdmuchał węgle i wyszedł, i świecę wyniósł, a ja się jeszcze na otworzenie koperty nie zdobyłem. Potem byłbym się przeląkł - potem było mi za ciemno - chłopca wołać za daleko, a węgle jak na złość tliły się powoli i drzewo jak na złość nie zajmowało płomieniem. Wreszcie buchnęło nim od razu na wszystkie strony - ja pierwej jeszcze, by tę chwilę przyśpieszyć, uklęknąłem przed kominem; później więc, nie wstając wcale, rozwinąłem papier i żal mi się zrobiło próżnych a tak gwałtownych wrażeń - pisma nie poznałem zupełnie, był to jakiś męski charakter - zacząłem czytać dość spokojnie.

"Pobożność, mój synu, świętą jest cnotą, żal za grzechy prosto do nieba prowadzi, ale ja ci powiem szczerze, że gdyby z mego listu piękna kobieta śmiała się tak, jak Aspazja z twojej modlitwy, to doprawdy zrzekłbym się i świętości, i nieba, a sobie w łeb bym palnął. Najpierw powiadam ci, że to nie boli, a potem powiadam ci, mój synu, że to jedyne lekarstwo na melancholię, wyrzuty sumienia i śmiech kobiety, która cię nie chce, a która w tej chwili przez ramię moje patrzy i mówi: "zobaczysz, że on gotów i to jeszcze głupstwo zrobić". - Żegnam cię, synu mój, bo muszę wybadać Aspazję, dlaczego samobójstwo głupstwem nazwała, kiedy najporządniejsi ludzie w Atenach, Rzymie i Londynie mądre życie tym kończyli właśnie.

NB. Radzę ci pierwej butelkę wytrawnego wina wlać sobie do żołądka; rozjaśni ono myśl twoją ostatnią i lepiej będziesz na tamtym świecie wyglądał. Spodziewam się, że potrafisz ocenić wysoki szacunek, z którym jestem dla ciebie, synu mój, twoim ojcem duchownym, pierwszym nauczycielem, vel szatanem, vel paziem, vel Kainem".

Kiedym przeczytał te słowa - jeśli kto z was tu cierpiał w życiu swoim, cierpiał okropnie, bezprzytomnie, tak że mu w jedyną chęć, jakiegośkolwiek rozerwania boleści dusza z wszystkimi siłami się rzuciła, jeśli, co nie daj Boże, jest kto taki między wami, ten się nie dziwi i nie rozśmieje, jak powiem, com ja zrobił, gdy te słowa przeczytałem - oto schwyciłem rozżarzonych węgli i trzymałem je poty, póki mi w pięściach ściśniętych nie zgasły - ta fizyczna boleść była instynktu mojego potrzebą, pomogła mi do zebrania rozbieżnych myśli. Pierwsza z nich była myślą listu: - "Trzeba się zabić". Równymi nogami zerwałem się przeto i biegłem ku drzwiom; nim dobiegłem, spojrzenie moje padło na obraz - stanąłem jak wryty - po chwili dopiero załamałem popalone ręce i krzyknąłem całym głosem: - "Ty kłamiesz! ty kłamiesz!" - i druga myśl mi przyszła, myśl litości i miłosierdzia pośmiertnego. Ha! przynajmniej już drugim kłamać nie będziesz - rzekłem i zdjąłem obraz, poniosłem go do komina, z lunatycką dokładnością ustawiłem, obłożyłem głowniami i siadłem sobie naprzeciwko, żeby widzieć, jak zgoreje, a wiatr tymczasem brząkał wszystkimi szybami w oknie i świszczał wszystkimi tonami za oknem. Ledwie pierwsze na ogień rzuciłem spojrzenie, uczułem się pod wpływem niepojętej władzy - istota moja rozdzielała się niby, wola występowała ze mnie, boleść opuszczała pierś moją, łączyła się z obrazem, a ciało zmartwiałe i bezsilne jak ciało trupa nie mogło żadnego zrobić poruszenia i wiedziałem, że chcę koniecznie ratować obraz Cypriana, że dotknięcie ognia pali moje członki przed oczyma moimi, lecz wstać, lecz iść nie mogłem. Płomień z wolna postępował - czy to cudem, czy że obraz wilgocią muru był przejęty, nie zajął się od razu, choć olejnymi farbami robiony; rzekłby kto, iż zanurzał się z rozmysłem w zniszczenie; ja czułem, jak płomień do piersi mi się dostawał, jak przegryzał serce, wyżerał oczy, jak potem dłonie Aspazji ogarnął i jej łono, jej białe łono całował swoim śmiertelnym pocałunkiem - a później ust dotknął, a później czoła wzniesionego, a później... kilka drobnych tylko iskierek brzeżkiem tła się pogoniło i nic już więcej - umarliśmy oboje.

Tak jest, moi państwo, oboje - gdyż od tej chwili ogarnęły mię doskonała martwość, już mi się nawet zabijać nie chciało i poszedłem spać bardzo spokojny, i w nocy nic mi się nie śniło. Ludzie mówią teraz, że ja żyję - prawda, organizm zachował się w zadziwiająco pożądanym stanie. Nie straciłem też pamięci, nie dostałem obłąkania ani fiksacji. Kiedy mówię o czym, zdawać by się mogło, że każde słowo rozumiem i czuję. Nie jestem zbrodniarzem, mizantropem, samolubem, obojętnym nawet nie jestem - między złem a dobrem zawsze dobre wybiorę - tylko nie wiem, jak się to stało, ale we mnie władze radowania się i smucenia stępiały zupełnie.

Poszedłem z Ludwinką na grób rodziców - płakałem, ale czułem, że łzy moje były jedynie nerwowym wyrobem i że mię nic nie bolało. Odwiedziłem później Adasia, dzieci jego wciągnęły mię do zabaw swoich, dokazywałem z nimi, biegałem, śmiałem się, a nic mi nie było wesoło. Spotkałem wdowę Józefa - słyszałem od niej wszytkie szczegóły śmierci mężowskiej, a nic nie było mi smutno; uratowałem tonącego człowieka, serce mi nawet uciechą nie drgnęło. Byłem u Tereni w tej właśnie chwili, w której traciła swoją małą córeczkę, ową dziewczynkę, co mi to pierwsza drzwi otworzyła i ostatnia wraz ze mną przed konającą matką stanęła - patrzyłem na rozpacz mojej siostry, na okropne męczarnie biednego dziecka, a w głębi duszy byłem tak spokojny jak ślimak i nic mię już nie mogło z tego stanu wyprowadzić. Czasem jeszcze przebiegały różne życzenia przez głowę jak muchy przez otwarty pokój - zdawało mi się, że chciałbym dla odmiany chociaż pocierpieć trochę - na przykład, gdyby mi się wróciła ta chwila, kiedy Cyprian zemdlał lub kiedy matka umarła, lub kiedym obraz palił. Aby raz tę sparaliżowaną duszę czymkolwiek uderzyć, to możeby wstała i chodzić zaczęła, lecz próżne usiłowania! Zastanawiam się nad sobą jak nad ciekawym lekarskim fenomenem i coraz bardziej przekonywam, że daremne są wszelkie w tym względzie starania. Z początku myliłem się - ile razy wiatr zaświszczał, gdy widziałem rozpalony ogień przed sobą, tyle razy zimno występowało na całą skórę moją i mimowolnie w głębokie zapadałem milczenie. Chciałem więc wmówić w siebie, że to jest boleścią obudzonego przypomnienia. Gdzie tam, moi państwo - spostrzegłem, że to jedynie skutkiem oparzelizny i nową skóry mojej własnością: zimno takie uderza na mnie i wtenczas, gdy zupełnie o czym innym myślę - raz nawet uderzyło, choć nie wiedziałem, że ogień się palił w zasłoniętym przez ekran kominku - jest to więc zupełnie patologiczne usposobienie. Teraz wy także, słysząc mię, nieraz może myśleliście, że byłem wzruszony, do głębi duszy przejęty - co też to za dobroduszność! - a toż przecie, gdyby tak było, ja bym nie śmiał poruszyć ani jednym słowem ani jednego ze wspomnień tak bolesnych. Ja wam po prostu opowiedziałem moje życie jak powieść z pamięci. Na pamięć wydaję teraz wszystko - grzeczność, współczucie, oburzenie, przychylność - zawsze i w każdej chwili przypominam sobie, co gdzie przypada najlepiej. Obłudnikiem mnie nie nazywajcie - gdybym mógł prawdę pod ogrywaną rolę podsunąć, widzielibyście mię tutaj klęczącego na środku salonu, z wzniesionymi ku niebu rękoma, z głową popiołem posypaną - a zresztą czyn mój też nigdy powierzchownym nie zaprzeczy oznakom. Ja uścisnę dłonie wasze, tak się przed żadnym poświęceniem nie cofnę. Chcecie, bym pracował? - będę pracował. Chcecie, bym się pozwolił przybić do krzyża? - chętnie i drzewo na niego dźwigać będę, i rozpostrę ramiona, i dam przebić ręce, nogi, i skonam - o! bracia moi - tylko... tylko choć skonam - nie zbawienie zbawię, bo nie kocham was...

- I nic już pan nigdy o Aspazji nie słyszał? - po długim milczeniu odezwała się Tekla.

- Przepraszam panią, dwa tygodnie temu wpadł mi do ręki list, który już blisko dwa lata poniewierał się na moim stoliku. Szatan vel Kain donosił mi, że dnia 23 marca, wśród kobiet służących, które ją na bal ubierały, Aspazja dostała okropnych konwulsyj i w przeciągu kwadransu życie zakończyła: ciało jej w tejże chwili prawie sczerniało jak węgiel. Szatan vel Kain posądzał mię o zadanie trucizny - ja roześmiałem się tylko, bo Kain może miał słuszność. Według daty i oznaczonej godziny Aspazja skonać musiała wtedy, kiedy jej obraz paliłem...

- Horror, most horror! - zawołała Anna - więc naprawdę ta kobieta była...

- Zdało mi się, że już powiedziałem państwu... jak to, czy nie?... musiałem zapomnieć - otóż ta kobieta była - poganką.

Z ostatnim słowem głuche milczenie cały pokój zaległo; dopiero po kilku chwilach Leon metodysta najpierw się otrząsnął z doznanego wrażenia i w duszy swojej osądził, że to właśnie stosowna bardzo okoliczność do podania nam wszystkim arcyzbawiennej dozy "moralnego sensu". Jak dziś pamiętam jeszcze, zaczął od tych słów urzędowych, które każdy pewnie na pamięć umie, bo pewnie każdego spotkały tyle razy, ile razy jaką stratę poniósł, ile razy jakie niebezpieczeństwo mu groziło, ile razy cierpienia dość zręcznie nie uniknął lub drzwi swoje przypadkiem otwarte nieszczęściu zostawił:

- A widzicie! - a czyż wam tego nie mówiłem? - a widzicie, że miałem słuszność (dalszy ciąg sentencji był już więcej z własnego uczucia i własnej indywidualności zaczerpnięty). Oto człowiek zdolny, poczciwy, "dobrze urodzony" w całym najświętszym tego wyrażenia znaczeniu, wśród wszystkich najpożądańszych tej astrologicznej formułki warunków - przyniósł z sobą na świat złote serce, diamentową wyobraźnię, mógł zostać poetą lub prorokiem - Tyrteuszem lub Ezdraszem - on został... kochankiem pięknej kobiety - i patrzcie, moi drodzy, patrzcie, a pamiętajcie na zawsze, jaki on dziś złamany, bezsilny, martwy, nieużyteczny... Biada miłości, która się tak na jednostkę wyrzuci i zmarnuje...

- Lecz gdyby się nie zmarnowała?... - ostrożnie podsunął Edmund - gdyby ta jednostka nie pogańska, ale już w chrześcijaństwie odrodzona przyjęła skarb rzucony wraz z przywiązaną do jego posiadania odpowiedzialnością?... Gdyby przyjąwszy, tak dobrze nim zagospodarowała, że w jej ręku wszelki tysiąc i klejnot wszelki osobnym Bogu i ludziom opłacałby się procentem? Gdyby...

- Żadnego "gdyby" obok takiej "aktualności" stawiać się nie godzi - przerwała Seweryna, wyciągniętym palcem na Beniamina wskazując.

- Ja też nie żadnym "gdyby", ale także "aktualnością" odpowiadać wam będę - zawołał oburzony Henryk. - Ha! panie metodysto, pokazujesz mi Beniamina, jaki to człowiek złamany, nieużyteczny, bezsilny - proszę ja pana z sobą, proszę za próg tego pokoju, od domu do domu chodzić będziemy i nawzajem ja panu pokażę całe muzea, galerie, od piwnic aż do strychów kamienice pełne takich bohaterów, co nie kochali nigdy, nie zmarnowali nigdy tak jak Beniamin uczucia swojego - tłustych szachrajów, wychudłych harpagonów, obhaftowanych złotem dworaków, wywiędłych w rozpuście dudków, legiony całe stawię ci przed oczy, po imieniu każdego zaprezentuję i przed krucyfiksem za wszystkich razem przysięgnę, że się nigdy w żadnej nie kochali kobiecie. Jeśli chcesz, to możemy nawet po więzieniach kryminalnych małą odbyć wycieczkę. Spytaj złodziei, morderców, fałszerzy - nie - i oni tak nikczemnej nie ulegli słabości. Twój sąsiad, Leonie, co to za wielki człowiek! Bez miłości z pół milionem się ożenił. A twój znajomy, pan sędzia... co to za głowa rozumna, jak dowcipnie się wyśmiał, gdy między papierami biednego Jana kilka listów jego młodej narzeczonej znaleziono. Tylko ten Beniamin występny, on śmiał pokochać całą duszą swoją, wszystkimi władzami umysłu swego, kobietę zachwycającą... i gdy go zdradziła bezbożna - on śmie cierpieć, on się poważa ręce opuszczać w rozpaczy... No, szczęście, że jest między nami metodysta, który mu za to sprawiedliwość wymierzy...

- Oj! Henryku, Henryku, lepiej byś dobrej sprawy bronił, gdybyś się w ostateczności nie przerzucał i sarkazmem nie szermierzy! - zapędzonego upomniała Anna łagodnym, macierzyńskim głosem - można Leonowi bardzo spokojnie a bardzo kategorycznie to proste stawić zapytanie: jacy ludzie według jego zdania szlachetniejszą w plemienności stanowią odmianę, czy ci, którzy aż do zbytku kochają, czy ci, którzy nawet do potrzeby szczęścia ukochać nie są zdolni?...

- Najszlachetniejsi tacy, którzy wszystkie obowiązki człowieczeństwa pełnią - odpowiedział zaczepiony.

- Oho! już się pan Leon wybiegami ratuje - postrzegła złośliwie Augusta - już na pytanie wprost nie odpowiada, ogólnikami nas zbywa. Widać, że proces w jego sumieniu przegrany.

- Czemu przegrany? Od początku do końca trzymam się tegoż samego założenia, wymagam jednej i tejże samej rzeczy. Chcę, aby ludzie żyli na chwałę Bożą i na pożytek bliźnim swoim - każdy dzień ich, każdą godzinę nawet potrzeba im zapełnić pracą, nauką, dobrymi uczynkami, szlachetną całej ludzkości miłością, a jak się miłość jednostkowa ma do tych wszystkich moich wymagań, to mnie bardzo mało obchodzi, Widziałem, że najlepszym na przeszkodzie staje. Henryk mi przypomniał, że najgorsi są bez niej jeszcze gorszymi - niechże i tak będzie - przyjmuję romans za środek pedagogiczny dla bardzo, bardzo maluczkich - ale daruj mi, śliczna Augusto, olbrzymom, Prometeuszom nie wykroję z niego promiennej nad czoło aureoli.

- I w tym właśnie, według mojego zdania - zawnioskowała Jadwiga - w tym właśnie główny twojej pomyłki splątał się węzełek. Między tłumem powszednich osobistości trudno zgadnąć, jak której służy uczuciowa higiena - jednej pomocą, drugiej przeszkodą bywa - lecz dla Olbrzymów-Prometeuszów, dla zbawionych i uświęconych - toć to ich cechę stanowi, Leonie, że dla nich zawsze jest cnotą w sercu i aureolą na skroniach i póki ci kto nie złoży tego dowodu, póki tej próby w życiu swoim nie przejdzie, póty, ja ci radzę - ani olbrzymem, ani Prometeuszem nie nazywaj go wcale.

- Wiesz, Jadwigo - odezwał się Albert filozof - w tym, co powiedziałaś, jest jedno wyrażenie, które mi dużo światła na całą kwestię rzuca: "póki kto tej próby w życiu swoim nie przejdzie". Istotnie, miłość jest pewną próbą rzetelnej wartości człowieka, jest symptomatem, wykazującym działalność jego organizmu, tętnem, po którym się stan zdrowia lub choroby rozeznaje - sama zaś nie jest ani wartością, ani organizmem, ani zdrowiem, ani chorobą. Według prawa odwiecznej logiki jest świadectwem naszym i powinna by tylko o dobrym, o chwalebnym w nas świadczyć. Dziecinną mi się widzi dłuższa sprzeczka o jej zbawiennych czy tam potępianych wpływach - takimi zawsze wpływy się okażą, jakimi są skłonności doznającego ich człowieka. W zasadzie musimy uznać, że miłość najpiękniejszy kwiat życia ludzkiego rozwija; słusznie jest pożądaną jako szczęście, sprawiedliwie cenioną jako szlachetne uczucie - lecz to wszystko w zasadzie tylko. Zastosowania mnóstwo przedstawiają wyjątków - są tacy, którzy szczęścia nadużywają, są inni, którzy nawet w szlachetnych nie mogą się ostać uczuciach, są jeszcze inni, którzy w pewnych danych okolicznościach muszą je dla wyższej poświęcić prawdy; bo w naszym światowym chaosie różnie bardzo się dzieje. Na pozór to się zdaje, że dosyć złe obalić, by się wspiąć ku dobremu, a w rzeczywistości złe nam już takie głębokie pod nogami wykopało jamy, że choć pień jego stary podetniemy, to na zrównanie gruntu nie wystarcza i trzeba nieraz w dół rzucić ładne dla pięknego - przynależne dla potrzebnego - ulubioną dla ukochanej i uczczonej. Ha, trudno! nie krzyw się na mnie, Henryku. Praktyka życia od normalnego planu Bożego fatalnie odstąpiła. Plan Boży dał nam przestrzeń, materiał i zdolnych architektów - kiedy się wznoszą kolumny portyków, kiedy rosną ku niebu ostrołuki starych kościołów i sklepień poważnych bazylik, chwalimy wspaniałość miasta, przyklaskujemy Brunelleschim i Michałom Aniołom - a jednak są chwile historyczne, w których znów chwalimy wspaniałość miasta gorejącego pożogą swych gmachów, przyklaskujemy ludziom, którzy po zgliszczach rodzinnych pałaców niezachwianą stąpają nogą, impavidum ferient ruinae. Okolicznością, przyczyną, celem i skutkiem wartość wszelkiego faktu sądzić trzeba.

Nikczemny człowiek nigdy miłości nie dozna - ale i prawy człowiek bardzo często wyrzec jej się musi.

- Wyrzec?... oh! nie, to szaleństwo - zaprotestował Henryk - właśnie dlaczego, by miał co oddać i zburzyć, gdy przyjdzie chwila poświęceń... właśnie dlatego, by się wyróżnić od tych, co wszystko przedsięwziąć gotowi, bo nic nie mają do stracenia...

- No, no, dość już tego, dość tego - zawołała Emilia - wstydźcie się, moi drodzy, dysputujecie jak średniowieczni scholastycy nad subtelnością wyrażeń, a tu między nami siedzi człowiek cierpiący i znękany, tu dusza ludzka zamiera i nikt z was jeszcze nie pomyślał, że przede wszystkim, że najpierwej trzeba duszę i człowieka ratować. Czy miłość taka, czy owaka, możecie sobie później aż do znudzenia snuć długie rozprawy, lecz czy Beniamin pośród was ożyje? czy macie w sercu skuteczne na jego niemoc słowo? O to już dawno ktokolwiek powinien się był zatroszczyć.

Beniamin, dotychczas w milczeniu spuszczoną głowę swoją trzymający, wzniósł oczy na Emilię - była jakaś obojętna ciekawość w jego spojrzeniu, ale współczucia wdzięcznego nie było - po chwili nawet ciekawość przygasła, zimną martwotą zaszły źrenice, powieki znów się ku ziemi osunęły i znów nieruchomy, jakoby obcy, jakoby niebyły na miejscu swoim pozostał.

- Masz słuszność, święcie radzisz, Emilko - powtórzyła Tekla mówiącej - nie o sentymentach, o Beniaminie myśleć nam się godzi. Znajdźmy dla niego użyteczną pracę, to najlepsza pociecha, najmniej zawodne lekarstwo.

- Użyteczną pracę? - podchwyciła Felicja - a cóż ty zowiesz pracą użyteczną? jeśli pewien gatunek zatrudnienia - to mu każ drzewo rąbać lub opis jego podróży drukować, jeśli zaś użyteczną pracą ma być praca moralna dla bliźnich plonująca, praca, która im światła i ciepła, mądrości i siły ku cnocie dostarcza - to mu żadnych nie dawaj rozkazów. Możesz z niego bardzo piękną wyrobić kariatydę, możesz biegłego dziennikarstwu przysposobić korespondenta, lecz młody i pełen zdolności Alcybiades już nie zmartwychwstanie - złamał się piękny Greczyn, a bojownik Chrystusowy nie dorósł swej miary. Oho! praca użyteczna!... Toć nie ma innej, tylko chrześcijańska, ofiarna. Ofiarna nie przez cierpienie koniecznie, jak sobie wielu dziś wyobraża, jak niejeden tłumaczy i uczy, ofiarna nie przez krzyż, od którego mdleją nam ramiona - ale ofiarna przez krzyż, który utwierdza nas i okupuje ode złego, ofiarna z bogactwa duszy, nie z jej nędzy, ofiarna przez datek i przez prawdziwą, widomą ofiarę. Dla bliźnich ten jedynie użytecznie pracuje, kto im może ciągle coś z siebie i ze swego dawać - pieniądz, uczucie, jasność myśli, dzielność ramienia... Cóż ty chcesz, by im dzisiaj przyniósł ten Beniamin upadły, biedny, nie kochany, zginiony?

- Niech im da czas swój tylko - odpowiedziała Tekla - na początek ja więcej nie wymagam; niech da godzinę po godzinie, dzień po dniu, lata po latach, a zobaczycie, jak z wolna życiem pierś jego się napełni, światłością myśli rozpłoną - bo praca dla bliźnich, Felicjo, nie tylko jest samym wydatkiem, ona także ogromny, jedyny może przychód nasz stanowi, ona nie tylko bliźnich, ale głównie nas samych kształci i zbogaca - więcej przyjmujemy, niż nam dać jest podobnym. Oto spróbujcie tylko, dajcie pracować Beniaminowi - choć się razu w tę lub ową stronę zachwieje, podtrzymajcie go na tej i na owej stronie. Sami wkrótce się przekonacie, jaki nam z niego wyrobnik przybędzie.

- Za późno już! Za późno - rozbrzmiał jak wyrok surowy głos Seweryny. - Użyteczna praca nie może być ani jako ćwiczenie, ani jako zachęta uważaną. Pan Bóg ją tylko na nagrodę dla wybranych swoich zachował. Spojrzyjcie dokoła, moi państwo - widzicie, ile to ludzi gimnastykuje się, trudzi, poci, krząta, zwija - a ilu jest takich, którym użytecznie pracować wolno? Garstka maleńka, z krociowego tłumu chętnych garstka wyłączona kapłańska... garstka, do której może nawet z nas, tu siedzących, żaden imienia swego nie dopisze w przyszłości - bo ku temu innych stygmatów i nowych sakramentów trzeba - a wam się zdaje, że ten biedny, ten bezduszny na próżnię swego znicestwienia stygmata przyjmie właśnie i sakrament otrzyma? - Daremne wasze zabiegi! Zostawcie go lepiej na tej, którą obrał, przepadłej i odpadłej drodze jego. Niech się wywiązuje z długów zaciągniętych względem społeczeństwa jedyną, jaką może złożyć nam, korzyścią - niechaj grozi i ostrzega straszliwym upadku swego przykładem.

- Nie, nie! - z pośpiechem zaprzeczyła Emilia - musi być przecież i dla niego środek jakiś wybawczy, nie godzi się tracić nadziei ocalenia...

- Ach! gdyby ten Beniamin mógł się modlić! - westchnęła Tekla. Beniamin westchnął także.

- Ach! gdyby ten Beniamin mógł się we mnie pokochać!... dźwięcznym półgłosem szepnęła Augusta.

Beniamin nie wznosząc nawet oczu równie półgłosem szepnął:

- Fenariotka!...

W tej chwili Henryk zerwał się z miejsca, obie ręce jak do uścisku i pieszczoty ku Beniaminowi wyciągnął:

- Bracie mój! Bracie! Gdybyś ty miał matkę!... - zawołał takim przejętym, takiej głębokiej prawdy wykrzykiem, że się jego echo o wszystkie nasze serca odbiło.

- Gdybym miał matkę! - powtórzył Beniamin i także wstał z miejsca swojego, usta mu drżały, łza w oku błysnęła - gdybym miał matkę! O, pewnie, z potępienia wiekuistego tylko matka wybawić może...

- Więc słuchaj, powiem ci, Beniaminie, wszak wierzysz w ducha nieśmiertelność...

Ale Beniamin nie słuchał już - wolnym krokiem ku drzwiom postąpił i wyszedł "nie żegnany, nie żegnający" - a co się z nim później stało? próżno pytać. Łysy Humboldt od owego wieczoru nigdy przy kominkowym ogniu, wśród gromadki naszej, miejsca swojego nie zajął.

Przez jakiś czas tylko z jego wspomnienia snuły się zawsze długie dysputy o potrzebie lub o niebezpieczeństwach wyłącznej miłości. Raz, gdy się zdarzyła nowa pod tym względem wątpliwość, nowych do roztrząśnienia przyrzekłam dostarczyć faktów i powiedziałam moim ukochanym, że im odczytam rękopis, który się przypadkowo w moje ręce dostał, a który mógłby niejeden ciemniejszy punkcik rozjaśnić. Wszyscy na to bardzo chętnie przystali i zaczęłam pierwszy mój odczyt Książki pamiątek - drugi bez przerwy po pierwszym nastąpił, trzeci nie bardzo się odwlekł, ale później między odczytem a odczytem coraz dłuższe zapadały odstępy, każdy z nas miał coś ważniejszego, coś zupełniej egoistyczniejszego na myśli, więc i czytania szły nader powolnie - kartek się odwracało niewiele... aż przyszło do tego na koniec...

Lecz o tym właśnie "teraźniejsi" moi czytelnicy na końcu się dowiedzą.