Joseph Conrad

POJEDYNEK

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

1

2

3

4

5

POJEDYNEK

Józef Korzeniowski

1

Pod koniec karnawału w roku 1845 ruch niesłychany zaczął ożywiać plac przed teatrem warszawskim. Była to już blisko jedenasta w nocy. Niebo zasłoniło się chmurami, wilgotne powietrze zalegało ziemię, a rewerbery migotały jakimściś sennym światłem. Mimo to wrzawa się coraz powiększała, karety huczały po bruku, dorożkarze wyprzedzali jedni drugich ćwicząc swoje chude i głodne konięta i tłum pieszy dążył do sal redutowych, jaśniejących od świateł we wszystkich swych oknach, gdzie Towarzystwo Dobroczynności dawało wielki maskowy i kostiumowy bal na dochód kalek i starców.

Warszawa chętnie się bawi. Wszakże nie tylko »Kurier«, jej przyjaciel, ale i każdy najobojętniejszy obserwator odda jej tę sprawiedliwość, że się najchętniej bawi wtedy, gdy jej wesołość i ten szał, któremu się oddaje, przynosi ulgę tym, co się bawić nie mogą, dla których balem jest wiązka drzewa do pustego komina, kawałek chleba i łyżka ciepłej strawy dla pustego żołądka. Toteż bez względu na drożyznę karnawał w roku 1845 był huczny, wesoły, szalony, a i bal ten, tym bardziej że się  łączył z dobrym celem, miał być liczniejszym i świetniejszym niż wszystkie dotąd zabawy. Jakoż blisko dwa tysiące biletów rozprzedano przed wieczorem, a od dwóch dni wykupiono wszystkie kosztowniejsze materie, wypożyczono wszystkie brylanty, paciorki i szkiełka, wypotrzebowano wszystkie maski i domina, które spekulujący na dobry humor Warszawy przygotowali.

W Hotelu Angielskim w restauracji Marego okna także były oświecone, ale przede drzwiami nie stały dorożki, a w salach pustych nie rozlegał się brzęk talerzy i szklanek, nie toczyła się głośna rozmowa i huczne nie rozchodziły się  śmiechy, jak to zwykle miewało tam miej sce o tej godzinie, gdy młodzież  ówczesna, powróciwszy z baletu i nasyciwszy się pięknymi sztukami, przychodziła hurmem, aby się zrestaurować, i rozmawiała wesoło i dowcipnie o tym wszystkim, co widziała, a raczej o tym, czego się nie potrzebowała domyślać. Dziś młodzież ta przymierzała kostiumy, nakładała maski i domina, a obawiając się  ścisku, chociaż to młodzież arystokratyczna i wielkich nadal nadziei, poszła jednak wcześniej, niż jej położenie socjalne pozwalało, i stała rzędem ode drzwi sali do kolumn dla przypatrzenia się wchodzącym tam damom. Mary, widząc pustki w swoich pokojach, skrobał się w głowę, klął w duszy bal na ubogich i rachował w myśli zyski Lursa, który, nawzajem, zacierał ręce, uśmiechał się szyderczo i rachował w myśli straty Marego. Wszędzie bowiem w społeczności, jak na jakiej celnej komorze, stoi waga, na której ważą się powodzenia i reputacje. A czy na niej siedzi dwóch szewców, czy dwóch traktierników, czy dwóch powieściopisarzy, zawsze jeden skrobie się w głowę i krzywi się, a drugi zaciera ręce i szyderczo się uśmiecha.

Powoli jednak i pokoje Marego zaczęły się zaludniać i weszło najprzód dwóch młodych ludzi, którymi się zajmiemy, nim ich przyjdzie więcej i rozjaśni się cokolwiek twarz restauratora, który, jak wiadomo, dla miłości powszechnego głosowania porzucił później nóż i kotlety i zostawił zyskowny swój warsztat mniej patriotycznemu współzawodnikowi.

Obaj ci młodzi ludzie byli we frakach, w białych chustkach i białych rękawiczkach. Oczywiście więc szli także na bal, ale czy to dla pogadania, czy dla posilenia się półmiskiem lepszym może, a zawsze tańszym, niż był na górze w foyer teatru, wstąpili tu i, kazawszy sobie podać dwie dobre porcje, przy ustronnym stoliczku usiedli. Zdawali się być jednego wieku, a ten, który się poważniejszym okazywał i kolegę traktował, nie miał pewnie więcej jak lat dwadzieścia cztery do dwudziestu pięciu. Był to mężczyzna słuszny, silnie zbudowany, ciemny blondyn, rysów pełnych szlachetności, powagi i jakiegoś melancholicznego wyrazu. Wyraz ten jednak nie odbierał męskości i energii ani jego ułożeniu, ani głosowi, ani wejrzeniu, w którym widać było zamyślenie, ale nie ospałość i miękkość. W ogóle był to młodzieniec dziwnie piękny, a czoło jego, białe, szerokie i lekko zmarszczone, okazywało, że troska jakaś głębsza opasywała jego serce.

Drugi niższy, żywszy i bardzo przystojny brunet miał długie włosy, wąsy i widocznie zakrawał na jakiegoś artystę, muzyka lub malarza. Rysy jego twarzy nie odznaczały go żadnym wyrazistym piętnem, ale oko żywe i bystre spojrzenie okazywało rozum i dowcip, a uśmiech, szczery i ujmujący, poczciwe i przyjacielskie serce. Powiedzmy bez ogródki, kto byli ci młodzieńcy.

Pierwszy z nich nazywał się Julian Sulejewski i był synem znacznego i poważanego urzędnika. Ojciec jego, który spod niskiej i nieherbowej wyszedł strzechy, szczęśliwym zbiegiem okoliczności, zdolnością, niezmordowaną pracą, ścisłym i nieskazitelnym pełnieniem swych obowiązków przyszedł do znaczenia i dobrej pensji, której rozumne użycie z pomocą posagu żony, który był dość znaczny, pozwoliło mu dwojgu dzieciom, to jest temu synowi Julianowi i córce Antoninie, dać wychowanie bardzo staranne i mogące im zapewnić dalszy na świecie kierunek. Kochał on te dzieci nad życie, ale że to był człowiek równie surowy dla siebie, jak i dla wszystkich, co go otaczali, wychował je w takiej pokorze, wpoił w nie taką cześć dla siebie i dla matki, że równie dla młodego Juliana, jak i dla Antosi wyraz ten: rodzice zamykał w sobie pojęcie czegoś tak świętego, co się tylko ową pobożną miłością, jaką Rzymianie przez słowo pietas oznaczali, uczcić i ukochać dawało.

To nieograniczone przywiązanie, jakie Julian miał dla dawców dni swoich, które w miarę lat i rozwijania się władz umysłowych w nim rosło, a wzmagało się coraz głębszym przekonaniem, że równie ojciec, jak i matka swym życiem, swymi zasadami, każdą czynnością i każdym słowem zasłużyliby na cześć jego, gdyby nawet zupełnie dla nich był obcym, przywiązało go niezmiernie do domu i wcieliło nieodłącznie w to kółko familijne, do którego należał. Chociaż więc przestał być dzieckiem, chociaż wchodził w lata i z natury ognisty, silny duchem, z bujną imaginacją nieraz w czarujących farbach malował sobie życie i jego uciechy, nie starał się jednak złudnych tych obrazów sprawdzać, nie szukał pokarmu dla gorącego serca ani pola dla siły swego ducha. Skromny i dziewiczych obyczajów młodzieniec o tym tylko myślał, aby ojciec się nie zmartwił jakimkolwiek jego krokiem lub objawieniem jakiego popędu, aby matka się nie zatrwożyła o jego zdrowie i pokój jego myśli. Wszystkie więc swe uciechy skupił w domu, cały swój żywot rozłożył, że tak powiem, przed okiem rodziców i tulił się pod ich skrzydło, jakby nie miał sił własnych i ciągle jeszcze opieki i kierunku we wszystkim potrzebował.

To dobrowolne i przez miłość natchnięte poddanie się, to zaparcie się niejako własnych sił i nieużywanie ich w życiu i jego ustawicznym ruchu jakkolwiek go nie kosztowało, było jednak zawsze tajemną walką, która mu dała przedwczesną powagę i. wybiła się na licu jego jakimściś melancholicznym wyrazem. Że jednak wielkie te siły, które Bóg złożył w głowie i sercu jego, nie mogły zupełnie zostać bezczynnymi, nie używając ich tedy w życiu dał im działać na papierze i w wolnych chwilach oddawał się poezji i tworzył sobie świat i ludzi, których wyprowadzał chętnie z tych granic, jakie sobie sam zakreślił. Aż przyszło niespodzianie stanowcze zdarzenie, które go zmu siło do rozwinięcia własnych skrzydeł. Wtedy to moc jego uczuć i energia charakteru objawiły się tym potężniej, im dłużej je tamował w sobie i poddaniem się zupełnym woli rodzicielskiej ze czcią i miłością w piersiach swych potłumiał.

Drugi, Jan Zarzycki, był to uczciwy, rozumny, ubogi, ale mimo to zawsze wesoły i dobrej myśli malarz, któremu częściej zabrakło złotówki niż konceptu, który wyuczywszy się nieźle rysować i poznawszy się w szkole Kokulara z farbami, dawał lekcje rysunków po pensjach i w domach prywatnych, malował portreciki panienek w niebieskich sukienkach, matek w koronkach i czepkach, ojców we frakach z jasnymi guzikami, kopiował dobrze i wiernie, co mu się zdarzyło, i tym sposobem jako tako utrzymywał się sam i wychowywał przy sobie siostrzyczkę swą Cesię, dziewczynkę cudnie piękną, mającą dopiero trzynaście lat, ale w której głowie i sercu było ich daleko więcej.

Obaj ci młodzi ludzie poznali się i poprzyjaźnili w gimnazjum warszawskim, które oba z pożytkiem i chlubą skończyli; a choć jeden, wiedziony naturalnym popędem, sierota i bez żadnej protekcji, udał się do szkoły Kokulara, a drugi, zostawszy pod opieką ojca i za jego wpływem, pomieszczony został w biurze, przyjaźń ich nie rozerwała się wcale, widywali się prawie co dzień, odwiedzali się wzajemnie i dzielili się po bratersku każdą myślą, każdym smutkiem, każdą uciechą, jaką w życiu swym niezmiernie prostym i jednostajnym oba spotykali. 

Skoro się usadowili i malarz poprawił artystycznie swe długie i krucze włosy, rzekł:

- Coś tu pustki dziś u Marego.

- Tym prędzej dostaniesz kotlety - odpowiedział Julian, którego czoło zamyślone nie rozmarszczyło się i usta się nie uśmiechnęły.

- A ty nie będziesz jadł?

- Jak dadzą, nie odrzucę  - mówił Julian - ale tak wielkiego głodu nie czuję, jaki ty okazałeś, żeś aż biedną Cesię przyprowadził do łez. Jak gdyby ona temu winna, że ci nie miała co dać.

- Więc to jej winienem - odpowiedział malarz śmiejąc się  -  że zamiast suchego chleba i kawałka szynki, o czym siostrzyczka moja zapomniała, dostanę porcją wybornych kotletów? Bardzom jej za to wdzięczny, bo mi się diabelnie jeść chce. Obiad dziś miałem mizerny, gdyż kasa moja z suchotami, a do rana daleko. Zwykle o tej godzinie już  śpię, a kto śpi, ten nie tylko nie grzeszy, ale i głodu nie czuje. A choć mu się  śnią Cyganie, ale z Cyganami łatwiejsza sprawa, jak z tym tyranem na jawie, którego ani uprosić, ani mu wyperswadować nie można, aby nie ściskał  żołądka biedaka wtedy, kiedy ten nie ma grosza przy duszy.

Julian nie rozmarszczył czoła i nie uśmiechnął się, a Jan dodał:

- Ale ty nie słuchasz i nie uważasz, że ja staram się być dowcipnym.

- I owszem, i owszem, bądź dowcipnym - odpowiedział Julian nie zmieniając wyrazu twarzy. - Lubię widzieć, żeś w dobrym humorze, zwłaszcza wtedy, kiedy, jak powiedziałeś, kasa twoja z suchotami. To dowodzi charak teru. Nie sztuka być wesołym, kiedy kto ma pełne kieszenie.

Malarz popatrzył na niego, pokiwał głową i po niejakim czasie serio zapytał:

- Czy się gniewasz na mnie?

- A toż za co? - mówił dalej Julian podając mu rękę. - Czy za to, żeś biedne dziecię przyprowadził do płaczu? Byłeś głodny, a zatem jako prawdziwy szlachcic polski byłeś zły i spędziłeś gniew na swojej małej gosposi, która przymówkę twą więcej czuła, niż to było warto, może dlatego, że się to działo przy mnie. Ale ja wiem o tym dobrze, że ją kochasz i jutro przeprosisz.

- Jakiego ona w tobie ma protektora! - rzekł Jan z nieznacznym uśmiechem.

- Cóż to dziwnego - odpowiedział Julian lekko czerwieniąc się  -  że proteguję twoją siostrę, kiedyś niesprawiedliwy. Ty byś mię może złajał na dobre, gdybym chciał przykrość zrobić Antosi.

Tu znowu malarz się zaczerwienił, a Julian dodał:

- Ale ja w podobnych razach jestem wyrozumialszy i mój żołądek, pamiętając o tym, że miałem dziada, który był ubogim zagrodnikiem, łatwiej sobie daje wyperswadować głód, do którego natura go stworzyła.

- Daj no pokój - rzekł Jan oglądając się na pustą salę  - co po szlachectwie, kiedy czasem nie ma grosza przy tej szlacheckiej duszy. Wolałbym ja mieć takiego ojca jak twój, którego wszyscy szanują, choć się pod wieśniaczą urodził strzechą, i który rozumem i zasługą doszedł do tego, że ci na niczym nie zbywa i nie potrzebujesz myśleć o jutrze.

Julian westchnął i czoło jego jeszcze bardziej się zasępiło. W tej chwili garson przyniósł dwa talerze, kurzące się i wonne, i postawił je przed jednym i drugim.

Artysta wziął się do widelca i noża i sprzątał z apetytem smaczne kawałki, zajadając je chlebem, który łapczywie kąsał pokazując przy tym białe i zdrowe zęby; a Julian oparł głowę na ręku i patrzył na swój talerz, jakby go nie widział i jakby dobrze przygotowane jedzenie wcale jego powonienia nie drażniło.

- Nie jesz -. rzekł Jan patrząc badającym wzrokiem na kolegę  - ostygnie ci. - Julian potarł czoło i zaczął z wolna krajać kotlet, a Jan mówił dalej - Mówiłeś, że się na mnie nie gniewasz, a tymczasem pokazuje się, że to nieprawda.

- A to jak? - zapytał Julian.

- Masz jakieś sekreta przede mną  - mówił Jan prędko i wlepiając w jego twarz bystre, czarne swe oko. - Uważam, że ci coś jest, że coś ciężkiego leży ci na sercu. Czoło twe zachmurzone, oczy patrzą gdzieś daleko; westchnąłeś nawet niedawno, czegoś może sam nie uważał, ale ja to słyszałem, ja wyczytuję w twojej twarzy, w tym, co mówisz i co robisz, że jakiś smutek uciska cię, że jakieś niepokojące myśli krążą po twojej głowie. A jednak milczysz! Czy to dobrze? - dodał ze wzruszeniem i odsuwając od siebie talerz z potrawą, na którą tak niecierpliwie oczekiwał.

- Mój poczciwy Jasiu! - rzekł Julian ściskając jego rękę, a potem przysunąwszy przed niego talerz dodał z wymuszonym uśmiechem. - Kończ, kończ, bo widzę, żeś jeszcze głodny, i wybij, sobie z głowy, że mam jakiś rzeczywisty smutek, a najbardziej to, że ukrywałbym go przed tobą, gdybym go miał. Niewesoło mi, to prawda, choć idę na bal. Ale dlaczego, z jakiego powodu, tego doprawdy dobrze nie wiem. I właśnie zastanowienie się nad tym dziwnym stanem mojego serca i głowy daje mi to zamyśle nie, któreś ty nazwał smutkiem i niepokojem. Jest to raczej głębsze badanie niż smutek, a stąd może i zrodził się niepokój, który oko przyjaźni twej dostrzegło, bo rzeczywiście od niejakiego czasu mam przed sobą jakąś chmurę, jakąś mgłę, która mi dalszą drogę moją zasłania. Dziwna rzecz! Nie widzę przed sobą jutra i każdego wieczora kładąc się spać, kładę się z tym jakby przekonaniem, że się nie obudzę więcej.

- Czy tylko tyle? - rzekł Jan śmiejąc się.

- Wierz mi, że nic więcej - odpowiedział Julian.

- No to jeszcze pół biedy - dodał malarz, wypił pół szklanki czerwonego wina i zaczął znowu jeść z apetytem. Julian widząc to uderzył nożem o szklankę, a gdy się zjawił garson, kazał przynieść jednę porcją makaronu, którym kuchnia Marego celowała.

- To zapewne dla mnie - mówił Jan maczając bułkę w wybornym sosie, który jeszcze został na talerzu. - Bo ty, widzę, z okazji tej chmury i tej mgły, która leży na twojej drodze, i tego nie skończysz, co masz przed sobą. Dziękuję ci, ja to sprzątnę i jutro podziękuję jeszcze Cesi, żeś mnie z jej łaski tak doskonale uraczył. Ale wracając do owej mgły, powiem ci, kochany Julianie, że mię to jednak nie cieszy. Bo chociaż ty jesteś poetą, ale nie widziałem w tobie tej chorobliwej tęsknoty, tego nieukontentowania ze świata i ludzi, które biednych wierszorobów dręczy, co oni przypisują Bóg wie czemu, a co niczym innym nie jest, jak próżniaczym błąkaniem się po krainie, dla której nie stworzeni i gdzie tylko wybrani znają wszystkie ścieżki i manowce. Ty tam jesteś u siebie i bądź pewny, że dalej zajdziesz z swym piórem- jak ja z moim pędzlem, bo ja czuję to dobrze, żem partacz i rzemieślnik i że pracuję tylko na to, żebym miał chleb i żebym mógł drogą moję Cesię wyprowadzić kiedyś na ludzi i dać jej męża, co by ją tak kochał, jak zasługuje, i tak o niej pamiętał, jak ja pamiętam. Ta tedy twoja mgła musi mieć jakąś racją, której nie znalazłeś jeszcze, a którą koniecznie wyszukać powinieneś, abyś nie trwożył się jak dziecko w ciemnej izbie, ale odsunął ją silną ręką, jeśli do niej dojdziesz, i obaczył za nią słońce, które ci tam pewno świeci i długo jeszcze świecić będzie.

- Ja też jej szukam i znaleźć nie mogę  - odpowiedział Julian podnosząc głowę i pocierając ręką szerokie swe czoło. - Jest coś ciemnego wokoło mnie. We wszystkich obrazach, które przesuwają się przed moją imaginacją, we wszystkich myślach, które się na widok tych rojeń rodzą, jest jakaś nieskończoność, jest brak tego ziemskiego wyrazu, tych granic określonych i pewnych, które by mi pokazywały, że one z tego świata i że oświecone są tym jasnym promieniem, który od naszego słońca płynie. Byłożby to jakieś przeczucie, że wkrótce dowiem się, co za tą mglistą zasłoną leży, że się dowiem, co jest śmierć, o której ustawicznie myślę, co jest wieczność, w której myśli moje ciągle toną dokąd prowadzi ta droga, po której idę jak ślepy, nie widząc ani jej kierunku, ani jej długości, ani tej tajemniczej kładki, która ścieżkę ziemską  łączy z wiecznym i nieskończonym przyszłego życia gościńcem.

- Wszystko to jest skutek, ale nie przyczyna - rzekł Jan poglądając z zajęciem na przyjaciela, którego twarz poważna przybrała, gdy to mówił, wyraz melancholiczny, ale tak piękny, że malarz oka od niego odwrócić nie mógł i o głodzie zapomniał.

- Zapewne - mówił Julian - musi być jakaś przyczyna, tym bardziej że to nie jest stan mój normalny, ale napadł mię od kilku, a może od kilkunastu dni, tak że nie zdołam sobie zdać sprawy, kiedy mianowicie.

- Możeś co czytał  - mówił Jan chcąc go naprowadzić na drogę. 

- Com czytał? - odpowiedział Julian przypominając. - Tak, w rzeczy samej, czytałem niedawno Eschylesa. Jego posępne obrazy przeniknęły mię; potężny wyraz jego olbrzymich postaci przejął mię nieraz mimowolnym drżeniem; przedstawienie zmysłowe głębokich pojęć o sile i niepokoju ducha ludzkiego, sięgającego za tym, co mu nie dano dosięgnąć w Prometeuszu, przeniknęło mię jakimściś strachem, którego wyrazić nie zdołam. Ale nade wszystko niezatarte wrażenie zrobił na mnie biedny Orest, narzędzie ciemnego i nieubłaganego przeznaczenia, ofiara furyj za to, że dopełnił powinności syna i pomścił się krzywdy ojca. Ach! to przeznaczenie! - dodał pocierając ręką czoło - jest to myśl niechrześcijańska, przeciwna wszystkim naukom naszej wiary jako niszcząca sprawiedliwość Bożą i wszelką nagrodę, i karę w przyszłym życiu; a jednak dlaczegoż niewidomą jakąś nitką trzyma się naszego serca i czasem w bezsennych nocach staje przede mną i zdaje się mówić do mnie: Pójdziesz tam, gdzie nie chcesz, zrobisz to, o czym nie myślisz, złamiesz wszystkie swoje przekonania i będziesz narzędziem wielkiej boleści, bo ja tak chcę, bo tak być musi.

- Otóż to jest porządna doza przywidzenia! - zawołał Jan zaczesując palcami swe włosy. - Nie znam ja Eschylesa, ale musi to być potężny malarz, kiedy jego obrazy tak wpiły się w twoję myśl, że połamały wszystkie zasady, jakie ci dało wychowanie, i tę wiarę, jaką zaszczepili w sercu twym rodzice. Nie przeczę ja, że nieraz odwołujemy się do przeznaczenia, że nawet postępki nierozsądne i zgubne, do których uniosło nas głupstwo lub namiętność, zwalamy na przeznaczenie. Zapewne i dla nas przeznaczenie jest, ale naszym przeznaczeniem jest wola Boska, którą kieruje najwyższa Miłość, nie zaś jakiś wyrok wydany zaocznie, który niewinnego skazuje na spełnienie zbrodni, o jakiej nie myśli i której popełnić nie chce. Starożytni nie mieli pojęcia ani takiej woli, ani takiej miłości. Czuli oni, że jest coś, co ludzkimi losami rządzi, a nie mogąc podnieść się do tego, do czego ród ludzki nigdy by się był nie podniósł sam, bez zstąpienia Boga na ziemię, utworzyli sobie jakąś potęgę  ślepą i nieubłaganą, której podobno nawet bogów swych poddali. Możeszże ty stosować to do siebie? Admiruj sobie geniusz poety, ale pamiętaj o tym, czego cię matka nauczyła, gdy ręce twe składała do pacierza i co co dzień powtarzasz: Bądź wola Twoja jako w niebie tak i na ziemi!

- Toteż to jest moja ucieczka i tarcza, którą się zasłaniam - odpowiedział Julian - a jednak nie mogę się odjąć tej myśli, która, jak dobrze się wyraziłeś, wpiła się w; moją głowę. Każda okoliczność budzi ją we mnie i coraz głębiej zasuwa tak, że mi czasem ani perswazje rozumu, ani pacierz nie pomaga. Niedawno przechodziłem przez ogród Krasińskich na Nalewki. Gdym wyszedł z bramy, spotkałem pogrzeb, ale tak ubogi, jak tylko możesz sobie wystawić. Na wozie leżała czarna trumna, przed nią szedł jeden tylko ksiądz, za trumną stary człowiek dość porządnie ubrany, z odkrytą siwą głową, z bladą twarzą, mającą na sobie piętno takiej boleści, że już nawet we łzach ulgi znaleźć nie mógł. Przy nim szła panienka w żałobie, po której twarzy łzy płynęły, a ręce złamane jakby zaklęsły w tym konwulsyjnym znaku żalu i rozpaczy. Mały orszak pieszych biedaków im towarzyszył z daleka. Zapytałem, kogo to prowadzą. „Ach! kochany panie - odpowiedziała mi jakaś prosta kobieta - to młody człowiek, który był podporą biednego ojca i utrzymywał tę siostrę, co ją pan przy tym starym panu widzisz. Miły Boże! ledwie dwadzieścia cztery lat miał i ni z tego, ni z owego umarł”. Nie mogę ci wypowiedzieć, jak mię ten widok przeniknął. Pobiegłem do domu z bijącym sercem, z pragnieniem niewysłowionym obaczenia co prędzej ojca, z tym wyobrażeniem, że zastanę jakieś nieszczęście, z tą trwogą, że albo ja jemu, albo on mnie wydartym zostanie. A wiesz, czym jest dla mnie mój ojciec, stąd weź miarę mojej obawy. I cóż myślisz? Na twarzy mego ojca zastałem takiż wyraz smutku i niezwykłego mu zachmurzenia. Gdym zapytał, przelękniony, co mu jest, tak jakoś dziwnie na mnie spojrzał i odwrócił się, westchnąwszy, że mi się wyraźnie zdało, że i on to samo myślał, co ja wtedy, że może w duchu szedł za moją trumną, tak jak wyobrażałem sobie, że mnie wiozą na Powązki, że widzę jego twarz bladą i siwe włosy, że słyszę jęk matki i Antosi, że ty płaczesz i tulisz do boku swego zalewającą się  łzami Cesię.

- Oj, poeto! poeto! - rzekł Jan ruszając ramionami.

- Ależ mój ojciec nie poeta - odpowiedział Julian żywiej. - To człowiek praktyczny, człowiek czynny, pewny siebie, bo każdy jego krok, każde słowo jest wyrazem jego sumienia jako urzędnika, jako ojca, męża i obywatela. Dlaczegoż on, zawsze tak spokojny, zawsze z pogodnym czołem, zatrwożył się właśnie wtedy, kiedy i ja? Dlaczego to samo bez wątpienia pomyślał, co ja? Dlaczegożem ja, mając już głowę nabitą obrazem jakiejś ciemnej przyszłości, właśnie wtedy spotkał tę przedwczesną trumnę, tego starca w bolu, tę dziewczynę we łzach? O! to są rzeczy niewytłumaczone, ale są i niepróżno. Każda myśl, mój kochany Jasiu, jest nie dokonanym jeszcze czynem. Wszystko bowiem, co się staje, musi być wprzódy pomyślanym. Jeżeli więc nic się nie staje bez woli wyższej, bez celu i skutku, to i myśl żadna nie przychodzi człowiekowi bez tejże woli, bez celu i bez skutku. Mów więc sobie, co chcesz, śmiej się ze mnie, nazywaj mnie poetą i marzycielem, a ja uważam i uważać będę te myśli i obrazy, których pozbyć się nie mogę, za jakąś skazówkę, za jakiś głos, którego słów i przestróg jeszcze dobrze nie rozumiem, ale czuję to, że w nich brzmi jakaś tęskna, smutna nuta, która mię usposobiła tak, że tego ukryć nie mogę, jakkolwiek nie chciałbym nikogo zasmucać.

Tę rozmowę mistyczno-filozoficzną przerwało wejście kilku młodych paniczów, z których dwóch miało na ręku domina i maski, a wszyscy ubrani byli z elegancją i weszli z sygarami w ustach, śmiejąc się i hałasując. Gdy zasiedli przy największym stole i kazali sobie, podać wykwintną wieczerzę i szampana, nasi dwaj przyjaciele umilkli, Julian wsparł się na ręku, patrzał na rozwalającą się rozkosznie młodzież, a Jan wziął się do pokarmu, który mu właśnie garson przyniósł, i smakując wyborną jego przyprawę starał się wybić sobie z głowy wrażenie, jakie na nim smutne przeczucia kolegi i uparte w nich trwanie sprawiły. 

Młodzi ludzie śmieli się i baraszkowali wesoło o nowinach dziennych, o pannach na wydaniu, a raczej o ich posagach, o kawalerach, którym przyszła głupia myśl żenienia się, którzy zatem goniąc oczywiście ostatkami i w ciężkiej znajdując się konieczności chwytają się tego desperackiego środka, jak tonący chwyta się brzytwy; mówili o nudach wieczorów, na które ich zapraszano, o nieznośnej pańszczyźnie tańcowania ze skromnymi panienkami, z którymi ni mowy, ni rozmowy, z młodymi mężatkami, które sobie uroiły kochać tylko swych mężów, a nareszcie o Florci, o Jaguni, o pas de deux, a nawet o pas de trois na tych rozkosznych wieczorkach, które dopiero są zabawą całą gębą, godną młodzieży, która ma pokazać, że nie stary i spróchniały rozum, ale młoda siła i to światło, które raptem weszło w dwudziestoletnie głowy, zasługuje na uszanowanie i sprowadzi wiek złoty na ziemię.

- Słyszałeś? - rzekł Julian do Jana, gdy młodzież przy drugim stole zajęła się podanymi półmiskami i na chwilę umilkła. - Dziwne to naszych czasów usposobienie wzmaga się coraz i mnie, wychowanego w takiej czci dla rodziców, w takim uszanowaniu dla każdej siwej głowy, boleśnie razi i głęboko zasmuca. I ja jestem młodym, i we mnie także wrą czasem myśli, które mi się zdaje tak łatwo wprowadzić w życie i przerobić nimi społeczność; tak jednak przywykłem nie tylko moją wolę i postępki, ale nawet mój rozum i błyskające w nim pomysły poddawać woli i rozumowi starszych, że nie dowierzam sobie nigdy i każdą taką myśl poddaję rozeznaniu ojca. I wieleż to razy przekonałem się, że gdyśmy piękną na pozór budowę moją rozebrali, gdy ją mój ojciec starym rozumem od fundamentów do dachu obejrzał, że to był zamek na lodzie nie mogący mieć trwałości, nie mogący być dla nikogo użytecz nym. A tymczasem widzę wszędzie zarozumienie, brak skromności, brak, nie mówię już, uszanowania i czci, ale nawet szacunku i jakiegokolwiek względu na wiek i doświadczenie. W kwestiach społecznych, które dziś modnym słowem kwestiami socjalnymi nazwano, stary rozum, ostrożny i nie tak chwytliwy jak młode umysły, uznają ci atleci za próchno, co świeci, a nie grzeje; w występujących u nas młodych krytykach objawia się jakaś pogarda dla starych i zasłużonych pisarzów; w towarzystwach starzy tulą się po kątach, młodzi popychają ich tyłem, przechodzą potrącając i nie zważając bynajmniej na siwą głowę, która ustąpić musi; na ulicy żaden młody biuralista, żaden student, żaden kupczyk nie usunie się ani na pół cala przed starym i poważnym człowiekiem, który musi mu zostawić miejsce do przejścia z podniesioną głową, choćby sam w rynsztok miał wstąpić. To nas może daleko zaprowadzić i kto wie, czy ta ogólna, a ciężka chmura, która nad wszystkimi wisi, nie stąd urosła.

Jan zapalił sygaro i, zaspokoiwszy głód, wygodniej sobie usiadł i słuchał. Julian rzekł:

- Chcesz tu jeszcze posiedzieć?

- A po cóż mamy się  śpieszyć? - odpowiedział malarz. - Na bal jeszcze dość czasu, dopiero się zjeżdżają. Przypatrzmy się tym panom i posłuchajmy ich, wszak i takie studium przydać się może i mnie, i tobie.

W tej chwili drzwi się z trzaskiem otwarły i wszedł młody, przystojny mężczyzna, którego mina i ruchy okazywały jakąś hardość i pewność siebie, jaką mają czasem u nas panicze, gdy wchodzą do kompanii, w której zdają się nie widzieć nikogo, co by lepiej był urodzonym niż oni, co by był od nich bogatszym, a zatem co by miał więcej prawa do niesienia głowy górą i do odzywania się głośniej niż wszyscy. Wszedł on w kapeluszu, którego nie zdjął, aż wtedy gdy usiadł, miał na sobie ładny płaszcz, podbity aksamitem, który pokrywał balowe ubranie i który rzucił na krzesło bliskie stołu. Oko jego było cokolwiek przymrużone, brwi zsunięte, wąs duży wisiał po obu stronach ust, które się z nieukontentowaniem i złym humorem zaciskały. W przechodzie spojrzał niedbale na dwóch przyjaciół, którzy w kącie przy oknie siedzieli, i poszedł prosto do większego stołu, gdzie go, widać, oczekiwano i gdzie go poufałe spotkały przywitania.

- Jak się masz, Wiktorze!

- Czekamy cię obiema rękami.

- Gdzieżeś się tak długo zabałamucił?

Pan Wiktor nalał sobie szklankę szampana, wypił duszkiem, odchylił zostawione, widać dla siebie, krzesło, postawił je gniewnie i wziąwszy z półmiska kotlet ukroił, przytknął do ust i położywszy nazad, uderzył mocno nożem o szklankę. Przyskoczył garson, a pan Wiktor, oddając mu talerz, rzekł:

- Zimne, ośle! Przynieś mi co gorącego.

- Cóż ci się stało? Nie gadasz - zapytali koledzy.

- Zły jestem - odpowiedział młody człowiek, nalał sobie znowu wina i wypił.

- Któż to cię  śmiał rozgniewać? - zapytał jeden.

- To mu nie bardzo winszuję, jeżeli to nie kobieta i nie starzec - rzekł drugi.

- Właśnie, że kobieta i starzec - odpowiedział Wiktor pociągając wąsy. - Ale, na nieszczęście, po jednej spodziewam się kilkakroć, a po drugim może mi się z milion okroi, i to jedno zmusza mię do tej niewoli, w jakiej mnie trzymają, i do znoszenia codziennej perory, która mnie niecierpliwi.

- Więc to ciocia i stryjaszek? Mój biedny Wiktorku! - rzekł jeden z kompanii.

- Nie możecie sobie wyobrazić, co to za klęska ci bezdzietni krewni - zawołał pan Wiktor bijąc z niecierpliwością w szklankę,' aby mu podano, co kazał.

- Ach! prawda! - rzekł inny krzywiąc się miłosiernie - a zwłaszcza tacy krewni, po których na głowę twoją spada milion kilkakroć.

-  Żartuj sobie zdrów - mówił dalej pan Wiktor - milion kilkakroć jest zapewne coś...

- Aj! i dobre coś  - zawołał inny śmiejąc się  - a zwłaszcza dla człowieka, który umie żyć i ma już przeszło dwakroć długów.

- Wy rzecz tę z jednej tylko strony widzicie - odpowiedział pan Wiktor - lecz ile to kosztuje nadskakiwania, ile kazań, ile przymówek i do jakiego doprowadza spodlenia! I względem kogo? Względem starej dewotki, która by chciała, żebym się co dwa tygodnie spowiadał, za takiego ma mnie grzesznika; względem starego nudziarza, któremu się zdaje, że żyje jeszcze w świętej pamięci epoce, w której każdą siwą głowę tak szanowano, jak my dziś szanujemy butelkę mchem obrosłą, i w której każdy ojciec miał prawo kazać rozciągnąć na kobiercu trzydziestoletniego syna i wlepić mu kilkadziesiąt batogów.

- Oh! ba! - zawołał któryś  - już te czasy daleko. Przekonał się  świat, że w próchnie nie ma żywotnych soków. Dziś epoka młodego pokolenia. Nie starym to już i zapleśniałym głowom wymyślić dźwignię, która by poruszyła zastygłą ziemię. „Młodości! podaj mi skrzydła, a nad martwym wzlecę  światem!"  - dodał podnosząc głos z deklamacją i uderzając pełną szklanką o szklankę kolegów wołał: - Niech żyje młodość! Pleśń dobra tylko na butelkach.

- Słusznie! Słusznie! - rzekł pan Wiktor i obracając się do garsona dodał: - Przynieś no tu parą zapleśniałych butelek, z przeproszeniem mojej ciotki, co mię gotowa wydziedziczyć, i kochanego stryjaszka, który mi pogroził dziś, że napisze do ojca o moim rozpustnym życiu, o złej kompanii, którą przenoszę nad towarzystwo ludzi dobrze wychowanych, i o tych syrenach, dla których tracę zdrowie i majątek.

Koledzy zaśmieli się i ruszając ramionami powtarzali:

- Rozpustne życie! Złe kompanie! Syreny!

- Zapewne, że syreny - dodał jeden - bo umieją nas przywabić, rozumieją każde słowo i każdy gest pojmują, nie tak jak te lalki, nad którymi mamy czuwają, jak gdyby były szklane, które tylko umieją odpowiedzieć: Oui, monsieur, non, monsieur!, przy których trzeba stać we fraku i w białych rękawiczkach i końcem tylko palców dotykać ich rączek. Upadam do nóg! Ja wolę bez fraka leżeć na szezlongu z sygarem w gębie i mojej syrenie, która siedzi przy mnie z kieliszkiem szampana w ręku, pleść, co mi ślina do ust przyniesie.

- Więc ciocia - zapytał drugi - woła także na skandal, każe ci suszyć, pokutować i grozi wydziedziczeniem?

-  Żeby to tylko skończyło się na groźbie. Ale może być coś gorszego. Wyobraźcie sobie, nie byłem u niej już z tydzień; dziś odebrałem bilecik, którym wezwała mię, żebym się koniecznie z nią widział. Poszedłem tedy i żałuję. Złajała mię od razu jak żaka. Tłumaczyłem jej, że nie pojmuje ani dzisiejszego wieku, ani jego dążenia. „Głupiś waćpan - rzekła - ze swoim wiekiem i z jego dążeniem. Wiek waćpana jest to wiek zepsucia i dąży do zgnilizny. Waćpan naucz się katechizmu, mów co dzień pacierz, nie zaciągaj długów na utrzymywanie i strojenie łajdaczek, rób co użytecznego, gospodaruj albo służ krajowi, szanuj starszych i słuchaj, co ci mówią, to będzie dążenie, które ucieszy i waćpana krewnych, i Panu Bogu się podoba”.

- I cóż ty, zaśmiałeś się w oczy staruszce? - zapytał jeden.

- Uśmiechnąłem się i miałem już dobrą odpowiedź na języku, ale ona zerwała się z krzesła i krzyknęła: „Co to? Waćpan uśmiechasz się na to, co mówię! Idźże waćpan sobie precz ode mnie i pożegnaj się z tym, com dla waćpana przeznaczyła. Moja praca nie pójdzie na wzbogacenie Żydów, którym się zadłużasz, na karty i pijatyki dla waćpana kolegów, którzy cię wiodą do zguby, i na aksamity dla tych hultajek, którym się nie chce szyć i cerować szkarpetek i które wraz z sobą ciągną waćpana do piekła".

- Czy wiesz - zawołał któryś  śmiejąc się  -  że w tym wszystkim najlepsze jest to piekło, do którego cię Florcia ciągnie. Muszę jej to powiedzieć.

- Zapewne byłoby to zabawne - rzekł marszcząc się pan Wiktor - ale stara dodała: „Waćpan myślałeś, żem tylko trzykroć kilkadziesiąt tysięcy dla waćpana przeznaczyła i dlatego nie dbałeś o mnie i głuchym byłeś na moje przestrogi. Otóż jesteś waćpan w błędzie. Przeznaczyłam dla waćpana wszystko, co mam, a mam przeszło sześćkroć. I teraz testament ten zniszczę kiedy waćpan upómiechasz się i żartujesz sobie i z mego wieku, i z mego przywiązania”  - i wyobraźcie sobie, otworzyła biurko, wyjęła testament...

- I rozdarła? - zapytał jeden.

- I rozdarła - odpowiedział pan Wiktor nalawszy sobie szklankę starego wina i wychyliwszy ją duszkiem.

- Fe!  Do diabła! Sześćkroć to warte grzechu - rzekł inny.

- Zapewne, że warte - odpowiedział pan Wiktor. - Toteż dopuściłem się go: upokorzyłem się przed starą, sześćdziesiąt siedem lat mającą kobietą, której prawa nasze, nie wiedzieć na co, zostawiają jeszcze rozporządzanie majątkiem, co wcale być nie powinno.

- I co wymaga reformy - mówił drugi, któremu wąsik tylko co się wysypał. - Ogromne sumy pleśnieją w rękach starców, leżą bez użytku w skrzyniach tych, którzy doszedłszy do pewnego wieku, np. do lat pięćdziesięciu, powinni by sobie mieć wyznaczone alimenta, kominek, ciepły szlafrok i pantofle, a ustąpić tej dźwigni, jaką jest pieniądz, młodym z głową, w której są idee, jakie czas wyrobił, i z siłami, które właśnie zdolne są do działania i użycia.

- Tak by być powinno - odpowiedział pan Wiktor - a tymczasem tak nie jest, co też oburza i gniewa. A tym bardziej, kiedy głowa pełna takich idei, o jakich mówisz, zgina się na próżno i bez skutku.

- Jak to?! - zawołał inny wcale zgorszony - więc stara nie udobruchała się. Proszę!

- Upokorzyłem się, powiadam, zacząłem przepraszać, przyrzekałem poprawę i cóż myślicie? Nie tylko się nie zreflektowała, ale drąc do reszty papier, który mi zapewniał jej spadek, dodała: „Idź waćpan sobie precz, mówiłam. Nie masz u mnie wiary i nie zasługujesz na moją  łaskę. 

Wybuduję i uposażę za te pieniądze dom i przytułek dla ludzi starych, aby nie przychodzili na łaskę młodzieży, która dziś wiekiem poniewiera i siwych włosów nie szanuje. I stryja waćpana 'nakłonię, aby to samo zrobił. On zna waćpana na wylot, nie bój się, i nieraz już mówiliśmy o tym z bolem i wstydem, który waćpan może w paskudnych kompaniach swoich wyśmiejesz, ale który będzie cię drogo kosztował, bo ani ja swoich funduszów, ani on swego miliona nie mamy na rozpustę i obrazę Pana Boga. Bądź waćpan zdrów i nie przychodź tu do mnie więcej. Do ojca zaś waćpana napiszę o wszystkim i podziękuję mu, że tak ładnie wychował dziecko mojej poczciwej siostry”. To powiedziawszy, poszła i zostawiła mię jak dudka. I wy pytacie się, dlaczegom zły i dlaczegom milczał, gdym tu przyszedł. Ale już czas, pójdźmy - dodał powstając i nalawszy jeszcze jedną szklankę wina, wypił. - Florcia i Leontynka czekają mię w maskach i dominach. Poprowadzę je na bal i mszcząc się za to upokorzenie, któregom dziś doznał, pierwszego starego durnia, którego spotkam na sali, przywitam tak, że popamięta. Niech idzie do mojego stryja i do mojej ciotki i niech razem żalą się i płaczą nad młodym pokoleniem, które nie bije czołem przesądom, które ceni jabłoń okrytą liśćmi i wydającą owoce, ale nie szuka cienia i posiłku pod drzewem zeschłym, z którego ani pożytku ani ozdoby.

- Brawo, Wiktorku! Nawet poetycznie zakończyłeś  - zawołali koledzy dopijając reszty wina. - Jednakże bądź ostrożny, żebyś jakiego głupstwa nie zrobił, boś zły i pijany

- Co mi tam! - zawołał pan Wiktor rzuciwszy kilka półimperiałów na stół garsonowi, któremu kazał przygotować rachunek i podać mu go jutro. Potem nałożył ka pelusz na głowę, narzucił na siebie płaszcz i nie spojrzawszy nawet na siedzących w kącie dwóch młodych ludzi wraz z całą kompanią swoją wyszedł.

- Cóż ty na to? - rzekł wówczas Jan powstawszy. Ale widząc, że kolega jego siedzi z głową opartą na ręku i tak pogrążony w myślach, że się zdawał zapytania jego nie słyszeć, położył rękę na jego ramieniu i dodał: - Czyś zasnął, Julianie?

Julian podniósł głowę, potarł ręką szerokie swe czoło i głęboko westchnąwszy rzekł:

- Alboż to, com słyszał, mogło mię uśpić? Wierz mi, coś ciężkiego nad nami wisi i ojcowie, którzy tak synów swych wychowują, odpowiedzą przed Bogiem, że tak źle powinności swojej dopełnili. Dziś w dwójnasób czczę mojego ojca i błogosławię każde jego zmarszczenie, każde surowsze słowo, którym rozbujałą myśl moją trzymał i trzyma na wodzy. Ależ to jednak smutna, smutna rzecz! I tym smutniejsza, że nie tylko w tej sferze, do której ci panicze należą, ale i niżej, i coraz niżej rozszerzają się takie same zasady, grasują takie wyobrażenia. Ale chodźmy! Stan mój tak przykry, że nie na bal, ale poszedłbym do domu, ukląkłbym i modliłbym się za siebie i za drugich, tylko że i mój ojciec tam będzie i chciałbym już być przy nim.

Te ostatnie słowa wymówił Julian tak dziwnym głosem, iż Janowi zdało się, że głos ten wyszedł prosto z serca, które nagle zadrżało. Nie zrobił jednak żadnej uwagi, ale wziąwszy prędko z rąk garsona rachunek za wieczerzę, podał go koledze i rzekł:

- Zaprosiłeś mię, kochany Julianie, zapłaćże teraz za moje obżarstwo i roztargnienie Cesi, bo ja - dodał ciszej - jak cię kocham, mam tylko złotówkę w kieszeni. Pójdź, przejdziemy się jeszcze trochę.

Julian zapłacił i ze schyloną głową poszedł z wolna za idącym przed nim kolega. 

Koniec wersji demonstracyjnej.

2

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5

Nazajutrz Julian bez wiedzy Jana napisał do pana Wiktora list następujący:

Życie, zasady i postępki pana są podłe i haniebne. Jak łajdak, który zza płotu rzuca kamieniami na przechodzących, tak schowałeś się pod maską, aby zelżyć szanownego starca, który nie mógł cię na miejscu zawstydzić i ukarać. Teraz, gdym się dowiedział o krzywdzie mego ojca tak publicznie mu wyrządzonej i żądał od pana zadośćuczynienia, jakiego żądać mam prawo, choć nie mam pergaminów, zbyłeś przyjaciela mego drwinami i pod zwietrzałe skrupuły schowałeś swoje tchórzostwo, jak dawniej pod maskę schowałeś twarz, którą byłbym pewnie rozbił, gdybym był zuchwalstwa twego świadkiem. Jakkolwiek poniżyłeś się pan życiem i obyczajami, sądzę jed nak, iż czuć to musisz, że ja na tym przestać nie mogę. Wzywam więc jeszcze raz pana, abyś dziś jeszcze do przyjaciela mego, którego masz adres, przysłał swego świadka dla umówienia się o czas i miejsce. Przy tym ostrzegam pana, że jeżeli tego nie uczynisz, postawisz mię w konieczności do użycia środka, przeciwnego wprawdzie moim zasadom i wychowaniu, ale który zmusi pana, że zapomnisz o naszej mniemanej nierówności, a nawet o tym milionie, którego ci, widać, żal, i o karesach tych kochanek, z których objęcia wyrwać ci się nie chce.

Na ten list umyślnie tak ułożony, aby pana Wiktora z zimnej jego krwi wyprowadził, odebrał Julian w pół godziny taką odpowiedź:

Ja chłopów i Żydów biję, ale nie pojedynkuję się z nimi. Przekonaj mię pan, że nie jesteś ani jednym, ani drugim, a stanę nie raz, nie dwa, ale póty stawać będę, póki jeden z nas nie legnie na placu. Do tego zaś czasu, nim się w oczach moich wylegitymujesz, ostrzegam pana, abyś mię unikał, bo ci za słowa twego listu zapłacę tak, jak zwykłem płacić każde grubiaństwo podobnego rodzaju indywiduom.

List ten pokazał Julianowi dostatecznie, z kim ma do czynienia, i przekonał go, że wszelki środek zwyczajny nieskutecznym będzie do wywołania w pole przeciwnika, który do wyrządzonej krzywdy ojcu łączył jeszcze taką pogardę dla syna, że się nawet obelżywymi słowy jego, których by pewnie od rodzonego brata nie zniósł, do gniewu i pomszczenia ich nie zapalał. Postanowił więc użyć ostatniego, który mu pozostał i do którego już od wczoraj potrzebne robił przygotowania. To dziwne i bolesne położenie zacnego młodzieńca rozwinęło w nim taką siłę woli, taką przytomność umysłu i takie panowanie nad każdym słowem i poruszeniem, że nikt w domu ani wczoraj wieczorem, ani dziś przy śniadaniu nie zmiarkował i nie prze czuł, co zamierza. Julian oszukał serce matki! Do obiadu przyszedł w zwyczajnej porze, droczył się z Antosią, że jej dzisiejsza dyspozycja nie udała się wcale, jak i zawsze się jej nie udaje, wiele razy matka pozwoli jej tak jak dziś zastąpić siebie w tej ważnej sprawie. Antosia gniewała się, świadczyła ojcem, który, owszem, kontent był z obiadu, ale Julian utrzymywał, że siostra jego ma daleko więcej usposobienia do rysunków jak do gospodarstwa. Wtedy dziewczyna czerwieniła się, on ją przepraszał, całował jej rękę, a po obiedzie korzystając z tego pretekstu, że się jeszcze gniewa, ściskał ją serdecznie, niby znowu' przepraszając, i z niewysłowionym pieścił ją przywiązaniem. Tym sposobem szukał powodów zbliżenia się do ojca i do matki, aby jeszcze utulić się na ich łonie, położyć głowę na ich piersiach i posłyszeć jeszcze bicie tych serc, gdzie wiedział, że tyle dla niego jest miłości, a wkrótce może miał być ból nieskończony. Po piątej poszedł do Jana, przyniósł Cesi ładną książeczkę do nabożeństwa, poprawił jej ćwiczenie francuskie, a że było bardzo dobrze zrobione, pochwalił ją, skaczącą z radości dziewczynę przycisnął do piersi i pierwszy raz ustami czoła jej dotknął. Gdy Jan nadszedł, rozmawiał z nim jeszcze spokojnie, bo dziewczynka ich nie odstępowała chwaląc się przed bratem i podarunkiem i pokazując mu sekstern, w którym tak mało było omyłek. Gdy się odwinęła, szepnął Janowi, że jeszcze nic nie postanowił, i dał znak, że przy niej o tym mówić nie należy. Zapalił więc sygaro, popatrzył na swywolę uradowanej dzisiejszym powodzeniem Cesi i unikając wzroku Jana, który, milcząc, śledził każde jego poruszenie i zdawał się każde słowo jego ważyć i rozbierać, zaczął mu opowiadać dzisiejszą swoją kłótnię z Antosią, a postrzegłszy, że się i Jan zaczerwienił, dodał, że podobno za ten mój wyskok nie tylko ją, ale i ciebie, mój Jasiu, powinienem przeprosić. Wtedy znowu korzystając z pozoru wziął go w objęcia i z całego serca uściskał. Czując jednak, że dalsza ta komedia byłaby nad jego siły, zaproponował przyjacielowi, czy nie pójdzie z nim do teatru, i dodał ciszej: -  „Wszak wiesz, że potrzebuję rozrywki i że miejsca sobie dobrać nie mogę”. - Gdy Jan z ochotą przystał, Julian położył rękę na głowie Cesi, zsunął ją nieznacznie do jej bródki, podniósł to rumiane i puszyste lice tak, że ku niemu z uśmiechem patrzyła, a spojrzawszy w te czarne i już po swojemu kochające oczy, tym wejrzeniem, którym zdawał się cały raj swój na ziemi żegnać, powiedział Dobranoc i poszedł. Gdy powrócił z teatru, ojciec jeszcze pisał, matka była już w łóżku, a Antosia już spała. Że to był jego zwyczaj, wiele razy skąd niezbyt późno wracał, że wchodził do rodziców, jeszcze więc raz ucałował ręce ojca, ode drzwi obejrzał się jeszcze na siedzącego przy biurku i przeżegnał go; gdy przyszedł do matki, nastawił jej czoło, potem uściskał jej ręce i nogi, zajrzał do pokoiku siostry i gdy wszystko to łamało hart jego duszy i wydobywało z piersi szlochanie, którym byłby zamiar swój zdradził, poszedł prędko do swojej stancyjki i na klucz się zamknął.

O godzinie szóstej rano już Julian, okutany w płaszcz, z małym zawiniątkiem pod pachą, był za rogatkami Jerozolimskimi. Tam o pół wiorsty od rogatek stała już bryczka parokonna; młody człowiek pośpieszył ku niej, wsiadł i pojechał oglądając się jeszcze na Warszawę i starając się przebić mgłę marcową, w której tonęły, jak widziadła, kopuły, wieże, drzewa i domy. Gdy koło dziesiątej przybył do Tarczyna, zapłacił furmanowi, podziękował mu, że mu dotrzymał słowa, i posiliwszy się  śniadaniem, wziął pocztę i pojechał dalej. W Szydłowcu odpoczął po takich wysileniach, po takim bolu, który ukrywać musiał, po nocy zupełnie bezsennej i na śmiertelnej walce, czy cofnąć się, czy iść dalej, spędzonej. Sen pokrzepił jego siły, orzeźwił umysł i umocnił go w jego postanowieniu. Po ósmej już ruszywszy dalej w drogę, minął Kielce, a od Chęcin udawszy się na prawo, za Małogoszczą zwrócił się ku Nidzie i po godzinie trzeciej z południa stanął w Oleszczynie, przed okazałym dworem, który był rezydencją ojca pana Wiktora.

Gdy spostrzegł stojącego na ganku wygalonowanego lokaja, zapytał go z bijącym sercem, czy jest w domu pan kasztelan Znoiński.

- Jest - odpowiedział sługa mierząc arystokratycznie okiem nowo przybyłego - ale jaśnie wielmożny pan siada zaraz do stołu.

- Nic nie szkodzi, nie zabawię długo - rzekł Julian, wyskoczył z bryczki, rzucił na nią płaszcz i poleciwszy pocztylionowi, żeby był gotów, nigdzie się nie oddalał, że za kwadrans lub najpóźniej za pół godziny pojadą dalej, wszedł do przedpokoju i kazał się zaanonsować. Lokaj spojrzał na jego postać imponującą, twarz bladą i oczy błyszczące jakby w gorączce, wniósł, że coś bardzo pilnego, i prędko poszedł. W parę minut wrócił, otworzył przed nim drzwi i rzekł:

- Jaśnie wielmożny pan prosi.

Wtedy Julian drgnął w całym ciele, jakby się własnej myśli swej przeraził; ale czując, że już nie pora cofnąć się, potarł ręką szerokie swe czoło, westchnął głęboko i wszedł do pokoju.

Łatwo sobie wyobrazić, jaki niepokój ogarnął dom państwa Sulejewskich, gdy się postrzegli, że Juliana nie ma. Chociaż służący nie uważał, kiedy panicz wyszedł, sądzili rodzice nie widząc go przy śniadaniu, że korzystał z przymrozku, który ścisnął ziemię, i ze słońca, które przebiwszy' mgłę spojrzało na świat wiośnianym obliczem, że zatem syn ich poszedł przejść się, jak to nieraz czynił, że wstąpi gdzie na kawę do cukierni, uda się do swego biura i nie przyjdzie aż na obiad. Czekała więc matka tej chwili dość spokojnie, przypomniawszy zwłaszcza, że wczoraj był weselszym niż poprzednio, że Jan, który o dziesiątej przyszedł na lekcją rysunków, upewniał ją, że wieczór spędzili w teatrze, a nade wszystko że nic nie wiedziała, co taił przed nią mąż, co syn i jego przyjaciel ukrywali w swym sercu.

Ale gdy przyszła pora obiadu, a Juliana nie było, ciężka jakaś ogarnęła ją trwoga. Nadszedł mąż już widocznie nieswój; pierwsze słowo, które wymówił, było: - „Czy jest Julian?”  - Na odpowiedź  żony: -  „Nie ma go”  - wymówioną takim głosem, jakim tylko matka odezwać się może, kiedy serce jej lęka się, a dusza klęskę jakąś przeczuwa, stary zbladł, zadrżał, ale pokonawszy się, jak mógł, rzekł:

- Gdzieżby on mógł być? Zaczekać trochę z obiadem, zapewne nadejdzie. I tak mam do przejrzenia pilną ekspedycją, którą muszę zaraz odesłać.

Tak wywinąwszy się od wzroku żony, którego wytrzymać nie mógł, poszedł do swego pokoju i zamknął się. Następująca okoliczność powiększyła jeszcze stan jego okropny. Dziś właśnie, gdy się udawał do biura, szedł za dwoma nieznajomymi sobie mężczyznami, którzy o przygodzie jego głośno rozmawiali. Dosłuchał się wprawdzie, że nie wiedzieli, co to za staruszek i przez kogo tak zelżonym został, ale zawsze rozmowa ta przekonała go, że wypadek tak publiczny nie może pójść w niepamięć, że niepodobna, aby w liczbie kilkudziesięciu osób, które były świadkami, nie znajdował się nikt, co by go znał, że zatem nie dziś, to jutro rzecz cała dojdzie do uszu syna i to nieszczęście, z którego myślą co dzień zasypia i co dzień się budzi, kiedykolwiek spadnie jak piorun na jego głowę. Postanowił więc uwolnić się ze służby, a tymczasem wziąwszy urlop, wyjechać natychmiast z synem dla wynalezienia ustronia, które by nabył i gdzie by się na dalsze lata z rodziną swą schronił. Nie dziw więc, że gdy z takimi myślami do domu wrócił i powiedziano mu, że Juliana nie ma, przeraził się i trwogi swej dobrze ukryć nie umiał.

Po obiedzie, od którego wszyscy wstali prawie nie jedząc, pani Sulejewska powiedziała tylko:

- Coś taicie przede mną, widzę to od dawna. Tak się nie godzi, mężu! Nie zasłużyłam na to! - i zalana łzami poszła do siebie, a stary, który nie śmiał perswadować i objawiwszy żonie całą prawdę dzielić się z nią tą śmiertelną trwogą, co go opanowała, nie chciał, zniósł wymówkę jej w milczeniu i pomyślawszy chwilę, wziął kapelusz i udał się na ulicę Freta.

- Panie Janie! - rzekł do zadziwionego obecnością jego malarza - Juliana nie ma. Bardzo rano gdzieś wyszedł i dotąd nie wraca. Czy nie wiesz, gdzie się znajduje?

Jan zadrżał, ale mocując się z sobą odpowiedział:

- Nie wiem, panie radco. Daję panu na to słowo.

- I pan się niczego nie domyślasz? - zapytał stary patrząc na młodego człowieka przenikliwym wzrokiem.

- Gdzie by mógł być, domyślić się nie mogę  - odpowiedział Jan spuszczając oczy. - Wiem, że był smutny, że go jakieś dziwne dręczyły przeczucia; mówił mi nieraz o tym, że się czegoś lęka, że humor pana radcy zmienił się zupełnie, że mu się zdaje, że pan radca jakąś ciężką tajemnicę ukrywasz przed żoną i dziećmi, ale czy te jego przeczucia są powodem tej nieobecności, która mnie do najwyższego stopnia zadziwia i trwoży, tego powiedzieć panu radcy nie mogę.

Rzeczywiście, nie mógł mu tego powiedzieć Jan i nie skłamał takiego używszy wyrażenia. Stary schylił czoło, westchnął głęboko i rzekł:

- Może Bóg da, że nadejdzie i że mu się nic złego nie stanie. Do widzenia, panie Janie! Przejdź się po waszych wspólnych znajomych, może gdzie zasłabł i nie kazał nam dać znać, żeby nie przestraszyć matki.

W tej chwili z przyległego pokoiku dał się słyszeć głośny płacz Cesi.

- Któż to tak płacze? - zapytał stary z tajemnym drżeniem.

- To Cesia, panie radco, musiała rozmowę naszą usłyszeć.

- Poczciwe dziecko! - rzekł stary. - Jak bo też my go wszyscy kochamy! - dodał rozrzewniony, odwrócił się i prędko wyszedł.

W parę minut potem Jan wyszedł także, pobiegł prosto do mieszkania pana Wiktora i dowiedział się, że tylko co wrócił z pogrzebu stryja i ubiera się na wielki obiad, który dla przyjaciół swych daje u Marego. Zaspokoiwszy się w tej głównej trwodze, pobiegł do kilku znajomych, u których czasem bywali, zapytywał nawiasowo, czy nie był dziś u nich Julian, i dowiedziawszy się naturalnie, że żaden go nie widział, poszedł jeszcze do Marego, przekonał się, że obiad rzeczywiście jest i że pan Wiktor na nim prezyduje w najlepszym humorze, udał się do państwa Sulejewskich i przebył z nimi wieczór, perswadując, jak mógł, i starając się, ile możności, umniejszać ich trwogi i nieszczęśliwe przeczucia odwracać.

Trudno jest wyrazić, w jakim stanie wszyscy przebyli tę pierwszą noc, w ciągu której sen ani na chwilę nie zamknął ich oczu i nie ukołysał  śmiertelnej trwogi. Następne dni i noce nie były lepsze. Żaden posiłek nie szedł im do ust, żadna robota nie brała się rąk drżących i osłabionych. Pan Sulejewski tyle tylko znalazł uspokojenia, że wypadek ten zdecydował go do podania prośby o uwolnienie ze służby i o emeryturę, że się wystarał i otrzymał tymczasowo trzechmiesięczny urlop; tyle tylko miał zajęcia, że objechał wszystkie rogatki dla dowiedzenia się, czy na której z nich Julian nie zapisany, że był w biurze policji, czy nie brał pasportu, i dowiadywał się, czy się nie zdarzył jaki wypadek w mieście, w którym syn jego mógłby być przypadkowym uczestnikiem lub nieszczęśliwą ofiarą; a Jan nie odchodził prawie ode drzwi pana Wiktora, śledził go nieustannie i starał się dowiedzieć to u niego w domu, to w mieszkaniu panny Flory, czy jest, czy nie wyjechał z miasta. Obecność i dobry humor młodego człowieka, którego nieraz spotykał z sygarem w ustach, śmiejącego się i drwiącego zapewne z przyjaciela, którego wiózł w swoim koczu, uspokajały niejako zacnego malarza, ale tym bardziej zachodził w głowę przez te kilka dni śmiertelnych i nieskończonych chcąc dojść, gdzie się Julian mógł podzieć i co się z nim zrobiło.

Nareszcie piątego dnia rano, gdy już miał wyjść i posadził przy lekcji Cesię zmizerowaną bezsennością i ciągłym płaczem, otrzymał od Juliana list następujący:

Stało się więc, kochany Janie, czegom pragnął, czegom się lękał. Popełniłem ten sam występek, za który zuchwałego przeciwnika mego ukarać muszę. Bóg widzi, żem chciał uniknąć tej ostateczności, na którą się serce moje oburza. Pisałem do niego wyzywając go raz drugi i przyłączam ci tu jego odpowiedź; przeczytaj i osądź, czy mi zostawało co innego, jak straszliwym odwetem wywołać go na plac, na którym go czekam jako mściciel krzywdy mego ojca, aby przybiegł, jeżeli mu rozpusta zostawiła cokolwiek uczucia, i pomścił się na mnie za zhańbienie swojego. Kiedym stanął przed tym starym człowiekiem, przygarbionym i wyniszczonym może także przez złe życie, ale w którego twarzy była powaga, a na głowie siwe zupełnie włosy, wzdrygnąłem się sam na tę myśl, która mię do niego zaprowadziła. Zamknąłem więc boleść moją w sercu, utaiłem rozpacz, która mię nie opuszcza, wyłożyłem mu całą sprawę, dałem mu poznać mego ojca, domagałem się, co mówię, błagałem go prawie, aby nie nauczywszy syna swego, co się należy wiekowi, cnocie i zasłudze bez względu na pochodzenie, nauczył go przynajmniej tej prostej reguły honoru, że gdy się komu zrobi krzywda, należy ją wynagrodzić. O, Janie, czy wiesz, co mi odpowiedział? Oto, że choć syn jego jest jedynakiem, choć go kocha nad życie, nie tylko nie broniłby mu, ale by mu nakazał stanąć, tak potępią jego postępek, gdybym miał prawo żądać od niego honorowego zadośćuczynienia. Ale w obecnym razie ubolewał tylko nad tym, co się stało, przyrzekł surowo zganić synowi, że się tak dalece zapomniał, i ofiarował mi wynagrodzenie, na którego wzmiankę krew zalała moje serce, podniosła się ręka i dotknęła twarzy jego przy świadkach, którzy osłupieli. Tak zrównałem go z moim ojcem i przeznaczenie moje spełniło się. Przyjeżdżaj, Janie, do Stasia Skrodzkiego, naszego dobrego kolegi, który będzie moim świadkiem i u którego na przeciwnika mego oczekuję. Do pana Wiktora napisałem już także i przyłączam ci tu kopią biletu, który musiał już odebrać. Teraz zapewne zapomni o swoich skrupułach i nie da się zatrzymać tym heroinom, które mu na ów nieszczęsny bal towarzyszyły. Czujesz to, mój biedny Janie, że to będzie walka śmiertelna, przyjeżdżaj więc. Jakkolwiek z niej wyjdę, zawsze potrzebować cię będę. Chciałbym, abyś chwilę naszego spotkania uprzedził, chciałbym ci oddać listy do moich rodziców, do Antosi i do mojej drogiej Cesi, którą nazywam już moją, bo taką jest w mojej myśli i w tym świętym postanowieniu, któreś już pewnie dawno odgadł, którego ona nie domyśla się, a które Bóg, który zna czystość mego serca i chęci, pewnie pobłogosławił. Niestety, spełni się ono nie tu, to tam, gdzie się znajdziemy wszyscy. Kończę, bo mi serce mięknie i dusza omdlewa na samą myśl tej boleści, jaką po sobie zostawię. Janie! Janie! co się tam dzieje? Jak przebyliście te dni, nie wiedząc, gdziem się podział i co się ze mną stało? A matka moja!... O! dlaczegoż urodziłem się! 

Bilet do pana Wiktora był następujący:

Popełniłeś pan podwójny występek zmusiwszy mię do haniebnej czynności, którą chcę w panu ukarać. Skrzywdziłeś pan mego ojca obelżywymi słowy i rozkazem wyjścia takim, jakim się z uczciwej kompanii wypędza ostatniego łajdaka. Sądzę, że policzek, który dałem ojcu pana, jest dostatecznym odwetem i szlachecki skrupuł pański przełamie. Jesteśmy sobie teraz równi. Czekam więc pana u Stanisława Skrodzkiego w Suchej Woli, gdzie plac i broń są gotowe.

Jan załamał ręce przeczytawszy to wszystko. Na chwilę stracił prawie przytomność umysłu, że nie wiedział, co zrobić, jak sobie począć, czy dać znać ojcu, czy utaić to nieszczęście do ostatecznego wypadku i co prędzej jechać. Ale rzuciwszy jeszcze raz okiem na bilet do pana Wiktora, zasunął drżącą ręką list Juliana pod papiery, chwycił za kapelusz i pobiegł. Gdy przyszedł zadyszany do mieszkania młodego człowieka, dowiedział się, że pan Wiktor odebrał naprzód sztafetę z domu, potem jakiś list, że ryczał z płaczu i rzucał się z gniewu jak wściekły i że po odebraniu tych listów doczekawszy się tylko koni z poczty, z jednym ze swych przyjaciół przed godziną może pojechał.

Nie miał więc i Jan co się namyślać. U pierwszego zegarmistrza zastawił złoty i kosztowny zegarek, jedyną puściznę, która mu została po rodzicach, a dostawszy pieniędzy i na drogę, i dla zostawienia w domu, pobiegł do ratusza i bez długich ceremonii dostawszy bilet na wyjazd, jako znany osobiście naczelnikowi sekcji, i zamówiwszy konie pocztowe za godzinę, pojechał do szpitala Świętego Rocha, gdzie operatorem był wspólny ich kolega z gimnazjum,. który przed rokiem dopiero wrócił z akademii i z powodzeniem zaczynał się oddawać chirurgii. Opowiedział mu stan rzeczy i otrzymał od chętnego i przerażonego takim zbiegiem okoliczności lekarza najuroczystsze słowo, że za pół godziny przybędzie do niego z instrumentami i zupełnie gotów do drogi. Wtedy Jan pojechał do domu, chcąc tam na czas nieobecności swej ulokować pannę Honoratę i przemyśliwając nad tym, jak zdurzyć i uspokoić Cesię. Ale gdy wszedł do mieszkania, Cesi nie było. Służąca powiedziała mu, że wkrótce po jego wyjściu panienka głośno zapłakała, potem tak jak była ubrana, nie wziąwszy ani salopki, ani kapeluszyka, wybiegła na ulicę, że ona wyskoczyła za nią także i widziała, jak poleciała pędem Długą ulicą, ale gonić jej nie mogła, bo zostawiła kuchnię otwartą i bała się, żeby kto czego nie ukradł.

Nowy ten kłopot miał następującą przyczynę. Gdy bryftreger wszedł i oddał list, Cesia postrzegła go. Serce jej widać przeczuło, że to musi być list od Juliana. Stanęła więc cicho we drzwiach i patrzyła na brata, który odwrócony od niej czytał. Gdy Jan skończył i załamał ręce, domyślała się, że to cios jakiś wielki równie dla niej, jak i dla tych wszystkich, którzy go tak kochali. Myśl ta tak ją odurzyła, że stanęła w osłupieniu i głosu znaleźć nie mogła. Ale skoro brat wybiegł, poskoczyła do jego stołu, drżącą ręką zaczęła przerzucać papiery i znalazła wreszcie ten list, z którego tyle tylko zrozumiała, że Julian jest w niebezpieczeństwie, że się coś okropnego stało i występuje do walki śmiertelnej. Wtedy to płacz głośny wydobył się z jej piersi, nagle domyśliła się ona wszystkiego; potrzeba ratowania go natchnęła ją tym przekonaniem, że nikt go nie wyratuje, tylko matka; jak więc stała, tak porwawszy ten list pobiegła prosto do pani Sulejewskiej, a stanąwszy przed nią zadyszana, jak trup blada i wyciągając ku przelęknionej fatalne pismo, z tym jękiem: „Pani, Julian jeszcze żyje, ale ratujcie go!”  - upadła szlochając przy jej nogach.

Łatwo sobie wyobrazić przerażenie tej znękanej już i tak kobiety na widok pięknego dziecka, które przestrach i widoczna rozpacz zupełnie zmieniły. Podniosła ją, posadziła, krzyknęła na Antosię ukazując jej płaczącą dziewczynkę i dodawszy, aby poszła poprosić ojca, sama list Juliana czytać zaczęła. Każde słowo przeszywało jej macierzyńską pierś siedmiu mieczami, a gdy mąż wszedł, rzuciła się w jego objęcie i tuląc głowę na jego piersiach wołała.

- O biedny ojcze! Czemuś ty to wszystko przede mną ukrywał?!

Gdy Jan zmartwiony nieobecnością Cesi posłał sługę po pannę Honoratę i tylko jej powrotu oczekiwał, aby pobiec szukać siostry, gdy nie znalazłszy listu Juliana wpadł na myśl, że musiała go przeczytać, że to był powód jej płaczu i że pewnie pobiegła do ojca i do matki i całą tajemnicę przed nimi zdradziła, otwarły się drzwi i wszedł pan Sulejewski z listem Juliana w ręku, a w kilka minut po nim weszła jego żona, Antosia i Cesia. Jan postrzegł wtedy, że jego domysł był prawdziwy, nie miał za złe siostrze, że tym krokiem nieobmyślanym, ale stanowczym wydobyła go z dręczącej wątpliwości., jak miał sobie postąpić. „Teraz wiedzą już  - pomyślał  - niech ich Bóg pociesza. Niepewność gorsza”.

- Panie Janie - rzekł stary - jedziesz?

- Za pół godziny, panie radco - odpowiedział młody człowiek patrząc z bolem na tę matkę, z której postawy i twarzy mógłby był genialny snycerz drugą Niobe wyrobić. - Czekam tylko na konie pocztowe i na lekarza, naszego wspólnego kolegę, którego zabieram z sobą.

- Dziękuję ci, żeś o tym pamiętał  - mówił pan Sulejewski ściskając rękę Jana. - Ale nie pojedziesz sam. Ja jadę z tobą.

- A ja? A ja? - krzyknęła matka takim głosem, że krew zastygła w żyłach młodego człowieka. - Czy o mnie zapominacie?

- Kobieto! - rzekł wtedy starzec z przenikającą powagą i mocą, które w tej stanowczej chwili jakby aureolą męczeństwa okrążyły jego głowę. - Ty idź do kościoła, tam padnij na twarz i módl się, aby się Bóg nad nami zlitował. Ta walka odbyć się musi. Wstrzymać jej nie zdołasz, a widok taki nie dla ciebie.

To postanowienie ojca Juliana, potrzeba udania się jeszcze na pocztę dla zmiany, jaka zaszła, i obstalowania zamiast bryczki z dwoma końmi trzech koni do powozu, cokolwiek spóźnione przybycie lekarza, wybranie się jakie takie starego, przeniesienie Cesi do domu państwa Sulejewskich, oddanie mieszkania Jana pod opiekę panny Honoraty przeciągnęły cokolwiek wyjazd. Wszakże w półtory godziny od tego momentu, gdy nieszczęśliwi ci rodzice dowiedzieli się o całym ogromie swojej niedoli, już podróżni nasi byli za rogatkami Warszawy.

Jeżeli którego z czytelników naszych ręka Boża dotknęła, jeśli z nieskończonym bolem patrzył na twarz bladą i milczącą dorosłego syna, w którym dochował się podpory i przyjaciela, jeżeli tulił do piersi swych tę głowę zimną i bez myśli, która niedawno schylała się przed nim z pokorą, i trzymał rękę na tym sercu, w którym przed kilku dniami wrzało życie, w którym było dla niego tyle czci i miłości, a które teraz raptem stanęło, o! ten wie dobrze, z jakimi myślami biedny ten ojciec okropną tę drogę przebywał.

Nazajutrz o godzinie ósmej rano grała zawzięcie trąbka pocztowa i huczał po zmrożonej ziemi powóz czterokonny, dojeżdżający szybko do Suchej Woli. Wkrótce wjechał on w bramę dziedzińca i dążył ku gankowi dworu, na którym stało dwóch młodych mężczyzn. Gdy postrzegli zbliżających się, jeden z nich wszedł do pokoju, a drugi kazał słudze swemu, aby jak najprędzej zaprzęgano. W powozie było trzech młodych ludzi. Jeden zaledwie spojrzał na gospodarza domu stojącego na ganku i został w koczu, a ten, co siedział z przodu, wyskoczył, lekko się. skłonił i zapytał:

- Czy pan jesteś pan Skrodzki?

- Tak się nazywam i jestem gospodarzem tego domu - odpowiedział młody obywatel oddawszy ukłon za ukłon.

- Zepewne pan wiesz, kto jesteśmy i po co przybywamy. To pan Wiktor Znoiński - dodał ukazując na sie dzącego w koczu - ja, jego przyjaciel i świadek, a to pan B., lekarz z Kielc.

- Pana Wiktora Znoińskiego i pana B. mam honor znać  - odpowiedział Skrodzki - a pana uwiadamiam, że jestem przyjacielem i świadkiem pana Sulejewskiego, który jest gotów.

- Pistolety i strzał wolny od pierwszej mety do drugiej w dystancji dziesięciu kroków.

- Zgoda - odpowiedział Skrodzki.

- Ostateczny przedział między walczącymi, do którego iść mogą, kroków ośm - rzekł przyjezdny.

- I na to zgoda - mówił Skrodzki.

- Gdyby oba strzały były mylne i potykający się zostali nietkniętymi, powrócą do pierwszej mety i powtórzą to samo -mówił gorliwy sekundant pana Wiktora.

- Na to się nie zgadzam - odpowiedział Skrodzki. - Kiedy przeciwnicy tak strzelają, jak ci panowie, i kiedy mają tak ważne powody do trafienia się wzajemnie, a chybią, to będzie widoczne zrządzenie Boże, przeciwko któremu przyjacielowi memu iść nie pozwolę.

- Nie nastawaj, Kaziu - odezwał się pan Wiktor - do tego nie przyjdzie.

- Czy plac obrany? - zapytał młody człowiek.

- Jest gotów w miejscu dobrym, gdzie nam nikt nie przeszkodzi - odpowiedział Skrodzki. - Może panowie pozwolą do pokoju, nim nam zaprzęgą konie.

- Dziękujemy panu - odpowiedział pan Wiktor - zaczekamy za wsią. Siadaj, Kaziu!

Pan Kazimierz skłonił się, wsiadł i pojechali. Gdy Skrodzki wszedł do pokoju, zastał Juliana trzymającego cztery listy w ręku i mającego łzy w oczach.

- Miękniesz, Julianie! - rzekł mu kolega. - To źle usposobi twoją rękę i oko.

- Wcale nie - odpowiedział Julian - ale spojrzawszy na te adresa, poczułem łzy w oczach i żal do społeczności, która pozwala i nakazuje targać tym sposobem najświętsze związki, a na zuchwalstwo i złe namiętności innego nie obmyśli hamulca. Ale nie ma teraz o tym co mówić. Jeżeli zginę, oddaj te listy Janowi, który tu zapewne wkrótce przybędzie. Stanisławie! - dodał biorąc jego rękę  - przebaczyszże mi, żem ci tyle narobił kłopotu, a może i na jaką naraził odpowiedzialność?

- Nie myśl o tym i bądź mężnym - odpowiedział Skrodzki. Julian uśmiechnął się, spojrzał jeszcze na adresa listów, które trzymał w ręku, potem oddawszy je gospodarzowi swemu, odział się w płaszcz, wziął pod pachę szkatułkę z pistoletami i czekał.

Zaszły konie, wsiedli i pojechali. Za wsią wyminęli kocz pana Wiktora, zwrócili się na lewo niewielką drożyną i udali się ku lasowi, który może o dobre ćwierć mili od tego miejsca rozciągał się na wzgórzach. Kocz pana Wiktora szedł za nimi. Pod lasem powozy zatrzymały się; młodzi ludzie wysiedli i szli pod górę drożyną w największym milczeniu. Uszedłszy tak z kilkaset kroków, przyszli do miejsca, w którym była ścieżka prowadząca ukośnie ze wzgórza ku dolince, którą widać było przez drzewa i zarośla. Dolinka ta była niewielka, ale sucha, na piaskowatym gruncie, okrążona zewsząd lasem, a w lecie cała za- . rosła macierzanką, dzikimi goździkami i innym kwieciem, które ją czyniło podobną do różnofarbnego kobierca. Była godzina dziewiąta, ranek cudny, choć przymrozek ściskał ziemię, wiosna dawała się czuć z daleka i zwiastując pręd kie swe przybycie wzywać do życia i radości, a cisza była tak zupełna, iż rzekłbyś, ze drzewa nie śmiały szumieć i zatamowawszy w sobie oddech, przypatrywały się temu dzikiemu dziełu śmierci i żałoby.

Sekudanci odmierzyli plac; na odleglejszej mecie każdy położył swój płaszcz, a na bliższej zatknęli w ziemię w odległości ośmiu kroków jeden od drugiego dwa pałasze, które pan Skrodzki przywiózł z sobą. Wtedy przeciwnicy, przypatrujący się sobie z daleka i którzy po raz pierwszy w życiu widzieli się z sobą, stanęli przy płaszczach. Po obejrzeniu pistoletów i nabiciu ich jawnym i dokładnym pan Kazimierz podał broń panu Wiktorowi, a Skrodzki Julianowi i oba odstąpiwszy kilka kroków stanęli w milczeniu. Wtedy doktor, który stał bliżej środka mety przy narzędziach swych i bandażach na odzieniu jego rozłożonych, zawołał głosem, w którym widać było głębokie wzruszenie.

- Panowie! Zanadto ciężką jest krzywda każdego z was, abym wam perswadował. Oświadczam wam tylko, że z jednaką usilnością obu was ratować będę i w duchu proszę Boga, abym mógł wam być potrzebnym. Idźcie!

Na to hasło ruszyli z miejsca oba młodzi ludzie, oba dorodni i śmieli, oba mający przed sobą tylko kilka kroków z tej drogi życia długiej i pięknej, którą chwila płochości i zły kierunek dany młodym siłom, rozumowi i dostatkom, tak nagle przeciąć miały. Już oba byli na połowie pierwszej mety, a jeszcze żaden nie odjął pistoletu od twarzy, którą zasłaniał. Wtedy oba obrócili się więcej bokiem do siebie, każdy postąpił jeszcze jeden krok, wyciągnęły się ich ręce, lufa spojrzała ku lufie i Julian strzelił pierwszy. Pan Wiktor pochwiał się, chciał postąpić jeszcze, ale w tejże chwili przypadł na kolana, oparł się lewą ręką o ziemię i mierząc do przeciwnika, który szedł dalej, pociągnął za cyngiel, wypalił i upadł twarzą do ziemi. Julian jęknął głucho, chwycił się ręką za piersi, ale stał jeszcze. W tejże chwili posłyszał za sobą krzyk przeraźliwy, poznał ten głos, który odbił się w jego słabnącym sercu. - Ojcze! - zawołał, chciał się obrócić, aby go jeszcze obaczyć, ale w oczach mu się zaćmiło, ból gwałtowny pokonał silną naturę i biedny Julian upadł bez zmysłów na ręce Skrodzkiego, który już był przy nim.

Nieszczęśliwy starzec przybył za późno. Ale gdyby nawet był ten strzał uprzedził, mógłże go odwrócić? Czuł on tę konieczność  żelazną, która od pewnego punktu, do którego człowiek dobrowolnie przychodzi, porywa go już w swe obręcze i druzgocze bez miłosierdzia. Patrzył więc tylko na syna, którego przyjaciele ułożyli na płaszczach, ale nie uronił  żadnej łzy, nie wymówił  żadnego słowa.

Oba lekarze porozumieli się prędko i zajęli się ratunkiem młodych ludzi, w których jeszcze było życie”, chociaż rany obu ciężkie i niebezpieczne. Kula Juliana uderzyła pana Wiktora w bok poniżej żeber, przeszła, widać, pomiędzy wnętrzności i tkwiła pod skórą z przeciwnej strony. Julian raniony był w piersi bliżej pachy, ale że kula szła ukośnie, ośliznęła się, widać, na żebrach i zatrzymała się pod obojczykiem. Opatrywanie tych ran, wydobycie obu kul, trzeźwienie co chwila mdlejących młodzieńców, przyrządzenie nosideł dla przeniesienia ich na wzgórze, dokąd sprowadzono powozy, trwało dosyć długo. We trzy godziny dopiero ranieni, ale żyjący jeszcze młodzi ludzie, ze wszystkimi, co ich otaczali i wisieli między nadzieją i rozpaczą, przybyli noga za nogą do dworu w Suchej Woli, gdzie ich w osobnych pokojach ulokowano.

Nie będziemy utrudzać czytelników szczegółami, które każdy dopełnić może w myśli. Dodamy tylko, że tego samego dnia przybył kasztelan, któremu o całym wypadku zaraz doniesiono. Starzy oba patrzyli na siebie dość zimno; ale gdy po przebyciu nocy niebezpiecznej i wątpliwej lekarze upewnili ich, że jeżeli co nadzwyczajnego nie zajdzie, ra nieni żyć powinni, zbliżyli się do siebie, podali sobie ręce i kasztelan rzekł:

- Obmyli krwią swoją wspólne nasze krzywdy, darujmyż je sobie nawzajem i dziękujmy Bogu, który się nad nami zlitował.

Trzeciego dnia Julian otworzył oczy przytomniej, a gdy ojciec się do niego zbliżył, zapytał cicho:

- Ojcze, gdzie mama?

Wtedy lekarz uradowany upoważnił pana Sulejewskiego, aby posłał po żonę, dodając, że nim przyjedzie, syn jego będzie mógł wytrzymać to wzruszenie bez niebezpieczeństwa. Poleciał więc Jan do Warszawy i we cztery dni potem stanęła przy łóżku Juliana matka, jakoś dziwnie zmieniona, że ją zaledwie mąż i syn poznać mogli. W ciągu tych kilku dni, które tam przebyła sama, ciemne jej i lśniące jeszcze włosy całkiem pobielały.

We trzy tygodnie przywieziono Juliana do Warszawy, a w parę miesięcy później, choć bledszy niż był pierwej, ale weselszy i bardziej rad życiu, przychodził znowu co drugi dzień na lekcje do Cesi, poprawiał jej ćwiczenia i wykładał o Aleksandrze Macedońskim.

Lekcje rysunków szły także swoim trybem przy niewyczerpanej rozmowie i śmiechu głośnym i serdecznym. Co niedziela i święto obiady jak przedtem nie ustawały. Słowem, wszystko w tym niewielkim kółku ludzi zacnych i kochających się odbywało się po dawnemu; tylko białe włosy na głowie matki świadczyły i przypominały, że przez życie ich przesunęła się okropna chwila, jak żelazo rozpalone po żywym ciele, która mogła była tę radość zamienić w płacz, a te gwarne rozmowy w milczenie i cichość grobu.

Pan Wiktor, daleko ciężej raniony, dłużej kurować się musiał i nieprędko do zupełnego zdrowia powrócić spodziewał się. Zagrożono mu nawet, że zostanie zgiętym, ciągle pochylonym i straci tę okazałą postać, jaką miał dawniej. Niewiele go to obchodziło. Pragnął on tylko żyć, aby tkliwymi staraniami nagrodzić ojcu tę hańbę, jaka go z jego winy spotkała. Dziwnym trafem pan Wiktor zreformował się zupełnie. Wyrzekł się swoich przyjaciół, swoich przyjaciółek, szczerze przeprosił ciotkę, ona mu przebaczyła; siedział najczęściej w domu, a wiele razy słyszał młodych, których jeszcze ówczasowy prąd unosił, mówiących z lekceważeniem o wieku i jego słabościach, karcił ich i swoją im opowiadał historię.

Tak się wszystko skończyło, ale mogło się wcale inaczej zakończyć. O kilka linii na prawo lub na lewo w kierunku kul, a jakie by były następstwa, to łatwo sobie wyobrazić. Dziś na tej dolince, na której odbył się pojedynek, stoi dziękczynny pomnik kosztem kasztelana Znoińskiego wzniesiony, który znają okoliczni mieszkańcy, który odwiedzają ojcowie i tłumaczą jego znaczenie swym synom i na którym w roku 1852 czytaliśmy między wielu innymi nazwiskami także nazwiska Cecylii Sulejewskiej i Antoniny Zarzyckiej. Gdyby modlitwa tej matki, której włosy za trzy dni pobielały, była mniej skuteczną, na owej dolince stałby dziś tylko krzyż drewniany, a imię biednej Cesi byłoby gdzie indziej, może na Powązkach, na białej tabliczce, co by nad jej mogiłą  świeciła.