Kazimierz Laskowski

POGRZEB

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY:

Obraz I.

Obraz II.

Obraz III.

POGRZEB

tryptyk sceniczny, wierszem

Laskowski Kazimierz

D-rowi Władysławowi Rabskiemu

na koleżeńską pamiątkę ten drobiazg ofiaruje

AUTOR.

OSOBY:

STANISŁAW, artysta malarz.

ŁUKASZ, dziad wiejski.

SOŁTYS.

ZAKRYSTYAN.

MICHAŁ.

KACPER, młody wdowiec.

GOSPODARZE WIEJSCY.

MATUSOWA, wdowa, gospodyni wiejska.

WALENTA, gospodyni wiejska.

STACH, parobczak.

GRZELKA, parobczak.

JÓZEK, parobczak.

Dziewczęta.KASIA, EWKA, ANTKA

KSIĄDZ

WŁOŚCIANIE.

WŁOŚCIANKI.

DZIECI

Rzecz dzieje się w czerwcu w Małej Woli.

Obraz I.

Krajobraz wiejski. Lato. Ranek. W głębi widać wieś kościelną. Stanisław staje przy polnej drodze, wysadzonej wierzbami. Wzdłuż drogi opłotki i żerdzie.

STANISŁAW  ( rozglądając się z zachwytem ).

Podmaluję dzisiaj szkic...

Cała ziemia jak w robronie

Z złotej lamy...

Gore, płonie!

Opalowe skrzą się rosy!

Złote niwy! złote kłosy!

..................................

Nie zastąpi słońca nic!

Podmaluję dzisiaj szkic.

( Przysiada na żerdnych opłotkach ).

Cudnie  piękny Boży świat!

Jakieś echa rozmodlone

Opowiły drzew koronę —

Jakieś echa dawnych lat,

Przemarzone, niewyśnione!

Cudnie piękny Boży świat!

..................................

Oko gubi się w plenerze,

Przyrodzony wielbiąc ład.

( Nasłuchując ).

Dzwonią... Ranne snadź pacierze —

Pieśń prostaczych serc i chat.

Śpiewa niebu swoje "wierzę"

Wyzłoconej ziemi szmat.

( Zamyśla się. — Po chwili ).

Dziwny jednak czar i siła

Tkwi w wspomnieniach młodych lat—

Gdy myśl wszystko już przeżyła,

Wraca do tych dni minionych,

Niewyśnionych, pogrzebionych...

( Z goryczą ).

By odnaleźć zwiędły kwiat.

( Po chwili, przecierając czoło ).

Rozmarzyło cię, szlachcicu!

Biały dworek... lity pas...

Romantyczność o księżycu

Nawet w słońcu ściga nas!

( Drwiąco ).

Rozmarzyło cię, szlachcicu!

( Z determinacyą ).

Do roboty zasiąść czas...

Do roboty!

( Rozstawia sztalugi, rozglądając się naokół ).

Punkt wyborny!

Jak na dłoni cały plan...

Tło ciemniejsze — odłóg orny,

Dalej — wstęgą żytni łan,

Rzeczka, młynek... Za rzeczułką

Kręta dróżka pnie się w kółko

Aż do gęstwy leśnych ścian...

Jak na dłoni cały płan!

( Wyjmuje przybory malarskie ).

Teraz wioska... Z nad pagórka

Świeci krzyżem sygnaturka...

( Znaczy węglem na płótnie ).

Wieniec chatyn... No i lud —

Od kościelnych śpieszy wrót;

Barwny, strojny chłop krakowski.

Czapka z piórem...

( Gestykulując ).

W "potyk" pas...

Bo bez chłopa niema wioski,

A bez wioski niema nas!

( Szkicując ).

U mnie będzie kupa luda!

Weselisko... Skrzypki, duda...

Basetlista ciągnie smykiem...

Panna młoda pod strojnikiem,

"Młody"—dębczak! Ojce, swaci,

( Rysując szybko ).

Drużbów, drużek cały chór!

A tam... w głębi w drzew połaci

Pochylony stary dwór...

( Rysuje, przyśpiewując ).

"A na moście trawa roście,

A pod mostem ślaz —

Prosiła mię panna młoda,

Żebym z kunia zlaz.

A ja tego nie ucynię,

Bo się boję o cuprynę,

O kowany pas!"

( Po chwili ).

Walą prosto ku dworowi,

Pokłonić się dziedzicowi...

Znam to wszystko! dobrze znam!

Dotąd w oczach, w sercu mam!

( Przyśpiewując ).

"Pas kowany pozycany,

Copka nie jego!

A cemuześ, moja Maryś!

Posła za niego!"

( Po chwili ).

Walą starym obyczajem...

Dziedzic w ganku... drzwi ścieżajem...

Po dawnemu w dworski próg...

Panna młoda i pan młody

Na małżeńskie proszą gody,

Kornie chyląc się do nóg...

Starszy drużba "palmą" dzwoni...

A ta palma w chłopskiej dłoni

Świeci niby złoty róg!

Jeno patrzeć grajca utnie...

......................................

Znam to wszystko! dobrze znam!

Nie pomieścić w jednem płótnie —

Jak ta ziemia trzeba ram!

Nie pomieścić w jednym szkicu...

( Po namyśle ).

Chyba skończę na dziedzicu —

Albo tryptyk...

Nie wiem sam!...

( Wstaje i rozgląda się ).

Rozmarzyło cię, szlachcicu!

Jak ta ziemia trzeba ram!

( Pocierając czoło ).

U mojego wszak rodzica

Nieraz gościł wiejski lud!

( Przygląda się szkicowi, poczem odszedłszy parę kroków, przysłania oczy i spogląda w stronę poblizkiej wsi ).

Bardzo ładna okolica!...

( Szybko ).

Co ja widzę... istny cud!

( Przysłania oczy przed słońcem ).

Tam naprawdę ciągnie lud!

( Ukazując ręką, mówi śpiesznie ).

Ani chybi, że wesele

Od kościelnych śpieszy wrót...

Będzie łatwiej o modele...

Nie widziałem tego wprzód.

( Słychać niewyraźne śpiewy ).

Bez wątpienia weselnicy!

( Wesoło ).

Już dolata nawet śpiew...

( Nasłuchując ).

Wiatr przygłusza ton skrzypicy,

Bijąc w czuby zwartych drzew...

Lecz niechybnie lud z wesela...

Będzie łatwiej o modela...

Najwyraźniej słyszę śpiew!

( W zadumie ).

Lubię chłopską pieśń od ucha —

Nieuczony, szczery ton,

Samorodny oddźwięk ducha...

( Patrzy w przestrzeń ).

Znowu wiejski bije dzwon!

A tam...

( Ukazując ręką ).

Chłopak? czy dziewucha?

Przystanęła w zbożu... słucha...

Pewnie dąży ku weselu

Jakaś drużka z dalszych stron...

( Po chwili ).

Nie! to chłopak...

( Nawołując ).

Przyjacielu!

Przyjacielu! hop! hop! hop!...

( W głębi ukazuje się dziad Łukasz, idący drożyną. Śpiewa. ' Spostrzegłszy Stanisława, urywa śpiew ).

ŁUKASZ  ( śpiewa monotonnie ).

»Nie starajcie się światła,

Nie starajcie dzwonów....

Nie trzeba mi parady,

Nie trzeba pokłonów...«

STANISŁAW  ( zwróciwszy się szybko ).

Kto tu?

( Do siebie ).

Jakiś stary chłop,

Dziadowina pochylony...

ŁUKASZ  ( zdejmując czapkę z pokłonem ).

Niechaj będzie pochwalony!...

STANISŁAW.

Kto wy taki?

ŁUKASZ.

Ja?... dziad... Łuka...

A panocek czego huka?

STANISŁAW.

Ja? Wołałem na chłopaka...

( Ukazuje ręką ).

Tam... we zbożu... przy tych krzach...

ŁUKASZ  ( po pauzie ).

Ej... panocek kpią z prostaka!

Kaj tam chłopak... To je strach!

Strach na wróble...

STANISŁAW.

Co pleciecie?

Najwyraźniej widzę przecie...

ŁUKASZ.

Jako żywo ! czopka... łach!...

To na wróble w zbożu strach!

Niech panocek spojźrą ino!

Toć to tycka pod czapczyną,

Przystrojona w chłopski łach...

Ale ptaki nie są głupie —

Wiedzą, co chłop j e w chałupie,

A to tylko taki strach.

( Nasłuchując ).

Już ćwierkają ano w krzach...

Jeden będzie śpiewał ładnie,

A zatenczas drugi kradnie...

Strasznie łase bo na snop...

STANISŁAW  ( przysiadając na żerdzi ).

Byłbym przysiągł, że to chłop!

( Wyjmuje drobną monetę i daje Łukaszowi ).

ŁUKASZ  ( kłaniając się ).

Pan wielmożny chyba z miasta?

( Stanisław potakuje głową ).

Z razu poznać, że nie swój!...

STANISŁAW  ( półgłosem, gniewnie ).

Patrzcie! i ten wie, co kasta!

( Głośno ).

Na wsi mieszkał rodzic mój!

Taki ja »wasz,« jako i... »wy« —

Taki krew z krwie, z kości kość!

ŁUKASZ  ( do siebie ).

Hardy szlachcic! zaraz w gniewy...

( Półgłosem ).

Może taki, ale gość!

Niechże będzie pochwalony!...

( Kłania się i chce odejść ).

STANISŁAW  ( łagodniej, zatrzymując Łukasza ).

A wy, dziadku, z jakiej strony ?

ŁUKASZ.

Ja? tutejszy...

( Wskazując ręką ).

Z Małej Woli...

STANISŁAW.

A wasz rodzic nie miał roli?

ŁUKASZ  ( smutnie ).

Ni mioł... Pomnę z młodych lat,

Że po dworach wysługiwał —

Był borowym, strzelcem bywał...

W końcu z panem poszedł w świat

I już odtąd...

( Macha ręką ).

... Ani słychu!

Będzie temu z kopa lat!

Ani słychu, ani dychu!

STANISŁAW  ( przypatrując się uważnie, mówi półgłosem ).

Jak z landszaftu wiejski dziad!

( Głośno ).

Pamiętacie stare dzieje...

ŁUKASZ  ( z westchnieniem ).

Oj! pamiętam! Lasy, knieje...

Dwory, cugi! zboża w pas!

Było »państwo« co się zowie!

Teraz niema i w połowie...

( Wzdychając ).

I na biednych gorszy czas...

Po »proszonem« człowiek musi

Z torbą, kijem... Póki... póki...

Nie spodobo się Kostusi

Wziąć ze świata dziada Łuki...

STANISŁAW.

Czerstwo jeszcze się trzymacie,

Mój Łukaszu, na swój wiek...

ŁUKASZ.

Krzepi się jak może człek!

Tak-ta jakoś się telebie...

Kapnie grosik na pogrzebie,

Na odpuście, na weselu...

Już mi bliżej niźli dalij...

STANISŁAW.

To dziś pewnie, przyjacielu,

Na wesele podążacie?

ŁUKASZ  ( robi znak krzyża, zdziwiony ).

A wszelki duch Pana chwali!

Kaj wesele?

STANISŁAW  ( ukazując ).

Ot w tej chacie,

Co tam miga wpośród drzew!

Weselników szła gromada —

Sam słyszałem: dzwony, śpiew...

ŁUKASZ  ( przerywając ).

Co wielmożny pan też gada?

( Śmiejąc się ).

Ej! panoczek znów kpią z dziada...

STANISŁAW  ( przekonywająco ).

Spójrzcie sami... Z pośród drzew

Widać jeszcze orszak chwacki,

Palma-symbol błyska wzwyż!...

ŁUKASZ  ( przysłania oczy, patrzy i przerywa z oburzeniem ).

Co za »cymbał?« Toć to »bracki,«

Jak zwyczajnie, niesie krzyż

( Zdejmuje czapkę ).

Przed narodem!... »bracki...«

STANISŁAW  ( zdziwiony ).

Czyż ?...

Lecz tam w lewo... jak ten smug...

Świeci palma! złoty róg!

ŁUKASZ  ( znowu przysłoniwszy oczy, przypatruje się. Poczem wzruszając ramionami, mówi ).

Jaka palma ? To je pług!

To chłop wraca od oracki.

STANISŁAW  ( niecierpliwie ).

Prosto! We wsi!

ŁUKASZ.

A no »bracki«

Przed narodem niesie krzyż...

Toć zwyczajnie jak z pogrzebu !

Chociem stary, dzięki niebu,

Mam wźrok dobry...

STANISŁAW  ( z zakłopotaniem ).

Pogrzeb! Czyż ?

ŁUKASZ.

Nie inaczej, z przeproszeniem —

Toć ich widać przed podsieniem...

Porachowaćby człek móg(ł)

Na palicach!...

STANISŁAW.

Krzyż!  i pług!

( Do siebie ).

Zasypałem się, do licha!

Znowu wróble, znowu snop...

ŁUKASZ  ( półgłosem, spoglądając na Stanisława ).

Coś do siebie mruczy z cicha....

STANISŁAW.

A któż umarł?

ŁUKASZ.

Ano... chłop!

Chłop... gospodarz... miał półrolek,

A nie stary... średnich lat,

Nawet krewniak niedaleki...

STANISŁAW.

Cóż mu było?

ŁUKASZ.

Dostał kolek...

No i zasnął nam na wieki —

Widzi mi się, że coś zjad(ł)...

STANISŁAW  ( półgłosem ).

Dziwny stary! dziwny dziad!

Zmarł mu krewny, nawet blizki,

A on... jakby siadł do miski,

Tak spokojnie opowiada...

ŁUKASZ.

Prosili  mię — chociaż dziada,

Ale trochę zapóźniłem —

Bo to jednak drogi szmat!

STANISŁAW  ( do siebie ).

Więc to pogrzeb? Nie sądziłem!

Inny! inny zgoła świat!

( Podchodzi ku sztalugom ).

Co innego mówi szkic!

Nie zastąpi prawdy nic!

ŁUKASZ  ( do siebie ).

Czego jednak on tu chce?...

( Kłaniając się ).

Z przeproszeniem dobrodzieja...

( Ukazuje na sztalugi ).

Co to ma być ta wierzeja?

I te karty  na niej? hę?

STANISŁAW  ( szybko ).

To... z natury wiejski szkic.

Rozumiecie ?

ŁUKASZ  ( porusza głową ).

Zgoła nic!

STANISŁAW.

Ot! widzicie... są obrazy!

( Pokazuje ).

Pejzaż... studyum... główka... typ...

( Wyjmuje z teki i rozkłada na murawie ).

ŁUKASZ.

Ha! obrazy... przez urazy...

Teraz wiem, wielmożny panie!

Toć się było z dziesięć razy

W Częstochowie...

STANISŁAW  ( półgłosem ).

Stary grzyb!

( Żartobliwie ).

Także znalazł porównanie!...

( Głośno. Pokazując dalsze szkice ).

... To zagroda w wianku lip...

ŁUKASZ  ( przypatruje się ).

A to hajnok... pies na sianie?

STANISŁAW  ( gniewnie ).

Krowa... krowa...

( Do siebie ).

Stary grzyb!

ŁUKASZ.

No! a Świętych malowanie ?

STANISŁAW  ( uśmiechając się ) .

Jak Bóg miły — pyszny typ!

A to zadał mi pytanie !...

( Udając, że nie słyszy, pokazuje inne szkice w dalszym ciągu ) .

... Macie "Wieczór..." Blask księżyca

Na kościelny pada dach —

A to brzózka żałobnica

Rozpuściła warkocz w łzach...

I płacze...

ŁUKASZ.

Płacze? Kto?

STANISŁAW.

Brzoza...

Brzoza?... do księżyca?

ŁUKASZ.

Brzoza?... do księżyca?

Abo im to jakie zło?

STANISŁAW.

Brzoza, dziadku, smutne drzewo!

Niech wiatr ruszy gałązkami —

Sieje rosą, niby łzami,

Na żałości wielkiej znak...

ŁUKASZ.

Ja na prawo, a pon w lewo!

Kaj tam może płakać krzak?

STANISŁAW.

To się mówi tylko tak,

Pod figurą... Rozumiecie?

ŁUKASZ.

Nie kuniecznie. Tyle lat

Człek już chodzi po tym świecie...

STANISŁAW  ( do siebie ) .

Dziwny stary! Dziwny dziad!

ŁUKASZ.

... Dwie siekierki już bez mała,

Wyłysiałem, pobielałem,

Ale jeszcze nie widziałem,

Żeby brzózka gdzie płakała...

A schodziłem ziemi szmat!

STANISŁAW  ( wzrusza ramionami ) .

Dziwny pogląd ma ten dziad!

ŁUKASZ  ( po chwili, ukazując ręką na rosnące nieopodal brzozy ) .

Dla mnie brzózka—to kiej dziewka!

Świat jej karczma! wiater śpiewka!

Biała korka kiej kosula!

Rozmamała się i hula!

Niech pan spojźry, jak wywija...

Co wiatr wionie, ona w tan!

Białe piersi, biała szyja...

Niech wielmożny spojźry pan...

Niczem dziewka rozmamana...

Jeno huka: ojże dana !

Gdzie zaś takiej w głowie łzy!

Jeno śmiechy, jeno gzy...

Z przeproszeniem łaski pana !

STANISŁAW  ( w zadumie ) .

Dziwny stary! dziwny dziad!...

Jakże różnie patrzym w świat !...

 ( Składa szkice do teki ) .

ŁUKASZ  ( kłaniając się ) .

Ale ja se gadu, gadu,

A tu w drogę trzeba dziadu...

STANISŁAW  ( pośpiesznie daje mu monetę ) .

Poczekajcie...

( Namyśla się ) .

ŁUKASZ  ( półgłosem ) .

Ludzki pan!

W mig szlachecki poznać stan.

STANISŁAW  ( po namyśle ) .

Jabym poszedł do wsi z wami...

Zatęskniłem za chatami —

Już nie byłem siła lat!

Wszak znajomych macie w włości?

ŁUKASZ.

Co chałupa — kum a swat!

Jeśli wola, proszę w gości !...

Zajdziem s e do jegomości —

Żywnie będzie panu rad!

Poczęstuje, przenocuje...

( Spogląda znacząco na Stanisława ) .

Pan mu może namaluje

Jaki obraz... Pewniem zgad(ł) ...

( Z chwalbą ) .

O! niegłupi z Łuki dziad!

STANISŁAW.

Namaluję... Ale wprzód

Chciałbym poznać wiejski lud...

ŁUKASZ.

Niby chłopów? gospodarzy?

STANISŁAW.

Kogo spotkać się nadarzy...

Może zgodzi się malować

Jaka Maryś, albo Grześ...

ŁUKASZ ( z powątpiewaniem ) .

Może... Nie chcę obiecować.

( Do siebie ) .

Chłop ma takie rzeczy gdzieś!

( Głośno ) .

To najlepiej zajść do wdowy,

Bo tam będzie cała wieś!

STANISŁAW  ( wesoło ) .

Zgoda, dziadku ! jam gotowy!

ŁUKASZ.

Dadzą wypić, dadzą zjeś(ć) ...

( Stanisław składa sztalugi ) .

Pan pozwoli, to pomogę!

STANISŁAW  ( wiąże przybory malarskie ) .

Nie potrzeba! wezmę sam...

Kilka funtów cały kram!

Opowiecie mi przez  drogę

Jaką gadkę... Dobrze?

( Daje mu znowu pieniądz ) .

ŁUKASZ.

Mogę...

( Do siebie ) .

Już trzy złote całe mam!

( Do Stanisława ) .

Jaką gadkę ? To się powie

O dwóch synach i o wdowie...

Jeden pań był, drugi cham!

( Wychodzą zwolna. Stanisławowi rozsypują się szkice. Zbiera je, a Łukasz opowiada )

Była sobie jedna wdowa,

Miała synków dwóch:

Jaś był gębacz, Stach niemowa —

Janek zuch, a Staszek głuch.

Janka wdowa hołubili,

A co Staszka nie lubili.

Jad(ł) co spadło, spał przy płocie,

A zaś Janek chodził w złocie...

( Wychodzą powoli ) .

I tak było długie lata...

Aż tu nocą gore chata!...

Wdowa krzyczy, lamentuje,

Na synaczków nawołuje...

Ale Staszek sypiał w krzach —

Jeno Janek lazł na dach.

Lecz nie zradził sam ogniowi...

Spalił się dobytek wdowi...

A gdyby spał w izbie Stach,

Toby społem szli na dach...

( Kończy za kulisami ) .

Kto wie jeszcze, jakby było —

Możeby się nie spaliło...

( Kurtyna powoli spada. Słychać dzwony i monotonny śpiew Łukasza ) .

"Winszowana letka śmierćI letkie skonanie —

Winszowany cichy grób,

Co mi. się dostanie... "

Koniec wersji demonstracyjnej.

Obraz II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Obraz III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej