Włodzimierz Spasowicz

POLITYKA SAMOBÓJSTWA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

POLITYKA SAMOBÓJSTWA

uwagi nad pisemkiem "Polska i Rossya w 1872"

Spasowicz Włodzimierz

I.

Pisemko Radzcy Stanu jest w myśli autora owocem gorzkiego doświadczenia, dopełnieniem powinności obywatelskiej "po długich, lata całe liczących i myśli i losu próbach" (str. 79), słowem wycierpianem i wpędzonem jako nabój w działo uczuciem. — Uderzającą oryginalność ostatecznych wniosków autora stanowi to, że autor proponuje ostateczne z rozwagą i namysłem wyzucie się przez patryotyzm z tego co ludzie zwykli byli dotąd nazywać patryą, ojczyzną, narodowością; —- pozbycie się jeśli nie doraźne to przynajmniej stopniowe, nałogu nawet narodowego języka. — Przez czas niejaki w ciągu jednego, dwóch lub trzech pokoleń, nikt nie przeszkodzi polakowi obcować po polsku w domu z przyjaciółmi i muzami (59), rozmawiać nawet z panem Bogiem i żegnać się po polsku z życiem na łożu śmierci. — Później, nałóg ustąpi konieczności życia, transformacya się dokona, nowa ojczyzna pracy stanie się ojczyzną serca (8) i przyszłość ujrzy w najnaturalniejszy sposób ogół Polaków nieużywających przynajmniej w obrębie Rossyi, polskiego języka (60). — Odmiana ma być nietylko językowa, ale i najwszechstronniejsza, bytowa, zwłaszcza że z naszego bytu, jak to autorowi wiadomo, nic nam prawie więcej nie zostało prócz języka. — Do odmiany tej którą autor nazywa "procesem odrodzenia" — chce się on przyłożyć o ile sił i mocy mu staje, nie biernie, a czynnie; — podaje nie książkę a czyn (str. 79); — chce ułatwić to odrodzenie w obrębie pojedynczego sumienia (str. 65) każdego z czytelników, na którego serce padnie ziarno jego słowa. — Autor propunuje nam umrzeć i zgnić jako naród polski, ażeby się odrodzić w innej, wyższej całości, — w Słowiańszczyźnie, posługąjącej się rossyjską mową jako zrazu urzędowym, a później z biegiem czasu, bytowym językiem, pod którego zwierzchniem pokryciem mogą wegetować inne języki, jako miejscowe niecywilizacyjne narzecza. — Wyzucie się z odziedziczonej po przodkach wiary lub mowy, idzie wszędzie na świecie oporem, i zwało się bez względu na pobudki, odstępstwem. — W smutnych naszych dziejach pogrobowych, odstępstwo objawiało się dotychczas zwykle w dwóch formach: — pozorne przez zemstę czyli tak zwany walenrodyzm, i najistotniejsze, przez obojętność czyli tak zwany kosmopolityzm. — Odtąd największy z naszych wieszczów w niedobrą chwilę podniósł do ideału zdradę, jako środek do walki, liczne pokolenia jedno po drugiem chorowały na walenrodyzm i truły się nim; nie oboszło się przytem bez skażenia pojęć moralnych w narodzie. — Prawdziwych Walenrodów dojrzało wszakże mało, a tylko dotąd Rossyanin w wyciągniętej ku niemu każdej dłoni polskiej, upatruje Walenroda. — Co się zaś tyczy odstępstwa jawnego, to się dokonywało przez uroczyste wyparcie się swej narodowości, przez zelżenie jej i zbezczeszczenie (Senkowski Bułharyn). — Odstępcy tego gatunku działali dla zysku i byli ludźmi tak małego kalibru w moralnym względzie, że odchodząc oddawali usługę narodowości naszej, pozbywającej się tego śmiecia. — Z Radzcą Stanu ma się rzecz całkiem inaczej. — Bezwarunkowo potępiając wszelką myśl walenrodyzmu, Radzca stanu miłuje po swojemu narodowość, i na twarz umarłej dawnej Polski, kładzie synowski, gorący prawie pocałunek "Rozbiór polski był wielką wyrządzoną nam przez sąsiadów krzywdą, — to co robili ojcowie nasi dobijając się o odzyskanie straconego, — dobrze robili; — mybyśmy sami powinni byli to uczynić, gdybyśmy się w takiejże znajdowali sytuacyi (str. 3.), ze zmianą jednak sytuacji, zmieniają się cele; — od przodków naszych nas przedziela dokonany fakt, nasze polityczne fuszerstwo, — dwie przegrane 1830 i 1863 r.; — korząc się przed tym faktem nic nam nie pozostaje, jedno zbrobić z bytu swojego poświęcenie i ofiarę." — Odstępstwo proponowane przez autora jest to odstępstwo natchnione duchem poświęcenia i ofiary. — Wszelkie nie już odstępstwo ale nawet odstąpienie od przyjętego trybu myślenia i postępowania, uzbraja przeciw sobie wszystkie zachowawcze instynkta towarzystwa. — Przy tych warunkach praca, krytyka nadzwyczaj łatwa i wdzięczna, kiedy się nawet odbywa z zimną krwią nie uciekając się do namiętności, jak to uczynił krytyk lwowski S. B. wołający: "chciałbym tchnąć w słowa moje wszystkie świata jady, spotęgowaną do najwyższego stopnia wściekłość.".... Możnaby z lepszym skutkiem a z mniejszem forsowaniem się i zachodem stoczyć świetną walkę z autorem pisemka, zwłaszcza że Radzca stanu radzi sobie bardzo niedyplomatycznie, i sam najniebaczniej słabe swe strony odsłania. —

Chcąc pewną prawdę wyrzec współrodakom, wdział na się Radzca bez potrzeby urzędowy wice-mundur i ani na chwilę go nie zrzuca, przez co daje dowód albo braku taku, albo tego, że ów wice-mundur przyrosł mu do skóry i zrzucić się nie da. — Każden rozsądny i praktyczny człowiek stosuje to co mówi do tego do kogo mówi. — W nocie albo memoryale przeznaczonym dla rządu, konieczne i właściwe może ze względu na cel byłyby wyrazy "o wysokości myśli przewodniczącej kombinacyi 1862, o tych czci najdostojniejszych ludziach stanu Rossyanach którzy swą rękę do tego dzieła przyłożyli (11) o tej kombinacyi jako doszłej dzięki szczególnemu zrządzeniu Opatrzności i wielkomyślności Monarchy (62) nakoniec, o przezorności politycznej, jakiej naród rossyjski zawsze daje dowody w trudnych chwilach dziejowych" (61). — Ale w piśmie przeznaczonem dla polskich czytelników rzecz ma się inaczej: albo te wyrazy są tylko pewnemi retorycznemi obrotami mowy, nakazanemi przez kunszt pisarski, a wtenczas rozmijają się one z celem bo nie rozczulają bynajmniej tych do których są pisane i nie mogą być przyjęte na wiarę; — albo też są one dosłownem tłumaczeniem istotnej myśli autora; — w takim razie nie mielibyśmy do czynienia z mężem Stanu, lecz z bardzo naiwnym człowiekiem, który przypatrując się z bliska rzeczy, brał jej pozory za istotę i wierzył tym pozorom w prostocie swego ducha. —

Naród rossyjski nie jest politycznie przezorny; — sam o sobie on mówi: "tylnym rozumem mocen" (забнимь умомь крыпокь), co wychodzi prawie na polskie: "mądry po szkodzie", Naród rossyjski nigdy, niczego nie przewidział, nie uprzedził; a że w chwilach krytycznych miewa pewne instynkta zachowawcze które się budzą z ogromną mocą, poczem następuje długi letarg aż do nowego wybuchu, toć te wybuchy namiętności nie mają jeszcze nic wspólnego z przezornością, jak niema nic wspólnego uczucie gniewu albo strachu z chłodnym rachunkiem w odległą przyszłość patrzącego rozsądku. — Naród rossyjski największe zawsze błędy popełniał kiedy był panem pozycyi i u szczytu powodzenia; lecz dopiero pobity i przygnieciony odzyskiwał sprężystość (1612, 1812). — Mówi to na korzyść wielkiej żywotności narodu, lecz wcale nie na korzyść jego przezorności. — Potrzebaż jeszcze tłumaczyć autorowi powody niedowierzania tej "wielkomyślności" jaką tchnęła jakoby kombinacya 1862 r.? — Ta wielkomyślność rządowa, jeśli nie od początku wieku, to przynajmniej od 1831 r. miała wszystkie cechy karabinierów w Offenbachowskich Rozbójnikach: "par un malheureux hasard... toujours trop tard, toujours trop tard"... Przez 30 lat wielkiego ucisku który olbrzymią kopułą zaciążył nad obydwoma narodami, gromadziły się materyały palne do wypadków 1863 r., rosło głębokie rozjątrzenie. — Po 1855 r. praktyka złagodniała, ale system pozostał nietknięty. — Gdyby wielkomyślność domyśliła się dać w tej chwili dziesiątą cząstkę tego co przyrzeczono później po lutym 1861 r., wybuchuby nie było, lawa spłynęłaby spokojnie otwartem dla niej przezornie korytem. — Aż do strzałów lutowych zamykano oczy i niechciano wiedzieć że jest kwestya polska, a po tych strzałach już było: toujours trop tard: — Nie wdzięk mowy żelaznego Margrabiego pociągnął niby czarem śpiewu syreny załogę ulissesową nawy rządu rossyjskiego; Margrabia nasunął się jako pośrednik ofiarujący wyprowadzić niezaradnych i nieprzezornych z trudnej pozycyi, a działo się to w chwili, kiedy kwestya polska nie przestawała być kwestyą polityki wewnętrznej, kiedy za Polską nie ujmowały się jeszcze swemi szkodliwemi notami zachodnie mocarstwa i kiedy sam naród rossyjski zachowywał się względem kwestyi polskiej jeśli nie całkiem przychylnie, to przynajmniej obojętnie. —

Najboleśniej jednak ze wszystkich niewczesnych wyrazów autora razi wzmianka o czcinajdostojniejszych ludziach stanu Rossyanach. — Gotowem wierzyć że pomiędzy Rossyanami byli tacy którzy po wypadkach 1863 r., nie zerwali z autorem stosunków zażyłości i przyjaźni (52) to jest nie odwrócili się od niego i nie zamknęli drzwi swoich przed nim, ale ztąd jeszcze nie wynika bynajmniej przekonanie, że ktokolwiek bądź z tych ludzi, w prywatnem życiu ucywilizowanych i grzecznych, pojmuje kwestyą polską i jest takimże narodu jak osoby Radzcy stanu przyjacielem. — Przychylając się do kombinacyi 1862 r., rossyjscy mężowie stanu albo czynili to dla wyjścia czasowo bylejakim sposobem z trudnego położenia, a w takim razie nie zasługują na uwielbienie jakie im autor pisemka poświęca; — alboteż postępowali tak dla tego, że w głębi własnego sumienia poczytywali to za dobre, słuszne i sprawiedliwe, a wtenczas ich sposób zapatrzywania się nie powinienby się był zmienić nawet w obec wypadków 1863 r.; owszem, wypadki te powinnyby ich utwierdzić w myśli spełnienia dzisiaj programu 1862 r., albo przynajmniej choć cząstki tego programu, przy tak korzystnie zmienionych dla Rossyi okolicznościach, w chwili, gdy dobrowolny krok taki, przez nikogo w świecie nie mógłby być poczytanym za wymuszony, a danie byle czego zapewniałoby dającemu całą zasługę i wszystkie korzyści dobrze pojmowanej i rozumnej wspaniałomyślności. — Niech szanowny autor raczy nam wskazać chociażby jednego ze stronników kombinacyi 1862 r., któryby był czcigodnym przez swoją względem nas dzisiaj wspaniałomyślność. Najwięcej jeszcze moglibyśmy się spodziewać od samego panującego, mającego charakter miękki, dość ludzki i niezawzięty, lecz wszystko co go dotąd otacza, czynnie lub biernie trzyma się systematu bezwarunkowego i niemiłosiernego wytępiania. — Czynią to przez patryotyzm, lecz szanowny autor przyznać musi że w tym patryotyźmie, jego czcinajgodniejsi przyjaciele stoją dotychczas względem nas na stanowisku bojarów Iwana III i IV. Wasilewiczów, i bez porównania są niżsi nawet od dworaków Katarzyny II.

Chroniąc się od zarzutu drobiazgowości w krytyce, pomijamy po tych kilku uwagach wszelki rozbiór charakterystyki rządu, narodu i ludzi stanu rossyjskich; — kładziemy je poprostu na karb nałogu stylu autora. — Pomijamy i inne osobliwości i smiesznostki, n. p. odwołanie się prawie wyłączne do ojców familij nad losem podrastających pokoleń rozmyślających (dedykacya), jako do jedynych stróżów istotnych interesu Polski (79) oraz natarczywe i gorączkowe, z nożem, że tak rzekę, na gardło nastawanie na każdego z nas, abyśmy dziś jeszcze, i to stanowczo, wyrzekli bez dalszego namysłu, z kim mamy zamiar trzymać na przyszłość: z Austryą, Prusami, czy z Rossyą? (17 — 47) — Nie sądzę aby autor żądał na serio od zabierającego głos w sprawie polskiej, legitymacyi z ojcowstwa; — aby ojców tylko uważał jako cives optimo jure, zwłaszcza że sam uznaje winę ojców w tem, że się dali pociągnąć dzieciom do gry hasardownej w 1863 r. (80) czyli innemi słowami, że w danej chwili, ojcowie, stróże interesów, poszli, pod komendę młodzieniaszków i studentów. — Z tego punktu widzenia, praktyczniej byłyby może odwołać się nie do ojców ale do synów, i spróbować przemówić w sposób przekonywający do młodzieży która pociągała i pociąga, a nie do starych którzy tak małodusznie dali się pociągnąć mimo woli w 1863 r.; i dadzą się tem łatwiej ciągnąć na przyszłość, że ich zastępy przerzedzone i że prawie wszystko co było wzniosłe i piękne w zeszłem pokolenia, legło odcięte, a naród nasz stał się odtąd podobnym do pnia gołego ha którym zrąbano gałęzie. — Nakoniec, co do natarczywego domagania się, abyśmy się decydowali dziś jeszcze, mniej niż kiedy pojętnym jest teraz takie gwałcenie woli.— Czasu mamy chwała Bogu dosyć, mamy go może zanadto; jutro będzie jak dzisiaj, po jutrze mało co gorzej niż wczoraj, na długie zdaje się lata zaległa nad nami ciężka, ołowiana, jednostajna chmura. — Czas przestał nateraz być naszym zaciętym wrogiem, jest dla nas obojętnym, może stać się nawet sprzymierzeńcem naszym, kiedy potrafimy, nieulegając gorączkowym porywom, postąpić z nim oględnie i właściwie. —

Oględność wiele warta zawsze a szczególniej w tak drażliwej kwestyi jaką jest narodowe małżeństwo, którego Radzca stanu jest swatem. — Swat nalega: masz trzy panny do wyboru, jedna zła, druga gorsza, a trzecia najdoskonalsza i najlepsza, żeń się z nią natychmiast. — Jeżeli kandydat do ożenienia nie jest lalką lub półgłówkiem, rzecze niezawodnie: miły swacie, zaczekaj chwilkę; toć przecie śluby dozgonne, toć sakrament, raz ślubowawszy chcę wiary dochować święcie i statecznie jak dobremu człowiekowi przystało; — jeśli i trzecia panna nie jest tak doskonalą jak powiadasz, wolę się nigdy nie żenić. — Ostrożnie więc i pomału wezmijmy do namysłu rady stwata, połóżmy je na szale rozwagi. — Postarajmy się dać na propozycye odpowiedź dojrzałą, dostojną, zgodną z życzeniem autora, to jest ani "na krok nie wychodzącą za kres krainy, w której Muzy panują" (79).

Z dwóch pytań nasuwających się naszej rozwadze jest jedno podrzędne: czy szczerze radzi swat? — drugie główne: czy dobrze on radzi? — Pierwsze nazywam podrzędnem, bo rada i najzdrowsza może wyjść z ust nawet przedajnych, a nawzajem nie radą, lecz zdradą może być przyjaciela. — W każdym przypadku jednak stopień dobrej lub złej wiary, nie może niewywierać przeważnego wpływu na ton i usposobienie krytyki. — Lekko zbić można sofizm kupiony lub nieuczciwy, inaczej rzecz się ma z sumiennym obłędem. — W sumienności obłędu tkwi czar porywający, moc zaraźliwa dla innych umysłów, a i względem znajdującego się w takim obłędzie, jest moralny obowiązek potkać się z nim równym orężem, przekonać, pokonać i może do odwołania tego co utrzymywał, zmusić. — W danym przypadku pierwsze pytanie rozstrzyga się od razu. — Gdyby nawet krytyk podpisujący się S. B. nie był nieszlachetnie i wbrew wszelkiej literackiej przyzwoitości uchylił zasłony, ze wzięcia się do rzeczy, ze sposobu rozumowania musielibyśby przyznać, że z każdej stronicy pisemka w niebogłosy woła szczere, głębokie, chociaż spaczone przekonanie. — Idźmy więc wprost in medias res, potkać się na ostre z tem przekonaniem; sprawdźmy punkt wyjścia, loikę, ścisłość rozumowania, nakoniec, zastanówmy się nad praktycznemi skutkami wniosków autora jeżeliby takowe były przyjęte i urzeczywistnione. —

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej