Józef Wybicki

POLKA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY:

DO CZYTELNIKA

AKT I

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

Scena piąta

AKT II

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

Scena piąta

SCENA SZÓSTA

Scena siódma

AKT III

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

Scena piąta

SCENA SZÓSTA

SCENA SIÓDMA I OSTATNIA

POLKA

Opera w trzech aktach
Józef Wybicki

OSOBY:

Kazanowska — żona komendanta fortecy
Koniecpolska — kochanka Zgłobickiego
Kazanowski — komendant
Złotopolski — porucznik
Zgłobicki — chorąży
Korycki — namiestnik
Plichta — żołnierz dawny, z starości ciemny *
Bogumił — syn P l i c h t y
Chóry: Polek, żołnierzy

Scena w fortecy Trembowla nad rzeką Seretem.

* Umyślnie wystawia się w tym dziele żołnierz dawny, suponując mu lat przynajmniej 95, gdyż o potyczce pod Cecorą Jana Zamoyskiego wspomina niżej, która się r. 1595 przytrafiła. Uczyniło się to dlatego, aby ten starzec najsławniejsze bitwy Polaków wspominał, na których sam się znajdował lub o nich słyszał. Ciemnota zaś jego tym tkliwszy czyni widok, że w niej na obronę jeszcze spieszy ojczyzny i do jej kochania młódź zachęca.
Mamy też i przykład, że Stanisław Czarnkowski, choć ślepy, w obozie się znajdował, nieszczęściem, że przeciw własnemu krajowi, pojmany bowiem był razem z Maksymilianem w obozie pod Byczyną. (Przyp. aut.)
Wybicki do Jaśnie Wielmożnej Jmć pani z Mniszchów Potockiej, generałowej artylerii koronnej.

Ten wieniec chwały, z tym wonnym bukietem,
Jest z polskich kwiatów uwity,
Wiła go niegdyś Polka nad Seretem,
Co tak myślała jak i ty.
Miły mi jest — czy w Grecji, czy w Rzymie,
Cnoty i męstwa zawiązek,
Lecz milsze jeszcze Polaka mi imię,
Gdy godne lauru gałązek.
Tak kiedyś przyszłość, sędzia bezstronny,
Obywatelstwo chcąc zdobić,
W tulczyńskim gruncie laur zerwie dlań wonny,
By wieniec chwały mu zrobić.
Krzewił się niegdyś laur na naszej ziemi,
Nie znała poziomych chwastów.
Polki! dokażcie to przykłady swemi,
By znów walecznych mieć Piastów.

DO CZYTELNIKA

W roku 1675 Ibraim Basza obiegł fortecę Trembowlą zwaną i dobyć jej szturmem przedsiębrał. Kazanowski mężnie jej bronił, gdy jednak coraz bardziej zwiększała się siła nieprzyjaciela, o jej ubronieniu zaczął rozpaczać, wreszcie poddać się i miasta bramy otworzyć zamyślał. O tym przedsięwzięciu męża dowiedziawszy się żona wpadła z orężem i rzekła: „Padniesz z mojej ręki albo mi tym sztyletem życie odbierzesz, abym nie patrzała na hańbę, którą sobie gotujesz i narodowi." Tym zapałem bohaterki wódz z wojskiem na nowo do męstwa rozgrzany uderzył na obóz nieprzyjacielski i zwyciężył. Aż też waleczny hetman Stanisław Jabłonowski nadciągnął i zupełnie od oblężenia forteca uwolnioną została.

Kwiaty, co niegdyś dało nasze pole,
Krwią zażyźnione i potem rodaka,
Który śmierć wolał jak cierpieć niewolę,
Tracić kraj, język, strój, wiarę Polaka —
Zebrałem w wieniec, uwiłem w bukiecie:
Coż dla Polaka milszego na świecie?
Nie było dziczy w Północ czy Zachodzie,
Choć się pomiędzy wylęgła tygrysy,
By nie śpiewała rycerzów w swym rodzie,
Ilekroć wiodła publiczne popisy,
Ponad strumieniem czy gdzie jodła wzrosła,
Swym bohaterom chwały kościół wzniosła.
I nas nieczułość, słabość niewolnicza,
Ufam, w tak twarde nie ujęła pęta,
By dla Zamoyskich czy dla Chodkiewicza
Nie było pieśni, kościoła ni święta,
Lecz aby Polak w swej świątyni progi
Wprowadzał obcy i język, i bogi.
Wskrześmy ich zwłoki, ożywmy ich cienia!
Ich nam dziś trzeba i rady, i siły,
Inaczej pamięć polskiego imienia
Chyba tam pisma gdzieś będą żywiły,
A grunt kościoły z naszym majestatem
Obcą potęgę wystawią przed światem.

AKT I

Pod murami Trembowli.

Scena pierwsza

Plichta, Bogumił.

PLICHTA
prowadzony przez syna
Synie! już pod fortecą być musiem, miarkuję?

BOGUMIŁ
Jak to zgadłeś, mój  ojcze.

PLICHTA
Dusza moja czuje,
Serce moje,  co pełne radości jest tkliwej,
Że na tym miejscu będę dość jeszcze szczęśliwy,
Ukochanej ojczyzny bronić z tobą razem
Albo chwalebną śmiercią padnę pod żelazem.
Duo.
Matki ojczyzny miłością zajęci,
Odważmy życia, by ją można wspierać,
Jak dawny Polak, co nie pragnął więcej,
Tylko żyć wolnym lub wolnym umierać,
I im się bardziej los na niego srożył,
Tym był  mężniejszy i mniej się zatrwożył.

BOGUMIŁ
Pomyśl, na co się ważysz, ojcze mój łaskawy.

PLICHTA
Ty raczej, co najczulszej zabraniasz mi sławy,
A razem serce ranisz jak żelazem srożej,
Myśląc, że jest co w świecie, co mój umysł strwoży.
Szlachcic Polak, i jeszcze z starożytnych rodu,
Pokąd tchnie, to nie żyje, tylko dla narodu.
Dla narodu wolnego, co w swym rządu składzie
Zapala nas do cnoty, a więzów nie kładzie
Ani musi do czynów publiczności zdatnych,
Tak tam gdzieś tyran pędzi swych poddanych płatnych.

BOGUMIŁ
Ale twoje kalectwo...

PLICHTA
Ta choroba ciała.
Dusza zawsze bez skazy, i mężna, i stała,
Wreszcie na coż mi oczy, te mi dacie miejsca,
Gdzie tylko męstwa trzeba, ręki i żelezca.

BOGUMIŁ
Czyliż ciebie wyręczyć nie dość jestem zdolny?

PLICHTA
Od bronienia ojczyzny nikt z nas nie jest wolny.
Ufam, że się mym synem okażesz w tej sprawie,
Lecz to twoja powinność. Ja się w mojej stawię.
Dałbym młodym zły przykład, zhańbiłbym siwiznę,
Bym reszty lat poświęcić nie chciał za ojczyznę.
Zawsze ona jest matką dla wolnego syna,
Wiek, bogactwa, urzędy — nie jest to przyczyna,
By żyć tylko dla siebie, a państwu nie służyć.

BOGUMIŁ
Lecz i kraj zasłużonym miałby się wydłużyć,
A przecie, pozwól, ojcze, z ciebie przykład smutny,
Prawie wiek, jak służyłeś, a gdy los okrutny
Pozbawił cię najdroższych zmysłów dla człowieka,
Jestże kraj, co w tej nędzy tobą się opieka?
Ta niwa, co masz z dziadów, broni cię od głodu.

PLICHTA
Co słyszę! Ciebie sędzią kto zrobił narodu?
Przez to zdanie porywcze, a okropne skutkiem,
Raz pierwszyś serce ojca tkliwym dotknął smutkiem.
Jakże gorszące z jednej, podłe z drugiej strony,
Nikt by więc nie chciał służyć, tylko zapłacony?
Lub wreszcie tym zamiarem kraj byś tylko wspierał,
Byś się z niego bogacił, byś go sam odzierał.
Przestań tak myśleć, synie, chciej myśleć wspanialej,
Niewolnicy to podli, co siebie przedali,
Co się ważą dla zysku na śmierć czy na blizny —
Obywatel ma służyć przez miłość ojczyzny.

BOGUMIŁ
Sprawiedliwość przynajmniej zachować by miała.

PLICHTA
Prawda, lecz gdyby nawet ciebie zapomniała,
Gdybyć za usługi miała się zadłużyć,
Jednak miałbyś ją kochać i na nowo służyć;
Dam ci wnet tego przykład... Przystąpmy pod mury,
Przypasz mi już pałasz co prędzej.

BOGUMIŁ
Który? Plichta Ten cięższy.
Ty weź lżejszy; gdy za kopijnika
Dziad twój służył, z tą szablą pierwszy w ochotnika
Ruszył i pod Derszawą * słał trupem gdańszczana,
Że Batorego, króla, nie chciał znać za pana.
Miał ją i przy dobyciu Połocka, Sokała,
Bo na całej tej wojnie, gdzie Stefan Moskala,
Jak mi nieraz powiadał *, trzykroć sto tysięcy
Usłał trupem — niech ciebie to, synie, zachęci,
Niech ten pałasz dziadowski męstwo w tobie wznieci.

BOGUMIŁ
Ktoś tu nadchodzi, ojcze.

PLICHTA
Kto?

BOGUMIŁ
Oficjer z fortecy.

PLICHTA
Prowadź mię zaraz rześko, niech się mu melduję.

Scena druga

Ciż i Zgłobicki.

ZGŁOBICKI
Coście wy to za  jedni? Powiadaj...

PLICHTA
Miarkuję,
Żeś oficer, co strażą  odprawiasz tu dzienną.

ZGŁOBICKI
Powiadaj, coś za jeden!

PLICHTA
Postacią mą ciemną
Nie chciej wzgardzać, masz we mnie starego żołnierza.

ZGŁOBICKI
Jak  miarkuję, mój starcze, udajesz rycerza.

PLICHTA
Zapewnie, żem jest dobrze okurzony prochem,
Z Ruskiem, Szwedem, Turczynem, biłem się z Wołochem,
Jak ja, nie wiem, dowodów czyli masz tak wiele;
Oto patrz, blizny moje, oto kula w ciele.*
Do śmierci mieć ją będę, jak mej chwały znamię,
Lecz kalectwo, co niebo dopuściło na mię,
Zmusiło mię z pałasza krój ukuć do roli.
Żyłem kontent, stosownie do przedwiecznej woli,
Gdym się jednak dowiedział o okropnej wojnie,
Porzuciłem to życie pędzone spokojnie,
Zebrałem sił mych resztę, co mi wiek zostawił,
Bym jeszcze na obronę ojczyzny się stawił.

ZGŁOBICKI
Daruj, szacowny starcze, kiedyż to żołnierzem
Byłeś przecie, pod jakim znakiem lub rycerzem?

PLICHTA
Jak to, jeszcze pod owym to Zamoyskim Janem,
Gdy się mężnie potykał pod Cecorą z chanem.*
Byłem przy stryju moim i nad brzegiem rzeki
Telezynu, pamiętam, straciłem pół szczeki.

ZGŁOBICKI
Co słyszę, pod Zamoyskim! O święte wspomnienie!
Niechby wśrzód nas się chciały stawić jego cienie,
Co Niemcy, Ruski, Szwedy, Turki, Tatarzyny
Drżały na jego imię; ale pod Byczyny
Murami jeszcze pewnie nie byłeś w namiocie?

PLICHTA
To dawniejsza potyczka, ale w jednej rocie
SłużyA Ten powiadał, że nasi w harcach i gonitwie
Biegli na śmierć tak właśnie jak lew rozdrzaźniony.
Aż też ów książę z Niemiec, co naszej korony
Zgwałceniem praw wolności chciał dosiągnąć w dumie,
Lecz wnet wzięty w niewolą, doświadczył, co umie
(Kiedy o wolność idzie) waleczność Polaków.*
Jakoż jeden dziesięciu płatał Austryjaków.

ZGŁOBICKI
Gdzieś był więcej z Zamoyskim?

PLICHTA
Miałbym liczyć siła,
Pomnę jednak, gdy jakiś z Multanów Mohyła,
Książę, wówczas oręża użył Zamoyskiego *,
Już byłem namiestnikiem w pułku Sieniawskiego.
I sześćdziesiąt tysięcy Wołocha Michała
Nasza jazda, za Seret goniąc, trupem słała.
Pamiętam, nim do bitwy w obozie znak dano,
„Boga Rodzica" z wodzem za hasło śpiewano,
A potem położywszy krzyż święty na czele,
Mil kilka goniliśmy wciąż nieprzyjaciele.
Byłem potem w potyczkach z sławnym Chodkiewiczem *,
Pod którym ile bitwy, tyle zwycięstw liczem.
A z Czarnieckim wróciwszy na tron Kazimierza *,
Wezwał Frydrych * naszego husara pancerza
Przeciw Szwedom, co królów dwóch chciał strącić razem,
By ich nie wsparł Czarniecki cnotą i żelazem.
Tak tam gdzieś w wyspie Alsen i w cieśni Fijoni
Gromiąc dumnego Szweda, znać dano do koni *.
Wróciliśmy do kraju i na powitaniu
Pozyskałem chorąstwo od króla w Poznaniu.*

ZGŁOBICKI
Dość na tym, zacny mężu, na własnym ramieniu
Uniosę cię do zamku. Żyj ku zachęceniu
Do równego nas męstwa. Lecz powiem ci z żalem,
Tyle odwagi, męstwa kiedy w tobie chwalem,
Mało nadgrody w wymiar twych zasług zyskałeś.

PLICHTA
Jako? Sądziłbym, żeby zazdrościć mi miałeś!

ZGŁOBICKI
Prawda, lecz tylko cnoty i statecznej chęci
Bronienia swego kraju.

PLICHTA
Alboż jest co więcej?

ZGŁOBICKI na boku
Jakżem zawstydzony!

PLICHTA
Jakżem jest zgorszony!
To co, dziś cnotą Polak nie dość nadgrodzony,
To to mało korzyści w wnętrznym przeświadczeniu,
Że imię cnotliwego w późnym pokoleniu
Zyskiwać będzie chwałę? Ach, nie jest mi tajny
Wasz dziś powszechny zamiar, duch podły, sprzedajny
Osiadł już polskie serca; każdy siebie kocha,
A ojczyzna zhańbiona, rozszarpana szlocha.
A gdy tak jest, uchodźmy, synie, stąd co prędzej.
Nie gorsz się! Znajdziesz w śmierci, w ohydzie i nędzy
Tysiąc czułej rozkoszy czyniąc, coś powinien.

ZGŁOBICKI
Nie takeś przecie nagle posądzać mię winien.
Myślę równie jak i ty, żal rządził w mym głosie,
Że tych zasług człowieka w takim widzę losie.

PLICHTA
Los mój szczęśliwy, kiedy do włosa siwego
Serce bez skazym doniósł męża cnotliwego.
Trio.
Tego los wielki, ten tylko szczęśliwy,
Ten sam rozkoszą czułą się napawa,
Kto wiekiem żyjąc był zawsze cnotliwy,
Kraju nie zdradził ani zgwałcił prawa,
Owszem, gdy ucisk, gdy się los sroży,
Za wolność, naród życie swe łoży.

Scena trzecia

Ciż i Koniecpolska wpada w rozpaczy.

ZGŁOBICKI na widok rozpaczającej
Coż to za widok  nowy, okropny i  smutny!

PLICHTA
Kto to jest?

BOGUMIŁ
Nie wiem.

ZGŁOBICKI
Nie znam.

KONIECPOLSKA
O losie okrutny! 
aria
Gdziem, czy na ziemi?
Oko się cierni,
Krew ścięta w żyłach,
Osłabła w siłach.

CHÓR
Ach, dlaboga! cóż to znaczy?
Bez tych żalów i rozpaczy,
Chociaż bojaźń, chociaż trwoga —
Zdaj się na Boga.

KONIECPOLSKA
Ach, okrutni, życie na co,
Gdy się ojciec, matka tracą,
Gdy niewinność zabłąkana
Przed wściekłością drży tyrana?

CHÓR
Ach, dlaboga! cóż to znaczy?
Bez tych żalów i rozpaczy,
Chociaż bojaźń, chociaż trwoga —
Zdaj się na Boga.

KONIECPOLSKA
Lubo żołnierze, jednak macie czułe serca.
Ukryjcież mię więc, proszę. Zda mi się, morderca,
Zda mi się, że bisurman w swych mię szponach trzyma.

ZGŁOBICKI
Nie lękaj się, my swoi. Turczyna tu nie ma.
Lecz o twoim imieniu musim być spewnieni.

KONIECPOLSKA
Czyliż nie dość ta rozpacz, co źrzenice mieni,
Ma prawa do twojego serca i litości?

ZGŁOBICKI na boku
Zapomniała o wdziękach, powabie piękności.
głośno Dosyć mi, prawda, jednak...

KONIECPOLSKA
Czegoż nie dostaje?
Wreszcie, że jestem Polka, strój, język wydaje.

PLICHTA do Koniecpolskiej
A już też wybacz, żołnierz, zwłaszcza w oblężeniu,
Musi wiedzieć o wszystkich stanie i imieniu.

KONIECPOLSKA
Nieszczęśliwa!

ZGŁOBICKI
Słyszałaś, lecz powiem ci słodziej,
O własne bezpieczeństwo jeszcze twoje chodzi,
Aby komendant zamku znał twe urodzenie
Dla większych dla cię względów i wygody.

KONIECPOLSKA
Nie, nie!
Pomięszana niech będę w nieszczęśliwych tłumie.
A jeśli z was którego litość wzbudzi ku mię,
Niech uzbrojoną ręką bieży na pogany,
Zemści się ojca, matki moich krwi wylanej.
Ach, czemuż płeć ma słaba, z pieszczot czy natury,
Zbroi twardej nie dźwiga? Zapewnie za mury
Słonić bym się nie chciała; okryta szyszakiem,
Murem by dla mnie były: strzała, łuk z sajdakiem.

ZGŁOBICKI
Zemstę i twą obronę nam raczysz zostawić,
Ba, owszem, mnie samemu, ale chciej wyjawić
Twoje imię i klęskę, która ciebie boli.

KONIECPOLSKA
Koniecpolska się zowię, a ku mej niedoli,
Na mą rozpacz, nieszczęście. Jakże skończę dalej?
Oto ojca i matkę!... Świat, zda mi się, wali
I swoim mię ciężarem nieszczęśliwą tłoczy.

ZGŁOBICKI
Dość na tym, w ich niewinnej krwi pohaniec broczy.
Uchroń się więc w fortecy, jest tam Kazanowska,
Nasze męstwo, odwaga, a przy tej moc boska
Da się nam zemścić twojej krwi drogiej, niewinnej.
Koniec polska Ach, co mówisz!...

ZGŁOBICKI
Tak, pani, ja, a nie kto inny.
Obym był dość szczęśliwy...

KONIECPOLSKA
Za to męstwo, cnotę
Na twoje skronie wieniec z świeżych róż uplotę.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena czwarta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena piąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT II

Scena pierwsza

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzecia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena czwarta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena piąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA SZÓSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena siódma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT III

Scena pierwsza

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzecia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena czwarta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena piąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA SZÓSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA SIÓDMA I OSTATNIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej