Julian Szczepański

POLIHYMNIA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ODA DO MŁODOŚCI

DZIADY.

UPIOR.

Część Druga.

DZIADY.

PIERWIOSNEK (1).

ROMANTYCZNOŚĆ.

ŚWITEZIANKA (1)

ŻEGLARZ.

DUDARZ.

RYBKA.

TO LUBIĘ.

PANI TWARDOWSKA,

POWROT TATY.

LILIE.

KURHANEK (1) MARYLI.

Wybór Sonetów.

I. PRZYPOMNIENIE.

II. DO LAURY.

III.

IV.

V. WIDZENIE SIĘ W GAJU.

VI.

VII. RANEK I WIECZÓR.

VIII. Z PETRARKI.

IX. DO NIEMNA.

X. BŁOGOSŁAWIEŃSTWO Z PETRARKI.

XI. REZYGNACYA.

XII. DO ***

XIII.

XIV.

XV. DZIEŃ DOBRY.

XVI. DOBRANOC.

XVII. DOBRYWIECZÓR.

XVIII. DANAIDY.

SONETY KRYMSKIE.

I. STEPY AKERMAŃSKIE.

II. CISZA MORSKA,

III. ŻEGLUGA.

IV. BURZA.

V. WIDOK GÓR ZE STEPÓW KOZŁOWA.

VI. BAKCZYSERAJ.

VII. BAKCZYSERAJ W NOCY.

VIII. GRÓB POTOCKIEJ.

IX. MOGIŁY HAREMU.

X. AŁUSZTA W DZIEŃ.

XI. AŁUSZTA W NOCY.

XII. CZATYRDAH.

XIII. PIELGRZYM.

XIV. DROGA NAD PRZEPAŚCIĄ W CZUFUTKALE.

XV. RUINY ZAMKU W BAŁAKŁAWIE.

XVI. AJUDAH.

OBJAŚNIENIA DO SONETÓW KRYMSKICH.

POLIHYMNIA

czyli Piękności poezyi autorów tegoczesnych dla miłośników literatury polskiej. T. 4

Mickiewicz Adam

wydane przez Jana Juliana Szczepańskiego

ODA DO MŁODOŚCI

Bez serc, bez ducha to szkieletów ludy,

Młodości! podaj mi skrzydła !

Niech nad martwym wzlecę światem

W rajską dziedzinę ułudy,

Kędy zapał tworzy cudy,

Nowości potrząsa kwiatem,

I obleka nadzieję w złote malowidła,

Niechaj, kogo wiek pomroczy,

Chyląc ku ziemi, poradlone czoło,

Takie widzi świata koło,

Jakie tępemi zakreśla oczy.

Młodości! ty nad poziomy

Wylatuj, a okiem słońca

Ludzkości całe ogromy,

Przeniknij z końca do końca.

Patrz na dół — kędy wieczna mgła zaciemia

Obraz gnusności zalany odmętem,

To ziemia !

Patrz! jak nad jej wody trupie

Wzbił się jakiś płaz w skorupie !

Sam sobie sterem, żeglarzem, okrętem;

Goniąc za żywiołkami drobniejszego płazu,

To się wzbija, to w głąb wali,

Nie lgnie do niego fala, ani on do fali,

A w tem jak bańka prysnął o szmat głazu,

Nikt nie znał jego bytu, nie zna jego zguby,

To samoluby!

Młodości ! tobie nektar żywota

Natenczas słodki, gdy z innymi dzielę;

Serca niebiańskie poi wesele,

Kiedy je razem nić powiąże złota:

Razem młodzi przyjaciele !

W szczęściu jednego są wszystkich cele;

Jednością silni, rozumni szałem,

Razem młodzi przyjaciele !

I ten szczęśliwy, kto legł śród zawodu,

Jeżeli poległem ciałem,

Dał innym szczebel do sławy grodu!

Razem młodzi przyjaciele!

Choć droga stroma i śliska,

Gwałt i słabość bronią wchodu:

Gwałt niech się gwałtem odciska,

A ze słabością łamać uczmy się za młodu!

Dzieckiem w kolebce, kto łeb urwał Hydrze,

Młodzieńcem zdławi Centaury;

Ten piekłu ofiary wydrze,

Do nieba sięgnie po laury.

Tam sięgaj, gdzie wzrok nie sięga,

Łam, czego rozum nie złamie;

Młodości ! orła twych lotów potęga,

A jako piorun twe ramie !

Hej! ramie do ramienia! silnemi łańcuchy

Opaszmy ziemskie Kolisko !

Zestrzelmy myśli w jedno ognisko,

I w jedno ognisko duchy!

Dniej z posad bryło świata,

Nowemi cię popchniem tory;

A opleśniałej zbywszy się kory,

Zielone przypomnisz lata.

A jako w krajach zamętu i nocy

Skłóconych żywiołów waśnią,

W jedno: "Stań się" z bożej mocy

Świat rzeczy stanął na zrębie;

Szumią wichry, cieką głębie,

A gwiazdy błękit rozjaśnią:

Równie i w Krajach ludzkości noc głucha,

Żywioły chęci jeszcze są w wojnie;

Ale młodość ogniem płonie,

Wyjdzie z zamętu świat ducha,

Miłość go pocznie w swem łonie,

A przyjaźń w wieczne utwierdzi spójnie,

Wnet prysną nieczułe lody,

I przesądy światło ćmiące;

Witaj jutrzenko swobody,

Za tobą zbawienia słońce !

DZIADY.

Jestto nazwisko uroczystości obchodzonej dotąd między pospólstwem w wielu powiatach Litwy, Prus i Kurlandyi, na pamiątkę dziadów czyli w ogólności zmarłych przodków. Uroczystość ta, początkiem swoim zasięga czasów pogańskich i zwała się niegdyś ucztą kozła, na której przewodniczył kotlarz, huslar, guślarz, razem kapłan i poeta (gęślarz). W teraźniejszych czasach, ponieważ światłe duchowieństwo i właściciele usiłowali wykorzenić zwyczaj połączony Z zabobonnemi praktykami i zbytkiem częstokroć nagannym; pospólstwo więc święci Dziady tajemnie w kaplicach, lub pustych domach, niedaleko cmentarza. Zastawia się tam pospolicie uczta z rozmaitego jadła, trunków, owoców i wywołuje się dusze nieboszczyków. Godna uwagi, iż zwyczaj częstowania zmarłych, zdaje się być wspólny wszystkim ludom pogańskim, w dawnej Grecyi, za czasów Homera, w Skandynawii, na wschodzie i dotąd po wyspach nowego świata. Dziady nasze mają to szczególne, iż obrzędy pogańskie, pomieszane z wyobrażeniami religii chrześciańskiej; zwłaszcza, iż dzień zaduszny przypada około czasu jej uroczystości. Pospólstwo rozumię, iż potrawami, napojem i śpiewami przynosi ulgę duszom czyscowym. Cel tak poważny święta, miejsca samotne, czas nocny, obrzędy fantastyczne przemawiały silnie do mojej imagynacyi, słuchałem bajek, powieści i pieśni o nieboszczykach powracających z prośbami lub przestrogami; a we wszystkich zmyśleniach poczwarnych, można było dostrzedz pewne dążenie moralne i pewne nauki, gminnym sposobem zmystowie przedstawiane. Poema niniejsze przedstawi obrazy to podobnym duchu, śpiewy zaś obrzędowe, gusła i inkantacye, są po większej części wiernie a niekiedy dosłownie z gminnej poezyi wzięte.

* * *

UPIOR.

Serce ustało, pierś już lodowata,

Ścięły się usta i oczy zawarły;

Na świecie jeszcze, lecz już nie dla świata,

Cóż to za człowiek ? Umarły.

Patrz, duch nadziei życie mu nadaje,

Gwiazda pamięci promyków użycza

Umarły wraca na młodości kraje,

Szukać lubego oblicza.

Pierś znowu tchnęła, lecz pierś lodowata,

Usta i oczy stanęły otworem;

Na świecie znowu, ale nie dla świata,

Czemże ten człowiek ? Upiorem.

Ci, którzy bliżej cmentarza mieszkali,

Wiedzą, iż upiór ten co rok się budzi;

Na dzień zaduszny mogiłę odwali,

I dąży po między ludzi.

Aż gdy zadzwonią na niedzielę czwarta,

Wraca się nocą opadły na sile;

Z piersią skrwawioną jakby dziś rozdartą

Usypia znowu w mogile.

Pełno jest wieści o nocnym człowieku,

Żyją, co byli na jego pogrzebie;

Słychać, iż zginął w młodocianym wieku,

Podobno zabił sam siebie.

Teraz zapewne wieczne cierpi kary,

Bo smutnie jęczał i płomieniem buchał;

Niedawno jeden zakrystyan stary,

Obaczy! go i podsłuchał.

Mówi, iż upiór skoro wyszedł z ziemi,

Oczy na gwiazdę poranną wywrócił;

Załamał ręce i usty chłodnemi,

Takową skargę wyrzucił:

"Duchu przeklęty, poco śród parowu

Nieczułej ziemi ogień życia wzniecasz ?...

Blasku przeklęty, zagasłeś i znowu,

Poco mi znowu przyświecasz? "

"O sprawiedliwy, lecz straszny wyroku!

Ujrzeć ją znowu, poznać się, rozłączyć,

I com ucierpiał, to cierpieć co roku,

I jakem skończył, zakończyć. "

"Żebym cię znalazł, muszę między zgrają,

Błądzić z długiego wyszedłszy ukrycia;

Lecz nie dbam, jak mnie ladzie powitają,

Wszystkiegom doznał za życia. "

"Kiedyś patrzyła musiałem jak Zbrodzień,

Odwracać oczy; słyszałem twe słowa;

Słyszałem co dzień, i musiałem codzień,

Miłczeć, jak deska grobowa. "

"Śmieli się niegdyś przyjaciele młodzi,

Zwali tęsknotę dziwactwem, przesadą;

Starszy ramieniem ściska i odchodzi,

Lub mądrą nudzi mię radą"

"Śmieszków i radzców zarówno słuchałem,

Choć i sam może nielepszy od drugich;

Sambym się gorszył zbytecznym zapałem,

Lub siniał się z żalów zbyt długich. "

"Ktoś inny myślał, że obrażam ciebie,

Uwłaczam jego rodowitej dumie;

Przecież ulegał, sprzeczności, potrzebie,

Udawał, że nie rozumie. "

"Lecz i ja dumny, żem go równie zbadał,

Choć mię nie pyta, chociaż milczeć umiem;

Mówiłem gwałtem, a gdy odpowiadał,

Udałem, że nie rozumiem. "

"Ale, kto nie mógł darować mi grzechu,

Ledwie obelgę na ustach przytrzyma;

Niechętne lica gwałci do uśmiechu,

I litość Mamie oczyma. "

"Takiemu tylko, nigdym nie przebaczy?,

Wszakżem skargami nigdy ust nie zmazał,

Anim pogardy wymówić nie raczył,

Kiedym mu uśmiech okazał. "

"Tegoż dziś doznam, jeśli dziką postać.

Cudzemu światu ukażę z pod cieni;

Jedni mnie będą exorcyzmem chłostać,

Drudzy uciekną zdziwieni. "

"Ten damą śmieszy, ten litością znudzi,

Inny szyderskie oczy zechce skrzywić;

Do jednej idąc zacóż tyle ludzi,

Muszę obrażać, lub dziwić.?

"Cóżkolwiek będzie, dawnym pójdę torem,

Szydercom litość, śmiech litościwemu;

Tylko o luba, tylko ty z upiorem,

Powitaj się po dawnemu."

"Spojrzyj i przemów, daruj małą winę,

Że śmiem do ciebie raz jeszcze powrócić,

Mara przeszłości, na jednę godzinę

Obecne szczęście zakłócić."

"Wzrok twój nawykły do świata i słońca,

Może się trupiej nie ulęknie głowy;

I może raczysz cierpliwie do końca,

Grobowej dosłuchać mowy."

"I ścigać myśli po przeszłych obrazach,

Błądzące jako pasorzytne ziele;

Które śród gmachu starego po głazach,

Rozpierzchłe gałązki ściele."

Część Druga.

GUŚLARZ, STARZEC PIERWSZY Z CHÓRU, CHÓR WIEŚNIAKÓW I WIEŚNIACZEK

KAPLICA,WIECZÓR.

There are more Things in Heaven and Earth.
Than are dreamt of in our Phylosophy.
Shakespaer.

Są dziwy w niebie i na ziemi,
O których się ani śniło naszym filozofom.

CHÓR.

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,

Co to będzie, co to będzie?

GUŚLARZ.

Zamknijcie drzwi od kaplicy,

I stańcie do koła truny:

Żadnej lampy, żadnej świecy;

W oknach zawieście całuny

Niech xiężyca jasność blada,

Szczelinami ta nie wpada;

Tylko żwawo, tylko śmiało.

STARZEC.

Jak kazałeś, tak się stało.

CHÓR.

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,

Co to będzie, co to będzie ?

GUŚLARZ.

Czyscowe duszeczki !

W jakiejkolwiek świata stronie;

Czyli która w smole płonie,

Czyli marznie na dnie rzeczki,

Czyli dla dotkliwszej kary,

W surowem wszczepiona drewnie,

Gdy ją w piecu gryzą żary,

I piszczy i płacze rzewnie;

Każda spieszcie do gromady!

Gromada niech się tu zbierze!

Oto obchodzimy Dziady !

Zstępujcie w święty przybytek;

Jest jałmużna, są pacierze,

I jedzenie i napitek.

CHÓR.

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,

Co to będzie, co to będzie?

GUŚLARZ.

Podajcie mi garść kądzieli,

Zapalam ją; wy z pośpiechem,

Skoro płomyk w górę strzeli,

Pędźcie go lekkim oddechem.

O tak, o tak, dalej, dalej,

Niech się na powietrzu spali

CHÓR.

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,

Co to będzie, co to będzie?

GUŚLARZ.

Naprzód wy z lekkiemi duchy,

Coście śród tego padołu,

Ciemnoty i zawieruchy,

Nędzy, płaczu i mozołu,

Zabłysnęli i spłonęli.

Kto z was wietrznym błądzi szlakiem,

W niebieskie nie wzleciał bramy;

Tego lekkim, jasnym znakiem,

Przyzywamy, zaklinamy.

CHÓR.

Mówcie, 'komu czego braknie,

Kto z was pragnie, kto z was łaknie.

GUŚLARZ.

Patrzcie, ach patrzcie do góry,

Cóż tam pod sklepieniem świeci?

Oto złocistemi pióry,

Trzepioce się dwoje dzieci.

Jak listek z listkiem w powiewie,

Kręcą się pod cerkwi wierzchołkiem; "

Jak gołąbek z gołąbkiem na drzewie,

Tak aniołek igra z aniołkiem.

GUŚLARZ I STARZEC.

Jak listek z listkiem w powiewie,

Kręcą się pod cerkwi wierzchołkiem;

Jak gołąbek z gołąbkiem na drzewie,

Tak aniołek igra z aniołkiem.

ANIOŁEK.

(do jednej z wieśniaczek. )

Do mamy lecim, do mamy,

Cóżto mamo, nie znasz Józia?

Ja to Józio, ja ten samy,

A to siostra moja Rózia.

My teraz w raju latamy,

Tam nam lepiej, niż u mamy.

Patrz, jakie główki w promieniu,

Ubior z jutrzenki światełka;

A na obojem ramieniu,

Jak a motylków skrzydełka.

W raju wszystkiego dostatek,

Co dzień, to inna zabawka;

Gdzie stąpim, wypływa trawka,

Gdzie dotkniem, rozkwita kwiatek.

Lecz choć wszystkiego dostatek,

Dręczy nas nuda i trwoga;

Ach, mamo, dla twoich dziatek,

Zamknięta do nieba droga !

CHÓR.

Lecz choć wszystkiego dostatek,.

Dręczy ich nuda i trwoga.

Ach mamo, dla twoich dziatek

Zamknięta do nieba droga

GUŚLARZ.

Czego potrzebujesz duszeczko,

Żeby się dostać do nieba?

Czy prosisz o chwałę Boga?

Czyli o przysmaczek słodki?

Są tu pączki, ciasta, mleczko,

I owoce, i jagódki.

Czego potrzebujesz duszeczko,

Żeby się dostać do nieba?

ANIOŁEK.

Nic nam, nic nam nie potrzeba;

Zbytkiem słodyczy na ziemi

Jesteśmy nieszczęśliwemi.

Ach, ja w mojem życiu całem,

Nic gorzkiego nie doznałem !

Pieszczoty, łakotki, swawole,

A co zrobię, wszystko caca;

Śpiewać, skakać, wybiedz w pole,

Urwać kwiatki dla Rozalki;

Oto była moja praca,

A jej praca stroić lalki.

Przylatujemy na Dziady,

Nie dla modłów i biesiady,

Nie potrzebna msza ofiarna;

Nie o pączki, laleczka, chrósty,

Prosim o pieprzu dwa ziarna;

A ta usługa tak marna,

Stanie za wszystkie odpusty.

Bo słuchajcie i zważcie u siebie

Że według bożego roskazu;

Kto nie doznał goryczy ni razu,

Ten nie dozna słodyczy w niebie,

CHÓR.

Bo słuchajmy i zważmy u siebie,

Że według bożego roskazu;

Kto nie doznał goryczy ni razu,

Ten nie dozna słodyczy w niebie,

GUŚLARZ.

Aniołku! Duszeczko!

Czego chciałeś, macie obie.

To ziarneczko, to ziarneczko,

Teraz z Bogiem idźcie sobie.

A kto prośby nie posłucha,

W imie Ojca, Syna, Ducha;

Widzicie pański krzyż?...

Nie chcecie jadła, napoju,

Zostawcież nas w pokoju.

A kysz, a kysz!

CHÓR.

A kto prośby nie posłucha,

W imię Ojca, Syna, Ducha;

Widzicie pański krzyż ?...

Nie chcecie jadła, napoju,

Zostawcież nas w pokoju;

A kysz, a kysz. (widmo znika.)

GUŚLARZ.

Już straszna północ przybywa,

Zamykajcie drzwi na kłódki;

Weźcie smolny pęk łuczywa,

Stawcie w środku kocioł wódki.

A gdy laską skinę zdala,

Niechaj się wódka zapala.

Tylko żwawo, tylko śmiało.

STARZEC.

Jożem gotów.

GUŚLARZ.

Daję hasło

STARZEC.

Buchnęło, zawrzało i zgasło.

CHÓR.

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie

Co to będzie, co to będzie ?

GUŚLARZ.

Dalej wy z najcięższym duchem,

Coście do tego padołu,

Przykuci zbrodni łańcuchem,

Z ciałem i z duszą pospołu.

Choć zgon lepiankę roskruszy,

Choć was anioł śmierci woła;

Żywot z cielesnej katuszy,

Dotąd wydrzeć się nie zdoła.

Jeżeli karę tak srogą,

Ladzie nieco zwolnić mogą,.

I zbawić piekielnej jamy,

Której jesteście tak blisko;

Was wzywamy, zaklinamy,

Przez żywioł wasz, przez ognisko!

CHÓR.

Mówcie, koniu czego braknie,

Kto z was pragnie, kto z was łaknie ?

GŁOS.(za oknem.)

Hej kruki, sowy, orlice!

O wy przeklęte żarłoki!

Puśćcie mnie tu pod kaplice,

Puśćcie mnie choć na dwa troki.

GUŚLARZ.

Wszelki dach ! jakaż potwora !

Widzicie w oknie upiera !

kość na pola wybladły;

Patrzcie I patrzcie jakie lice!

W gębie dym i błyskawice,

Oczy nad głowę wysiadły,

Świecą jak węgle w popiele.

Włos rozczochrany na czele;

A jak suchy snop cierniowy,

Płonąc miotłę ognia ciska;

Tak od potępieńca głowy,

Z trzaskiem sypią się iskrzyska.

GUŚLARZ I STARZEC.

A jak suchy snop cierniowy,

Plonąc miotłę ognia ciska;

Tak od potępieńca głowy,

Z trzaskiem sypią się iskrzyska.

WIDMO. ( z za okna )

Dzieci! nie znacie mię dzieci?

Przypatrzcie się tylko zbliska,

Przypomnijcie tylko sobie !

Ja nieboszczyk pan wasz dzieci !

Wszak to moja była wioska.

Dziś ledwo rok mija trzeci,

Jak mnie złożyliście w grobie.

Ach, zbyt ciężka ręka boska!

Jestem w złego ducha mocy,

Okropne cierpię męczarnie;

Kędy noc ziemię ogarnie,

Tam idę szukając nocy;

A uciekając od słońca,

Tak pędzę żywot tułaczy,

A nie znajdę błędom końca.

Wiecznych głodów jestem pastwą;

A któż mię nakarmić raczy?

Szarpie mię żarłoczne ptastwo;

A któż będzie mój obrońca ?

Niemasz, niemasz mękom końca.

CHÓR.

Szarpie go żarłoczne ptactwo,

A któż mu będzie obrońca?

Niemasz, niemasz mękom końca!

GUŚLARZ.

A czegóż potrzeba dla duszy,

Aby uniknąć katuszy?...

Czy prosisz o chwałę nieba?

Czy o poświęcone gody ?

Jest dostatkiem mleka, chleba,

Są owoce i jagody.

Mów, czego trzeba dla duszy,

Aby się dostać do nieba ?

WIDMO.

Do nieba?... bluźnisz daremnie...

O nie ! ja nie chcę do nieba;

Ja tylko chcę żeby ze mnie;

Prędzej się dusza wywłekła.

Stokroć wolę pójść do piekła,

Wszystkie męki zniosę snadnie;

Wolę jęczyć w piekle na dnie,

Niż z duchami nieczystemi

Błąkać się wiecznie po ziemi:

Widzieć dawnych uciech ślady,

Pamiątki dawnej szkarady;

Od wschodu aż do zachodu,

Od zachodu aż do wschodu,

Umierać z pragnienia z głodu,

I karmić drapieżne ptaki.

Lecz niestety ! wyrok taki:Że dopóty w ciele muszę,

Potępioną włóczyć duszę:

Nim kto z was poddani moi

Pożywi mnie i napoi.

Ach jak mnie pragnienie pali !

Gdyby mała wody miarka 1

Ach, gdybyście mnie podali

Cboćby dwa pszenicy ziarka!

CHÓR.

Ach, jak go pragnienie pali!

Gdyby mała wody miarka !

Ach, gdybyśmy mu podali,

Choćby dwa pszenicy ziarka !

CHÓR ptaków nocnych.

Darmo żebrze, darmo płacze:

My tu czarnym korowodem,

Sowy, kruki i puchacze,

Niegdyś panku sługi twoje,

Któreś ty pomorzył głodem;

Zjemy pokarmy, wypijem napoje.

Hej sowy, puchacze, kruki,

Szponami, krzywemi dzioby;

Szarpajmy jadło na sztuki!

Chociażbyś trzymał już w gębie

I tam ja szponę zagłębię;

Dostanę aż do wątroby.

Nie znałeś litości panie !

Hej sowy, puhacze, kruki,

I my nie znajmi litości:

Szarpajmy jadło na sztuki,

A kiedy jadła nie stanie, .

Szarpajmy ciało na sztuki;

Niechaj nagie świecą kości.

KRUK.

Nie lubisz umierać z głodu!

A pomnisz jak raz w jesieni

Wszedłem do twego ogrodu?

Gruszka dojrzewa, jabłko się czerwieni;

Trzy dni nie nie miałem w ustach,

Otrząsnąłem jabłek kilka.

Lecz ogrodnik skryty w chrustach

Zaraz narobił hałasu,

I poszczuł psami jak wilka.

Nie przeskoczyłem tarasu,

Dopędziła mię obława;

Przed panem toczy się sprawa,

O co? o owoce z lasu!

Które na wspólną wygodę,

Bóg dał jak ogień i wodę.

Ale pan gniewny zawoła:

"Potrzeba dać przykład grozy".

Zbiegł się lud z całego sioła.

Przywiązano mię do sochy,

Zbito dziesięć pęków łozy.

Każda kość, jak z kłosa żyto

Jak od suchych strąków grochy,

Od skóry mojej odbito!

Nie znałeś litości panie!

CHÓR PTAKÓW.

Hej sowy, puchacze, kruki,

I my nie znajmy litości !

Szarpajmy jadło na sztuki

A kiedy jadła nie stanie,

Szarpajmy ciało na sztuki,

Niechaj nagie świecą kości!

SOWA.

Nie lubisz umierać z głodu !

Pomnisz, jak w kucyą samą,

Pośród najtęższego chłodu,

Stałam z dziecięciem pod brama.

Panie! wołałam ze łzami,

"Zlituj się nad sierotami!"

Mąż mój już na tamtym świecie,

Córkę zabrałeś do dwora;

Matka w chacie leży chora,

Przy piersiach maleńkie dziecie,

Panie, daj nam zapomogę,

Bo dalej wyżyć nie moge !

Ale ty panie bez duszy !

Hulając w pianej ochocie,

Przewalając się po złocie,

Hajdukowi rzekłeś ścicha:

"Kto tam gościom trąbi w uszy?

Wypędź żebraczkę do licha!"

Posłuchał hajduk niecnota,

Za włosy wywlekł za wrota!

Wepchnął mie. z dzieckiem do śniegu !

Zbita i przeziębła srodze

Nie mogłam znaleść noclegu;

Zmarzłam z dziecięciem na drodze.

Nie znałeś litości panie !

CHÓR PTAKÓW.

Hej sowy, puhacze, kruki,

I my nie znajmy litości!

Szarpajmy jadło na sztuki,

A kiedy jadła nie stanie,

Szarpajmy ciało na sztuki,

Niechaj nagie świecą kości.

WIDMO.

Nie ma, nie ma dla mnie rady!

Darmo podajesz talerze,

Co dasz, to ptastwo zabierze.

Nie dla mnie, nie dla mnie Dziady !

Tak, muszę dręczyć się wiek wiekiem.

Sprawiedliwe zrządzenia boże [

Bo kto nie był ni razu człowiekiem,

Temu człowiek nic nie pomoże.

CHÓR.

Tak, musisz dręczyć się wiek wiekiem

Sprawiedliwe zrządzenia boże !

Bo kto nie był ni razu człowiekiem,

Temu człowiek nic nie pomoże,

GUŚLARZ.

Gdy nic tobie nie pomoże.

Idźże sobie precz niebożę !

A kto prośby nie posłucha,

W imie Ojca, Syna, Ducha.

Czy widzisz pański krzyż?...

Nie bierzesz jadła, nopoju?

Zostawże nas w pokoju!

A kysz, a kysz !

CHÓR.

A kto prośby nie posłucha,

W imię Ojca, Syna, Ducha.

Czy widzisz pański krzyż?...

Nie bierzesz jadła, napoju,

Zostawże nas w pokoju,

A kysz, a kysz ! (widmo znika.)

GUŚLARZ.

Podajcie mi przyjaciele,

Ten wianek na koniec laski,

Zapalam święcone ziele;

W górę dymy, w górę blaski!

CHÓR.

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,

Co to będzie, co to będzie?...

GUŚLARZ.

Teraz wy pośrednie duchy,

Coście u tego padołu,

Ciemnoty i zawieruchy,

Żyłyście z ludźmi pospołu;

Lecz od ludzkiej wolne skazy,

Żyłyście nie nam, nie światu,

Jako te cząbry i ślazy,

Ni z nich owocu, ni kwiatu.

Ani się ukarani zwierze,

Ani się człowiek ubierze.

Lecz w wonne, skręcone wianki,

Na ścianie wiszą wysoko;

Tak wysoko o ziemianki,

Była wasza pierś i oko!

Która dotąd czystem skrzydłem

Niebieskiej nie przeszła bramy;

Was, tem światłem i kadzidłem

Zapraszamy, zaklinamy!

CHÓR.

Mówcie, komu czego braknie,

Kto z was pragnie, kto z was łaknie ?

GUŚLARZ.

A toż, czy obraz Bogarodzicy?

Czyli anielska postać?

Jak lekkim rzutem obręczą,

Po obłokach zbiega tęcza,

By z jeziora wody dostać;

Tak ona świeci w kaplicy,

Do nóg biała spływa szata,

Włos z wietrzykami swawoli,

Po jagodach uśmiech lata,

Ale w oczach łza niedoli.

GUŚLARZ I STARZEC.

Do nóg biała spływa szata,

Włos z wietrzykami swawoli;

Po jagodach uśmiech lata,

Ale w oczach łza niedoli.

DUO.

GUŚLARZ I DZIEWCZYNA.

GUŚLARZ,

Na głowie ma kraśny wianek,

W ręka zielony badylek;

A przed nią bieży baranek,

A nad nią leci motylek.

Na baranka bez ustanku,

Woła: "baś, baś, mój baranka. "

Baranek zawsze zdaleka;

Motylka rózeczką goni,

I już, już trzyma go w dłoni;

Motylek zawsze ucieka.

DZIEWCZYNA.

Na głowie mam kraśny wianek,

W ręku zielony badylek;

Przedemną bieży baranek,

Nademną leci motylek.

Na baranka bez ustanku,

Wołam: "baś, baś, mój baranku. "

Baranek zawsze zdaleka;

Motylka różeczką gonię,

I już, już, chwytam go w dłonie;

Motylek zawsze ucieka

DZIEWCZYNA.

Arya.

Tu niegdyś w wiosny poranki,

Najpiękniejsza z tego sioła;

Zosia pasając baranki,

Skacze i śpiewa, wesoła;

La, la, la, la.

Oleś za gołąbków parę,

Chciał raz pocałować w usta;

Lecz i prośbę i ofiarę,

Wyśmiała dziewczyna pusta

La, la, la, la.

Józio dał wstążkę pasterce,

Antoś oddał swoje serce;

Lecz i z Józia i z Antosia,

Sinieje się pierzchliwa Zosia.

La, la, la, la.

Recytatiwo.

Tak jest, Zosią ja byłam, dziewczyna z tej wioski,

linie moje u was głośne;

Ze chociaż piękna, nie chciałam zamęścia,

I dziewiętnastą przeigrawszy wiosnę.

Umarłam nie znając troski;

Ani prawdziwego szczęścia.

Żyłam na świecie, lecz ach ! nie dla świata;

Myśl moja nazbyt skrzydlata,

Nigdy na ziemskiej nie spoczęła błoni.

Za lekkim zefirkiem goni,

Za muszką, za kraśnym wiankiem,

Za motylkiem, za barankiem;

Ale nigdy za kochankiem.

Pieśni i fletów słuchałam rada,

Często kiedy sama pasę;

Do tych pasterzy goniłam stada,

Którzy mą wielbili krasę.

Lecz żadnego nie kochałam.

Za to po śmierci nie wiem, co się ze mną dzieje;

Nieznajomym ogniem pałam;

Choć sobie igram do woli,

Latam, gdzie wietrzyk zawieje,

Nic mię nie smuci, nic mię nie boli,

Jakie chcę wyrabiam cuda.

Przędę sobie z tęczy rąbki,

Z przezroczystych łez poranku,

Tworzę motylki, gołąbki.

Przecież nie wiem skąd ta nuda

Wyglądam kogoś za każdym szelestem,

Ach, i zawsze sama jestem!

Przykro mi, że bez ustanku,

Wiatr mną jak piórkiem pomiata,

Nie wiem, czy jestem z tego, czy z tamtego świata.

Gdzie się przybliżam, zaraz wiatr oddali,

Pędzi w górę, w dół, z ukosa;

Tak pośród pierzchliwej fali,

Wieczną przelatując drogę,

Ani wzbić się pod niebiosa,

Ani ziemi dotknąć nie mogę.

CHÓR.

Tak pośród pierzchliwej fali

Przez wieczne lecąc bezdroże;

Ani wzbić się pod niebiosa,

Ani dotknąć ziemi nie może.

GUŚLARZ.

Czego potrzebujesz duszeczko,

Żeby się dostać do nieba?

Czy prosisz o chwałę Boga,

Czy o przysmaczek słodki?

Sa tu pączki, ciasta, mleczko,

I owoce i jagódki.

Czego potrzebujesz duszeczko,

Żeby się dostać do nieba?

DZIEWCZYNA.

Nic mnie, nic mnie nie potrzeba !

Niechaj podbiega młodzieńce,

Niech mię pochwycą za ręce,

Niechaj przyciągną do ziemi,

Niech poigram chwilkę z niemi.

Bo słuchajcie i zważcie u siebie,

Że według bożego roskazu;

Kto nie dotknął ziemi ni razu,

Ten nigdy nie może być w niebie.

CHÓR.

Bo słuchajmy i zważmy u siebie,

Że według bożego roskazu;

Kto nie dotknął ziemi ni razu

Ten nigdy nie może być w niebie.

GUŚLARZ do kilku wieśniaków.

Darmo bieżycie; to są marne cienie,

Darmo rączki ściąga biedna;

Wraz ją spędzi wiatru tchnienie;

Lecz nie płacz piękna dziewico !

Oto przed moją źrenicą

Odkryto przyszłe wyroki:

Jeszcze musisz sama jedna,

Latać z wiatrem przez dwa roki;

A potem staniesz za niebieskim progiem,

Dziś modlitwa nic nie zjedna,

Lećże sobie z Panem Bogiem.

A kto prośby nie posłucha,

W imię Ojca, Syna, Ducha!

Czy widzisz pański krzyż ? "

Nie chciałaś jadła, napoju,

Zostawże nas w pokoju,

A kysz, a kysz!

CHÓR.

A kto prośby nie posłucha,

W imię Ojca, Syna, Ducha,

Czy widzisz pański krzyż?..

Nie chciałaś jadła, napoju,

Zostawże nas w pokoju,

A kysz, a kysz ! (dziewica znika)

GUŚLARZ.

Teraz wszystkie dusze razem,

Wszystkie i każdą z osobna,

Ostatnim wołam roskazem !

Dla was ta biesiada drobna;

Garście maku, soczewicy,

Rzucam w każdy róg kaplicy.

CHÓR.

Bierzcie, czego której braknie,

Która pragnie, która łaknie.

GUŚLARZ.

Czas odemknąć drzwi kaplicy,

Zapalcie lampy i świecy!

Przeszła północ, kogut pieje

Skończona straszna ofiara;

Czas przypomnieć ojców dzieje,

Stójcie...

CHÓR

Cóż to?

GUŚLARZ.

Jeszcze mara!

CHÓR.

Ciemno wsiędzie, głucho wszędzie,

Co to będzie, co to będzie?..

GUŚLARZ (do jednaj z wieśniaczek).

Pasterko, ot tam w żałobie...

Wstań, bo czy mi się wydaje,

Czy ty usiadłaś na grobie ?...

Dziatki! patrzajcie dla Boga!

Wszak to zapada podłoga,

I blade widmo powstaje;

Zwraca stopy ku pasterce

I stanęło taż przy boku;

Zwraca lice ku pasterce

Białe lice i obsłony,

Jako śnieg po nowym roku.

Wzrok dziki i zasępiony,

Utopił całkiem w jej oku.

Patrzcie, ach patrzcie na serce!...

Jaka to pąsowa pręga,

Tak, jakby pąsowa wsięga,

Albo jak sznurkiem korale;

Od piersi aż do nóg sięga.

Co to jest, nie zgadnę wcale !

Pokazał ręką na serce,

Lecz nic nie mówi pasterce.

CHÓR.

Co to jest, nie zgadniem w cale,

Pokazał ręka na serce,

Lecę nic nie mówi pasterce.

GUŚLARZ.

Czego potrzebujesz duchu młody?

Czy prosisz o chwałę nieba?

Czyli o święcone gody?

Jest dostatkiem mleka, chleba,

Są owoce i jagody.

Czego potrzebujesz duchu młody,

Żeby się dostać do nieba? (widmo milczy.)

CHÓR.

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,

Co to będzie, co to bedzie?..

GUŚLARZ.

Odpowiadaj maro blada!

Cóż to, nic nie odpowiada?..

CHÓR.

Cóż to, nic nie odpowiada?..

GUŚLARZ.

Gdy gardzisz mszą i pierogiem,

Idźże sobie z Panem Bogiem.

A Kto prośby nie posłucha,

W imie Ojca, Syna, Ducha!

Czy widzisz pański krzyż?

Nie chciałeś jadła, napoju,

Zostawże nas w pokoju.

A kysz, a kysz! (widmo stoi.)

CHÓR.

A kto prośby nie posłucha,

W imie Ojca, Syna, Ducha!..

Czy widzisz pański krzyż?

Nie chciałeś jadła, napoju,

Zostawże nas w pokoju.

A kysz, a kysz !

GUŚLARZ.

Przebóg! cóż to za szkarada!

Nie odchodzi i nie gada!

CHÓR.

Nie odchodzi i nie gadał

GUŚLARZ.

Duszo przeklęta, czy błoga,

Opuszczaj święte obrzędy!

Oto roztwarta podłoga,

Kędy wszedłeś, wychodź tędy,.

Bo cię przeklnę w imię Boga. (po pauzie.)

Precz stąd na lasy, na rzeki,

I zgiń, przepadaj na wieki! {widmo stoi)

Przebóg! cóż to za szkarada?

I milczy i nie przepada!

CHÓR

I milczy i nie przepada!

GUŚLARZ.

Darmo proszę, darmo gromię,

On się przeklęstwa nie boi;

Dajcie Kropidło z ołtarza...

Nie pomaga i kropidło!

Bo utrapione straszydło

Jak stanęło, tak i stoi.

Niemo, głucho, nieruchomie,

Jak kamień pośród cmentarza.

CHÓR.

Bo utrapione straszydło,

Jak stanęło, tak i stoi

Niemo, głucho, nieruchomie

Jak kamień pośród cmentarza,

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,

Co to będzie, co to będzie?

GUŚLARZ.

To jest nad rozum człowieczy}

Pasterko ! znasz tę osobę?

W tem są jakieś straszne rzeczy,

Pókim ty nosisz żałobę?

Wszak mąż i rodzina zdrowa?.

Cóż to! nie mówisz i słowa?

Spojrzyi, odezwij się przecie,

Czyś ty martwa, moje dziecie?

Czegóż uśmiechasz się? czego?

Co w nim widzisz wesołego ?

CHÓR.

Czegóż uśmiechasz się? czego?

Co w nim widzisz wesołego?

GUŚLARZ. 

Daj mnie stałe i gromnicę

Zapalę, jeszcze poświęcę.

Próżno palę, próżno święcę,

Nie znika przeklęta dusza.

Weźcie pasterkę pod ręce,

Wyprowadźcie za kaplicę.

Czegóż oglądasz się ? czego ?

Co w nim widzisz, powabnego?

CHÓR.

Czegóż oglądasz się ? czego ?

Co w nim widzisz powabnego?

GUŚLARZ.

Przebóg! widmo kroku rusza!

Gdzie my z nią, on za nią wszędzie...

Co to będzie, co to będzie?

CHÓR.

Gdzie my z nią, on za nią wszędzie,

Co to będzie, co to będzie?

DZIADY.

Część Czwarta.

MIESZKANIE XIĘDZA — STÓŁ NAKRYTY, TYL-

KO CO PO WIECZERZY — XIĄDZ — PUSTEL-

NIK — DZIECI — DWIE ŚWIECE NA STOLE —

LAMPA PRZED OBRAZEM NAYŚWIĘTSZEJ PANNY

MARYI — NA ŚCIANIE ZEGAR BIJĄCY.

Ich hob alle mürbe Leichenschleyer auf, die in Särgen lagen — ich entfernte den erhabenen.
Trost der Ergohung, bloss um mir immerfort zu sagen: "ach so war es ja nicht! — Tausend Freuden sind auf ewig nachgeworfen in die Grüfte, und stehst allein hier und überechnest sie !" Dürftiger ! Dürfliger !
Sohlage nicht das ganze zerrissene Buch der Vergangenheit auf!.. Bist du noch nicht traurig genug?..
JEAJN PAUL.

XIĄDZ.

Dzieci! wstawajmy od stoła !

Teraz po powszednim chlebie,

Klęknijcie przy mnie do koła,

Podziękujmy ojcu w niebie.

Dzień dzisiejszy kościół święci,

Za tych spółchrześcian dusze,

Którzy z pomiędzy nas wzięci,

Czyscowe cierpią katusze.

Za nich ofiarujmy Bogu (roskłada xiążkę)

Oto stosowna nauka.

DZIECI (czytają),

Onego czasu...

XIĄDZ.

Kto tam, kto tam stuka?

PUSTELNIK.

(wchodzi ubrany dziwacznie.)

DZIECI.

Jesus, Marya !

XIĄDZ.

Któżto jest na progu?

(zmieszany.)

Któś ty taki?... po co?... na co?..

DZIECI.

Ach trup, trup ! upiór, ladaco !

W imię Ojca ! zgiń, przepadaj!

XIĄDZ.

Któś ty bracie? odpowiadaj ! .

PUSTELNIK (powolnie i smutnie)

Trup... trup ! tak jest moje dziecie.

DZIECI.

Trup... trup... ach ! ach ! nie bierz tata !

PUSTELNIK.

Umarły!.. o nie! tylko umarły dla świata.

Jestem pustelnik, czy mnie rozumiecie ?

XIĄDZ.

Skąd przychodzisz tak nierano ?

Kto jesteś, jakie twe miano?

Kiedy się tobie przypatruje zbliska,

Zdaje się, że cię kiedyś widziałem w tej stronie,

Powiedz mój bracie, jakiegoś ty rodu?

PUSTELNIK.

O! tak, tak, byłem tutaj... o dawno! za młodu.

Przed śmiercią!... będzie trzy lata !..

Lecz, co tobie do mego rodu i nazwiska ?

Gdy dzwonią po umarłym, dziad stoi przy dzwonie;

Pytają ludzie; kto zeszedł ze świata? (udając dziada)

A na co ta ciekawość? zmów tylko pacierze.

Otóż ja także umarły dla świata.

Na co tobie ciekawość, z mów tylko pacierze.

Nazwiska (patrzy na zegar) ieszcze rano... powiedzieć nie moge.

Idę zdaleka, nie wiem z piekła, czyli z raju,

I dążę do tegoż kraju.

Mój xięże, pokaż jeśli wiesz drogę!

XIĄDZ (łagodnie z uśmiechem).

Dróg śmierci pokazywać nie chciałbym nikomu ( poufale )

My Xięża tylko błędne prostujemy ścieżki.

PUSTELNIK (z żalem)

Inni. błądzą, xiądz w małym, ale własnym domu,

Czy to na wielkim świecie pokój, lub zamieszki,

Czy gdzie narod upada, czy kochanek ginie,

O nic nie dbasz, usiadłszy z dziećmi przy kominie,

A ja się męczę w słotnej, ciemnej porze?

Słyszysz, jaki szturm na dworze ?

Czy widzisz łyskanie gromu ? (ogląda się)

Błogosławione życie w małym, własnym domu!

(śpiéwa )

Kto miłości nie zna, ten żyje szczęśliwy,

I noc ma spokojną i dzień nietęskliwy. (1)

W cichym własnym domu !

(śpiewa.)

Z pałaców sterczących dumnie, (2)

Znijdź piękna do mojej chatki;

Znajdziesz u mnie świeże kwiatki

Czułe serce znajdziesz u mnie.

Widzisz ptasząt zalecanki,

Słyszysz srebrny szmer strumyka;

Dla kochanka i kochanki,

Dosyć domku pustelnika.

XIĄDZ.

Kiedy tak chwalisz mój dom i kominek,

Patrz oto ogień służąca nakłada;

Siądź i pogrzej się, tobie potrzebny spoczynek.

PUSTELNIK.

Pogrzej się! dobra xięże, arcyprzednia rada!

(śpiewa pokazujc na piersi.)

Nie wiesz, jaki tu żar płonie,

Mimo deszczu, mimo chłodu,

Zawsze płonie!

Nie raz chwytam śniegu, lodu,

Na gorącem cisnę łonie;

I śnieg tonie, i lód tonie,

Z piersi moich para. bucha,

Ogień płonie!

Stopiłby kruszce i głazy,

Gorszy niż ten tysiąc razy, (pokazując kominek)

Milion razy.

I śnieg tonie, i lód tonie,

Z piersi moich para bucha,

Ogień płonie!

XIĄDZ. ( na stronie. )

Ja swoje a on swoje, nie widzi, nie słucha, ( do pustelnika )

Jednak do nitki przemoczony wszystek,

Zbladłeś, przeziąbłeś strasznie, drżysz jak listek.

Ktokolwiek jesteś, długą przejść musiałeś drogę.

PUSTELNIK.

Kto jestem... jeszcze rano... powiedzieć nie mogę,

Idę zdaleka, nie wiem z piekła czyli z raju,

A dążę do tegoż kraju.

Tymczasem mała dam tobie przestrogę.

XIĄDZ.  (na stronie).

Trzeba z nim widzę innego sposobu.

PUSTELNIK. 

Pokaż... wszak dobrze wiesz do śmierci drogę?

XIĄDZ.

Dobrze, gotowem na wszelkie usługi;

Lecz od twojego wieku aż do grobu,

Gościniec jest arcydługi.

PUSTELNIK.(z pomieszaniem i smutnie

sam do siebie ).

Ach! tak prędko przebiegłem gościniec tak długi!

XIĄDZ.

Dla tego jesteś znużony i chory.

Posil się; wraz przyniosę jadło i napoje.

PUSTELNIK. (z obłąkaniem).

A potem pójdziem ?

XIĄDZ.  (z usmiéchem).

Zróbmy na drogę przybory,

Czy dobrze?

PUSTELNIK.  (z rostargnieniem i nieuwagią).

Dobrze.

XIĄDZ. 

Chodźcie dzieci moje!

Oto mamy w doma gościa;

Nim ja powrócę, bawcie jegomościa (odchodzi),

DZIECKO. (oglądając).

Czemu waspan tak jesteś dziwacznie ubrany?

Jak strach, albo rozbójnik, co to mówią w bajce,

Z różnych kawałków sukmany,

Na skroniach trawa i liście;

Wytarte płótno przy pięknej kitajce,

(postrega sztylet, pustelnik chowa)

Jaka to na sznurku blacha ?

Różne paciorki, wstążek okrajce ?

Cha, cha, cha, cha !

Dalibóg waspan wyglądasz na stracha!

Cha, cha, cha, cha!

PUSTELNIK. (zrywa się i jakby przypomina się).

O dziatki, wy się ze mnie śmiać nie powinniście,

Słuchajcie, znałem pewną kobietę za młodu,

Tak jak ja nieszczęśliwą, z takiego powodu;

Miała takąż sukienkę i na głowie liście!

Gdy weszła do wsi, cała wieś nawałem,

Urągając się z jej biedy,

Pędzi, śmieje się, wykrzyka:

Podrzyźnia, palcem wytyka:

Ja się raz tylko, raz tylko zaśmiałem!

Kto wie, ieśli nie za to? słuszne sądy boże!

Lecz któż mógł przewidzieć wtedy,

Że ja podobną sukienkę włożę?

Ja byłem taki szczęśliwy!

(śpiéwa.)

Kto miłości nie zna, ten żyje szczęśliwy,

I noc ma spokojną i dzień nietęskliwy.

XIĄDZ  (przychodzi z winem i talerzem).

PUSTELNIK ( z wymuszoną wesołością ).

Xięże, a lubisz ty smutne piosenki ?

XIĄDZ.

Nasłuchałem ich w życiu dosyć, Bogu dzięki.

Lecz nie traćmy nadziei, po smutkach wesele.

PUSTELNIK ( śpiewa ).

A odjechać od niej nudno,

A przyjechać do niej trudno! (3),

Prosta piosenka, ale dobrą myśl zawiera!

XIĄDZ.

No ! potem, o tem, teraz zajrzyjmy do misy.

PUSTELNIK.

Prosta pieśń! o! w romansach znajdziesz lepszych wiele!

(z uśmiechem, biorąc książki z szafy)

Xięże, a znasz ty żywot Heloisy?

Znasz ogień i łzy Wertera ?

(śpiewa.)

Tylem wytrwał, tyle wycierpiałem, (4)

Chyba śmiercią bole się ukoją;

Jeślim płochym obraził zapałem,

Tę obrazę krwią okupię moją! (dobywa sztylet)

XIĄDZ (wstrzymuje).

Co to ma znaczyć?... szalony!... czy można!..

Odbierzcie mu żelazo, rozdejmijcie pięście.

Jesteś ty chrześcianin. ? taka myśl bezbożna!

Znasz ty ewangelią?..

PUSTELNIK.

A znasz ty nieszczęście?"

(chowa sztylet.)

Ale dobrze! nie trzeba chwytać się przed porą,

(patrzy na zegar.)

Skazówka na dziewiątej i trzy świece górą !

(śpiewa.)

Tyłem wytrwał, tyle wycierpiałem,

Chyba śmiercią bole się ukoją;

Jeślim, płochym obraził zapałem,

Tę obrazę krwią okupię moją.

Za coś dla mnie tyle ulubiona ?

Zacom z twojem spotkał się wejrzeniem?

Jednąm wybrał z tylu dziewcząt grona,

I ta cudzym przykuta pierścieniem !..

Ach, jeśli ty Götego znasz w originałe,

Gdyby przytem jej głosek i dźwięk fortepianu

Ale  cóż? ty o boskiej tylko myślisz chwale,

Oddany twego tylko powinnościom stanu,

(przerzucając książkę.)

Wszakże lubisz książki świeckie ?.

Ach, te to są książki zbójeckie I (ciska książkę)

Młodości mojej niebo i tortury!

One zwichnęły osadę mych skrzydeł,

I wyłamały do góry,Że już nie mógłem na dół skręcić lotu.

Kochanek przez sen tylko widzianych mamideł,

Nie cierpiąc rzeczy ziemskich nudnego obrotu,

Gardzący istotami powszedniej natury,

Szukałem, ach szukałem tej boskiej kochanki,

Której na podsłonecznym nie bywało świecie,

Którą tylko na falach wyobraźnej pianki,

Wydęło tchnienie zapału;

A żądza w swoje własne przystroiła kwiecie.

Lecz gdy w czasach tych zimnych nie ma ideału,

Przez teraźniejszość w złote odleciałem wieki,

Bujałem po zmyślonem od poetów niebie,

Goniąc i błądząc w błędach nieznużony goniec;

Wreszcie na próżno zbiegłszy kraj daleki,

Spadam i już się rzucam w brudne uciech rzeki:

Nim rzucę się, raz jeszcze spojrzę koło siebie!

I znalazłem ja nakoniec !

Znalazłem ją blisko siebie,

Znalazłem ją!.. ażebym utracił na wieki!..

XIĄDZ.

Podzielam twoje boleść nieszczęśliwy bracie!

Lecz może jest nadzieja?.. są różne sposoby.

Słuchaj, czy już od dawna doświadczasz choroby?

PUSTELNIK.

Choroby?..

XIĄDZ.

Czy już dawno płaczesz po twej stracie?

PUSTELNIK.

Jak dawno? dałem słowo, powiedzieć nie mogę:

Kto inny powie tobie. Mam ja towarzysza,

Zawzdy z nim razem odbywamy drogę I (ogląda się)

Ach! tu tak ciepło, wygodna zacisza;

A na podworzu, wicher, gromy, burza sroga,

Mój towarzysz zapewne, biedny drzy u proga!

Gdy nas razem wyroki nielitośne pędzą,

Dobry xięże i jego przyjmij na gospodę.

xiądz.

Nigdy nie zamykałem drzwi moich przed nędzą.

PUSTELNIK.

Ale, stój, stój, moj bracie, ja sam go przywiodę. (odchodzi)

DZIECIĘ.

Cha, cha, cha! tato, co się jemu dzieje?

Biega i gada ani to, ani owo.

Jakie dziwaczne ubiory!

XIĄDZ.

Dzieci! będzie ten płakał, kto się z płaczu sinieje,

Nie śmiejcie się! to człowiek bardzo biedny, chory.

DZIECI.

Chory? a on tak biega, wygląda tak zdrowo !

XIĄDZ.

Zdrów na twarzy, lecz w sercu głębokie ma rany.

PUSTELNIK  (ciągnąc gałąź jedliny).

Choć bracie, chodź tu!,.

XIĄDZ (do dzieci),

On ma rozum pomieszany;

PUSTELNIK (do jodły).

Chodź bracie, nie lękaj się dobrego xiężyny.

DZIECI.

Tato ! ach patrzaj, co on w ręku niesie;

Jak zbójca z wielką gałęzią jedliny.

PUSTELNIK (do xiędza ukazując gałęź).

Pustelnik przyjaciela znajdzie chyba w lesie!

Może cię zdziwia jego postać.

XIĄDZ.

Czyja?

PUSTELNIK.

Mojego przyjaciela.

XIĄDZ.

Jako? tego kija?

PUSTELNIK.

Niezgrabny, jak mówiłem, wychowany w lesie;

Przywitaj się ! (podnosi gałąź)

DZIECI.

Co robisz? co robisz? ach zbójca!

Pójdże precz rozbójniku, nie zabij nam ojca !

PUSTELNIK.

O prawda moje dziatki, jest to wielki zbójca!

Ale on tylko sam siebie rozbija!

XIĄDZ.

Upamiętaj się bracie, do czego ta jodła?

PUSTELNIK.

Jodła? a xiądz uczony? o głowo ty głowo!

Przypatrz się lepiej, poznaj gałąź cyprysową;

To pamiątki rozstania, mego losu godła.

(bierze książki)

Weź księgę i odczytaj dzieje zeszłych wieków;

Dwie były poświęcone krzewiny u Greków.

Kto kochał, od swej lubej ukochany wzajem,

Błogie włosy mirtowym przyozdobiał majem,

(po pauzie)

Jej ręką ułamana gałąź cyprysowa,

Zawsze mi przypomina ostatnie "bądź zdrowa!

Przyjąłem ją, schowałem, dotąd wiernie służy;

Nieczuła, lepsza od tych niby czułych Judzi.

Jej, płacz mój nie rozśmiesza i skarga nie nudzi.

Jedna mi pozostała, z przyjacioł tak wielu!

Wszystkie tajniki serca mojego posiada;

Jeśli chcesz o mnie wiedzieć, pytaj przyjacielu,

Zostawię was sam na sam, niech resztę wygada, (do gałęzi)

Powiedź, jak dawno płaczę lubej straty:

Dawno to być musiało ! przed dawnemi laty!

Pamiętam kiedy cyprys przyjąłem z jej ręki,

Był to listeczek taki, ot talu maleńki;

Zaniosłem, posadziłem, na piasku, daleko...

I gorącą łez moich polewałem rzeką.

Patrz, jaka z liścia gałązka urosła,

Jaka gęsta i wyniosła!

Kiedy mnie boleść ostatnia dotłoczy,

Niechcąc na zagniewane poglądać niebiosa,

Okryłem mój grobowiec cieniem tych warkoczy,

(z łagodnym uśmiechem.)

Ach! taki właśnie był kolor jej włosa!

Jak te cyprysu gałązki!

Chcesz, pokażę. (szuka i ciągnie od piersi)

Nie mogę odpiąć tej zawiązki.

(co raz z większem sileniem się. )

Zawiązka miękka... z warkocza dziewicy...

Lecz skorom tylko położył na łonie,

Opasała mię w koło na kształt włosiennicy,

Pierś przejada... w ciało tonie !..

Tonie, tonie i wkrótce przetnie mi oddechy!.

Wiele cierpię! ach! bo też wielkie moje grzechy!.

XIĄDZ.

Uspokój się, uspokój! przyjm słowo pociechy !

Ach, tak okropne bole, moje dziecie;

Za twe na ziemi, jakieżkolwiek grzechy,

Przyjmie w rachunku Bóg na tamtym świecie !

PUSTELNIK.

Grzechy? i proszę, jakież moje grzechy?

Czyliż niewinna miłość wiecznej godna męki?

Ten sam Bóg stworzył miłość, który stworzył wdzięki.

On dusze obie łańcuchem uroku,

Powiązał na wieki z sobą!

Wprzód nim je wyjął ze światłości stoku,

Nim je stworzył i okrył cielesną żałobą.

Wprzódy je powiązał z sobą !

Teraz, kiedy złych ludzi odłącza nas ręka,

Rozściąga się ten łańcuch, ale się nie pęka!

Czucia nasze dzielącej uległe przeszkodzie,

Chociaż nigdy nie mogą napotkać się zbliska;

Przecież zawżdy po jednym biegają obwodzie,

Łańcuchem od jednego skreślone ogniska.

XIĄDZ.

Jeżeli Pan Bóg złączył, ludzie nie rozłączą!

Może się troski wasze pomyślnie zakończą!

PUSTELNIK.

Chyba tam!... gdy nad podłem wbijemy się ciałem,

Złączy się znowu jedność, dusza z duszą zleje;

Bo tutaj wszelkie dla nas umarły nadzieje,

Tutaj ja się z mą lubą na wieki rozstałem ! (po pauzie)

Obraz tego rozstania dotąd w myśli stoi,

Pamiętam, sród jesieni... przy wieczornym chłodzie,

Jutro miałem wyjechać... błądzę po ogrodzie!

W rozmyślaniu, w modlitwach, szukałem tej zbroi,

Którąbym odział serce miękkie z przyrodzenia !

I wytrzymał ostatni pocisk iej spojrzenia !

Błądziłem po zaroślach, gdzie mię oczy niosą.

Noc była najpiękniejsza! pamiętam, dziś jeszcze,

Na kilka godzin pierwej wylały się deszcze,

Cała ziemia kroplistą połyskała rosą.

Doliny mgła odziewa, jakby morze śniegu:

Z tej strony chmura gruba napędzała lawy,

A z tamtej strony xiężyc przezierał bladawy.

Gwiazdy toną w błękicie, po nocnym obiegu;

Spojrzę... jak raz nademną świeci gwiazdka wschodnia;

O znam ją dotąd dobrze, witamy się co dnia!

Spojrzę na dół... na szpaler... patrz, tam przy altanie,

Ujrzałem ją niespodzianie !

Suknią, między ciemnemi bielejąca drzewy;

Stała w miejscu, grobowej podobna kolumniej,

Potem biegła jak lekkie zefiru powiewy,

Oczy zwrócone w ziemię... nie spojrzała ku mnie!

A lica jej bardzo blade;

Nachylam się, zajrzę z boku,

I dojrzałem łezkę w oku:

Jutro, rzekłem, jutro jadę ?..

"Bądź zdrów!" odpowie z cicha; ledwie posłyszałem,

"Zapomnej! ".. ja zapomnę?.. o rozkazać snadno!

Rozkaż luba twym cieniom, niechaj wraz przepadną!

I niech zapomną biegać za twem ciałem!..

Rozkazać snadno !

Zapomnij!!

(śpiewa)

Przestań płakać, przestań szlochać,

Idźmy każde w swoję drogę;

Ja cię wiecznie będę... (urywa śpiewanie ) wspomi-

nać, (kiwa głową.)

(śpiewa)

Ale twoją być nie mogę!

Wspominać tylko ?.. jutro, jutro jadę !

Chwytam za rączki i na piersi kładę.

Najpiękniejsza jak aniołek raju,

Najpiękniejsza ze wszystkich dziewica;

Wzrok niebieski, jako słońce w maju,

Odstrzelone od modrych wód lica.

Pocałunek jej, ach nektar boski !

Jako płomień chwyta się z płomieniem;

Jak dwóch lutni zlewają się głoski,

Harmonijnem ożenione brzmieniem.

Serce z sercem zbiega, zlatuje się, ściska,

Lica, usta, łączą się, drzą, palą;

Dusza wionie w duszę, niebo, ziemia pryska,

Rostopioną dokoła nas falą ! (5)

Xięże! o nie! ty tego nie czujesz obrazu!

Ty cukrowych ust lubej nie tknąłeś ni razu!,

Niech ludzie świeccy bluźnią, szaleją młokosy,

Serce twe skamieniało na natury głosy;

O luba ! zginąłem w niebie,

Kiedym raz pierwszy pocałował ciebie !

(śpiewa.)

Pocałunek jej, ach nektar boski!

Jako płomień chwyta się z płomieniem, -

Jak dwóch lutni zlewają się głoski,

Harmonijnem ożenione brzmieniem.

(chwyta dziecie i chce pocałować; dziecie ucieka. )

XIĄDZ.

Czegoż boisz się, sobie równego człowieka?...

PUSTELNIK.

Przed nieszczęśliwym, ach, wszystko ucieka,

Jakby przed straszydłem z piekła!

Ach, tak!... i ona przedemną uciekła!...

... Bądź zdrów!... i w długiej ulicy,

Niknie nakształt błyskawicy ! (do dzieci)

I czegoż ona przedemną uciekła ?

Czylim ją śmiałem przeraził wejrzeniem ?

Czyli słówkiem lub skinieniem ?

Muszę przypomnieć! (przypomina) tak się w głowie kręci!...

Nie! nie! ja wszystko widzę, jak na dłoni,

Nie zgubiłem żadnego wyrazu z pamięci;

Dwa tylko słowa powiedziałem do niej.

(z żalem.)

Xięże, dwa tylko słowa!

Jutro!... bądź zdrowa !...

Bądź zdrow !... gałązkę odrywa, podaje...

"Oto jest, rzekła: co nam tu (na zemię pokazuje) zostaje !...

"Bądź zdrów !" i w długiej ulicy,

Niknie nakształt błyskawicy!

XIĄDZ.

Młodzieńcze ! ja głęboko czuję, co cię boli !

Lecz słuchaj; są tysiące biedniejszych od ciebie,

Ja sam już nie na jednym płakałem pogrzebie:

Po ojcu i po matce, już mówię pacierze,

Dwoje małych dziateczek aniołkami w niebie;

Ach, i moja wspólniczka szczęścia i niedoli,

Małżonka moja, którą kochałem tak szczerze !...

Ale cóż robić? Pan Bóg daje, Pan Bóg bierze!...

Niechaj się dzieje według jego świętej woli.

PUSTELNIK.(mocno.)

Żona !

XIĄDZ.

Ach ! to wspomnienie serce mi rozdarło !

PUSTELNIK.

Jakto? gdzie się obrócę, wszyscy płaczą żony!

Lecz ja nie winien, twojej nie widziałem żony ! (spostrzega się.)

Słuchaj, przyjmij pociechę małżonku strapiony,

Żona twoja przed śmiercią już była umarłą !

XIĄDZ.

Jakto ?

PUSTELNIK.  (mocniej)

Gdy na dziewczynę zawołają, żono!

Już ją żywcem pogrzebiono !

Wyrzeka się przyjaciół, ojca, matki brata;

Nawet... słowem, całego wyrzeka się świata,

Skoro stanęła na cudzym progu!

XIĄDZ.

Chociaz wyznania twoje mgła żalu pokrywa,

Wszakże ta, której płaczesz, jest podobno żywa?

PUSTELNIK (z ironią.)

Żywa? właśnie jest za co podziękować Bogu!

Żywa? jako? nie wierzysz? cóż się tobie zdaje?

Poprzysięgnę, uklęknę, palce na krzyż złożę,

Ona umarła i ożyć nie może!... (po pauzie zwolna)

Ależ bo różne są śmierci rodzaje;

Jedna śmierć jest pospolita.

Smiercią tą: starzec, kobieta;

Dziecie, mąż, słowem tysiące

Ludzi umiera co chwila;

I taką śmiercią Maryla,

Którą widziałem na łące !

(śpiewa)

Tam u Niemnowej odnogi,

Tam u zielonej rozłogi

Jaki to sterczy kurhanek?

Spodem uwieńczon jak w wianek,

W maliny, ciernie i głogi... (przestaje śpiewać)

Ach i to jest widok srogi,

Kiedy piękność w życia kwiecie,

Ledwie wschodząca na świecie,

Zegnać się musi z lubym jeszcze światem !

Patrz, patrz: blada na pościeli,

Jak na obłoczkach mglisty poranek!

Z płaczem dokoła stanęli:

I smutny xiądz u łóżka,

I smutniejsza czeladka,

I smutniejsza od niej drużka,

I smutniejsza od nich matka,

I najsmutniejszy kochanek!

Patrz, uchodzi z lica krasa,

Wzrok zapada i zagasa;

Ale jeszcze, jeszcze świeci,

Usta, gdzie się róża kwieci,

Więdną, gubią blask szkarłatu,

I jak z piwonii kwiatu,

Wycięty wązki listeczek,

Taka siność jej usteczek.

Podniosła głowę nad łóżko,

Rzuciła na nas oczyma,

Głowa opada na łóżko,

W twarzyczce bladość opłatka;

Ręce stygną, a serduszko,

Bije z cicha, bije z rzadka,

Już stanęło, już jej nie ma!

Oho to, niegdyś podobne słonku,...

Czy widzisz xięże pierścienie ?

Smutna pamiątka została!

Jak w pierścionka

Brylant pała,

Takie jaśniały w oczach płomienie.

Lez iskra duszy już się nie pali!

Błyszczą one jak rdzeni spróchniałej światełka,

Jak na gałązkach wody perełka, .

Kiedy ją wicher skrzysztali.

Podniosła głowę nad łóżko,

Rzuciła na nas oczyma;

Głowa opada na łóżko,

W twarzyczce bladość opłatka" • "

Ręce stygną, a serduszko,

Bije z cicha, bije z rzadka,,

JuŻ stanęło !... już jej nie ma !...

DZIĘCIE.

Umarła!,.. ach, jaka szkoda!

Słuchając płakałam szczerze;

Czy to znajoma twoja ? czy siostrzyczka młoda ?

Ala nie płacz, niechaj jej wieczny pokój świeci,

Będziemy za nią codzień mówili pacierze,

PUSTELNIK,

To jedna śmierć moje dzieci;

Ale jest straszniejsza druga,

Bo nie umarza od razu,

Powolna, bolesna, długa... .

Smierć ta, dwie społem osoby ugodzi:

Lecz moje tylko zabija nadzieje;

Drugiej bynajmniej nie szkodzi.

Ona żyje, ona chodzi,

Kilka drobnych łez wyleje,

Potem w niej czucie rdzawieje,

I została nakształt głazu.

Ach, dwie osoby uderza od razu!

Lecz moje tylko zabiła nadzieje, .

A jej bynajmniej nie szkodzi !

Kwitnie życiem, kwitnie zdrowiem.

Taką śmiercią umarła... kto ?... o nie... nie powiem !...

Nie prawdaż dzieci? straszniejsza daleko,

Gdy trup z rozwarta, ot tak, powieką, (dzieci uciekają)

Jednak umarła!... kiedy płaczę, ręce łamię,

Zbiegli się ludzie do koła,

Wyciągają długie szyje;

Jeden mówi, że ja kłamię,

Drugi potrąca i woła:

" Patrz szaleńcze ! ona żyje ! (do xiędza)

Nie wierz, choćby ci szyderce,

Po tysiąc razy mówili;

Słuchaj, co mówi to serce:

Nie masz, nie masz Maryli ! 

(po pauzie)

Jeszcze rodzaj śmierci trzeci;

Śmierć wieczna, jak pismo mówi.

Biada, biada człowiekowi,

Którego ta śmierć zabierze!

Tą śmiercią może ja umrę dzieci;

Ciężkie, ciężkie moje grzechy !

XIĄDZ.

Przeciwko światu i przeciwko sobie,

Cięższe twoje niżeli przeciw Bogu grzechy.

Człowiek nie jest stworzony na łzy i uśmiechy.

Ale dla dobra bliźnich swoich, ludzi.

Jakkolwiek w twardej Bóg doświadcza próbie,

Zapomnij o swym proszku, zważ na ogrom świata,

Ta myśl wielka, pomniejsze zapały przystudzi..

Sługa boży pracuje do późnego lata; .

Gnuśnik tylko zawczasu zamyka się w grobie,

Nim go Pan trąbą straszliwą przebudzi.

PUSTELNIK.  (z dziwiony.)

Xięże! a to są czary? sztuka niepojęta! (na stronie)

Musi posiadać czarodziejskie sztuki,

Albo też nas podsłuchał i wszystko pamięta, (do xiędza, )

Wszak ja od niej słyszałem też same nauki!

Cała rzecz, słowo w słowo, jak z ust jej wyjęta,

Przy owem pożegnaniu, owego wieczora (z ironią)

Właśnie, właśnie to była do kazania pora!

Słyszałem od niej stówek pięknobrzmiących wiele:

Ojczyzna i nauki, sława, przyjaciele!

Lecz teraz groch ten całkiem od ściany odpada,

Ja sobie spokojnie drzymię.

Kiedyś duch mój przy wieszczym zapalał się rymie

Kiedyś budził mię ze snu tryumf Milcyada,

(śpiewa)

Młodości ! ty nad poziomy

Wylatuj, a okiem słońca,

Ludzkości całe ogromy,

Przeniknij z końca do końca!

Już tchnienie jej rozwiało te kształty olbrzymie !

Został się lekki cienik, mara blada,

Drobniuchne źdźbła odłamki,

Które lada motyl spasa,

Któreby ona mogła wciągnąć z odetchnieniem,

A ona chce budować na tym proszku zamki!

Zrobiwszy mnie komarem, chce zmienić w Atlasa,

Dźwigającego nieba kamiennem ramieniem.

Napróżno! jedna tylko iskra jest w człowieku,

Raz tylko w młodocianym zapala się wieku,

Czasem ją oddech Minerwy roznieci;

Wtenczas nad ciemne plemiona,

Powstaje mędrzec, i gwiazda Platona

W długie wieki wiekow świeci.

Iskrę tę, jeśli duma rozżarzy w pochodnię,

Wtenczas zagrzmi bohater, pnie się do szkarłatu,

Przez wielkie cnoty i przez większe zbrodnie,

I z pastuszego kija robi berło światu;

Albo skinieniem oka stare trony wali. (po pauzie)

Czasem, tę iskrę oko niebianki zapali,

Wtenczas trawi się w sobie, świeci sama sobie,

Jako lampa w rzymskim grobie.

XIĄDZ.

O nieszczęśliwy zapaleńcze młody !

W żalach, które tak mocno zraniona pierś jaka,

Że nie jesteś zbrodniarzem odkrywam dowody;

I że piękność, za którą twój się rozum błąka,

Nie z samej tylko powabna urody.

Jak z zapałem kochałeś, tak naśladuj godnie,

Myślenia i uczucia niebieskiej istoty.

Zbrodniarz ją kochający, wróciłby do cnoty,

A ty, niby cnotliwy puszczasz się na zbrodnie!

Jakakolwiek przeszkoda tutaj was rozdwoi:

Idą ku sobie gwiazdy, choć je mgły  zaciemią,

Mgła zniknie, gwiazda z gwiazdą na wieki się spoi,

Łańcuchy tu wiążące przysną razem z ziemią,

A tam, nad ziemią, znowu poznają się swoi.

I namiętność choć zbytnią Pan Bóg wam przebaczy.

PUSTELNIK.

Jako ? ty wiesz o wszystkiem ? co to wszystko znaczy ?

(udaje głos xiędza)

Jej serce równie święte, jak powabne lice,

Łańcuch, który tu wiąże, nad ziemią opadnie!

Ty wiesz o wszystkiem, ty nas podsłuchałeś zdradnie,

Wyłudziłeś tajemnicę.

Ukrywaną w sercu na dnie,

O której przyjaciele nie wiedzą najszczersi,

Bo jednę rękę na cyprysu drzewie,

A drugą kładąc na piersi,

Zaprzysięgliśmy milczeć, i nikt o tem nie wie..

Ale taki przypominam... tak, jednego razu,

Kiedy przez czarodziejski pędzla wynalazek,

Odkradzione jej wdzięki przeniosłem w obrazek,

Przyjaciołom okazać chciałem cud obrazu.

Lecz to, co mnie unosi, ich nawet nie wzruszy,

Czułość dla nich zabawą, która nam potrzebą;

Nie mają oka duszy, nie przejrzą do duszy!...

Zimnym cyrklem chcą mierzyć piękności zalety

Jak wilk lub jak astronom patrzają na niebo,

Inny jest wzrok pasterza, kochanka, poety.

Ach! ja tak ją na martwym ubóstwiam obrazku,

Że nie śmiem licem skazić jej bezbronnych ustek;

I gdy dobranoc daje, przy księżyca blasku,..

Albo jeśli w pokoju lampa jeszcze płonie,

Nie śmiem roskryć mych piersi, z szyi odpiąć chustek,

Nim jej listkiem cyprysu oczu nie zasłonię.

A moi przyjaciele!... żałuję pośpiechu!..

Jeden, gdy ubóstwienie w oku mojem czyta,

Ledwie zgryzioną wargą nie upuścił śmiechu,

I rzekł ziewając: at sobie kobieta !

Drugi przydał, jesteś dziecko!...

Ach ten to starzec z swoim przeklętym rozumem,

Pewnie wydał nas zdradziecko ! (co raz z większem pomieszaniem. )

Opowiedział na rynku, przed dziećmi, przed tłumem;

A ktoś z tych dziatek albo z gawiedzi,

Przyszedł i xiędza wyznał na spowiedzi... (z największem obłąkaniem. )

Możeś ty mnie podstępnie badał na spowiedzi ?

XIĄDZ.

I na cóż nam te zdrady; spowiedź i podstępy?

Chociaż się dziwnym kłębkiem twoja żałość gmatwa;

Lecz czyj wzrok na bieg czucia nie jest całkiem tępy,

Temu do wywikłania tajemnica łatwa.

PUSTELNIK.

Prawda ! lecz to są ludzkiej własności narowy,Że, co dzień cały w sercu tkwi boleśnie,

Na noc przechodzi do głowy:

Wtenczas człowiek sam nie wie, co rozplecie we śnie.

Dawno !... dawno !... raz miałem przypadek ten samy,

Po pierwszem z nią widzenia, wróciwszy do domu,

Poszedłem spać, ni słówka nie mówiąc nikomu.

Nazajutrz gdy dzień dobry przyniosłem dla mamy:

Co to jest, mówi do mnie, żeś talu pobożny?

Modlisz się przez noc całą, wzdychasz nieustannie,

I litanią mówisz o najświętszej Pannie.

Zrozumiałem i na noc zamknąłem podwoje;

Ale teraz nie mogę być równie ostrożny;

Nie mam domu, gdzie przyjdę tam posłanie moje,

A często przez sen gadam... w myślach, jak na fali!

Ustawna burza, zawieja,

Błyśnie i zmierzchnie;

Mnóstwo się zarysów skleja,

W jakieś tworzydło ocali,

I znowu pierzchnie.

Jeden tylko obrazek na zawsze wyryty,

Czy rzucam się na piasek i patrzę w głąb ziemną

Błyszczy, jak xiężyc w wodzie odbity:

Nie mogę dostać, lecz błyszczy przedemną;

Czyli wzrokiem od ziemi strzelę na błękity,

Za moim wzrokiem dokoła,

Płynie i postać anioła

Aż na górne nieba szczyty.

Potem, jak orlik na żaglach pierza (patrząc w górę)

Stanie w chmurze i z wysoka,

Nim sam upadnie na zwierza,

Już go zabił strzałą oka;

Nie wzrusza się i zlekka w jednem miejsca chwieje,

Jakby uplatany w sidło,

Albo do nieba przybity za skrzydło.

Tak właśnie ona nademną jaśnieje !

Czyli słońce światu płonie,

Czy noc wciąga szatę ciemną;

Jej wyglądam, za nią gonię,

Zawsze przy mnie, lecz niezemną !...

Otoż, gdy ona stanie przed niemi oczyma,

A sam jestem na polu, albo w gajów cieniu,

Napróżno każe milczeć, język nie dotrzyma,

Przemówię do niej słówko, nazwę po imieniu. —

A zły człowiek podsłucha. Tak właśnie dziś rano,

Zdradliwie mię podsłuchano:

Ranek był... wraz opiszę. Pamiętam, dziś jeszcze,

Na kilka godzin pierwej wylały się deszcze,

W dolinach tuman, nakształt pruszącego śniegu,

A na łąkach zaranna połyska się rosa,

Gwiazdy w błękit tonęły po nocnym obiegu:

Jedna tylko nademną świeci gwiazdka wschodnia,

Którą wtenczas widziałem, którą widzę Co dnia.

Tam przy altanie (spostrzego się) cha! cha!... pobie-

głem z ukosa,...

To nie o tym poranku ! ha ! szał romansowy!

Przeklęty zawrocie głowy!...

(po pauzie przypomina)

Był ranek: kiedy dumam, narzekam, i jęczę,

Deszcz lał jak z wiadra, tęgi wicher dmuchał,

Utuliłem głowę w krzaczek; (z łagodnym uśmiechem)

Ten ladaco mnie podsłuchał!...

Lecz nie wiem, czy tylko jęki,

Czy nawet imię podsłuchał;

Bo bardzo blisko był krzaczek.

XIĄDZ.

O biedny, biedny młodzieńcze!

Co mówisz? kto cię podsłuchał?

PUSTELNIK.  (poważnie)

Kto? oto pewny robaczek maleńki,

Który pełzał tuż przy głowie,

Świętojański to robaczek.

Ach jakie ludzkie stworzenie!

Przypełznął do mnie i powie:

(Zapewne umie chciał pocieszyć)

Biedny człowieku, po co to jęczenie?

Ej dosyć rozpaczą grzeszyć !

Kto temu winien, że piękna dziewczyna,

Żeś czuły? nie twoja wina.

Patrz, mówił dalej robaczek:

Na iskrę, co ze mnie strzela,

I cały objaśnia krzaczek.

Z razu szukałem z niej chluby,

Teraz widzę, że będzie przyczyną mej zguby,.

I zwabi nieprzyjaciela.

Iluż to braci moich złe jaszczurki spasły

Kląłem więc ozdobę własną,

Która na mnie smierć sprowadza,

Chcę żeby te iskry zgasły;

Ale cóż robić? nie moja w tem władza,

I póki żyię, te iskry nie zgasną,

(po pauzie pokazując na serce, )

Tak, póki żyję, te iskry nie zgasną !

DZIECI.

A posłuchajcie... a jaki cud, jaki!

Tato, słyszałeś o cudzie?

(xiądz odchodzi ściskając ramionami. )

Czy można, żeby robaki

Rozmawiały tak, jak ludzie?

PUSTELNIK.

Czemuż nie ? chodź tu malcze pod kantorek,

Nachyl się i przyłoż uszko;

Tu biedna duszka prosi o troje paciorek.

A ba, słyszysz jak kołata?

DZIECKO.

Tak tak, tak tak, tata, tata.

A dalibógże kołata,

Jak zegarek pod poduszką.

Co to jest? tata, tek, ta tek!

PUSTELNIK.

Mały robaczek, kołatek,

A niegdyś wielki lichwiarz! (do kołatka) czego żądasz duszko ?

(udaje głos) Proszę o troje paciorek.

A tuś mi panie sknero ! znałem się z tym dziadem,

Był moim bliskim sąsiadem:

Zakopawszy się do złota,

Zawaliwszy chatę drągiem,

Niedbał, że w progu jęczy wdowa i sierota,

Nikogo nie obdarzył chlebem, ni szelągiem.

Za życia dusza jego przy pieniędzy worka

Leżała na dnie w kantorku.

Za to i teraz po śmierci,

Nim słuszna karę odbierze w piekle,

Słyszycie, jak gryzie wściekle,

Jak świdruje i jak wierci.

Przecięż jeśli, łaska czyja

Mówcie trzy zdrowaś Maryja. (xiądz wchodzi ze szklanką wody.)

PUSTELNIEK (coraz mocniej pomieszany.)

A co słyszałeś pisk złego ducha?

XIĄDZ.

Przebóg! co się tobie plecie? (ogląda się),

Nic nie ma, wszędzie noc głucha !

PUSTELNIK.

Nadstaw tylko lepiej ucha. (do dziecięcia)

Chodź ta, chodź tu moje dziecie !

Czy słyszałoś ?

DZIECIE.

Prawda tato,

Coś tam gada.

PUSTELNIK.

Cóż ty na to ?

XIĄDZ.

Pójdźcie spać dzieci, co się wam marzy,

Nic ani szaśnie, cicho w około.

PUSTELNIK  (do dzieci z uśmiechem.)

Nie dziw, głosu natury nie dosłyszą starzy!

XIĄDZ.

Mój bracie weź wody w dłonie,

I zmyj trochę twoje czoło,

Może ten zapał gwałtowny ochłonie,

PUSTELNIK  ( bierze i myje, tymczasem zegar zaczyna bić; po kilku uderzeniach, pustelnik upu- szcza wodę i patrzy nieporuszony poważnie i ponuro.)

Oto dziesiąta wybija, ( kur pieje )

I kar pierwsze daje hasło;

Czas ucieka, życie mija, (świeca jedna na stoliku gaśnie )

Jeszcze, jeszcze dwie godziny, (zaczyna dżreć)

Jak mnie zimno ! ( xiądz tymczasem patrzy dziwiony na świece.)

Wiatr zimny świszcze przez szczeliny:

Jak tu zimno ! (idzie do pieca) gdzież jestem ?

XIĄDZ.

W przyjaciela domu.

PUSTELNIK (przytomnie).

pewnie cię nastraszyłem o niezwykłej porze,

Do nieznanego miejsca, w dziwacznym ubiorze?

Musiałem wiele gadać? ach nie mów nikomu!

Jestem biedny podróżny, z dalekich stron jadę.

( ogląda się i przytomniej, )

W młodości jeszcze, na środku gościńca,

Napadł, odarł mię całkiem ( z uśmiechem ) skrzydlaty złoczyńca.

Nie mam sukien; co znajdę, to na siebie kładę.

( obrywa liści i szaty poprawia z żalem.

Ach odarł mię, odebrał wszyskie skarby świata,

Została przy mnie jedna niewinności szata!

XIĄDZ  (który ciągle patrzał na świecę, do pustelnika)

Uspokój się dla Boga! (do dzieci) kto to zgasił świecę?

PUSTELNIK.

Każdy cud chcesz tłumaczyć; biegaj do rozumu...

Lecz natura, jak człowiek ma swe tajemnice,

Które nietylko chowa przed oczyma tłumu,

(z zapałem)

Ale żadnemu Xiędzu i mędrcom nie wyzna.

XIĄDZ  ( bierze za rękę. )..

Synu mój ! .

PUSTELNIK  (poruszony i dziwiony.)

Synu! głos ten jakby blaskiem gromu

Rozum mój z mroczącego wydobywa cienia

( wpatruje się )

Tak! poznaję gdzie jestem, w czyim jestem domu.

Tak, tyś mój drugi ojciec, to moja ojczyzna

Poznaję luby domek ! jak się wszystko zmienia !

Dziatki urosły, ciebie przyprusza siwizna !

XIĄDZ  (pomieszany bierze świece, wpatruje się.)

Jak to? znasz mię? to on!... nie... tak... nie, być nie może!

PUSTELNIK.

Gustaw.

XIĄDZ (upuszcza świece, dzieci podejmuję, zapalają i stawią na stole.)

Gustaw ! ty Gustaw ? ( ściska ) Gustaw! wielki Boże!

Uczeń mój! syn mój !

GUSTAW  ( ściska patrząc na zegar. )

Ojcze, jeszcze ściskać mogę !

Bo potem...w krótce... zaraz pójdę w kraj daleki

Ach i ty będziesz musiał wybrać się w tę drogę,

Uścisniemy się wtenczas, ale już na wieki !

XIĄDZ.

Gustaw! skąd? kędyś? przebóg! tak długa wędrówka?

Gdzieś ty bywał dotychczas przyjaciela młody ?

Nie wiedzieć kędyś zniknął, jakbyś wpadł do wody,

Litery nie napisać, nie nakazać słówka ?

Wszak to lat tyle!... Gustaw! cóż się z tobą dzieje?

Ty niegdyś w mojej szkole ozdobą młodzieży,

Na tobie najpiękniejszem zakładał nadzieje;

Czy można tak się zgubić? w jakiejże odzieży?

GUSTAW ( z gniewem. )

Starcze ! a gdy ja zacznę oskarżać nawzajem,

Przeklinać twe nauki, na sam widok zgrzytać?

Ty mnie zabiłeś! ty mnie nauczyłeś czytać!

W pięknych xięgach i pięknem przyrodzeniu czytać !

Ty dla mnie ziemię piekłem zrobiłeś ( z żalem i uśmiechem ) i rajem !

( mocniej i ze wzgardę. )

A to jest tylko ziemia !

XIĄDZ.

Co słyszę? o Chryste !

Ja ciebie chciałem zgubić ? mam sumienie czyste i

Kochałem cię, jak syna!

GUSTAW.

I dla tego właśnie

Daruję ci!

XIĄDZ.

Ach ! o nic nie prosiłem Boga,

Jak abym cię raz jeszcze na życiu obaczył!

GUSTAW (uściska.)

Uścisnijmy się jeszcze, (patrząc na świecę.) nim drugazagaśnie.

Pan Bóg do twojej prośby przychylić się raczył.

Lecz już późno, ( patrzy na zegar ) a długa do przebycia droga !

XIĄDZ.

Chociam mocno ciekawy słyszeć twe przygody,

Lecz teraz potrzebujesz spoczynku i wczasu.

Jutro...

GUSTAW.

Dziękuje, przyjąć nie mogę gospody,

Bo już mi na zapłatę nie staje zapasu,.

XIĄDZ.

Jakto?

GUSTAW.

O ! tak! przeklęci, którzy nic nie płacą !

Za wszystko trzeba płacić lub wzajemną pracą,

Albo wdzięcznem uczuciem, datkiem jednej łezki,

Za którą znowu ojciec odpłaci niebieski.

Ale ja przebłądziwszy te kraje pamiątek,

Gdzie tyle łez zabiera każdy znany kątek,

I resztę uczuć i łzy wylałem ostatnie,

A nowych długów nie chcę zaciągać bezpłatnie.

(po pauzie.)

Niedawno odwiedzałem dom nieboszczki matki,

Ledwie go poznać mogłem 1 już ledwie ostatki!

Kędy spojrzysz rudera, pustka i zniszczenie!

Z płotów koły, z posadzek wyjęto kamienie.

Dziedziniec niech zarasta, piołun, ostu zioła,

Jak na cmentarza w północ, milczenie do koła!

O, inny dawniej bywał przyjazd mój w te bramy

Po krótkiem oddaleniu, gdym wracał do mamy,

Już mię dobre życzenia spotkały zdaleka,

Życzliwa domu czeladź aż za miastem czeka,

Na rynek siostry, bracia wybiegają mali,

Gustaw! Gustaw! wołają, pojazd zatrzymali:

Lecą nazad gościńca, wzjąwszy po pierogu !

Mama z błogosławieństwem czeka mię na progu;

Wrzask spółuczniów, przyjaciół, ledwo nie zagłuszy!

Teraz pustka, noc, cichość, ani żywej duszy!

Słychać tylko psa hałas i coś nakształt stuku;

Ach! tyś to psie nasz wierny, nasz poczciwy Kruku !

Stróżu i niegdyś całej kochanku rodziny,

Z licznych sług i przyjaciół, tyś został jedyny!

Choć głodem przemożony i skurczony laty,

Pilnujesz wrót bez zamka i bez panów chaty.

Kruku mój! pójdź tu Kruku ! bieży, staje, słucha,

Skacze na piersi, wyje. i pada bez ducha!...

Ujrzałem światło w oknach; wchodzę, cóż się dzieje ?

Z latarnią, z siekierami plondrują złodzieje,

Burząc do reszty świętej przeszłości ostatki !

W miejscu, gdzie stało niegdyś łoże mojej matki,

Złodziej rąbał podłogę i odrywał cegły,

Zchwyciłem, zgniotłem, oczy na łeb mu wybiegły!

Siadam na ziemi płacząc, w przedporannym mroku,

Ktoś nasuwa się, kijem podpierając kroku,

Kobietą w reszcie stroju, schorzała, wybladła,

Bardziej do czyscowego podobna widziadła;

Gdy obaczy straszliwą marę w pustym gmachu;

Żegnając się i krzycząc słania się z przestrachu:

Nie bój się! Pan Bóg z nami! ktoś moja kochana?

Czego po domu pustym błąkasz się tak zrana ?

" Jestem biedna uboga, ze łzami odpowie:

W tym domu niegdyś moi mieszkali panowie:

Dobrzy panowie, niech im wieczny pokój świeci!

Ale pan Bóg nie szczęścił, dla nich i dla dzieci,

Pomarli, dom ich pustką, upada i gnije,

O paniczu nie słychać, pewnie już nie żyje. "

Krwią mnie serce zabiegło, wsparłem się u proga...

Ach ! więc wszystko minęło ?

XIĄDZ.

Prócz duszy i Boga!

Wszystko minie na ziemi szczęście i niedole.

GUSTAW.

Ileż znowu pamiątek, w twoim domku, w szkole !

Tum z dziećmi na dziedzińcu przesypywał piasek,

Po gniazda ptaszę w tamten biegaliśmy lasek,

Kąpielą była rzeczka u okien ciekąca,

Po błoniach z studentami graliśmy w zająca.

Tam do gaju chodziłem w wieczór lub przede dniem,

By odwiedzić Homera, rozmówić się z Tassem,

Albo oglądać Jana zwycięstwo pod Wiedniem.

Wnet zwoływani spółuczniów, szykuję pod lasem;

Tu krwawe z chmur pohańskich świecą się xiężyce.

Tam Niemców potrwożonych następują roty;

Każę wodze ukrócić, w toku złożyć groty,

Wpadam, a za mną szabel polskich błyskawice!

Przerzadzają się chmury, wrzask o gwiazdy bije,

Gradem lecą turbany i obcięte szyje,

Janczarów zgraja pierzchła, lab do piasku wbiła,

Zrabaną z koni jazdę rozniosły kopyta.

Aż pod wał trzebim drogę !... ten wzgórek był wałem.

Tam ona wyszła patrzeć na igraszkę dzieci,

Tam gdy ją przy chorągwi Proroka ujrzałem,

Natychmiast umarł we mnie Goffred i Jan trzeci.

Odtąd wszystkich spraw moich, chęci, myśli panią,

Ach odtąd dla niej tylko, u niej, przez nią, za nią!

Jej pełne dotąd jeszcze wszystkie okolice.

Ta po raz pierwszy boskie obaczyłem lice,

Tu mnie pierwszej rozmowy uczciła wyrazem

Tutaj na wzgórku Russa czytaliśmy razem;

Altankę jej pod temi uwiązałem chłody,

Z tych lasów przynosiłem kwiateczku, jagody,

Z tych zdrojów stojąc przy mnie wywabiała wędką.

Srebrnopiórego karpia, pstrąga z kraśną cętką;

A dziś!... ( płacze )

XIĄDZ.

Płacz; lecz niestety, boleść przypomnienia.

Nas samych trawi, a nic w koło nas nie zmienia!

GUSTAW.

Dzisiaj po latach tylu, po takiej przemianie,

Na miejscach najsczęśliwszych, w najsmutniejszym stanie!

Gdybyś wzjął martwy kamień, z którym igra dziecie,

I gdybyś z tym kamieniem obchodził po świecie,

A po tem do ojczyzny wróciwszy zdaleka,

Ten sam kamień, dla tegoż samego człowieka,

Co nim kiedyś, jak dziecko igrał przy piastunie,

Dziś dla starca zmarłego dał pod głowę w trunie;

Gdyby z tego kamienia gorzka łza nie ciekła,

kamień, bez sądu rzuć prosto do piekła!

KSIĄDZ.

O ! łza ta nie jest gorzka, gdy w obecne troski

Przypomnianego szczęścia miesza nektar boski;

Czułość ją na ludzkości wylewa ołtarze.

Gorzką truciznę sączą tylko łzy zbrodniarza.

GUSTAW.

Słuchaj, powiem coś jeszcze... byłem i w ogrodzie,

Pod tęż porę, w jesieni, przy wieczornym chłodzie.

Też same cieniowane chmurami niebiosa,

Tenże bladawy xiężyc i kroplista rosa,

I tuman nakształt zlekka pruszącego śniegu,

I gwiazdy toną w błękit po nocnym obiegu,

I taż sama nademną świeci gwiazdka wschodnia,

Którą wtenczas widziałem, którą widzę co dnia,

W tychże miejscach toż samo uczucie paliło.

Wszystko było jak dawniej — tylko jej nie było!

Podchodzę ku altance, jakiś szmer u wniścia,

To ona?... Nie! to wietrzyk z żółkłe strząsał liścia.

Altano mego szczęścia kolebko, i grobie,

Tum poznał, tum pożegnał!... ah ! com uczuł w tobie;

To miejsce może wczora było jej siedzieniem,

Ona wczora tem samem oddychała tchnieniem!

Słucham, oglądam wkoło, próżno wzrok się błąka

Małegom tylko ujrzał nad sobą pająka,

Z listka wisząc u słabej kołysał się nici,

Ja i on, równie słabo do świata przybici !

Oparłem się o drzewo, wtem na końcu ławki

Widzę bukiety, trawkę, listek pośród trawki,

Tenże sam listek, listka mojego połowa,

( dobywa listek ),

Który mi przypomina, ostatnie: bądź zdrowa!

To mój dawny przyjaciel, czułem go powitał,

Długo z nim rozmawiałem i o wszystkom pytał:

Jak ona rano wstaje? czem się bawi zrana?

Jaką piosnkę najczęściej gra u fortepiana?

Do jakiego wybiega na przechadzkę zdroju ?

W jakim najczęściej lubi bawić się pokoju?

Czy na moje wspomnienie rumieni się skromnie?

Czy sama czasem niechcąc nie wspomina o mnie ?

Lecz co słyszę! o straszna ciekawości karo!

(ze złością uderza się w czoło).

Kobieta!... ( śpiewa ) Naprzód!...

(urywa, i do dzieci.)

Dzieci! znacie piosnkę starą?

(śpiewa.)

Naprzód ciebie wspomina,

Co chwila, co godzina.

CHÓR DZIECI.

Jakże kocha dziewczyna,

Co chwilę przypomina!

GUSTAW.

Potem po razu co dnia,

A potem, co tygodnia.

CHÓR DZIECI.

Jakże czuła dziewczyna,

Co tydzień przypomina !

GUSTAW.

A potem co miesiąca

Z początku, albo z końca.

CHÓR DZIECI.

Jakże dobra dziewczyna,

Co miesiąc przypomina!

GUSTAW.

Biega wody potoku,

Pamięć nie w naszej mocy:

Już tylko raz co roku

Około wielkiejnocy.

CHÓR DZIECI.

Jaka grzeczna dziewczyna, ,.

Jeszcze co rok wspomina!

GUSTAW.

Więc (pokazując listek) ostatni przeszłości odrzuciła szczątek !

Więc już jej moich nosić niewolno pomiątek!...

Wychodziłem z ogrodu, krok mię własny zdradza,

Pod pałac niewidoma ciągnęła mię władza.

Tysiąc ogniów północne rozpędza ciemnoty,

Słychać wrzaski pojezdnych i karet tarkoty.

Już jestem blisko ściany, skradam się pomału,

Wciskam oczy ciekawe w podwoje z krzyształu,

Wszystkie stoły nakryto, wszystkie drzwi przemknięto;

Muzyka, śpiewy — jakieś obchodzono święto !

Toast!... słyszałem imię... ach nie powiem czyje!

Jakiś głos nieznajomy, wykrzyknął: niech żyje!

Niech żyje! z ust tysiąca zabrzmiały te słowa.

Tak, niech żyje!... i scicha przydałem: bądź zdrowa !

W tem (o gdy mię wspomnienia same nie zabiją ! )

Xiądz wyrzekł drugie imie i krzyknął, niech żyją!

(upatruje się jakby we drzwi. )

Ktoś dziękuje z uśmiechem... znam głos.., pewnie ona...

Nie wiem pewnie... nie mogę widzieć za zwierciadłem,

Wściekłość mię oślepiła, poparłem ramiona,

Chciałem szyby rozsadzić... i bez duszy padłem...

'(po pauzie.)

Myślałem, że bez duszy... tylko bez rozumni

XIĄDZ.

Nieszczęsny! dobrowolnych szukałeś męczarni.

GUSTAW.

Jak trup samotny, obok weselnego tłumu,

Leżałem na zroszonej gorzkim płaczem darni;

Sprzeczność ostatnich w świecie pieszczot i męczarni !

Przebudzony, ujrzałem krwawy promyk wschodu.

Czekam chwilę: już nigdzie blasku, ani szumu.

Ach ta chwila, jak piorun, a jak wieczność długa !

Na strasznym chyba sądzie taka będzie druga!

(po pauzie zwolna.)

Wtem aniół śmierci wywiódł z rajskiego ogrodu !

XIĄDZ.

I nacóż ból rozdrażniać w przygojonej ranie?

Synu mój, jestto dawna, lecz słuszna przestroga,.. Że kiedy co się stało, i już nie odstanie,

Potrzeba w tem uznawać wolą pana Boga.

GUSTAW (z żalem.)

O nie! nas Bóg urządził ku wspólnemu życia,

Jednakowa nam gwiazda świeciła w powiciu,

Równi, choć różnych, zdarzeń wykształceni ciekiem,

Postawą sobie bliscy, jednostajni wiekiem,

Ten sam powab we wszystkiem, toż samo niechcenie,

Też same w myślach składnie i w czuciach płomienie.

Gdy nas wszędzie tożsamość łączy niedościgła,

Bóg osnuł przyszłe węzły, (z żalem największym) a tyś je rozstrzygła!

(mocniej, gniewny. )

Kobieto! puchu marny! ty wietrzna istoto!

Postaci twojej zazdroszczą anieli,

A duszę gorszą masz, gorszą niżeli!...

Przebóg! tak ciebie oślepiło złoto!

I honorów świecąca bańka wewnątrz pusta!

Bodaj!,.. Niech, czego dotkniesz, przeleje się w złoto;

Gdzie tylko zwrócisz serce i usta,

Całuj, ściskaj zimne złoto!

Ja, gdybym równie był panem wyboru,

I najcudniejsza postać dziewicza,

Jakiej Bóg dotąd nie pokazał wzoru,

Piękniejsza niźli aniołów oblicza,

Niźli sny moje, niźli poetów zmyślenia,

Niźli ty nawet... oddam ją za ciebie,

Za słodycz twego jednego spojrzenia!

Ach! i gdyby w posagu

Płynęło za nią wszystkie złoto Tagu,

Gdyby królestwo w niebie;

Oddałbym ją za ciebie!

Najmniejszych względów nie zyska odemnie,

Gdyby za tyle piękności i złota

Prosiła tylko, ażeby jej luby

Poświęcił mała cząstkę żywota,

Który dla ciebie całkiem poświęca daremnie;

Gdyby prosiła o rok, o półroka,

Gdyby jedna z nią pieszczota,

Gdyby jedno mgnienie oka;

Nie chcę! nie! i na takie nie zezwolę śluby, (surowo)

A ty sercem oziębieni, obojętną twarzą,

Wyrzekłaś słowo mej zguby,

I zapaliłaś niecne ogniska.

Któremi łańcuch wiążący nas pryska, ,

Które się wiecznem piekłem między nami żarzą,

Na moje wieczne męczarnie !

Zabiłaś mię, zwodnico ! Nieba cię ukarzą,

Sam ja... nie puszczę bezkarnie,

Idę, zadrzyjcie odmieńce!

(dobywa sztylet i ze wściekłą ironia. )

Błyskotkę niosę dla jasnych panów!

Ot tym wina utoczę na ślubne toasty...

Ha ! wyrodka niewiasty ! Śmiertelne ścisnę wkoło szyi twojej wieńce !

Idę jak moję własność do piekła zagrabić,

Idę !... (wstrzymuje się i zamyśla. ) o nie! nie... nie...żeby ją zabić,

Trzeba być trochę więcej, niż pierwszym z szatanów!

Precz to żelazo (chowa) niech ją własna pamięć goni,

(xiądz odchodzi. )

Niech ją sumienia sztylety ranią!

Pójdę, lecz pójdę bez broni,

Pójdę, tylko spojrzeć na nią.

W salach, gdzie te od złota świecące pijaki

Przy godowym huczą stole,

Ja w tej rozdartej sukni, z tem liściem na czole

Wnijdę i stanę przy stole...

Zdiwiona zgraja od stołu powstała,

Przepijają do mnie zdrowiem,

Proszą mię siedzieć; ja stoję, jak skała,

Ani słowa nie odpowiem.

Plączą się skoczne kręgi przy śpiewach i brzęku,

Prosi mię w taniec drużba godowa,

A ja z ręką na piersiach, z listkiem w drugim ręku,

Nie odpowiem ani słowa!

W tem ona z swoim anielskim urokiem,

Gościu mój, rzecze: pozwól, niech się dowiem,

Skąd przychodzisz, kto jesteś? — ja nic nie odpowiem

Tylko na nią cisnę okiem.

Ha! okiem! okiem jadowitej żmije,

Całe piekło z mych piersi przywołam do oka;

Niech będzie ślepą, matrwą, jak opoka,

Nawskróś okiem przebiję.

Wgryzę się jak piekielny dym pod jej powieki,

I w głowie utkwię na wieki.

Będę jej myśli czyste przez cały dzień brudził,

I w nocy ją ze snu budził, (powolniej z czułością)

A ona lak jest czuła, tak łacno dotkliwa,

Jako na trawce wiosenne puchy,

Które lada zefiru zwiewają podmuchy,

I lada rosa obrywa.

Każde wzruszenie moje, natychmiast ją wzruszy,

Każdy przyostry wyraz zadraśnie;

Od cienia smutku mego, jej wesołość gaśnie:

Tak znaliśmy nawzajem czucia wspólnej duszy,

Co jedno pomyśliło, już drugie odgadło.

Całą istnością połączeni ścisło,

Spojrzawszy tylko na twarzy zwierciadło,

Serce nasze jak w czystym widzieliśmy stoku.

Jakie tylko Uczucie na mych oczach błysło,

Natychmiast lotem promyka

Aż do jej serca przenika,

I na powrót błyszczy w oku.

Ach tak! tak ją kochałem! pójdęż teraz trwożyć,

I na kochanka larwę potępieńca włożyć?

Poco? czego chcę od niej? o zazdrości podła !

I jakież są jej grzechy?

Czyli mię słówkiem dwóznacznem podwiodła?

Czy wabiącemi łowiła uśmiechy,

Albo kłamliwe układała lice?

I gdzież są jej przysięgi, jakie obietnice?

Miałemże od niej, choć przez sen nadzieję?

Nie! nie! sam urojone żywiłem mamidła,

Sam przyprawiłem jady, od których szaleję!

Pocóż ta wściekłość? jakie do niej prawa?

Co za moją wzgardzoną przemawia osobą?

Gdzie wielkie cnoty? świetne czyny? sława?

Nic! nic! ach jednę miłość mam za sobą!

Znam to; nigdym śmiałemi nie zgrzeszył zapędy,

Nie prosiłem, ażeby była mnie wzajemną:

Prosiłem tylko o maleńkie względy,

Tylko, żeby była ze mną,

Choćby, jak krewna z krewnym, jak siostrzyczka z bratem,

Bóg świadkiem, przestałbym na tem.

Gdybym mówił: widzę ją, widziałem ją wczora,

I jutro widzieć będę.

Oddam pierwszy dzień dobry, u stołu z nią siędę,

Znią zrana, w dzień koło niej, koło niej z wieczora.

Ach jak byłbym szczęśliwy! (po pauzie) zapędzam się marnie.

Ty pod zazdrosnych oczu, chytrych żądeł strażą!

Ani obaczyć niewolno bezkarnie.

Pożegnać, porzucić każą....

Umrzeć!. (z żalem) kamienni ludzie! wy nie wiecie,

Jak ciężka śmierć pustelnika!

Konaiąc patrzy na świat, sam jeden na świecie !

Dłoń mu przychylna powiek nie zamyka! Żałobne grono łoża nie otoczy,

Nikt nie pójdzie za trumną do wieczności domu,

Garsteczki piasku nie rzuci na oczy,

Zapłakać nie masz komu !

O gdybym mógł choć przez sen pokazać się tobie,

Gdybyś na mojej pamiątkę męki

Jeden przynajmniej dzionek chodziła w żałobie,

Przypięła jednę czarną wstążkę do sukienki!..

Może spojrzysz ukradkiem... i łezka boleści...

I pomyślisz westchnąwszy, ach on mię tak kochał!!

(z dziką ironią.)

Stój, stój, żałośne piskle!., precz wrzasku niewieści !

Będęż, jak dziecko szczęścia umierając szlochał?

Wszystko mi, wszystko niebiosa wydarły,

Lecz reszty dumy nie mogą odebrać !

Żywy o nic przed nikimi nie umiałem żebrać,

Żebrać litości nie będę umarły !

(z determinacją.)

Rób, co chcesz, jesteś woli swojej panią,

Zapomnij!. ja zapomnę! (pomieszany) wszak już zapomniałem ?

(zamyślony.)

Jej rysy... co raz ciemniej... tak, już się zatarły !

Już ogarniony wieczności otchłanią,

Doczesnym pogardzani szałem.... (pauza)

Ach wzdycham! czegoż wzdycham? ha! westchnąłem za nią,

Nie! nie mogę zapomnieć o niej i umarły.

Wszakże ja widzę? wszak tu, o tu stoi I

Płacze nade mną... jaka łezka szczera !

(z żalem. )

Płacz moja luba, twój Gustaw umiera!

(z determinacyą.)

No, dalej śmiało Gustawie! (podnosi sztylet)

(z żalem. )

Nie boj się luba, on się nic nie boj;

Czegoż żałujesz, on nic z sobą nie zabiera!

Tak ! wszystko ! wszystko tobie zostawię,

Zostawię życie i świat i roskosze,

(z wściekłością.) I twego!.. wszystko... o nic... ani łzy nie proszę!

(do xiędza, który wchodzi ze służącymi.)

Słuchaj ty.... jeśli kiedy obaczy.... (z obłąkaniem i wzmagającą się gwałtownością,)

Pewna nadludzka dziewica... kobieta,

I jeśli ciebie zapyta,

Z czego umarłem? nie mów, że z rozpaczy;

Powiedz, że byłem zawsze rumiany, wesoły,

Żem ani wspomniał nigdy o kochance,

Że sobie grałem w karty, piłem z przyjacioły....

Że ta pijatyka.. tańce...

Że mi się w tańcu.. ot (uderza nogą) skręciła noga.

Z tego umarłem... (przebija się)

XIĄDZ.

Jezus, Marja! bój się Boga,

(chwyta za rękę, Gustaw stoi; zegar zaczyna bić.

GUSTAW.

(pasując się ze śmiercią, patrzy na zegar.)

Łańcuch szeleści.... Jednasta wybija !

XIĄDZ.

Gustawie! (kur pieje drugi raz.)

GUSTAW.

To drugie hasło!

Czas ucieka, życie mija !

(zegar kończy bić, świeca druga gaśnic. )

I drugie światło zagasło !

Koniec boleści!... (dobywa sztylet i chowa, )

XIĄDZ.

Ratujcie przebóg, może jaka rada !

Ach już, już kona, wbił do rękojeści,

Padł ofiarą szaleństwa !

GUSTAW (z zimnym uśmiechem).

Przecież nie upada!

XIĄDZ (chwyta za rękę).

O zbrodnio ! Boże odpuść... Gustawie ! Gustawie !

GUSTAW.

Zbrodnia taka nie może popełniać się co dzień,

Daj pokój próżnej obawie;

Stało się — osądzono — tylko dla nauki,

Scenę boleści powtórzył zbrodzień.

XIĄDZ.

Jak to ? co to jest?

GUSTAW.

Czary, omamienie, sztuki.

XIĄDZ.

Ach! włosy mi się jeżą, drzą pode mną nogi,

W imie Ojca i Syna ! co to wszystko znaczy ?

GUSTAW (patrząc na zegar. )

Wybiło dwie godziny; miłości, rospaczy,

A teraz następuje godzina przestrogi.

XIĄDZ (chce go sadzić),

Usiądź, połóż się, oddaj zabójcze narzędzie,

Pozwól rany opatrzyć. —

GUSTAW.

Daję tobie słowo,

Ze aż do dnia sądnego sztylet w pochwach będzie,

O ranach próżna troska, wszak wyglądam zdrowo?

XIĄDZ.

Jak Bóg na niebie, nie wiem co to...

GUSTAW.

Skutki szału.

Albo moie kuglarstwo? — Są kosztowne bronie,

Których ostrze przenika i aż w duszy tonie;

Przecież widomie nie uszkadza ciału,

Taką bronią po dwakroć zostałem przebity...

(po pauzie z uśmiechem.)

Taką bronią za życia są oczy kobiety, (ponuro)

A po śmierci grzesznika cierpiącego skrucha!

XIĄDZ.

W imie Ojca i syna i świętego ducha!

Czego stoisz jak martwy? zaglądasz na stronę?

Ach oczy!... przebóg, jakby bielmem powleczone!

Puls ustał... ręce twoje zimne, jak żelazo!

Co to wszystko ma znaczyć ?

GUSTAW.

O tem inną razą !

Słuchaj, jakie mię na świat zamiary przywiodły.

Kiedy wchodząc do ciebie stanąłem u progu,

Pamiętam, że z dziatkami odprawiałeś modły,

Któreś za dusze zmarłe ofiarował Bogu.

XIĄDZ (chwyta krucyfix.)

Prawda, zaraz dokończym... (cięgnie dzieci do siebie.)

GUSTAW.

No, przyznaj się szczerze,

Czy wierzysz w pieliło, w czyściec?..

XIĄDZ.

Ja we wszystko wierzę

Cokolwiek w piśmie świętem Chrystus nam ogłasza,

I w co zaleca wierzyć kościół, matka nasza.

GUSTAW

I w co twoje pobożne wierzyły pradziady ?

Ach! najpiękniejsze święto, bo święto pamiątek,

Za cóż zniosłeś dotychczas obchodzone Dziady ?

XIĄDZ.

Ta uroczystość ciągnie z pogaństwa początek;

Kościół mnie rozkazuje i nadaje władzę,

Oświecać lud, wytępiać reszty zabobonu.

GUSTAW (pokazując na ziemię.)

Jednak proszą przeze mnie i ja szczerze radzę,

Przywróć nam Dziady. Tam u Wszechmocnego tronu.

Kędy nasz żywot ścisłe odważają szale,

Tam większym jest ciężarem łza jednego sługi,

Którą szczerze wyleje nad tobą u zgonu,

Niż kłamkliwe po druhach rozgłaszane żale,

Płatny orszak i kirem powleczone cugi.

Jeśli żałując śmierci dobrego dziedzica,

Lud zakupioną świecę stawia ma na grobie,

W cieniach wieczności jaśniej błyszczy się ta świeca,

Niż tysiąc lamp w niechętnej palonych żałobie.

Jeśli przyniesie miodu plastr i skromne mleko,.

I garścią mąki grobowiec posypie:

Lepiej posili duszę, o! lepiej daleko,

Nit krewni modnym balem wydanym na stypie. -

XIĄDZ.

Ani słowa. Lecz Dziady, te północne schadzki,

Po cerkwiach, pustkach, lub ziemnych pieczarach,

Pełen guślarstwa, obrzęd świętokradzki,

Pospólstwo nasze w grubej utwierdza ciemnocie;

Stąd dziwaczne powieści, zabobonów krocie,

O nocnych dachach, upiorach i czarach.

GUSTAW.

Więc żadnych nie ma duchów? (z ironią) świat ten jest bez duszy ?

Żyje, lecz żyje tylko, jak kościotrup nagi,

Który lekarz tajemną sprężyną rozruszy;

Albo jestto coś nakształt wielkiego zegara,

Który obiega popędem ciężaru ?

(z uśmiechem.)

Tylko nie wiecie, kto zawiesił wagi!

O kołach, o sprężynach rozum was naucza, -

Lecz nie widzicie ręki i klucza!

Gdyby z twych oczu ziemskie odpadło nakrycie,

Obaczyłbyś nie jedno wkoło siebie życie,

Umarły bryłę świata pędzące do ruchu.

(do dzieci, które wchodzą.)

Dzieci chodźcie pod kantorek.

(do kantorka.)

Czego potrzebujesz duchu ?

GŁOS Z KANTORKA.

Proszę o troje paciorek.

XIĄDZ (przerażony)

W imie Ojca... niech biega... Altarystę zbudzi,

Słowo stało się ciałem !.. zawołajcie łudzi!..

GUSTAW.

Wstydź się, wstydź się mój ojcze, gdzie rozum? gdzie wiara ?

Krzyż jest mocniejszy, niźli wszyscy ludzie twoi,

A kto się Boga boi, ten się nic nie boi.

XIĄDZ.

Mów, czego potrzebujesz... ach to upior, mara!

GUSTAW.

Ja ! nic nie potrzebuję, jest potrzebnych tylu!

(łowi koło świecy motyla. )

A tuś mi panie motylu! (do xiędza pokazując motyla.)

Ten migający w koło oćmy rój skrzydlaty

Za życia gasił każdy promyczek oświaty,

Za to po strasznym sądzie ciemność ich zagarnie;

Tymczasem z potępioną błąkając się duszą,

Chociaż nie lubią światła, w światło lecieć muszą,

To są dla ciemnych duchów najsroższe męczarnie !

Patrzaj ów motyl strojny barwionemi szaty,

Był jakiś królik, albo pan bogaty.

I wielkim skrzydeł roztworem

Zaciemiał miasta, powiaty.

Ten drugi, mniejszy, czarny i pękaty,

Był xiążek głupim cenzorem,

I przelatując sztuk nadobne kwiaty,

Oczerniał każdą piękność, którą tylko zoczył,

Każdą słodkość zatrutym wysysał ozorem,

Albo przebijał do ziemi środka,

I nauk ziarno z samego zarodka

Gadziny zębem roztoczył...

Ci znowu, w licznym snujący się gwarze,

Są dumnych pochlebnisie, czernideł pisarze.

Na jakie pan ich gniewał się zagony,

Tam przeklęta chmura leci,

1 czy ledwie wschodzące, czy dojrzałe plony,

Jako szarańcza wybija.

Za tych wszystkich moje dzieci

Niewarto zmówić i Zdrowaś Maryja.

Są inne słuszniej godne litości istoty,

A między niemi twoi przyjaciele, ucznie.

Których ty wyobraźnią w górne pchnąłeś loty,

Których wrodzony ogień podniecałeś sztucznie.

Jaką, żyjąc pokutę mieli za swe winy,

Oznajmiłem wieczności przestąpiwszy progi:

Życie moje ścisnąłem w krótkie trzy godziny

I znowu wycierpiałem dla twojej przestrogi.

lin więc nieś ulgę prośbą i mszalną ofiarą;

Dla umie, oprócz wspomnienia nic więcej nie proszę.

Za grzech mój życie było dostateczną karą,

A dziś nie wiem, nadgrodę czy pokutę znoszę.

Bo kto na ziemi rajskie doznawał pieszczoty,

Kto znalazł drugą swojej połowę istoty,.

Kto nad świeckiego życia wylatując krańce

Duszą i sercem gubi się w kochance,

Jej tylko myslę myśli, jej oddycha tchnieniem,

Ten i po śmierci również własną bytność traci,

I przyczepiony do lubej postaci,

Jej tylko staje się cieniem.

Jeśli żyjąc świętemu był uległy panu, -

Niebieską z nim chwałę dzieli;

Albo ze złym do wiecznej strącony topieli

Jest bolesnego wspólnikiem stanu.

Na szczęście Bóg mię zrobił poddanym anioła,

Dla niej i dla mnie przyszłość śmieje się wesoła.

Tymczasem jak cień błądząc przy kochanych wdziękach,

Bywam albo w niebiosach, albo w piekła mękach.

Gdy ona wspomni, westchnie i łezkę wyleje,

Zbliżam się do usteczek, biały włos rozwieię,

Zmieszam się z odetchnieniem i przeniknę ciebie

I jestem w niebie!

Lecz kiedy!., ach czujecie, wy coście kochali!

Jakim zawiść ogniem pali!...

Długo jeszcze po świecie błąkać się potrzeba,

Aż ją Bóg w swoje objęcie powoła,

Natenczas śladem lubego anioła,

I cień mój błędny wkradnie się do nieba (zegar zaczyna bić.)

(śpiewa,)

Bo słuchajcie i zważcie u siebie,

Że według bożego roskazu;

Kto za życia choć raz był w niebie,

Ten po śmierci nie trafi od razu.

(zegar Kończy bić, kur pieje, lampa przed obrazem gaśnie, Gustaw znika.)

CHÓR.

Bo słuchajmy i zważmy u siebie,

Ze według bożego roskazu:

Kto za życia choć raz był w niebie,

Ten po śmierci nie trafi od razu.

(1) Pieśń gminna.

(2) Z Szyllera.

(3) Z pieśni gminnéj.

(4) Z Goethego.

(5) Z Szyllera.

1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Koniec wersji demonstracyjnej.

PIERWIOSNEK (1).

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROMANTYCZNOŚĆ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŚWITEZIANKA (1)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŻEGLARZ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DUDARZ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

RYBKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TO LUBIĘ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PANI TWARDOWSKA,

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POWROT TATY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LILIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KURHANEK (1) MARYLI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Wybór Sonetów.

I. PRZYPOMNIENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II. DO LAURY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. WIDZENIE SIĘ W GAJU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII. RANEK I WIECZÓR.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII. Z PETRARKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX. DO NIEMNA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X. BŁOGOSŁAWIEŃSTWO Z PETRARKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI. REZYGNACYA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII. DO ***

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV. DZIEŃ DOBRY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI. DOBRANOC.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII. DOBRYWIECZÓR.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII. DANAIDY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SONETY KRYMSKIE.

I. STEPY AKERMAŃSKIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II. CISZA MORSKA,

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. ŻEGLUGA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. BURZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. WIDOK GÓR ZE STEPÓW KOZŁOWA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. BAKCZYSERAJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII. BAKCZYSERAJ W NOCY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII. GRÓB POTOCKIEJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX. MOGIŁY HAREMU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X. AŁUSZTA W DZIEŃ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI. AŁUSZTA W NOCY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII. CZATYRDAH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII. PIELGRZYM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV. DROGA NAD PRZEPAŚCIĄ W CZUFUTKALE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV. RUINY ZAMKU W BAŁAKŁAWIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI. AJUDAH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBJAŚNIENIA DO SONETÓW KRYMSKICH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej