Władysław Orkan

POMÓR

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ZŁE ROKI

GŁÓD I MIŁOŚĆ.

POWRÓT.

PODMUCHA.

WE ŚWIAT...

SUPLIKACYE.

POMÓR.

SOWA I KUROPATWY.

POMÓR

Władysław Orkan

ZŁE ROKI

Było to w czasie, kiedy Pomsta przeszła po dworach i ostawiła za sobą: powytłukane okna, porozbijane sprzęty, pootwierane stodoły, a gdzieniegdzie spaleniska abo i trupy. Strach było patrzeć na to zniszczenie okrutne. Widziało się: jakiś duch zatraty dmuchnął piekielną siarką po pałacach. I nie było jednego dworu na znanym obszarze kraju, któryby od tej podmuchy ocalał. Wszystkie stały, jeśli nie rozwalone, w zaniszczeniu — i podawały czoła do upadku. Gdzieniegdzie mur jeno sterczał abo komin wysoki nad ziemią, a reszta się już rozsypała i zalegała miejsce pokoi dawnych kupą gruzów. Tu i ówdzie jeszcze pałac się odzierżył, ale powywalane drzwi i powybijane okna świadczyły dość wyraźnie, że ludzi w nim niema. I stały te pałace w opuszczeniu smutnem, patrzały ku wsiom swoim otworami okien — skąd dawniej szły strach i groza, teraz wiała pustka... Stały, jak te grobowce ludzkiej pychy, po których wojna przeszła i łupieżcy rozwalili je, aby wydobyć bogactwa na trupach zachowane.

Były tam bogactwa, były — ale nikto ich z ludzi nie widział... I nie wiadomo, gdzie się popodziały. Tak, jakby w ziemię wsiąkły... Bo i panowie ich nie zdołali unieść — i w chałupach ich nie widać było. Ba! W chałupach... sto razy przykrzejsza nędza zagnieździła się, niż przedtem.

Nastały roki złe...

Zaraz w pierwszem lecie po rabunku zboża pohybły na polach, a gdy nadeszły żniwa, to nie było wyraźnie co zbierać. A ludzie wsiali na wiesnę więcej, niż po insze roki; bo choć niejeden nie miał na tyle w sąsieku, to podczas rabunku przybrał z pańskiego gumna i wsiał sporo. Ale, widać, pańskiemu zbożu nie udało się na chłopskich gruntach, nie chciało nijak uróść, a jeszcze przykładem swoim popsuło to insze, co już było wzwyczajone do jałowej ziemi, abo też, kto wie — może taki czas był, taka kara. Bo co się to zboża naosypało podczas rabunku po drogach! Deptano po niem, jak po piasku. Pan Bóg musiał i to widzieć... To też zapłaciło się przy żniwach. Nie było co zbierać. A skoro przyszło do omłocki, to nie było co i widzieć... Mało co ziarnek się dostało, a i te nikły w oczach prawie; w żadnem nie było duszy. Na dopłatek ziemniaki poczęły się psuć na zagonach, i gdy nadeszło kopanie — z połowę blisko okazało się zgniłych, reszta drobiazg, nie większy od przepiórczych jaj. To była wszystka żywność, jaką naród na zimę z pól zebrał. Poczęły się też dni przesmutne, po których ludzie, jak po urwisku pochyłem staczali się w przepaść nędzy coraz to czarniejszą...

Tak się poczęły złe roki.

Z początku ludzie jeszcze się jakoś krzepili, jeszcze się ratowali w tej nadziei, że Bóg zwróci na ziemię litościwe oczy, i że ta nędza się skończy. Ale skoro następny rok jeszcze większy przyniósł nieurodzaj, skoro ludzie nic prawie nie zebrali z pól, wtedy już potracili ostatnią nadzieję, i każdy stał się w sercu gorszym, na swoją i drugich przyszłość z rozpaczy zobojętniałym.

Wtedy to zdarzyło się, iż niejeden samotny człek ostawił wiatrom ojcowiznę swoją i poszedł we świat daleki, a zdarzyło się znowu, iż paru zasobniejszych, co mieli jeszcze ziarno z roków urodzaju, ponabywało grunta całe za parę korców zboża — ziemi nikto nie cenił, odkąd przestała rodzić. Tak, jak żeby zły urok szatan na nią rzucił. Co kto wsiał — nie urosło, co kto wsadził — zgniło. Przyszło kopanie, to kilkoro cały dzień boży kopało, a na wieczór nie mieli co w koszykach nieść. I różnie ludzie dumali w swoich mętnych głowach. Plątała się nawet bajka o jezuitach, którzy mieli na złość światu ziemniakom pogrzeb sprawić, i przez to się ziemniaki psuły. Byli tacy, co temu dawali wiarę, bo się już rozum pomieszał doznaku, i nie wiadomo było, kogo winić. Ale też byli i tacy, co się w sumieniach swoich rachowali i pozierali ze skruchą ku niebu; czuli w sercach, za co ta kara przyszła, i nie śmieli na głos wołać o zmiłowanie.

Już trzeci rok się zaczął tej pokuty ciężkiej, już — widziało się — nic cięższego przywalić nie może, a tu jeszcze straszniejsze fale się zbliżały, jeszcze gorsze dla łudzi nawały i klęski...

.............

Żywo ich widzę, jak obsiedli miskę i posilają się w milczeniu. Dzieci, które pomniejsze, na ziemi stoją przy stole i na palcach się podnoszą, aby dojrzeć na miskę przez krawędź. Dwoje ich takich niewysokich; niedużo starszy od nich chłopiec już daje sobie radę, siedząc, i je podług obyczaju. Czwarte, nieletnie jeszcze, na ręku dzierży matka, choć nie każdyby powiedział, że to matka tych czworga człowiecząt, tak jej postaci jeszcze dziewczęcość się trzyma. Jeno z twarzy przybielałej i z oczów ogromnie smutnych widnieją matczyne troski. Dzierży to małe na ręku i karmi je z łyżki, żując mu w ustach swoich twardawe ziemniaki. Widać wyraźnie walkę, którą toczy w sercu, by nie połknąć pożutej strawy, jak głód radzi. Zdaje się osłabionej, że zdrowie w ustach trzyma, wszystkie włókna jej ciała go pragną, a przecie się przezwycięża i zwraca je dziecku. Podobną walkę toczy w sercu swem i ociec, młody jeszcze gazda, siedzący naprzeciwko, opodal na ławie; umyślnie się tak odsunął, aby oczy ochronić od pokus; onby to wszystko warzywo za jednym połykiem wchłonął i jeszczeby się obejrzał za dalszem — wnętrzności mu, jak psy głodne, wyją o posiłek — a tu poziera: — dzieci z wytrzeszczonemi oczami nachylają się nad krawędź miski... — i, choć go głód popycha, nie daje się znaglić, ale pomału, z rzadka bardzo wyciąga rękę ku stołowi. Po każdej łyżce strawy długo się namyśla i oczami głaska włosy zajętych jedzeniem dzieci, jakby chciał mówić: "Jedzcie, ja wam ta niedużo ujmę... "

Prócz tej młodej rodziny znajdowała się w izbie dziewczyna, wzrostem dobiegająca gospodyni i może lat kilka jeno od niej młodsza. Ta stała przy nalepie w smutnawem zamyśleniu. Zresztą nikogo więcej w chałupie — i cicho — słychać było jeno z rzadka stuk łyżek drewnianych o brzeg miski.

Młody gazda, jak się rzekło, mało się jedzeniem trudził, dumał se różnie w przestankach, abo i zgoła bez myśli oczami po izbie włóczył. Aże się mu wzrok oparł o stojącą przy piecu dziewczynę.

— Czemu ty, Salka, nie śniadasz?

Dziewczyna drgnęła, pytaniem niespodziewanem zaskoczona i, siląc się widocznie na głos swobodny, odrzekła:

— Ja już po śniadaniu.

— Kiedy? Kto cię widział, jakeś śniadała?

— Bratowa widzieli: piekłach ziemniaki...

— Prawda to, Tekla? — zwrócił się do żony.

— Jakże! Ona by też o sobie naprzódy myślała!

— Piekłach przecie...

— Dla kogo?

Salka takiemi proszącemi oczami spojrzała na Teklę, że ta już nie miała siły dokończyć myśli poczętej.

Gazda, mimo to, zmiarkował już coś poza słowy, bo zagadnął obie razem:

— Co to za tajemnice chowacie przedemną?

Ale ani ciekaw był, ani czekał ich odpowiedzi.

Grało mu insze poza uszy. Położył łyżkę, przeżegnał się i począł szukać kapelusza.

— Trza wyjrzeć na świat... czy sie nie robi jaka wiesna... Widziało sie wczora, że sie odciepliło. Może przecie słonko sie zlituje...

Ukręciwszy się po izbie, wyszedł.

Dzieci przyciągnęły miskę na kraj stołu i dochlipywały resztę ostałego mleka; przytem każde starało się ku swojej stronie miskę schylić, o co swar był między niemi i bratnia niezgoda.

Tekla, stawiając na ławce dziecko przy sobie, zwróciła się w stronę pieca i spotkała się wzrokiem z oczyma dziewczyny, której jeszcze dotąd z twarzy rumieniec nie zeszedł.

— Oj, Salka, Salka! — poczęła z uśmiechem, kiwając głową litośnie.

Dziewczyna spuściła oczy.

— Widzisz, byłoby sie wykryło przed Łukaszem... Choć może on i wie...

— Skądby wiedział? Nie mówcie mu, bo mógłby sie gniewać. Pomyślałby, że i więcej co wynoszę z domu...

— Tegoby zaś nie pomyślał. Ale byłoby mu markotno, bo nie rad na Tomka...

— Mamo! — począł się skarżyć starszy chłopiec — Anielka z Walusiem zabrali przed siebie miskę i nie dadzą mi dośniadać...

— Połóż już łyżkę, Józuś. Widzisz, tyś starszy, to im trza ustąpić.

— Ale oni mniejsi, to se mogą prędzej pojeść.

A ja już z tatą na wiesnę będę orał, to muszę dużo jeść, cobych miał siłę...

Usłuchnął jednak i położył łyżkę. Tekla zwróciła się znów do Salki:

— Ja cię też za to nie pochwalę, choć wiem, że to z dobrego serca robisz. Bo i ktoż widział tak dobrowolnie sie przygłodzać? Onby ci zaś nie przyniósł i nie dał, możesz być pewna. Nie wiem, jakie on ma pomyślenie...

— Moiściewy, już też nie gadajcie...

— Jakże, mojaśty, nie mam gadać, kiedy mi o ciebie idzie. Uschniesz doznaku, jak tak będziesz robić.

— E, co ta o mnie!

— Też to, że siebie zawdy stawiasz na ostatku...

— Abo i wy tak nie robicie? Naprzody dzieciom, Łukaszowi, a potem dopiero sobie...

— To, widzisz, dzieci co inszego... chłop też... bo jakże... No ale... Ja wiem, że i ty go lubisz... Ale to przecie nie obowiązek twój tak dbać o niego... i nawet grzech... Kiedyś dałach ci placku, toś nie zjadła, inoś zaniesła Tomkowi. Żeby to jaki żebrak... ale gospodarski syn! I nie wiem, jakie on ma sumienie... Wie przecie, że sobie od ust odejmujesz, i że tu u nas już ostatnia bieda...

Salce łzy stanęły w oczach.

— Moi kochani, już też nie gadajcie.

— I jakże nie mam gadać, skoro mnie to gorzy, jak pomyślę... Taki chłop i, Panie święty, od takiej mizeroty bedzie skrzepienia wyzierał?

Salka broniła się przez chwilę płaczowi, póki go nie przemogła, i wreszcie na obronę postępku swojego rzekła jedyne, ciche słowa:

— Oni tam nic nie mają do jedzenia...

— Przecie pono jeszcze mają ziemniaki w piwnicy.

— Jeżeli mają jaką szczyptę, to ochraniają do sadzenia...

— No, to ono tam nie tak ostatnio, skoro jeszcze ochraniać mogą. U nas gorzej...

I poczęła w zasępieniu przechodzić myślą gospodarstwo swoje, a Salka, widząc turbacyę w jej oczach, zamilkła, i równym smutkiem twarz jej się powlekła.

Dzieci tymczasem skończyły śniadanie i teraz z głośną kłótnią spychały się z ławy; każde chciało być najbliżej okna, by módz wyzierać na osiedle. Aże matka musiała wmieszać się między nie słowami karcącemi. Poczem znowu zwróciła się do Salki.

— Zapal-że na nalepie i zestrój se jakie śniadanie.

— Ja nie głodna, wierzcie mi...

Tekla popatrzyła na nią wzrokiem, w którym przez udane zagniewanie przebijała się tkliwość serdeczna.

— No i coż ja z tobą pocznę?

— Najlepiej wypędźcie z chałupy.

— Musiałabych takie sumienie mieć, jak Danajka. Obie się uśmiechnęły.

— U nich tam ciągła niezgoda — rzekła, smutniejąc pomału, Salka.

— Dyć sie Jantaszek wyskarżyć nie może. I na Tomka sie dość żali...

— Coż Tomek winien, że taką ma matkę? On sam staje po stronie ojczyma...

Wszedł Łukasz. Przerwały rozmowę, bo z twarzy jego zobaczyły, że go coś niemało zgryzło. Usiadł ciężko na ławie i zgnębionym głosem począł:

— Haw na okole pustki... Słomy niema jeno na naręcze. Tych parę brzemion barłogu jakby sie nazmiatało... Nie wiem, czem sie ta krowa dożywi do wiesny. Dość, że jedna jeno jest, bo resztę te roki zjadły, to i tę ostatnią trza bedzie wywieść z obory. No, ale sprzedać — ktoż kupi? A zresztą, coż z tych pieniędzy, choćby sie za nią dostało? Dyć są pieniądze w skrzyni... Zabić znowu — coż zabić? Tych gnatów trochę, skórą obleczonych? Tak źle — i tak niedobrze. Ta kapka mleka koniecznie potrzebna. A tu na okole pustki... I wiesna sie nijaka nie robi...

Pochylił się, turbacją ciężką przygnieciony, i oczy utkwił w ziemię w tępem zapatrzeniu. A obie niewiasty młode nie śmiały oddychać głośno, by mu nie przybaczyć swoją obecnością jakiegoś nowego strapienia i nie wywołać przez to nowej trwogi. Ocknął się jednak sam i, zwracając oczy cierpieniem gorzkie w stronę żony, podniósł głos:

— Powiadałech, że trza ziemniaki ochraniać. Przydałyby sie, jak mleka nie bedzie...

— Nie było co ochraniać — szepnęła Tekla.

— Ale wy — ciągnął, nie zważając na jej słowa — na jutro nie patrzycie. Co jest, to zgotować odrazu, a potem niech bedzie, co chce — taki wasz rozum.

Potrzebno i teraz okrawki psuć, kiedy mąką by sie jeszcze odegnało?

— Ty sam... — poczęła Tekla, ale nie mogła dokończyć, taka ją żałość po sercu obiegła.

On jednak wiedział, co chciała powiedzieć, i wiedział, że miała słuszność. On rzeczywiście sam namawiał, by choć na smak okrawków zwarzyła, bo się mu zecnąć na owsianem chciało. To też, chcąc niesprawiedliwość swoją pokryć abo choć złagodzić, dużo wyrozumiałej już kończył:

— Bez ziemniaka sie cnie, prawda, bo sie człek przez długie lata wezwyczaił. To jedyny dar boży, co sie nie przyje, choćbyś go i najczęściej pożywał. Nie dziwota, że w tych rokach, kiedy Bóg poskąpił, ludzie za ziemniakami strasznie upałują. Chwała Bogu, że my tę szczyptę ugrzebli, bo mogli my nic nie ukopać, jak wielu. I choć na smak, to było. Ale teraz trza mocno o tem dumać, żeby co wsadzić. Okrawków, widzę, niedużo ostało — jak sie i te zje, coż bedzie? A może nadejść jeszcze gorszy czas...

— Boże, zachowajże też! — szepnęły obie niewiasty, podnosząc oczy ku górze.

— Powiadają, że sie niema czego dobrego spodziewać. Dyć już trzeci rok — miała czas bieda na kość uschnąć abo sie zabrać kany we świat, a ona sie nie usuwa, ani nie myśli nijak miertwieć, ale sie panoszy wokół, jak to złe ziele, któremu odetnij korzeń, to mu trzy odrosną. Wszystko ku czemuś strasznemu idzie... Ja już nie wiem, czy ludzie tacy źli, czy Bóg taki nielitościwy...

— Nie gadaj-że też tak...

— Rozum sie w głowie przewraca, kiedy człek

O tem pomyśli. A tu jak nie myśleć? Powiedz... Wszystko sie naraz gromadzi i robi taki ścisk, że nie sposób znaleść furtki, którąby dusza mogła uciec w jaki kąt cichy, choć na niedużą chwilę. Żeby to człowiek sam był, to już jakby padło, tak by sie musiało przyjąć.

I śmierć samemu nie okrutna. Ale w takiem owikłaniu...

Tekla poczęła cicho płakać. I Salka, widząc jej łzy, po licach spadające na głowę dziecka śpiącego na podołku, również nie mogła łez w oczach zatrzymać. A Łukasz mało i uważał na nie, mówił jakoby do siebie, a raczej jakby z kimś nieobecnym gwarzył i za niego odpowiadał sobie:

— To już teraz tak ciężko, że sie widzi: nijako nie może być ciężej — a jak też przyjdzie czas gorszy? Coż wtedy człowiek powie o dzisiejszym? Coż sie dziś mówi o roku łońskim abo i zaprzeszłym? I wtedy ludzie wyzierali końca jakiego, a nie nadszedł... Nędza nie ma dna, ani skończenia...

I jakby sam myślą począł osuwać się gdzieś w przepaść, jakby już nad czeluścią stanął, wzdrygnął się i szepnął z trwogą:

— Co to bedzie... Jezusie, ratuj!...

Niewiasty łzy otarły, patrzyły teraz suchemi oczyma przed się, jakby i one tę otchłań widziały, o której nikto wyraźnie nie mówił, a wszystkim się zdawało przecie, że ktoś mówił.

I wszystkich trwoga ogarnęła. Siedzieli bez poruszeń, w bezradnem zastanowieniu. Dzieci nawet, widząc trwożący ich dusze wyraz w twarzy rodziców, pomilkły i stały w cichości wielkiej, bojąc się ruszyć; oczy im tylko chodziły dokoła, pełne nieśmiałych pytań.

Po izbie przeszło widmo czarne — i na dusze od niego padł cień. Pociemniał świat ich oczom, jak przy zaćmieniu słońca, gdy serca ludzkie lęk przeraża, czy to już koniec świata się przybliża... I tak się ta rodzina grążyła w strapienie czarne, jak pogrąża się w noc ciemną skupiona gromadka drzew na pustem polu. Widziało się: czuwają, bo oczy wszystkie otwarte, a sen ich jakiś ciężki tak na jawie przysiadł.

Było zajrzeć do tej izby przed trzema rokami... Wesołość grzała się w słońcu na środku podłogi, beztroska patrzyła zewsząd uśmiechnietemi oczami, a bogactwo nie chowane rozpierało się po kątach. Łukasz Jamróz miał podostatkiem wszystkiego. W oborze sporo żywizny, na okolę potrawy po banty, w sąsiekach zboża okopisto, a w skrzyni złote "cwancygiery" nieruszane od czasu, jak je tam nieboszczykowie ojcowie schowali. I wszystko mu się podarzało. Żonę wziął do swojej woli, i chociaż mu ta wiana dużego nie wniesła, to zaś umiała swoją zapobiegliwością przysporzyć dobra chałupnego. Niemałą też pomocą i wesołością w domu była mu Salka, rodziców jego wychowanka, którą przywykł był uważać za siostrę swoją rodzoną, i ona też go bratem nazywała. Wszystko troje mieli co robić na tem gospodarstwie, bo gruntu było dużo. Łukasz bowiem dzierżył z ojców pół Jamrozowej zagrody; sąsiedzi jego osiedlowi, Gabryś i Jantaszek, mieli drugie pół — po czwarciźnie; ich bieda mogła napastować. Nieraz dało się usłyszeć, jak uskarżywszy się pomiędzy sobą, gdy gwara zeszła na sąsiada, powiada jeden do drugiego: — "Coż Łukaszowi? Jego sie bieda nie tknie. Nie ma śmiałości przystąpić z żadnej żywej strony". — "Ba! Skądby śmiała? Grunt odpowiedzialny, statku Pan Bóg mu nagadza; przytem chłop młody, da se radę, babę se też upatrzył do swojej upodoby... " — "Dyć już o lepszą trudno, moiściewy, taka już chłopu majątku nie ujmie". — "Jednemu Bóg nagodzi... " — wzdycha ciężkawo Jantaszek, myśląc pocichu o swojej Danajce. I tak mu ludzie zazdrościli. Bo oczywistnie było widno, że mu niczego nie brak było, jeno chyba dzieci sporo, któreby miały co trwonić. A i dzieci Bóg przysporzył, właśnie na złe roki...

I teraz oto ta rodzina, jak rodzina sarn wśród zaspów śnieżnych, w tej izbie białej trwogą zaskoczona. "Uda-li sie z pod śniegu dobyć pożywienie?" — Albo: "Uda-li sie wykopać na jaką przestrzeń widniejszą?" Tak pewnie myśli rogacz, śmiertelną obawą o życie swoich miotany. Tak przedumuje i Łukasz na ławie, szukając w rozumie swoim sposobów ostatnich. I nijak ich nie może znaleść. A niewiasty, doznaku jak owe siutki lękliwe: to pozierają z otuchą na niego, czy nie dojrzą w jego oczach jakiego ratunku, to znowu spuszczają głowy i patrzą przed się oczami nieruchomemi, pełne gotowej ofiarności w sercach i bezradnego smutku.

Dzieciom się wnet ucnęło to ciężkie milczenie — nie mogły nijak cicho długo wybyć — poczęły z początku szeptać między sobą, a potem podnosić głosy przy rozgwarze.

— Wnet bedzie obiad...

— Ale! Wnet! Dopiero śródpołuń...

— Słonko już przy nalepie. Jak dojdzie do skrzyni, to bedzie połednie...

— A zaś nie! Jak dojdzie do łóżka, to dopiero wtedy bedzie połednie...

— No, to sie załóżmy!

— No, załóżmy sie... O co? Długie dumanie.

— Widzisz, nie masz sie o co założyć...

— A ty też nie masz.

Do rozmowy Walka i Anielki wmieszał się najstarszy Józek.

— Coż z tego, że bedzie połednie, skoro mama nie będą obiadu gotować...

— Juści! Ty wiesz, że nie będą! Myślisz, że ci kto uwierzy? Jakżeby my wybyli do wieczora?

— A nie wiecie, jak wczora tata powiedzieli, że trza obiadu nie gotować...

Anielka głos podniosła w płaczu:

— Mamo! bo Józek gada..,

Ale nie dokończyła, jeno płaczem się załknęła, spotkawszy surowe spojrzenie ojca, i umilkła. — Za chwilę już wesołość była między nimi, gwar się na nowo wszczynał...

— Co ty najbardziej wolisz?

— Kluski ziemniaczane.

— A ja zaś wolą ziemniaki pieczone...

— A ja zaś wolę placek....

— Ja też placek! ale nie owsiany... — rzekł z dumą Józek.

— Jakiż to nie owsiany? — spytała nieśmiało Anielka.

— Ty nie pamiętasz, boś ty wtedy jeszcze mała była, jak my mieli dużo jęczmienia i orkisza...

— Ja wierni — zawołał radośnie Wałek. — Mama raz przynieśli...

— Będziecie wy raz cicho! — krzyknął ojciec. — Bo jak wstanę...

Dzieci, zlękłe gniewem ojca, naraz ucichły. Matka popatrzyła na nie i żal ich się jej zrobiło. A miała jeszcze do Łukasza urazę w sercu za słowa, któremi ją poprzednio skrzywdził. Więc się zwróciła do niego z wyrzutem:

— E o coż sie ty na nie ciskasz? Coż one takiego robią?

— Tak wiecznie dzwonią poza uszy.

— Zwyczajnie, jak dzieci...

Łukasz nic na to nie odrzekł. Patrzał po izbie oczami gniewnemi.

— A ty, Salka, co tak siedzisz?

— Znowu cię Salka uraża ? Przecie ta ci nie dzwoni poza uszy...

— E! bo tak spuszczacie głowy, jakby już pod śmierć. Ja sam dość mam strapienia, to co wy jeszcze przydajecie tym niepotrzebnym smutkiem?

— Pociskujesz sie, sam nie wiesz o co i na kogo. Bieda, to darmo, to kto temu winien... Trza Panu Bogu wszystko ofiarować...

— No, już wiem, wiem, co powiesz — przerwał niecierpliwie. Wstał z ławy i przeszedł się pd izbie. Wreszcie, podumawszy chwilę, wziął serdaczynę z kołka, zaodział się i wyszedł, nie mówiąc słowa do nikogo.

Tekli po wyjściu Łukasza znów łzy się cisnęły z oczu, i ledwo ją Salka zdołała uprosić, że się ustanowiła w płaczu.

— Jemu sie nie macie co dziwić, — mówiła w końcu — że sie takim uraźnym stał, i że go tak wszystko gniewa, na czem jeno myśl zeprze... Bo jakże sie nie bedzie ciskał, skoro go tak strapienie ustawicznie prześladuje i ani na krok nie opuści. To sam nie wie, co go drażni. I wyrywa sie, jak dłoniom zmory...

— Ja wiem. W domu wszystko mu przed oczy zachodzi. Chce to stracić choć na chwilę — idzie między ludzi — szuka jakiego rozerwania... Ale tam sie gorszej biedzie napatrzy... Czy ja nie wiem? Wróci taki przygnębiony, że go ani poznać.

— Oj, bo tak. Teraz u ludzi jeden zgrzyt...

— I czemże sie rozerwie? Powiedz...

— Ale choć czas zły minie...

— Minie jeden, te nadejdzie drugi. I człek przed czasem sie nie schowa, choćby w mysią norę wlazł, to darmo.

Wzięła polekku dziecko, które jej usnęło na podołku, i zaniesła je do kołyski. Przebudziło się, gdy je kładła i zaczęło płakać. Ale je wnet nuceniem głośnem uciszyła — zwolna przy kołysaniu równem usypiało.

I nic nie słychać było w izbie, prócz oddechów i miarowego toczenia się kolistych odnóż kołyski.

Przez szyby słońce wdzierało się i malowało białe okno na szarej podłodze. To okno pomykało się niepostrzeżenie, aże i doszło na środek podłogi.

Nastało południe białe i uroczyste, jak święto; w izbie też zapanowała teraz święta cisza.

Nagle w tę ciszę wpadły z osiedla dwa głosy:

— Wyga?

— Nie wyga!

Niby hasło krótkie i odzew umówiony, jak przy jakiej straży. Tekla podniesła głowę z nad kołyski, przy której klęczała dotąd i spojrzała na Salkę:

— Któż to tak?

— Gabryś z Tomkiem. Nie wiecie? Dokończają okół Jantaszkowi.

— Nie wiedziałach nic o tem. Choć ich słychać było. Myślałach, że ta co rąbią koło chałup... Ale jakże on sie Jantaszek odważył na to kończenie? Kiedy on to zaczął stawiać! Przed dwoma rokami! I nijak sie nie mógł wspomódz, aże dopiero w tym czasie najgorszym...

— To tak było... Bo mi Tomek opowiadał skraja. Gabryś majstrował u ludzi, dopokąd sie dało. Ale teraz nikt nie myśli o budowaniu. Choćby kto chałupę miał niedokończoną, to woli na boisku siedzieć, a majstrów nie pytać, bo im trza dać jeść.

— O dyć o tem wiem.

— I trafiło mu sie w paru miejscach, że go ze zrębu zegnali. Bo przyszedł, wylazł na zrąb i gwałtem parł sie do roboty, aby go jeno żywili. A ci nie wiedzieli: czy mu dziękować za jego dobrą ochotę, czy go z dyabłami odprawić. Prosili go o przestanie, wreszcie i poklęli. Widzi... sąsiadów okół stoi nieskończony — wziął siekierę i chycił sie, ani go nikto nie pytał...

— I któż go żywi ?

— Czy ja wiem. Pewnie sam sie żywi, bo przecie oni nie mają... Tomek wychodzi ku niemu i pomaga mu jak umie; i tak inszego nie ma do roboty, a czas sie prędzej pomknie.

— Dobrze, że już raz ten okół skończą — zaczęła po chwili Tekla — bo taki ten zrąb był nieprzyjemny oczom, że sie ani patrzeć w tamtą stronę nie chciało. Tak na uboczu, za osiedlem — zawdy to miejsce tam było obdziorne. Tak ten zrąb wyglądał, jak opuszczona kostnica przy jakim starym smentarzu, z której wiatr zerwał dach i powywalał drzwi. Kiedy mi padło tamtędy iść zmrokiem po wodę, to mi sie zdawało zawdy — wiesz co?... że tam śmierć skryta siedzi i patrzy łakomemi oczami w osiedle przez czarny otwór boiska.

— Nie gadajcież...

— No, naprawdę, tak mi sie zdajało.

Umilkły. Niezadługo doleciało z pola:

— Wyga?

— Wyga!

I cisza nastała znowu.

— Coż oni tak po cygańsku mówią? — ozwała się Tekla.

— Tak pewnie dla ozrywki. Bo sie im ta cnąć musi. Dzień coraz to dłuższy.

— A kiedyż bedzie obiad? — zbaczyła mała Anielka.

— Mamo! — Przyłączył się i Waluś.

— Bedzie, bedzie wnet, jak ino słonko sie skryje...

— A coż to słonko wadzi?

— Dużo wadzi, bo nie da wieczorowi nadejść.

— To aże wieczór? O jej! — poczęło się labiedzenie i na pół płacz, co jednak prędko ustało, bo do izby wszedł człek obcy. Dzieci poczęły mu się przyzierać ciekawie i szły za nim oczami z trwogą, gdy się ku matce przybliżał, niespokojnie przyzierały się z boku, gdy mu matka garść mąki z dzieży udzielała, a potem już bezpiecznemi spojrzeniami odprowadzały go do drzwi i przez okno jeszcze za osiedle.

— Hej! Boże! — westchnęła Salka.

— Mamo! Kto to? Dziadek? — dopytywała Anielka.

— Taki duży i nie umie robić, ani pacierza nie umie — mówił Józek.

— Proś Boga! — upomniała matka. — Bo człowiek nigdy nie wie, na co może przyjść, na jaką nędzę...

— Jaby do łudzi poszedł i robiłbych, toby mi jeść dali.

— A jakby też nie dali?

— To.. tobych sie wrócił.

— Oj, dziecko, dziecko! — z politowaniem serdecznem poczęła, ale nie miała czasu dalej mu tłómaczyć, bo się poczęły gęste odwiedziny.

Osiedle ich, Jamrozowe, było zdala od wsi, wyżej — to żebracy, przeszedłszy wieś, dochodzili tu właśnie w południe. Szli różni, różnego wieku; jedni mieli ułożenie istnych od lat dziadów, drugich — widać po nich było — dopiero co bieda z gruntu wyważyła i pchnęła na chałupy; ci nieśmiało wchodzili i oczami, martwemi już z przebytych cierpień, opowiadali historye swoje. Tekli się serce ściskało okrutnie — często ujrzała znajome oblicze gazdy znacznego dawniej lub gaździny — nie śmiała słowem łagodnem zapytać, jak do tej nędzy ostatecznej doszli, bała się nawet, by w oczach jej tego pytania nie dostrzegli. I wstyd ją nieraz obiegał płomieniem, że ona jeszcze ma jakie takie dobro, a ci żebrzą. I często wprost nie śmiała dać tej garści mąki, widziało jej się, że to krzywda i niesprawiedliwość, żeby ona całą dzieżkę miała, gdy ci nie mają nic — a tu jak po więcej dawać, kiedyby na dzień nie starczyło? — i wtedy zwracała się do Salki, niby czemś zajęta:

— Daj ty, mojaśty, bo ja nie mam czasu.

I odwracała twarz od przychodzących, aby nie spotkać oczów, nieraz tak rozpacznych, że wić się z żalu...

Koło śródwieczerz ustała ta procesya przesmutna. I widziało się, że się powała podniesła, tak się stało wolniej po tej chmurze, która nad duszami przeszła; prostowały się, jak źdźbła po ulewie, jeno im ciężyły jeszcze krwawe łzy litości, jak ciężą kłosom krople deszczu, przez wiatr niestrzepane. Ale dużo lżej się stało.

Najsmutniejsze godziny dnia przeszły. Trwożyła się ich zawdy Tekla, bo raz, że ujmowały jej szczupłe ostatki — a wtóre, niosły z sobą tyle bolesnych świadectw życia, że mogły duszę, tonącą już w trwodze, na śmierć rozpaczną beznadzieją otruć...

Przecie minęły. Co ostało z nich obcości w izbie, to czas następny połknął, i dzieci rozgwarem swym czasowi pomogły...

Przyszła im znowu pamięć o obiedzie. Ledwo je matka zdołała ulegować obietnicą świętą, że na wieczerzę dostaną to, co miały dostać na obiad.

Salka poczęła się za niemi wstawiać.

— Ja zapalę, to im sie zwarzy co wcześniej.

— Gniewałby sie, jak wróci. I tak dziś mąki ubyło sporo. Mnie samej tak ich żal, że powiedzieć sie nie da, a co bedę biedna robić? Darmo. Trza sie na gorsze sposobić. Potem dzień dłuższy nastanie — coż począć, jakby brakło tego ostatka, broń Boże! Już nawet myśleć sie boję... Teraz ta jeszcze mogą wytrwać. I w jesieni sie zazwyczaj dwa razy na dzień gotuje...

— Ale też dzień dużo mniejszy, i owocem sie zawróżą...

— Że też ty o sobie nie wspomnisz nawet przez omyłkę! A za dziećmi sie ujmujesz...

— Bo coż ja? Coż mi sie haw dzieje? Śmiech by był, żebych sie sobą trapiła...

Dzieci uspokojone przyrzeczeniem matki, już się przestały naprzykrzać; to tylko Waluś i Anielka, bo Józek w mniemaniu swem za duży był na to, aby się miał o obiad głośno dopominać. Teraz im obojgu powtarzał z przechwałą:

— Aha! Nie na moje wyszło?

— Nie na twoje!

— Obiadu nie bedzie...

— A zaś bedzie na wieczerzę.

— To bedzie wieczerza, a nie obiad.

— Co ty wiesz! Przecie mama powiedzieli...

I poczęła się kłótnia, w której po jednej stronie stał Józek ze swoją mądrością, po drugiej Walek i Anielka ze swoimi mocnymi głosami; bo się oboje zawdy wspomagali. Józek w końcu, chcąc nie chcąc, musiał im ustąpić. Najzwyczajniej rozstrzygał kłótnię płacz Anielki i ucieczka jej o pomoc do mamy. Tym razem jednak obeszło się bez płaczu i skargi, bo Józek się niedługo upierał przy swojem, jako że sam wolałby jeść obiad na obiad, niż na wieczerzę.

Znowu zaległa cisza, bo i niewiasty urwały rozmowę. I tak się działo doznaku w tej izbie, jak w zachyleniu górskiem. Duchnie wiater znienacka, porozchwiewa drzewa, widzi się: nie ustanie rozgwar zapoczęty — a tu się nagle urywa, rozprasza się w szmerze, i cisza taka nastaje, jak w martwem bezwietrzu. I znowu szum się rodzi...

Salka się podniesła z ławy, oczami zmęczonemi spojrzała na Teklę.

— Dyć mi każcie co robić, bo tak czas uchodzi...

— Weź książkę i czytaj głośno. Usłyszę i ja co z tego, choć po prawdzie, taki rozum zmącony, że sie człek ani w modlitwie nie cieszy...

— To coż chcecie bych robiła?

— Skrob ziemniaki... Nię, prawda! jaka ja całkiem zatracona... Cożby ci tu doradzić... Widać, że już i robić niema co na tem gospodarstwie. Dawniej był len — przędło sie... Było ziarno na utarcie... Była żywizna jakaś... Człek nie miał czasu i spocząć. I ktoby był pomyślał, że przyjdzie czas, kiedy nie bedzie co robić. A patrz, do czego to dziś...

Nie skończyła, bo jej Salka przerwała:

— Ktoś idzie!

— Może Łukasz wraca...

— Nie, insze kroki...

Drzwi się uchyliły i do izby wsunął się nieduży chłopina o załzawionem wejrzeniu. Nie witał się z niewiastami, wchodząc jakby do swojej chałupy, bo też przez lata codzień z niemi się widywał. Był to sąsiad najbliższy, Jantaszek. Z inszego wprawdzie osiedla był rodem, ale tu się z młodu przyżenił do gruntu, a skoro żona mu pierwsza pomarła, sierotą na ziemi bez dzieci ostawiony, wziął do chałupy wdowę, po mężu Danajkę, która mu za całe wiano przywiedła pasierba (jak się już wspomniało — Tomka) w takich krzepkich leciech, że mógł ojczyma we wszystkiem wyręczyć.

Ten to sąsiad, Jantaszek, przywlókł się jak zwyczajnie, w strapieniu swojem poszukując ludzi, którymby się mógł poskarżyć. Właściwie, to Jantoni było jego imię, ale że był nieszczęśliwy wsze, a przytem śmieszny — gdy biadał ze łzami w oczach, to aż śmiech obalał ludzi — to też nazywali go z prześmiechu Jantaszkiem, uważając go potrosze za niecałego gazdę.

Usiadł na ławie i, powlókłszy załzawionemi oczami po izbie, rzekł:

— U was tu dużo weselej...

Tekla uprzejmie przykiwnęła głową.

— Niedawno ściany obielone. Salka skądś takiej białej gliny wydostała...

— Dyć biało... widzę... ale ja nie o tem... Zawdy to, zawdy inaczej, jak inszy człowiek jest w chałupie... Mnie haw już do urwania łba przychodzi... Już nie wiem, co se mam począć... Zrobisz co — to niedobrze... Powiesz co — to źle... I na żaden sposób nie wygodzisz, bo złość ma swoje widzimisię. Za jakie grzechy mnie Bóg skarał, to ja nie mogę wymiar-kować...

— Coż wam tak dolega?

— Dy wiecie... Już sie mi zecnąć chce na świecie. Taka sie stała teraz dokuczliwa, że świętegoby zatrapiła...

— Jakże wy tam z tą biedą dajecie se radę? — przerwała Tekla narzekanie, bo znała je jak pacierz.

— Nijakiej rady nie widzę. I nie wiem, jak to dalej bedzie... Już ziarna niema ani na lekarstwo, tego owsa ta jeszcze coś staje... Ale co mnie najbardziej dziwi, to to, że ziemniaków ubywa z piwnicy, choć sie ich nie je... Zaohabiło sie tę szczyptę do sadzenia, i to sie nie doczeka. Ktoś widać jest, co wynosi. Żeby ja go ino zdybał!

Oczy mu się zaszkliły; a niktby nie powiedział, że w tym człowieku złość może siadywać.

— No, nie bedzie, to darmo — to człek wtedy wie, że niema... Ale teraz jeszcze cośby sie uzgarnowało, choćby tego owsa pośledniego... Coż, kie ta sie tak uwzięła, że nie chce nic gotować, żywcemby chciała umorzyć człowieka. A wiem, że ona ta o sobie pamięta. Chcesz człeku jeść, to se gotuj, to sie przed tem wykłóć, bo pozamyka wszystko, jakby to jej było. Już sie mi ani gadać o niej nie chce. Telo wam ino powiem: wolałbych dziadem być ostatnim — szedłbych se, kanybych chciał, między dobrych ludzi... Miałbych co jeść, tobych jadł — a nie, to nie. I milejby mi było...

— O, dyć one wszystkim tak dokuczyły setnie te złe roki...

Jantaszek ciężko westchnął.

— Dla mnie złe roki nastały, odkąd Danajka jest u mnie...

Powiedział to tak żałośnie, że obu niewiastom słuchającym mimowoli uśmiech poweselił oczy. Tekla zaraz, chcąc zagadać, by zaś nie myślał, że z jego strapienia się cieszą, spytała:

— Podobno okół stawiacie?

— E dyć... Niech Bóg da zdrowie temu kumotrowi. 

Wyszedł, i robi, i o nic sie nie napiera. Widziało sie, że to niedobry człek, a patrzcie... Jak sie to trudno na kimś poznać.

— Jakże on ta w chałupie?

— O, je tak, jak gdowiec. Nie ma mu kto uczciwie warzywa ustroić. Ta dziopa, ledwo że łachy przez wodą przewlecze, niespore to, jak złaza. Biedny i on już od czasu. Tego syna ma, kalekę we słuchu i wzroku, którego na dodatek Cyprjanem ochrzcili, jak na śpas, tak, że sami ludzie potem musieli przemieniać, wołając na niego: Cupryn! Ba dyć wiecie...

Tekla z Salką przykiwnęły głową, ale Jantaszek z ich twarzy zmiarkował, że czem innem mają obie, nie jego gwarą, myśli zaprzątnięte. Przerwał też gwarę dość ochotnie, bo i sam w sobie czuł wyraźnie, iże mu nie to w uszach gra, co gada. Wróciłby do swoich strapień, ale już nie miał jako; zresztą widział, że i one swojemi zajęte. Więc, milcząc, oczami po izbie włóczył, sprzęty obzierał, ku nalepie patrzał, dobytek ich chałupy po cichu szacował. I naszedł oczami dzieci, zbite w gromadkę na ławie, cicho siedzące, zesmutniałe.

Chcąc przecież uwagę matki zwrócić na się, spytał najbliżej siedzącego Józka:

— Coż wam mama na obiad uwarzyła?

— My jeszcze nie obiadwali! — odrzekł z dumą Józek.

Tekli na twarzy rumieniec wykwitnął

— Tak zeszło... — zagadała z udaną swobodą — Łukasz gdzieś poszedł... Nie widać go... A tu czas leci... Dzień krótki... Nie obejrzysz sie, już połednie i śródwieczerz za niem...

Jantaszek zrozumiale przykiwywał głową:

— Tak ono, tak... U ludzi naw nie inaczej... Jednako płaci: bogaty, czy biedny — wszystkich te roki porównały... Biedy sie nima co wstydzić, ani też narzekać na nią... Bo bieda jeszcze nie najgorsza. Gorszy zły człowiek, jak sie trafi...

Urwał westchnieniem ciężkiem, aby zaś wiedziano, iże jego to gorzej nęka, niż wszystkie złe biedy. Po krótkiej chwili poszepnął jakoby do siebie:

— Śmierzć ze wszystkiego byłaby najlepsza, ale... przyjdzie czas i na nią...

Spojrzał znacząco na obie niewiasty, by słowom swoim dodać przez to wagi, a potem chcąc niby chytrze zatrzeć jakowąś myśl skrytą, której za słowami nie miał, popatrzał niedbale w okno:

— Ho! To już wieczór sie przybliża...

Salka, mając na uwadze skupione w gromadkę dzieci i korzystając z przypominku, ozwała się z nieśmiałością:

— Trza pomyśleć o jakiej wieczerzy...

— Żeby nie ta święta noc — ciągnął Jantaszek — to nie wiem, coby człek ze sobą począł. Dzień, widzi sie, że krótki, a dowyzierać sie jej nie porada. Tela człekowego dobra na ziemi, co prześpi...

— Żeby to można spać... — wtrąciła Tekla.

— Bywają i noce złe, bywają... Ale teraz w tych czasach, to dzień sto razy przykrzejszy. Obstoi za miesiąc czyśćca.

Dzieci przerwały dalszą gwarę płaczem, bo się z cichości wybiły odrazu, skoro im Salka wieczerzę zbaczyła. Oblazły matkę i poczęły się przykrzyć, dopominać — musiała je słowami legować, jak mogła. Jantaszek też, widząc, że się wśród tych rozpłakanych głosów do dłuższego słowa nie dociśnie, począł się zabierać ku drzwiom.

— E, siedźcież jeszcze, nie chodźcie — poprosiła za gaździnę Salka.

Ale się nie zawrócił, choć nie miał dużej woli iść, i wyszedł.

Ledwo się dzieci uciszyły, już to w kołysce zapoczęło skomleć; musiała je matka spokoić karmieniem, a Salka zaś zajęła się strojeniem wieczerzy.

Mrok już na szybach osiadał i zadymiał je pomału. W izbie robiło się ciemno. Z ciemnością wpełznął strach, nakazujący dzieciom, by się nie ruszały. Zbiły się więc w gromadkę, jak pisklęta na gnieździe, gdy noc zawłóczy niebo, a matki nie widać z pola, i siedziały w szarym mroku pod oknem na ławie. Cisza je gniotła, tak trwożąca, jakby w komorze obok abo w sieni umarły leżał. Poweseliły się dopiero, gdy Salka roznieciła ogień na nalepie. Światło strzeliło na izbę i poczęło z wartkością rozmiatać mrok, wyganiać go do sieni — pozostał jeno ukryty pod ławą i z nieśmiałością przyczajony w kątach, a zresztą jasność zapełniła izbę, gubiąc się w dymie, niby we mgle, w górze, pod powałą.

Dzieci pozeskakiwały z ławy, bo je tam zimno, pchające się przez uchylone drzwi do izby, kąsało w bose nożęta, i usadowiły się razem w kącie na nalepie, grzejąc stopy zwinięte przy ogniu, marząc przy cieple o wieczerzy. Salka, porobiwszy, co było do zrobienia, siadła na ławie przy nich. Tekla zaś usypiała dziecko, to najmłodsze, ruszając z lekka kołyską.

Kroki w sieni zadudniły — do izby wszedł Łukasz. Bez słowa przywitania wszedł, czołem o dym skłębiony w górze zawadzając, i usiadł ciężko na ławie. Z kąta wybłysły ku niemu, jak iskry, oczy dzieci, uradowanych zjawieniem się ojca — ale pogasły pomału, podobnie znowu jak iskry.

Tekla podniesła głowę z nad kołyski, przy której pochylona klęczała, niedobrze i niespokojnie spojrzała na niego, potem na Salkę, jakby jej rzec chciała: "Nie mówiłach ci, że taki wróci?" Salka jednak nie uważyła jej spojrzeń, smutnie zapatrzona przed się i myślami z izby wychodząca.

A Łukasz siedział bez ruchu, jak usiadł, oczyma w jedno miejsce patrząc i nie patrząc — powiedziałby kto: "Martwy, czy co" — gdyby mu się pierś nie podnosiła.

I długie chwile uszły, a nikto się słowem nie odezwał.

— Cożeś ta słyszał? — spytała nareszcie Tekla. Głos jej miękki drżał, jak pierwsza struna, przerywająca ciszę.

— Nie powiesz nam nic? — pytała jeszcze milej, gdy się na pierwsze słowa nie odzywał.

— Coż bedę gadał?... po co?...

W głosie jego takie zgnębienie było słychać, jakie się słyszy w głosie ludzi, którzy przeżyli świeżo śmierć najbliższych. Już też go więcej Tekla nie pytała. Ten smutek jego, przyniesiony od ludzi ze życia i jej się częścią dostał.

Wieczerzę jedli w milczeniu. I żadne od miski oczów swych nie oddzierało. Głód przyniewalał. Łukasz jeno marudził, podobnie jak przy śniadaniu, łyżką na miskę sięgał jak z przymusu, już nie z uwagi na dzieci, łakomie pożywające, jeno że taką ciężkość czuł na sercu, jakby je kamień młyński tłoczył. Wnetki też położył łyżkę.

— Czemu nie jesz? — prosiła żona.

— Ja nie głodny... Tu mam pełno — pokazał dłonią na pierś. — Widzi mi sie tak, jakbych był skałą napasiony...

Po wieczerzy Salka posprzątała na nalepie, pomyła, poukładała wszystko na swoim porządku i wysunęła się nieznacznie z izby.

Dzieci posnęły odrazu, gdzie które sen napadł. Zbierała je matka po jednemu i przenosiła do łóżek.

— Kanyż Salka? — ozwał się Łukasz.

— Czy ja wiem... poszła na pole...

Łukasz po chwili znowu:

— Ja jej muszę zapowiedzieć, żeby ona sie z tym Tomkiem nie wdawała...

— Sprawiedliwiebyś zrobił... i ja jej już powiadała...

— Ty ją strzeż... bo ona nie wie... a to huncfot! Słowo ostatnie wyrzekł twardo, nabrzmiałym od gniewu głosem. I znowu cisza, jak poprzód, zaległa izbę.

Łukasz zadumie znowu podał głowę i ani drgnieniem nie zdradzał czuwania. Bo w rzeczywistości myśl go, jak we śnie, odeszła i błąkała się smutna ponad przepastne urwiska, od których nawet śmierć sama mniej się wydaje trwożąca. Drogi ratunku upatrywał, a napotykał wszędy przepaść — zawracał myślą i znowu szukał nadaremnie, ciężko od umęczenia wzdychając.

Tekli ogromnie dokuczliwie to przygnębienie Łukasza ciężyło. Bo i jej, gdy go widziała takim, strach stawał przed oczyma. "Coż bedzie, kiedy on już taką bezradę widzi?" I szukała, czem go wyrwać z tej ciężkiej zadumy, ale nie znalazła w głowie. Co powie — to może jeszcze smutku przydać myślom. Żadne słowo w tej chwili nie widzi się dobre.

Stała dość długo nad dziećmi, które już poukładała, poprawiała im pościel pod głowami, potem przeszła ku nalepie i, nie widząc przed sobą żadnego zajęcia, zwiesiła głowę, wsparła ją na dłoni, oddech nawet zciszyła, by jej nic nie słychać było — i żeby mogła mgłą się gdzieś podzieć w tej chwili, toby ochotnem sercem uczyniła. Widziało jej się, i tak czuła, że obecnością swoją w izbie przydaje jeno strapień Łukaszowi. Aby pomódz mu, nie widzi rady... Któż tu pomódz potrafi? Chyba jedyny Bóg...

Podeszła cicho do skrzyni, wyjęła matczyną książkę, poczem klękła przy nalepie i poczęła przy dobłyskujących głowniach czytać po cichu sobie samej; ale jej jakoś nie szło to czytanie. Przestawała co chwila i pozierała na Łukasza, chrząknęła nawet parę razy, by zwrócić jego uwagę, wreszcie nieśmiało się ozwała:

— Przeczytać na głos?... Taka tu jest prześliczna modlitwa... "Do Pana Jezusa w strapieniu... " Skoro nic nie odrzekł na to, rozpoczęła:

"O Stworzycielu nieba i ziemi, Odkupicielu rodzaju ludzkiego... "

Łukasz zdjął kapelusz, nie ruszając się z miejsca. Tekla zaś dalej czytała:

"... Synu Boga żywego, Panie Jezu Chryste, przed Tobą, grzeszny, swoją głowę skłaniam, przed Twojem Bóstwem na kolana upadam, ja grzeszny, dla wielkich grzechów moich nie śmiem wołać ku Tobie, Panu mojemu i Odkupicielowi, któremu wszystkie grzechy moje są wiadome; a gdybyś, Panie, raczej patrzał na przewiny moje, aniżeli na najświętsze miłosierdzie Twoje, zginęłaby w głębokości dusza moja dla obliczności gniewu Twego, i wszystkaby ziemia zginęła dla grzechów moich. Nie raczże mnie karać potępieniem duszy mojej, którąś odkupił nie złotem, ani srebrem, ale swoją krwią na krzyżu, Panie. Nie karz mnie za zbrodnie moje sromota świecką, ale wspomnij na oną sromotę, którąś miał, gdyś na krzyżu obnażony wisiał przed czystą Panną Marja, Matką Twoją miłą; nie karz mnie smutkiem za grzechy, którymi Cię obraziłem, Pana mojego najmiłościwszego, ale wspomnij na owe zasmucenie, jakieś miał, kiedyś na Górze Oliwnej Ojca swego wzywał, wołając: "Jeśliby mogło być, Ojcze najmilszy, żeby ten kielich odszedł odemnie — wszakże nie tak, jak ja chcę, ale jako Ty chcesz niech się stanie". Przez Twoje, miły Panie, zasmucęnie, któreś natenczas miał, kiedyś wszystką mękę swoją widział; iż Twoje święte człowieczeństwo nie byłoby zostało żywe, by Cię było Bóstwo nie spomogło; tak się to święte człowieczeństwo bało śmierci, iżeś, miły Panie, krwawym potem się spocił; a Tyś niewinny był, Baranku, któryś żadnego grzechu nie uczynił, a nasze grzechy wszystkie na się przyjął, choć Pan i Stworzyciel.

"Proszę Cię, miły Panie, wspomnij wielkie miłosierdzie Twoje, ponieważ ciało i dusza moja bez Ciebie, Pana mego, być nie może. Wszak, Panie, rzekłeś: "Nie chcę śmierci grzesznego człowieka". Wierzę, Panie, iż mię, jako prawdziwie ukrzyżowany dla zbawienia mojego, nie raczysz odrzucić od miłosierdzia swego; boś słowem swojem wyrzekł: "Człowiecze! kiedykolwiek westchniesz za grzechy swoje, nie chcę onych więcej pamiętać".

"Wierzę, mój Panie, iż mię przyjmiesz do miłosierdzia swego, jakoś marnotrawnego przyjął syna i jakoś przyjął grzeszną niewiastę, Magdalenę; Ty wiesz sam, dobry Panie, jak się masz nademną zmiłować; a miłosierdzie Twoje większe, niż grzechy całego świata, a tak mam ufność w łasce Twojej, Panie, iż mnie też raczysz w strapieniu mojem pocieszyć. O co Cię pokornie proszę przez owo w Ogrójcu Judaszowe zdradzenie, przez one haniebne pojmanie od niewiernych żydów, i przez okrutne i nielitościwe przez rzekę Cedron prowadzenie i o kamień zranienie. Po którem-eś przewiedzion do Annasza, a tameś policzek wziął niewinnie; potemeś wiedzion do Kaifasza, tameś naigrawan, okrutnie policzkowan; potemeś ku Piłatowi wiedzion, gdzie Twe najszlachetniejsze ciało było zbite i łańcuchem obciążone. Przez one fałszywe świadectwo przeciw Tobie, przez nielitościwe prowadzenie do Heroda, przez sromotne od Heroda do Piłata znowu odwiedzenie, i przez nielitościwe odzienia zdarcie, i u słupa okrutne biczowane, i przez niewinne na śmierć osądzenie, przez okrutne przybicie rąk i nóg Twoich do krzyża, przez smakowanie żółci z octem, przez siedem słów Twoich najświętszych, przez żałość Matki Twojej, którą miała, pod krzyżem stojąc i patrząc na Ciebie tak zbitego, między łotry zawieszonego, przez śmierć Twoją najświętszą, przez przebicie boku i serca Twego, i przez Twoje do grobu złożenie, — przez te wszystkie najświętszej męki Twojej wspomnienia, przez to wszystko, com ja grzeszny wspomniał — racz mnie, o Panie, w tej prośbie wysłuchać: wyrwij mnie z tej nędzy ciężkiej, jakoś wybawił Jonasza z brzucha wieloryba, Zuzannę od śmierci, Daniela z paszczęki lwów, Piotra z głębokości morskiej.

"O Boże! O Adonaj! Wielki i miłosierny! Zmiłuj się nad nami!

"Jakoś cudownie lud Izraelski z Egiptu mocą prawicy Twojej wyprowadził i przez czterdzieści lat na puszczy karmił, opatrował: tak i nas, sługi Twoje, z tego utrapienia, nędzy i z wszystkiego uciśnienia wyrwij. Prosimy Cię w imię jednorodzonego Syna Twego, Jezusa Chrystusa, który nam to słowem swoim przyobiecał, mówiąc: "O cokolwiek Ojca mojego w imię moje prosić będziecie, wszystko wam będzie dane".

"Tedy w imię to najdroższe, Jezusa, Boże Ojcze wszechmogący, proszę Cię... "

W książce następowało:

"Tu trzeba przydać i nadmienić, o co się chce Pana Boga prosić".

Tekla przerwała czytanie i ułożyła w myślach prośbę, ale jej nie śmiała na głos wypowiedzieć. Pan Bóg i tak wie... i Łukasz też wie... Czytała dalej:

"O to wszystko, Boże wszechmogący, proszę cię — i wierzę, iż raczysz wejrzyć na zasmucenie serca mego. Bo któż mnie ma inszy cieszyć, któż jest, któryby mi co dobrego uczynił? Tylko Ty, Panie, Boże mój! Nie opuszczajże mnie, ale wspomóż, jedyna moja nadziejo!

"Przez wielką miłość Twoją, którąś umiłował człowieka, żeś zstąpił na ten świat, żeś się sam stał człowiekiem i podjął okrutną śmierć — Stworzyciel - dla swego stworzenia — o Panie Jezu! Najmocniejszy Królu! Raczże mię w nędzy pocieszyć.

"Polecamy się Twojej najświętszej opiece... O najłaskawszy i najmiłościwszy Odkupicielu nasz, nadziejo nasza i objawienie nasze jedyne, o najdobrotliwszy Jezu, Kochanku nasz najmilszy, o wszystka miłości nasza, słodkości serca naszego, żywocie duszy naszej, o najjaśniejsza światłości nasza, największe wesele nasze, pokoju nasz najwdzięczniejszy, o bogactwo nasze najwyższe, dobroci nasza, doskonałości nasza, o raju wielkiej rozkoszy! Pokaż Twą litość nad nami!

"Chryste! Jakeś mocą swoją Bożą cudem nakarmił rzesze niezliczone siedmiu bochenkami chleba — tak, prosimy Cię przez Twoje miłosierdzie, nakarm dzisiejsze sługi Twe niegodne... "

Głos jej złamał się w płaczu. Opanowała się jeszcze i z sercem, wiarą gorejącem, szepnęła słowami swemi:

— Nie daj nam i naszym dzieciom pomrzeć z głodu...

Po tych słowach Łukasz zesunął się z ławy i runął kolanami na podłogę. Z piersi dobywało mu się ciężkie sapanie. Pięści przy oczach trzymał i trząsł się cały w płaczu.

GŁÓD I MIŁOŚĆ.

Dzień jeden był do drugiego podobny — jeno coraz to smutniejsze. Widziało się, że się niebo zawłóczy jednostajnemi chmurami, i okna stawały się mieszkańcom chałup z każdym dniem nowym posępniejsze.

Ludzie się coraz dłużej w dzień zadumywali. Spali długo — starali się jak najwięcej dnia urwać ku nocy. Wyzierali na niebo — odwiedzali się w milczeniu i — czekali, bojąc się słów beznadziei głośno wypowiadać.

Zdarzeń nijakich. Tak i w chałupie Jamrozów. Jednego dnia, prawda, zdarzyło się: wpadł do ich izby Jantaszek, prasnął kapeluszem o ziem, łapił się obiema rękami za głowę i już od progu zawołał:

— Coż mie też, aj mie też nadało!...

I powtarzał w kółko to samo, jakby mu się coś w rozumie zmąciło.

— Coż wam to? — pytali się zdziwieni. Jantaszek oddychał ciężko.

— Ho moiściewy! ani... anibyście nie uwierzyli.

— Siądźcież...

— Co ja se też, aj ja se też pocznę!

— Siądźcież i opowiedzcie, co wam sie to stało — rzekła Tekla.

Podjął posłusznie kapelusz, podszedł plączącym się krokiem ku ławie i usiadł zwolna.

— Wiecie, kto mi z piwnicy ziemniaki wykradał?... Tomek!

Salka drgnęła na to słowo i popatrzyła na Jantaszka przestraszonemi oczyma.

— Tak, mój Tomuś z Gabrysiem... Oba majstry... Wzięli sie do tej budowy — ja se myslę: dyć dobrze, róbcie kiedy chcecie... A ci, widzicie, zmówili sie i robili skrony tych ziemniaków. Robota ino na poziór, a o pieczenie szło... Tomuś nocą wynosił — i tak: jak jeden szedł do izby zagrzać sie niby i zapalić fajkę, to drugi w zrębie piekł... A czasem ta ciupnął siekierą, coby sie zdawało, że robi... Potem ten z izby wołał: "wyga?"... a tamten mu odpowiadał: "wyga!" abo "nie wyga!"

— Dyć my słyszeli tę gwarę...

— Ba, i ja słyszał — a nie przyszło mi na uwagę, do czego sie to odnosi... A to wiecie oznaczało: wyga-rnione, abo nie wyga-rnione z watry... Coby szedł, abo nie szedł jeść... Tak moiściewy!...

Wodził po zebranych szklistemi, przekrwawionemi oczami, które nie patrzały nijak.

— Mnie to gorzyło, co tych ziemniaków z dołu ubywa i ubywa, choć sie nie je... Myszy przecie nie wielobłądy, telo nie potrafią przekieltować... Począłech hledać, i tak mi sie odkryło. Widzę watrę we zrębie — ale myslę se: ręce grzeją przy robocie... Choć mi sie to już nie podobało odrazu. I mało-ch ta zazierał, bo ani mi sie patrzyć nie chciało na tę ich mitręgę. Aże raz, moiściewy, zachodzę niespodzianką, bo mie ta cygańska gwara już mierziała — a słyszę właśnie "wyga" — patrzę bez szparę — mój Tomuś ziemniaki z watry wyga-rnuje... Ja do niego, a ten z pogrzebaczem do mnie. Wyrtnąłech sie do izby, dopieroż zrobiłech tater... Ale coż — Gabryś umknął — a ci sie nie boją... Wnetby człeka z chałupy wygnali... Swoje dobro kraść — powiedzcie! Co to za huncfoty... Bóg mie skarał tą Danajką! A i Gabryś... kumoter... Ale ja mu odpłacę to "wyga"! Aż mu sie w oczach zaniewidni...

W tem podobieństwie ugadał, uskarżył sie, uklął, i trochę mu się lżej zrobiło.

Łukasz nie odzywał się. Tekla wtrąciła czasem jakie słowo. "Dejcie spokój" abo "co będziecie robić"...

— Takie mie skaranie spotkało. Kto widział, słyszał — własnego ojca kraść! No ja mu ta nie własny, ale... powinien se uważyć! Ale to już ród taki. Niech Bóg zachowa! Z matki pobłogę ma... I, panie święty, gazdują se. Jakbyś co pedział, toby cie ubili... we własnej chałupie! A jakże! Co mie też, aj mie też skusiło ! Było telo bab inszych... Panbóg widać tak skarał człowieka za grzychy dawne. O Jezusie kochany! Wglądnij-że też na ten świat i zrób jaki koniec czemu kany... Bo człek zły — gorszy od największej biedy... — Gadał sobie, i jęczał, i kwilił, już mało uważając, czy go kto słucha abo nie.

Skoro się Jantaszek zabrał, Łukasz zwrócił się do Salki ostremi słowy:

— Widzisz... słyszałaś... jaki to majster z Tomusia?...

Salce boleśnie ściągnęła się twarz; spuściwszy głowę, rzekła cicho:

— Coż on winien... jak głodny...

— Lituj sie nad nimi Wyjdziesz ty na tej litości... Salka wybuchła płaczem.

— No patrzcie sie... Ej, żeby ja tak był dawniej przeczuł!... Dałby ja ci był tych schadzek! Zresztą, dyabli mie to...

Porwał się z ławy i wyszedł.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Przechodziły dni monotonne i coraz to więcej uprzykrzone.

Nareszcie wiesna niejako poczęła się rozrabiać. Po garbach i po ogrzbieciach zagonów ginął śnieg, poostawiając w bruzdach wodę, albo przymarzłe szkliwo; nie spędzało go przygrzaniem słońce, które ni razu jasno nie wyjrzało, lecz jakoby sam od siebie rozrzedzał się i tajał. Coraz to więcej szarych płatów odsłaniało się, kopliny rozszerzały się i, osychając, żółkniały zgniłą ściernią, jeno po wgłębieniach, popod wysokie miedze i po potokach urwistych widniały zru-działe zaspy.

Ale odsłaniająca się ziemia nic przyjemnego nie miała w wyrazie;; była jakoby trucizną nasiąkła — ceglasta, żółta i rdzawa. Wrogą też okazała się wszelkiemu stworzeniu, które się na czas zimy w jej ciepło schroniło — często można było spotkać na poostałych płatkach śniegu rozmokłe trupki myszy — same ich futerka — to łasice, łapkami do góry leżące — jakby je strute lub z głodu poschnięte na wierzchnie z jamek wyrzuciła.

Nic też dobrego ludzie nie mogli sobie z tego wróżyć.

Skoro jeno śnieg zlazł z garbów i kopliny się odkryły, wywarły się dzieciska z chałup i gromadkami czerniły się po polach, szukając pożywienia. Najwięcej snuło się ich popod wysokie miedze, które patykami podgrzybały, znajdując korzenie słodkie.

Od osiedla Jamrozów, jeszcze po śniegu, który się bielił koło płotów i krzaseł wpół rozsypanych, znać było chodnik ku jaworowi, samotnie w kępie stojącemu; co rana i na odwieczerz wypadały dzieci Łukaszowe i pod przewodem Józka biegły boskiem przez śnieg do jawora. Józek "żydkiem" do skrobania ziemniaków podważał i łupił skórę na pniu, a one, przestępując z nogi na nogę, ssały słodkość, jaka się z za skóry z miazgi dobywała. Często tę skupioną koło jawora gromadkę widać było, to znów niby biegnące po śniegu kuropatwy.

A gdy oranie się poczęło, to jak wrony chodziły dzieci za pługiem; ze rzadka najdowały ziemniaki przemarzłe do pieczenia, częściej korzenie słodkawe, co się dały jeść odrazu, nawet bez łupienia.

Aleć i orania niewiele było tym razem. Mało kto miał czem orać i co siać albo sadzić. Tu ówdzie tam coś w ziemię wrzucono, poruszano, a poorane płatki były jak grządki na pustkowiu. Większa część połowniczysk tłoczyła się na ten rok, a w owsiskach i ugorach dalszych już od dwóch lat nikt ziemi nie ruszał.

Ludzie tej wiosny nie mieli co robić. Jednak nie nawiedzali się, jak to przy czasie bywa — nie chcąc widokiem drugiej nędzy potęgować swojej. Każdy nosił zgryz w sobie, i w czasie powszechnego głodzenia się tej karmy ludzie byli pełni: ciężyła każdemu, jakby się skali najadł. Przeto chodzili ociężali, a lekcy w sobie — słabość ich leniwiła.

Obojętnieli też ludzie dla siebie, z każdym dniem bardziej. Na miejsce uczuć przyjaznych począł się wkradać głód. I rozprzęgały się węzły przywiązań, miłości — ciężyć sobie poczęli najbliżsi... Ponurość na serca zaszła, podobnie, jak na błękity czyste zajdzie chmura ciemna i niebo doznaku skryje od krańca do krańca. Współbytowanie przeto stało się raną bolącą i coraz to bardziej ostrymi zębcami głodu rozkrawaną... Głód już nędzę z izb wymiótł i samojednie gazdował.

Nie ominął też zgrzyt cichej chałupy Jamrozów.

Jednego rana, po śniadaniu, które zaledwie dzieci zawróżyło, iż przestały na chwilę labiedzić, Łukasz, siedzący dotąd w ponurem schyleniu, podniósł się z ławy z ciężkim stękiem, ściągnął łoktusę z łóżka i podał Józkowi:

— Na. Zaodziej sie. Pódziemy...

Tekla popatrzyła nań pytającym wzrokiem. Uchylił oczu i sam się począł zaodziewać.

— Każ on to ma iść z tobą? — spytała wreszcie lękliwie.

— Na służbę — odrzekł szorstko.

Józek wybuchnął głośnym szlochem.

— Ja nie pódę na służbę! — bełkotał.

— Cit!.... — zgromił go ojciec. — Zbier sie wartko!

— Ja nie chcę! Tato! Ja nie chcę!...

— Widzisz go? — pogroził mu rzemieniem.

— Coż ty z dzieckiem wyprawiasz? — wtrąciła Tekla.

Józek, widząc podpórkę u matki, zbliżył się, potaczując, ku niej.

— Mamo, nie dajcie mie! — prosił i aż zachodził się od płaczu.

— No cicho, Józuś, cicho — głaskała go. Salka też nabliżyła się i zasłoniła go zapaską, w myśli, by go skryć przed ojcem.

— No widzicie wy moi kochani... — zaczął zwolna Łukasz, a gniew po prędki zalewał. — To ja tu będę ceregiele z wami... Zbierasz sie wartko, czy nie?! — wrzasnął już po nad nim i zamierzył się rzemieniem.

Józek zaskuczał cienko i zadygotał całem ciałem. Matka stanęła między nim a ojcem.

— Czy cie rozum odszedł?

— Ustąp!... — krzyknął Łukasz.

Nie ruszyła się. W oczach jej, hamujących Łukasza, zapalił się bunt.

— Ustąp padam ci, bo...

Zamierzył się powtórnie.

— Równe mam prawo do dziecka! — rzekła z mocą.

— Taak?

Uderzony tym niespodzianym argumentem, nie wiedział, co ma czynić. Tem większa złość go zapaliła.

— A ktoż sie o to stara, by miał co jeść? Kto go odziewa? Co? Ciebie o to głowa nie zaboli. Na jednym człeku cała góra — i powiada ci: równe prawo. Dyć we wszystkiem niech bedzie równe prawo. A ty cożeś mi do domu wniesła?

— Bracie! — skoczyła Salka z wyrzutem.

Lecz Łukasz na nic nie baczył, oślepły gniewem. Jak poprzez mgłę, widział spłomienione dumą oczy Tekli.

— Ruszaj mi zaraz do ojców!! — piał w złości. — Niech ci dadzą to wiano, co obiecowali... Ja sie tu mam sam zajadać!... Jak równe prawo, to równe.

Dzieci, zlęknione krzykiem ojca, podniosły płacz. Poczęła je Tekla głaskać i uciszać, i samej łzy przeciw woli rzuciły się z oczu; jak tarki siwe, spadały na głowy dzieci. Józek przypadł ku matce.

— Nie płaczcie, mamo — prosił, obejmując kolana jej drobnemi rączętami. — Ja już pódę z ochotą...

I począł się łoktusą zaodziewac, zaplątując się w jej przydługich trokach.

— Dajże, to cię opasterzę — wspomogła go Salka.

— Zrób mi węzeł na karku — radził rezolutnie. Łukasz stał na środku izby i pozierał z poza gniewu swego na jedno, to na drugie... Coś koło serca poczęło do cliwić, i poczęło mu być wstydno słów wyrzuconych w złości. Nijak mu przecie było cofać.

— Dyć ja go na stracenie nie prowadzę — wyrzekł łagodniej — ba na służbę, do ludzi... Nawet mu tam bedzie lepiej, niż w domu. We młynie mają co jeść. Choćby ta mąka owsiana... to głodu nie bedzie miał... i może sie jako przewiesnuje... a zapoganiać przecie już da radę... No, gotowyś? — zwrócił się do Józka ostro, zły na się za wzruszenie, jakie okazał, widziało mu sie teraz, niepotrzebnie.

— Już! — skoczył Józek. Obłapił matkę za nogi. — Nie krzyczcie nic, mamo, ja tu przylecę wnet... — I potoczył się za ojcem, opatulony do ziemi w łoktusę.

Po wyjściu ich długą chwilę milczenie zaległo izby. Dzieci już uciszyły się i, wtulone w kąt pod oknem, patrzały dziwnie poważnie i nieruchomo w jedno miejsce — tam, gdzie ojciec stał. Salka zakołysowała dziecko, które się przebudziło. A Tekla stała przy ławie i z myślą jakąś zmagała się; na licach łzy jej przyschły, oczy suche patrzyły przed się, nic nie widząc; wreszcie postanowienie stanęło w jej obliczu. Podeszła ku żerdce i poczęła ściągać łachy świąteczne i wdziewać na się.

Salka z niepokojem szła za jej ruchami.

— Każ sie to zabieracie? — spytała.

— Do ojców...

— E miejcież zastanowienie. Przecie to ino w gniewie tak mu sie powiedziało. On sam teraz musi tego żałować.

— Mojaśty... jakby ci tak ktoś... komu serce z piersi byś wyjęła, wszystko zdrowie oddała i... całe życie... Jakby ci tak, choćby i w gniewie, rzekł: nic-eś tu nie wniesła...

Nanowo żałość ją okrutna przejęła, i łzy z oczu poczęły się staczać.

— Myślałach już zabrać dzieci... te drobne... i iść ka we świat... Ale... ludzie nie przyznaliby mi prawdy.

— Nie płaczcież, moi drodzy, bo aże coś sie robi...

I nie chowajcie żalu. Uważcie: on od wczora od rana nic nimiał w gębie... A tu zgrzyt — tu dzieciska... i nijakiej porady...

— Ja wiem dobrze... bo dyć i ja sama...

— No to widzicie.

— Ale bych mu słowa gorzkiego nie dała...

— No, on chłop... zwyczajnie...

— Tem słowem tak mnie odbił, jak ptaka kamieniem z gniazda...

Stała już, zebrana, jeno chustkę miała zaodziać.

— To myślicie koniecznie iść? No to jakże...

— Ja tu wrócę na odwieczerz. Przecie jakżebych... tak... odeszła. Powiem im, jak mi wyczytuje. Niech sie postarają, niech dadzą co. Jakbych drugi raz to miała usłyszeć...

— No nie płaczcież już... siostro...

Przybliżyła się ku niej i głaskała ją po głowie. Tekla ustała płakać, zaodziała chustkę.

— Uważaj też tu na dzieci... Słuchajcie ciotki! — przykazała. — A jak on wróci...

— Coż mu powiedzieć?

— N-nic... — rzekła po zastanowieniu. I wyszła.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Salka czuwała w izbie sama. Dzieci, skulone na ławie, pokładły na sobie główki i posnęły. I to w kołysce spało. Słonko prosto z południa świeciło. Światło z okna spadało na ławę, z ławy na ziem.

Czuwającej przesuwały się przez głowę myśli pełne utrapień i — trwogi. Smutne dni lat ostatnich, podobne sobie, ołzawione, jak opłakane po stokroć paciorki różańca... Codziennie ten różaniec przesuwał się w jej myślach — i ta trwoga, której bała się pomyśleć w słowach: kiedy przyjdzie ostateczne Amen? Czuła sercem, miertwiejącem z trwogi, że gdzieś w Wyrokach jest już powiedziane... Jeden Bóg mógłby odmienić. Ku Niemu przeto nawracały się myśli obłąkane i w Jego łasce szukały schronienia, jako te owce przez wilka zestrachane, ku pasterzowi z ufnością przypadłe.

— Bóg nie opuści — szeptała z otuchą. Widziała potwierdzenie wiary tej i w swojem życiu. Ostała sama na świecie, sierotą, a Bóg natchnął ludzi dobrych, że ją wzieli i wychowali jak swoją...

Pamięcią poszła do lat swych dziecięcych. Majaczą w oddaleniu, za srezogą czasu — ledwo je uznać. Wszystko w nich mgławe, wiotkie, przyszarzałe, jak różowe muśliny wyblakłe na słońcu.

Jedno baczy wyraźnie... Raz pobiegła z Łukaszem na trześnie. Łukasz wyspinał się na drzewo, rwał i ciskał jej na ziemię, a ona zbierała do podołka. Mali byli oboje. Najwięcej trześni — i najdojrzalsze, prawie czarne — było na konarze odstającym daleko od pnia, wysoko nad ziemią. Po tym konarze Łukasz się poczołgał, nie dbając nic na jej wołania i prośby. Nagle konar się odłamał, i Łukasz zleciał na ziemię. Oczy zakryła w przerażeniu, a gdy je znowu odsłoniła — widziała, jak leżał na ziemi, zesiniały, prawie martwy z przestrachu i bólu.

W zadumaniu podeszła do okna i wzrokiem poszukała znajomej trześni. Na pół suchymi konarami wychylała się z za okołu, z rogu osiedla.

Jeszcze raz w jej obliczu pomyślała sobie całą tę historyę z lat dziecięcych.

Chciała rozpoznać konar, który się pod Łukaszem złamał — opatrywała ją z uwagą od góry do dołu — i ze zdziwieniem stwierdziła jej przykrą zmarniałość. Ani jednej trzesienki na żywych kończynach. Liście poskurczane, chore, zżółkłe zawczasu.

— Kwiat zaraziło...

Zesmutniała, wróciła na dawne miejsce, ku nalepie. Długo jeszcze został jej w oczach smutny obraz: — rdzawa ziemia osiedla, zczerniały róg okołu, zżółkła trześnia i szare w oddaleniu ściany sąsiadowych chałup.

— Co oni też tam robią — myślała o ludziach z poza tych ścian. — Nikto sie nie pokazuje. Pewnie i tam trwoga przed ostatecznym głodem drzwi zaparła. A jak to było przed paru rokami w tym czasie... Gwaru pełno w osiedlu — ludzie do pola i z pola... ruch przez dzień cały. I słonko wtedy weselej świeciło. Nawet zieleń traw była weselsza... Ku czemu też to idzie? — dygotało niepokojem serce. — Boże, zlituj sie, przemień...

O los swój przyszły najmniej się trwożyła. Czuła się najmniej na świecie potrzebną. Cóż ona jednasama może ważyć? Nic nie ubędzie, choćby ją śmierć wzięła. W strapieniu swojem miała na myśli brata i bratową, i te ich dzieci —

Popatrzyła z litością na śpiące —

I jeszcze kogoś...

Cień wysoki przemknął poza szyby. Salkę objęło wzruszenie. Z trwożnem ucieszeniem słuchała stąpań znajomych i z obawą radosną patrzyła we drzwi. Te uchyliły się za moment — do izby zajrzał Tomek. Poczem wszedł za próg.

— Samaś?

— Sama — z dziećmi.

— Każ poszli?

— Bratowa do ojców — a on powiódł Józka małego na służbę...

Pojrzał na zimną nalepę...

— Nie paliłaś na obiad?

— Nie. Dzieci śniadały... Głodnyś?...

— Ba? Psiakr... z takiemi ojcami.

— Cii... bo je zbudzisz. Nie klnij.

Podeszła ku łóżkowi, wyjęła z pod zagłówka kawałek placka i podała mu.

— Na-ści, ukąś.

— To wy tu widzę święta macie?

Nic nie rzekła — patrzyła ku ziemi, gdy on siadł na ławie i krzepił się. A takie łaknienie ją w obec jedzącego napadło, iż ledwo ustać mogła z osłabienia. Wszystką wolą sobie nakazywała, by nie wybuchnąć łzami.

Tomek, skoro podjadł, poweselał i śmielej patrzał po izbie.

— Rychło przyjdą? — dopytywał.

— Nie wiem.

— Klucze od sąsieków ostawili?

— Nie zamyka sie — nima co...

— Jak placki pieczecie...

Nic znowu nie odrzekła. Cóż mu powie — że to sobie od ust odjęła? Płacz ją jeszcze w piersiach dławił.

— Muszą mieć ziarno jakie — twierdził. — Dasz mi z miarkę. Abo choć garniec. Mojaśty... Coż głową kręcisz? przecie nie poznają. A choćby i poznali — to coż? Przecieś ty tu jak swoja — wolno ci.

Salce ból serce ścisnął.

— Idź, weź se, jak jest.

Tomek wstał z ławy i zabierał się wyjść.

— Tomek, miej rozum! — zastąpiła mu energicznie. — Jak sie uśmiata jeszcze jaka szczypta, to przecie, widzisz, dzieci...

— Coż ci o nie?

— Mnie o nie więcej, jak o siebie. Siądź, bo nie dam...

— Ho! Ho! — roześmiał się z przymusem — przecie ja ino ze śpasu...

— Nie czas do śpasów — szepnęła.

Zbliżył się ku niej i otoczył ją ramieniem.

— Cożeś taka?

Patrzyła ku ziemi, nie chcąc powiek podnieść — czuła pod niemi łzy. A gdy ją mocniej jął cisnąć ku sobie, poczęła się wyrywać z wysiłkiem.

— Nie opieraj sie. Przecieś moja...

— Czyś zgłupiał? — zatrzęsła się. — Przy tych niewiniątkach...

— Śpią przecie... Saluś...

— Nie chcę! To grzech!

Szarpnęła się rozpacznie i uwolniła się z jego ramion.

— Jaka... święta — zaszydził.

— Już mie więcy nie napastuj! — rzekła obłędnie i poczęła płakać. — Ja nie wiem, Boże!... za co ja... za co ja cie...

— Znowu te... pacierze — zaklął. — Wiedz se, żeś już ślub wzięna. Pamiętaj!

Wyszedł i łupnął drzwiami za sobą. Salka, jak stała, osunęła się na kolana koło skrzyni i oczy ku obrazom wzniosła.

— Panie Jezusie I Matko... — szeptała w płaczu — Darujcie to przewinienie... Nie karzcie hańbą...

I myślą dalej się modliła.

Chwile mijały — a Salka nie podnosiła się ze ziemi. Głowę na skrzyni wsparła i trwała tak w znieruchomieniu, jakby ją sen nawiedził.

Tak ją zastała Tekla, gdy weszła do izby.

Dzieci już pobudziły się i skoczyły do matki radośnie. I to w kołysce poczęło kwilić i łapki wyciągać. Naprzód też ku niemu poszła Tekla, ledwo chustkę zrzuciła z siebie. Na pytające oczy Salki krótko opowiedziała:

U ludzi źle. Ostatki już ze sąsieków powyśmiatowali i nie wiedzą, czego sie jąć. Traw sie imają... Głód zaziera nawet do chałup bogaczy. Wszędzie strach i zwątpiałość. Co gorsza — choroby jakieś nieznane ludzi nawiedzają. W końcu dodała, że od ojców nic nie przyniesła. Przyniesła tylko skale piaskowe, jakie po drodze znalazła — do zaparzania łachów. Są w sieni w kącie, pod progiem.

Przygniatające milczenie zapanowało odtąd w chałupie Jamrozów. Każde unikało mowy — a gdy kto słowo jakie z konieczności rzucił, to wpadało jak kamień w głębinę. Dzieci nawet, czując ten nastrój ciążący, mało się zabawiały głośniej — szeptały jeno po kątach do siebie — a gdy je głód nasilił, ćwierkały jak ptaszki w gnieździe, albo odzywały się zciszonym płaczem.

Przednowek szedł — zawdy chłopskiemu narodowi wrogi, a tego lata stokroć jeszcze sroższy. Dawniej, choć ziarna brakło po zasiewach, to kupić można było na jarmarku: Lachy dowozili. A w tym czasie okrutecznym znikąd nikt nic nie dowoził — widziało się, że cały świat ta klęska przysiadła. Pieniądze ludzie mieli, ale coż z nich byłu komu, kiedy chleba za nie nie kupił.

Rozgruchła wieść dnia jednego, że jakiś litościwy hrabia przysłał do wsi otręby dla dziadów. To się zlecieli wszyscy — i gazdowie — i rozebrali zasiłek w godzinę. Po kwarcie, po kapelusie, po przygarstniu... Niejednemu i to się nie dostało.

Przednówek trwał. Na polach dopiero że się zieleniło. Ludzie, mimo to, codzień łazili po zagonach, zazierali do rządków w ziemniaki — w nadziei już bezrozumnej, że się co da ugrzyść. A ziemniaki nowe prawie się zawiązywały — były tak duże, jak okrągły groch. Żadnej potuchy ludziom zruszana z wiosną ziemia nie dawała. Wypadło bydłu się przyjrzeć — czem żyje.

W jedno rano poszła Tekla na ugór, nazbierała mlaczu, zaparzyła i podała na misce — z warzonem mlekiem. Zjedli w milczeniu — nikto słowa nie rzekł, że gorzkie abo jakie...

Ludzie poczęli się coraz więcej rozglądać w trawach i znaleźli, że wiele dało się jeść.

Dzieci deptały po trawnikach za zajęczą kapustą, za szczawiem — po ugorach wydłubywały osty białe, których rdzeń uważany był za smaki duże — słodkie im też były zajęcze karpiele o listkach drobnych, okrągłych, rosnące w przylaskach wilgnych i w potoczkach — jak i główki koniczyny o miodnych kwiatkach. Wszystko to ścinała dziatwa, jak szarańcza.

Starsi mniej byli przebiorni. Wyzbierywali po miedzach lebiodę, chrząstkę, mlacz dwojaki... Wszystko to razem zgotowane, zwano powszechnie giermakiem.

Z tych traw, a zwłaszcza z mlaczu ludzie puchnęli na twarzach, i w oczach okazywał się wyraz niezdrowy.

Wreszcie poczęła nawiedzać ludzi nieznana dotąd choroba, którą przezwano łożnicą. O tej łożnicy rozmaicie powiadali ludzie: skąd się wzięła. To, że od Lachów przyszła, z dołu — to, że ją dziad jakiś, który nocował w izbie, gdzie ją mieli, przyniósł ze sobą w torbie — to znowu, że się zalęgła w kępce kamieni pod ławą w jakiejś chałupie na zawsiu, gdzie pierwsi ludzie na nią chorowali. Istne zmieszanie.

Nawiedzony tą chorobą, leżał w gorączce strasznej, w majaczeniach — przywidy mu się zdajały — ból niewypowiedziany czuł w głowie i w oczach — i po długiem wytrzymaniu albo przychodził do siebie albo zmierał.

I to miała do siebie jeszcze ta choroba, że przełaziła z ludzi na ludzi jak ospa. Trafiało się tak w niektórej chałupie, że co jedno się podźwigło, to drugie legało. W paru miejscach leżała cała izba — tak, że nie było komu bydłu dać jeść. Krowy ryczały z głodu. Sąsiedzi z dobrości swojej dochodzili i podawali jeść bydłu, a ludziom pić, bo pragnienie w tej chorobie było nie do wytrzymania. Choć poniegdzie to i bali się dochodzić ku ścianom, za któremi łożnica miała panowanie. I trafiło się: w jednem miejscu wymarła cała chałupa — z głodu więcej, niż z chorości, bo nikto się nie miał zająć ludźmi, w czasie gdy ich wszystkich wraz łożnica przysiadła.

Nie wszystkie przecie osiedla ta choroba ciężka nawiedzała. Szła poomacku, na ślepo — mijała wiele chałup, przyczajonych w trwodze. A że głód począł zasilać się trawami, których rozpoznanie rosło, i mniej doskwierał — ludzie potuchy nieśmiało nabierali w serca i jęli krzepnąć szczątkami nadziei, że przecie jako do czasu lepszego dotrwają; jęli też ufniej ku niebu spoglądać i coraz częściej modłami do Boga nawracać. Nadzieja z wiarą wstawała...

Którzy zaś w gorzałce mieli dbę od dawna, poczęli teraz, skoro pierwszy strach minął, do karczem naczęszczać i napijać się gęsto. Skłonień ku temu było wiele. Naprzód: czas przy szynkwasie mniej się dłużył — zawdy się ktoś z krześcijan, a choćby i żyd, znalazł do pogwary — po drugie: głód łacwo dał się gorzałką oszukać i nie tak już uparcie musił do pamiętania o sobie — wreszcie, co najważniejsze: ciążąca myśl o przyszłości stawała się potem mizernem półkwarciu gorzałki dużo głowie lżejszą.

Poniektórego to i kłopot-zgrzyt z chałupy wypędzał do karczmy. Jak i Jantaszka... Ten już, lem świt, zabierał się z domu, a wracał późno z wieczora abo i z północy. Słychowano go, bo na całe pobliższe osiedla głosił, i znano już te jego dróżki i stacye. Mały był, to, gdy się napił, głosem rósł w olbrzyma. Zwyk zaś miał na cały głos modlić się przez drogę, a przy chałupie, już po cichu, ofiarować te pacierze. Ofiarował za siebie, za krewnych, za sąsiadów, za księdza, za całą wieś, ale nigdy się nie omylił, żeby za żonę jaki pacierz zofiarować. Wspominał ją tylko raz w drodze — koło smęntarza — i potem drugi raz na działku, przy kapliczce, gdzie zdejmował kapelusz, prał nim z mocą o ziemię i wołał:

— Panie! odpuść mi grzechy! Odpuść mnie i wszystkim ludziom! Ino Danajce nie odpuszczaj!!... i Gabrysiowi — dodawał już mniej zawzięcie. Miał złość na niego o te okrawki ziemniacze, które mu przed wiesną z Tomkiem wykradał z piwnicy i pieczone w zrębie wyga-rnował.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Właśnie nadszedł był czas Oktaw — pospólnych modleń i pieśni.

Procesya szła działkiem odludnym, drogą rzadko jeżdżoną, pełną odarnień i zaryw. Prowadził ją ksiądz siwy, staruszek, do odległej na zawsiu kaplicy, gdzie raz do roku w Oktawy procesya z kościoła chodzono.

Naród śpiewał litanię do Serca Jezusowego. Pieśń monotonna utykała wraz z ludźmi na nierównych zadarnieniach drogi i rwała się, rozwlekała, jak cały ten procesyjny pochód. Co mocniejsi i młodsi szli w przodzie z chorągwią, za księdzem i kościelnym szła ciżba nabożnych, głównie niewiast, a dalej w tyle gromadkami, po parze i pojedynką wlekli się starzy, schorzali, zgłodzeni i zesłabieni.

Na samym ostatku, dużo w tyle, mozoliło się dwóch ludzi: Gabryś i Jantaszek. Obaj srodze pijani. Szli, a raczej wlekli się na kolanach częściej niż na nogach — popychając się, szarpiąc i mietając sobą. Padali przytem w zarywy, we fosę, to znowu się dźwigali na kolana, i szli na klęczkach, i bili się. Zawziętość nie ustajała.

— Wyga? — pytał z nienacka Jantaszek i kułakiem Gabrysia pod żebro...

— Nie wyga! — odpowiadał Gabryś i odpłacał kmotrowi zarówno.

To znowu:

— Wyga?... — i pięścią Gabrysia w kark.

— Wyga! — odpowiedź podobna i odpłat. Czasem zaleciał ich śpiew procesyi — wyraźniejsze słowa — to się łączyli z modleniem żałośliwymi głosami — i znów wracali do swojego. I tak zdążali na klęczkach za procesya, pobijając się przez całą drogę, aż wreszcie i doszli, gdy procesya stała już dawno u kaplicy.

Właśnie skończono pacierze. Ksiądz staruszek powstał, obrócił się do ludzi i począł kazać: o gniewie Pańskim, o karze, która za grzechy spadła na lud,

O różnych rodzajach grzechu, o nieposłuszeństwie synów, o złem chowaniu dzieci, o rozpuście, o nienawiściach sąsiedzkich, o niezgodzie...

— Tu na tem miejscu — kazał — pogódźcie się, darujcie sobie urazy...

Lud buchnął płaczem skruchy. Gabryś z Jantaszkiem obłapiali się za szyje, potaczując się na boki.

— Kumotrze, daruj mi!

— Ty mi, kumotrze, daruj!

A skoro ksiądz na zakończenie wspomniał o nieprzebranem miłosierdziu Pańskiem, lud odetchnął głęboko i sączył tylko ciche łzy ufności.

Procesya szła z powrotem tą samą drogą. Śpiewano pieśń do Matki Boskiej. Pieśń utykała się, rwała i traciła się po drodze, jak kwiaty przydrożne. Naród się rozwlekał, co słabsi przyostawali. Na samym znowu ostatku zdążali Gabryś z Jantaszkiem. Wlekli się prawie na kolanach, padając w zarywy, podźwigując się wzajem i obejmując co chwila za szyje.

— Kumotrze!

— Bracie!

I tak już na klęczkach całą tę procesyę obeszli.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Gabrysiów Cupryn pasł krowę na powrozie, w sadzie. Procesyi, przez działek idącej, nie słyszał, bo kaleką był — wiadomo — tak w słuchu, jako i we wzroku. Jedną miał myśl i jedno pragnienie straszne: — odymałki.., (Rosną na śliwach — na zielonych owocach zaraza — jak sporysz na życie). Wiedział, że są w tym czasie — przypominał ich smaki rozkoszne.

Pociągnął krowę ku płotowi, zadzierzgnął powróz za kulik i poszedł pomału, macając przed się rękami, w głąb sadu... Namacał pień śliwy — zatrząsł nim, i, prędko rozchylając na piersiach koszulę, słuchał... gdzie odymałka spadnie. Schylał się po nią — i zawsze trafił napewno. Tak czynił po wiele razy. Aż się zasycił.

Koniec wersji demonstracyjnej.

POWRÓT.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PODMUCHA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WE ŚWIAT...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SUPLIKACYE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POMÓR.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SOWA I KUROPATWY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej