Gioacchino Ventura

POSŁANNICTWO I

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OD TŁÓMACZA.

PRZEDMOWA AUTORA.

CZĘŚĆ PIERWSZA.

§I.

§ II.

§ III.

§ IV.

§ V.

§ VI.

§ VII.

§ VIII.

§ IX.

§ X.

§ XI.

§ XII.

§ XIII.

§ XIV.

§ XV.

§ XVI.

§ XVIII.

§ XIX.

§ XX.

§ XXI.

§ XXIII.

§ XXIV.

§ XXV.

§ XXVI.

§ XXVII.

§ XXVIII.

§ XXIX.

§ XXX.

§ XXXI.

S XXXII.

§ XXXIII.

§ XXXIV.

§ XXXV.

POSŁANNICTWO KATOLICKIEJ NIEWIASTY

od początku chrześcijaństwa po nasze czasy

Tom I, Część I.

Ventura Gioacchino

Tłumaczył z drugiego wydania francuskiego oryginału Stanisław Koźmian.

OD TŁÓMACZA.

Dużo, za wiele, poświęciwszy pracy, czasu i zachodów światu i jego sprawom, pragnę pod koniec zawodu zostawić slad po sobie w wyższej i lepszej dziedzinie, duchowo-religijnej.

Nie czując się na siłach samodzielnie w niej wystąpić, a idąc za pobożną i dobrą radą, dokonałem przekładu tej znakomitej i wysoce zajmującej książki Ojca Ventury.

Kapłan gorliwy, mowca pierwszorzędny, pisarz niepospolity, Ojciec Ventura był, w epoce, z którą wiążą się wspomnienia mej młodości, indywidualnością wybitną i oryginalną. Złączony przyjaźnią z Piusem IX, z tym Papieżem, który jest wspaniałą owych czasów postacią, żywił te same szlachetne co On nadzieje, moje złudzenia, i doczekał się tych samych rozczarowań...

Przybywszy już z wielkiem choć smutnem doświadczeniem do Paryża, był tam za drugiego cesarstwa znamienitym kaznodzieją i, na wzór naszego Skargi, nie szczędził prawdy małym i wielkim, takie ówczesnemu dworowi, przed którym przemawiał.

Słyszałem go mówiącego w jednym z kościołów paryskich, a wrażenie, które odniosłem, pozostało niezatartem. Ojciec Ventura przemawiał po francusku, ze silnym włoskim akcentem, który nie osłabiał mocy jego krasomowstwa, a dodawał mu jakiegoś dziwnego uroku. Zapamiętałem ustęp kazania, który streszcza przekonania i jest poniekąd wyznaniem wiary kapłana -myśliciela. "Gdy tu przybyłem — rzekł — czytałem na waszych murach i gmachach: Wolność, Równość, Braterstwo. A dlaczego wyrazy te znikły z waszych murów i gmachów? Bo wypisane były na waszych murach i gmachach, a nie w waszych sercach i sumieniach!

Wierny przyjaciel Polaków, na rękach polskich księży zakończył Ojciec Ventura żywot w Paryżu.

Książka ta, w której obok głębokiej i mądrej wiary błyszczy niezwykła nauka, może być, wedle zdania osób w przedmiocie tym biegłych i do sądu uprawnionych, użyteczną dla naszego społeczeństwa. Niech jej przekład będzie drobnem zadośćuczynieniem za to, co w moim długim zawodzie było bezużytecznem lub szkodliwem.

St. Koźmian.

Wiedeń, w październiku 1898.

PRZEDMOWA AUTORA.

Bóg, istota wiekuista, święta i doskonała, nie czyni nic w czasie, jak tylko w celu wieczności; nie czyni nic w dziedzinie przyrody, czegoby nie podporządkowywał łasce; nie czyni nic dla człowieka jak tylko na to, aby się sam sławił w człowieku i przez człowieka, przyciągając go do siebie, obdarzając swoją miłością i dzieląc się z nim własną szczęśliwością.

I tak, kiedy, tworząc na początku świata kobietę, rzekł Pan Bóg: "Nie dobrze być człowiekowi samemu, uczyńmy mu pomoc jemu podobną", Non est bonum homilii esse solam, facimus ci adjutorium simile sibi (Genes II.): to temi wielkiemi słowy, któremi chciał nadać prawodawstwo społecznemu porządkowi rzeczy, ustanowił kobietę jako pomoc człowieka, nietylko w tem wszystkiem, co się odnosi do jego materyalnych potrzeb, ale także i przedewszystkiem dla tego wszystkiego, co się tyczy jego duchowych potrzeb. Jest zatem obowiązkiem kobiety mieć pieczę nad duszą mężczyzny, budować go przykładem, wydoskonalać go swojemi świętemi natchnieniami, uświęcać go swojemi cnotami. Dopomagać mężczyźnie do zbawienia: to główny cel kobiety, jej powołanie, jej kapłaństwo, jej chwała, jej wielkość i jej zaszczyt. Tak zatem kobieta ma wedle zamiaru Boga umocowanie, powiedziałbym, niemal uświęcenie religijne; to poniekąd kapłan rodziny, jak mężczyzna jest jej królem.

Ale zauważmy także, że słowa: "Nie dobrze być człowiekowi samemu", mają oczywiście znaczenie ogólne, nieokreślone, bezwględne; i że temsamem słowa: "Uczyńmy mu pomoc jemu podobną", mają także takie znaczenie i że znaczą, iż Bóg ustanowił kobietę jako pomoc mężczyzny we wszystkich stanach i we wszystkich warunkach, w jakich znaleść się może. Co znaczy, że kobieta nietylko jest pomocą mężczyzny w domu, ale także w dziedzinie politycznej i religijnej; nietylko jest pomocą mężczyzny -małżonka, ale także mężczyzny - króla i mężczyzny - kapłana. Słowem, że niezależnie od posłannictwa w rodzinie, kobieta ma je także w państwie i kościele.

Zobaczymy w drugiej części tego dzieła, jakiem jest to posłannictwo, które kobieta powołaną jest spełniać w kościele i państwie, i jak katolicka niewiasta wywiązała się z niego od początków chrześcijaństwa do naszych czasów. Niech nam teraz wolno będzie wskazać tutaj piekielną robotę, za pomocą której, odkąd wyobrażenia i zasady pogańskie wtargnęły do krajów chrześcijańskich, usiłowano ubezwładnić wszelką działalność, usunąć wszelki wpływ katolickiej niewiasty w kościele i państwie, tak dobrze jak w rodzinie, oraz odosobnić mężczyznę - kapłana i mężczyznę - króla, równie jak mężczyznę-małżonka i mężczyznę - ojca od tajemniczej a potężnej pomocy, którą Bóg mu użyczył był.

A że nie łatwem było oszukać mężczyznę - kapłana i wpoić w niego uzasadnioną nieufność do poświęcenia katolickiej niewiasty dla sprawy kościoła; spróbowano oszukać katolicką niewiastę i natchnąć ją nieufnością, jeszcze bardziej nieuzasadnioną, do gorliwości mężczyzny-kapłana (1).

Co się tyczy mężczyzny-króla "strzeż — powiedziano mu — aby katolicka niewiasta nie mieszała się do spraw publicznych. Jest niezwykłe powinowactwo, pewne duchowe pokrewieństwo między katolicką niewiastą a księdzem. W dniu, w którym katolicka niewiasta wstąpi do gabinetu, ksiądz wejdzie z nią do niego; zajmą twoje miejsce i będziesz tylko ich igraszką". I wykluczono z wszelkiego udziału w sprawach państwowych katolicką niewiastę, zarówno przez nienawiść do księdza, jak przez lekceważenie kobiety; nienawiść i lekceważenie, które górujący w polityce poganizm wszczepił w umysły.

Ale bo też pod pozorem wyzwolenia państwa z jarzma Kościoła, chciano wykluczyć z państwa zasadę chrześcijańską i zastąpić ją zasadą pogańską. Chciano wytworzyć religię zapomocą greckiej mitologii, politykę zapomocą greckiej i rzymskiej historyi, a ustawy zapomocą Machiavela. A że zasada chrześcijańska przedstawioną była w państwie tylko przez księdza, a podtrzymywaną tylko przez kobietę; rozkazano szorstko księdzu, aby się usunął do zakrystyi, a kobietę zamknięto w salonie i buduarze, nie szczędząc jej przytem niskich aż do ziemi ukłonów i pozwalając jej wyjść stamtąd, aby iść na bal albo do opery.

Przez resztę wstydu udano, jakoby się nie chciano całkiem wyzbyć kobiety i księdza; pierwszą pieszczono, ale na to, aby ją zepsuć; zapłacono drugiego, ale na to, aby go ujarzmić; a tak mężczyzna wyswobodzony z wszystkiego, co mogło mu Boga przypominać lub do Boga prowadzić, orzekł, iż jest szczęśliwym, że może panować i rządzić bez Boga. Nie potrzebujemy przypominać, jakiem było to panowanie i rządzenie mężczyzny. Europa a zwłaszcza Francya, zbyt dobrze o tem wiedzą. Filozofowie zwątpienia i materyalizmu, mężowie stanu interesu i podstępu! Bóg chciał was wypróbować; pozwolił wam działać przez siedemdziesiąt lat. Cóż potrafiliście uczynić? Nic, nic, nic. Mylę się: potrafiliście wszystko zwalić i wytworzyć chaos. Przez cały ten czas nie mówiliście ale bredziliście, rozumowaliście bez konkluzyi, pracowaliście, ale nie budowaliście. Podobni do tego owadu, który plugawi i wysusza wszystko, czego się dotknie; oszpeciliście wszystko, coście wzięli w ręce, a nawet to wszystko, coście nazwami opatrzyli, straciło na wzięciu. Chcieliście nadać konstytucye, a żadna nie przeżyła swojego twórcę; chcieliście stworzyć wolność, a ona znikła; ekonomię polityczną, a nigdy ludy nie uginały się pod tak ciężkimi podatkami; rząd parlamentarny, a okryliście go niepopularnością i w błoto wtrącili. Co się tyczy niezaprzeczonych ulepszeń, które w ostatnich czasach stały się udziałem społeczeństwa, niesłusznie niemi się szczycicie i pysznicie. Są one jodynie nieuniknionym rozwojem zasady chrześcijańskiej, której nie zdołaliście całkowicie zniweczyć. Zdobyte one zostały bez was a nawet przeciw wam!

A gdy próbowaliście się wmięszać do sprawy, przyszło zaraz okupić ją potokami łez i krwi. Waszym istotnym udziałem jest bezsilność, biegłymi jesteście tylko w dziele zniszczenia. Cieszcie się więc, żeście się wyzwolili z wszelkiego wpływu księdza i kobiety chrześcijańskiej, to jest z wszelkiego wpływu religii i Boga!

Wreszcie powiedziano mężczyźnie - małżonkowi i mężczyźnie - ojcu: "Kobieta na to tylko istnieje, aby bawić mężczyznę, gotować mu rosół i rodzić dzieci. Sprawy rodziny i wychowania dzieci nie obchodzą jej, i wszystko to należy wyłącznie do mężczyzny, a kobiecie nic do tego".

Mężczyźnie - małżonkowi i mężczyźnie - ojcu podobała się ta podstępna mowa, tak bardzo schlebiająca jego pysze; uzbroił się w wszechwładzę domową; nie chciał podzielić się ciężarem dowództwa ze swoją pomocą, z konieczną towarzyszką wszystkich radości i cierpień; zachciało mu się samemu w rodzinie panować; i sprawy domowe zburzone zostały tak samo jak publiczne, a anarchia ogarnęła rodzinę tak samo jak państwo.

Tymi sposobami nietylko zdołano pozbawić mężczyznę cennej pomocy, którą zawsze znajduje w pobożności, zdrowym rozsądku, w poświęceniu kobiety, ale także zdołano obniżyć kobietę i zepchnąć ją na ostatni szczebel społecznej drabiny. Na szczęście katolicyzm pomimo szatańskich wysileń, podjętych od dwóch wieków, aby go zniweczyć w niewieście, pozostał w niej żywym i wszechwładnym, nawet w tych krajach, w których go najsilniej zwalczano. Bez tego, nawet w naszych krajach, kobieta byłaby się ponownie stała tem, czem zawsze była i czem jest dziś jeszcze bez wyjątku u wszystkich ludów pogańskich, ohydnem narzędziem rozkoszy, rzeczą, i byłaby stoczyła się w przepaść spodlenia i niewoli, z której wydobył ją był chrystianizm. Przecież niemniej, nawet w krajach katolickich, jest ona pod pewnymi względami istotą zepchniętą z przynależnego jej miejsca, pozbawioną swojego tronu, wywłaszczoną ze swoich praw, istotą mającą jedynie wolność robienia złego, istotą wygnaną przez głupią pychę mężczyzny w świat zabaw i błahostek; a tam ustrojona wszelkimi wymysłami próżności i zbytku, których używać jej dozwalają, jest ona niewolnicą, o ile tylko nią być może.

Rozwód, który jest pojęciem i instytucyą wyłącznie pogańską ze szkodą prawdziwej wolności kobiety, istnieje faktycznie tam nawet, gdzie nie istnieje prawnie. Nie zawsze wypędza się żonę z domu; ale niemniej odprawia się ją, aby wziąść inną, której daje się bezwstydnie swoje nazwisko i swoją liberyę. Niepodobna wyobrazić sobie, ile kobieta, której uszanowanie religii i siebie samej nie pozwala tego samego uczynić, przecierpieć musi upokorzeń i boleści, aby zapobiedz takiemu stanowi rzeczy, lub go znosić. To więcej jak niewola, to owo męczeństwo duszy, o którem mówi święty Ambroży, a które spełniane codzień w cichości i bez rozgłosu, w tajemnicy domowej, jest przecież męczeństwem, nieraz straszniejszem i bardziej rozdzierającem, niż katusze ciała; sunt quadam, inter domesticos parietes, secreta martyria. Biedna istoto! oto są dobrodziejstwa, które zawdzięczasz protestantyzmowi i filozofii.

Zwodząc kobietę co do celu jej istnienia i zatajając przed nią wielkość jej posłannictwa, szlachetność jej przeznaczenia, potrafiono ją obniżyć i spodlić we własnych jej oczach, a przez to popchnąć ją do nierządu. Bo jeżeli bardzo często ta zajmująca istota oddaje się nierządowi dlatego, że się zbyt wysoko ceni; to nierównie częściej oddaje się mu dlatego, że się nie dość ceni i nie szanuje się należycie; że pogardza sobą, rozpacza o sobie religijnie i społecznie.

A zatem trzeba teraz podnieść kobietę nietylko w mężczyzny, lecz także w jej własnych oczach; trzeba żeby uczuła swą wielkość i doniosłość; trzeba jej przypomnieć czem jest istotnie w porządku rzeczy opatrznościowym; trzeba jej dać poznać, o ile się da, niesłychane znaczenie niezrównanych słów, któremi Bóg, jej Twórca i Władca, ustanowił ją Pomocą mężczyzny, podobną mu udziałem tego samego ducha, zarówno jak tożsamością jestestwa; na to. aby przeszkodzić poniżeniu się jej samej, na tu, aby była tem, czem być winna dla szczęścia mężczyzny i społeczeństwa.

W zamiarze współdziałania — o ile dozwalają nam słabe nasze siły — w tym podwójnym celu, ogłosiliśmy nasze Homilie o niewiastach Ewangelii, gdzie zapomocą przykładów, danych przez te święte i szczytne niewiasty, usiłowaliśmy udzielić kobiecie ducha Jezusa Chrystusa i jego Ewangelii, który stanowi cala jej siłę w dobrem, oraz całą jej chwalę; a w tym samym zamiarze dopełniamy obecnie Niewiasty Ewangelii, Niewiastami wedle Ewangelii.

Mniemaliśmy, że potrafimy wyczerpać ten przedmiot naprzód w przedmowie do Niewiast Ewangelii, następnie w osobnem krótkiem piśmie. Ale gdy pracowaliśmy nad nim, coraz bardziej objawiały się naszym oczom: jego ważność, jego zajęcie i wdzięk, a jego rozciągłość coraz bardziej roztaczała się pod naszem piórem, tak, że złożyliśmy te dwa tomy, które teraz wydajemy, a w których pod tytułem: Katolicka niewiasta, mówimy o katolicyzmie w stosunku do kobiety, a o katolickiej kobiecie w jej stosunku do rodziny, do państwa i Kościoła.

Podzieliliśmy to dzieło na trzy części. W pierwszej dowodzimy naprzód konieczności, zwłaszcza dzisiaj, zajęcia się poważnie wychowaniem kobiety pod względem religijnym i silnego zakorzenienia w jej umyśle i sercu katolicyzmu, na to, aby w katastrofie religijnej, która się zbliża i która mogłaby wszystko zburzyć, wszystko zostało odbudowanem przez to, że kobieta zachowa w końcu dziewiętnastego wieku katolicyzm w Europie, jak zachowała go pod koniec osiemnastego we Francyi. Następnie, opierając się na historyi warunków bytu kobiety w różnych epokach i w różnych krajach, przedkładamy jej oczom z jednej strony obrzydliwy i rozdzierający obraz jej upokorzenia i niewoli pod panowaniem poganizmu, mahometanizmu, herezyi i schizmy; z drugiej śliczny i pocieszający obraz jej godności i niepodległości na łonie katolicyzmu, na to, aby ją zachęcić do przywiązania i poświęcenia się dla tej świętej religii. Przy tej sposobności wyłuszczamy niedogodności rozwodu i korzyści ewangielicznej instytucyi nie rozwiązalności małżeństwa z punktu widzenia filozoficznego, teologicznego i społecznego, a w interesie prawdziwej wielkości i wolności kobiety. Pokazujemy jej, że hołdowanie pewnym teoryom o małżeństwie wypowiedzialnem, które nawet dzisiaj uprawiane są w najniższych warstwach społeczeństwa, byłoby ze strony kobiety głupotą, zarówno jak bezbożnością, że byłoby to spiskowaniem przeciw sobie samej i podpisaniem ohydnej i niesłusznej umowy co do jej własnego spodlenia, niewoli, katusz i rozpaczy.

W drugiej części znajdą się, nie życiorysy, ale wizerunki ducha i serca najsłynniejszych katolickich niewiast w pięciu największych epokach dziejów Kościoła: 1) Epoka Jezusa Chrystusa i apostołów; 2) Epoka męczenników; 3) Epoka Ojców Kościoła; 4) W średnich wiekach; i 5) W czasach nowoczesnych.

W pierwszej epoce widzieć będziemy kobietę, karmiącą mieniem i towarzyszącą osobiście Zbawicielowi świata i jego uczniom, a współdziałającą gorliwością, szczodrością i poświęceniem w ustanowieniu Kościoła.

W drugiej epoce zobaczymy ją zdumiewającą i zawstydzającą poganizm swoją niebiańską miłością czystości, nadzwyczajną odwagą i stałością w wyznawaniu prawdziwej wiary, wśród najstraszniejszych męczeństw. Zobaczymy ją dziewicą czy małżonką, wdową czy matką, wolną czy niewolnicą, niewinną czy pokutującą: zawsze wielką, szczytną, bohaterską w męczeństwie i dowodzącą przez to światu w sposób namacalny i zwycięski boskości religii chrześcijańskiej, i rozpowszechniającą ją w całym świecie.

W trzeciej epoce miłem będzie dowiedzieć się, że Ojcowie Kościoła greckiego i łacińskiego, te wielkie geniusze, które zadziwiły i oświeciły świat zarówno nauką jak cnotami, te potężne bicze boże wszelkich błędów, ci obrońcy i gorliwi mściciele wszelkiej cnoty, są cennymi darami, ofiarowanymi Kościołowi przez pobożne katolickie niewiasty, i że przez ich współudział stali się oni tak wielkimi i tyle dobrego dla Kościoła zdziałali.

Zdumienie nasze zwiększy się, gdy ujrzemy w tej samej epoce katolicką kobietę, spełniającą we własnym domu wszystkie przepisy, wszystkie rady Ewangelii w całej ich doskonałości, i przyczyniającą się przykładem, zarówno jak Ojcowie nauczaniem i pismami, do spopularyzowania świętości i wyrobienia obyczajów ludów chrześciańskich; gdy ujrzemy ją na tronie, starającą się o nawrócenie Cezarów, o uchrześcijanizowanie cesarstwa, o dopomożenie Kościołowi do wytępienia bałwochwalstwa i zniweczenia wszelkich herezyi. Nie domyślamy się — a jednak niema nic prawdziwszego i rozsądniejszego — że wszelka herezya, biorąc swój początek od kobiety, przez nią jedną może być unicestwioną.

Przypatrując się czwartej epoce, przyznać trzeba będzie, że działalność katolickiej niewiasty: królowej czy obywatelki, dziewicy czy małżonki, w klasztorze czy w świecie, nie rozwinęła się nigdy na większą skalę i nie wywołała nigdy tyle nadzwyczajnych zjawisk, jak w średnich wiekach; albowiem ujrzemy tam niewiastę katolicką nawracającą królów i ludy barbarzyńskie; wprowadzającą chrystyanizm w instytucye społeczne i stwarzającą dosłownie monarchie i narodowości chrześciańskie. Ujrzemy również z niezwykłem zdziwieniem, że rządy, którym świetność nadawali zakonni władcy, a które wolne były od ujemnych stron i nadużyć; że rządy, pod którymi panował ład bez uszczerbku wolności; że rządy, których uprawnione wojny, a za których blask, siła i sława korony nie przynosiły ujmy dobru publicznemu; że rządy, na które ludy nie miały powodu uskarżać się, lecz które, w uczuciu wdzięczności, błogosławiły i nazwały złotym wiekiem: były właśnie rządami katolickiej niewiasty, albo też świętych kobiet, natchnionych przez biskupów, a kierujących na mocy prawa lub faktu losami wielkich państw (2).

Pisząc we Francyi i głównie dla Francyi, szersze naznaczyliśmy jej miejsce w tym przeglądzie dziejów Katolickiej niewiasty w Średnich wiekach.

Powiedziano, że narodowość, zwłaszcza francuska, jest dziełem katolickich biskupów. Tak jest niezaprzeczenie. Ale nie zauważono należycie, że biskupi spełnili tak wielkie i cudowne dzieło jedynie przy pomocy katolickiej niewiasty, przy pomocy tych wielkich królewn, tych zdumiewających księżn, zadziwiających świętością i mądrością, które bez przerwy następowały po sobie w panujących domach i na tronie francuskim, na którym, wbrew dzikości i rozpusty mężczyzn, utrzymały one praktyczne tradycye ducha czystości, sprawiedliwości, dobroczynności i poświęcenia, właściwego chrześcijańskiej monarchii.

Nie zauważono także dostatecznie, że z królewskich domów francuskich wyszły te święte matrony, które uświęciły wszystkie prawie trony Europy i które na -nich rozpowszechniły i ustaliły nawracającą i cywilizacyjną działalność Francyi. Chcieliśmy stwierdzić ten fakt, którym niewiasta francuska może się pobożnie szczycić, a Francya również.

Zobaczymy, że w tej samej epoce historycznej katolicka kobieta natchnęła wszystkich założycieli religijnych zakonów i przyczyniła się wszelkimi sposobami do tych cennych fundacyj, zarówno jak do budowy świątyń, klasztorów męskich i żeńskich, szkół, szpitali, które wśród tej długiej epoki jakby cudem powstały i pokryły Europę, dla świetności obrzędów religijnych i ulgi wszelkiej nędzy i wszelkich cierpień. Zobaczymy ją również, przypominającą książętom ich obowiązki i polepszającą dolę ludów, pomagającą misyom, zajmującą się utrzymaniem karności i nauki w duchowieństwie, broniącą biskupów, wspierającą Papieża i wzbogacającą ubogich, wzbogaceniem Kościoła. Jednem słowem, zobaczymy, że wszystko co Chrześcijaństwo i Kościół zdziałali wielkiego i cudownego w tych czasach, użytecznego w dziedzinie świeckiej i politycznej, zarówno jak w moralnej i religijnej, uczynili to jedynie przy pomocy i współdziałaniu świętych niewiast. Tak zatem katolicka niewiasta w tej epoce lepiej może zasłużyła się Kościołowi, ludom i państwom, niż mężczyzna.

Wreszcie w piątej i ostatniej epoce tego historycznego przeglądu wielkich czynów katolickiej niewiasty, zobaczymy ją, wierną sobie samej. Zobaczymy ją jako męczennicę, wyznającą Jezusa Chrystusa z temsamem bohaterstwem, co niewiasty - męczennice z pierwszych wieków Chrześcijaństwa; jako królowę, rządzącą państwem z temsamem powodzeniem, co święte królowe w średnich wiekach, walczącą z większą odwagą i szczęściem, niż mężczyzna, z protestantyzmem, i dopomagającą do rozpowszechnienia katolicyzmu w całym świecie; zobaczymy ją we wszystkich okolicznościach, w jakich się znalazła, stawiającą zapory postępom herezyi i bezbożności; zachowującą katolicką wiarę tam, gdzie pozostała; ożywiającą i kształcącą świętych, dodającą odwagi apostołom, współdziałającą w zakładaniu nowych religijnych zakonów, pomnażającą pobożne i dobroczynne zakłady, dającą niesłychani;, nadzwyczajne rozmiary zadaniom i świętym przedsiębiorstwom dobroczynności, przez utrzymywanie takowych szczodrobliwością i poświęceniem, właściwem świętym niewiastom wszystkich wieków i okazującą temi cnotami, że jest natchnioną tym katolicyzmem, który nieodmiennie i zawsze posiada tę samą boską żywotność, tę samą siłę, tę samą prawdę, przez co właśnie jest on prawdziwem chrześcijaństwem, jedyną prawdziwą religią.

Zaiste nie mówimy tu nic nowego. Nowym jest tylko porządek, którego trzymaliśmy się w tej części naszego dzieła, spisując ten szereg bezsprzecznie bardzo dawnych, nadzwyczajnych zjawisk, które jednak w krajach katolickich odnawiają się wciąż, nawet za naszych czasów, w naszych oczach, z tą samą stałością i skutecznością. Niewiadomem jest nam bowiem, aby kiedykolwiek zebrano rysy nadludzkiej piękności ducha i serca katolickiej kobiety, rozrzucone w licznych dziełach historyi Kościoła, i aby je złączono w jedną całość, w jeden wizerunek wedle natury najpiękniejszego, najszlachetniejszego, najszczytniejszego tworu łaski chrześcijańskiej.

Żałujemy, że nie jesteśmy dość biegłym malarzem, aby nadać temu portretowi cały urok, cały blask i całe ożywienie właściwe mu. Jest to niebiański, anielski przedmiot, który wymaga pędzla aniołów i barw nieba. Ale ten niekształtny i prosty szkic posłużyć przynajmniej może do tego, aby jeden z wielkich malarzy dusz, tak we Francyi licznych, powziął myśl podjęcia tego samego przedmiotu w sposób bardziej wyczerpujący i godniejszy takowego. Pomimo wszystko, co pisano o kobiecie, mniemamy, że brak dzieła, poświęconego wyłącznie katolickiej niewieście, a żywimy nadzieję, że napisanem zostanie. Tymczasem, tem streszczeniem cnót. zasług, wielkości, chwały katolickiej kobiety, które skreśliliśmy w tej drugiej części naszego dzieła, chcieliśmy także stawić przed oczyma kobiety zwierciadło, którego z pożytkiem poradzi się, aby nauczyć się tego, co może zwiększyć piękność i wdzięk jej duszy i uczynić ją godniejszą miłości Boga, szacunku i uwielbienia ludzi; którego poradzić się może, aby podnieść się we własnych oczach: aby dowiedzieć się czem jest, co warta, co może pod wpływem katolicyzmu i przekonać się, że jej ubraniem, że jej ozdobą najwspanialszą, najokazalszą i najświetniejsza, że jej urokiem i bogactwem jest: suknia uświęcającej łaski, uprana w Krwi Jagnięcia (Apok.), przepaska niewinności (Mat.), wstążki umartwienia, obówie naśladowania Jezusa Chrystusa (I. Piotr.), obrączka wierności obowiązkowi (Łuk.), bransoletka uległości, naszyjnik pokuty, kamea miłości krzyża, bukiet gorliwości, dyadem mądrości, róże wstydliwości, bielidło skromności, zapachy dobrych przykładów, kamienie zasługi świętych uczynków i wielkości poświęcenia, święta duma wiary, pewność nadziei i złoto dobroczynności.

Ta druga część dzieła mało pozostawiła nam do powiedzenia w trzeciej, którą przeznaczyliśmy upomnieniu. Wielkie przykłady, dane przez katolickie niewiasty, które stawiliśmy przed oczami kobiet, warte są tyle, co najwymowniejsze rozprawy. Dlatego w ostatniej części naszej pracy ograniczamy się na krótkich uwagach u znajomości religii i czystości, właściwych katolickiej niewieście; dwóch niezbędnych warunkach jej istotnej wielkości, dwóch środkach, za pomocą których wznieść się może do tej wysokości wiary i poświęcenia, która potrzebną jej jest, aby stać się pomocą wierną, pomocą uświęcającą, pomocą potężną mężczyzny w rodzinie, w państwie i w Kościele.

A tak pierwsza część tego dzieła okazuje, czem jest i co zrobił dla kobiety katolicyzm; druga, co kobieta zdziałała przez katolicyzm i dla katolicyzmu; a nareszcie trzecia, przedstawia pod jakimi warunkami katolicyzm może przeistoczyć i podnieść kobietę, i pod jakimi warunkami kobieta może ze swej strony zdziałać cuda i stać się godną katolicyzmu.

Rozkład tego dzieła wolno nam może poczytać jako wynik woli Tego, od którego i przez którego poczyna się wszelka myśl dobru (Sap.), albowiem dziesięć miesięcy temu nie myśleliśmy nawet o niem. To pewne, że pisząc je doznaliśmy szczególnego szczęścia. Ala bo też jest to nie hymn pochwalny dla kobiety, którą nowoczesny poganizm usiłował poniżyć, ale raczej hymn chwały dla potęgi łaski katolicyzmu, której miłość nas unosi a wielkość zachwyca. Co jeszcze pewniejsze, oto, że dowiódłszy, jak mniemamy, tą pracą, że przez osiemnaście wieków nic wielkiego i użytecznego nie stało się w Kościele i państwach chrześcijańskich bez wpływu i współdziałania katolickiej kobiety, daliśmy rękojmię nadziei tym, których stan obecny chrześcijaństwa w Europie przeraża. Albowiem obraz, który stawiliśmy przed ich oczami, świadcząc, Co zdziałała katolicka kobieta w przeszłości, może im wskazać, co jeszcze uczynić zdolna w bliskiej przyszłości, i wzbudzić oczekiwanie, że w wielkiem odrodzeniu katolickiem, które się przygotowuje, katolicka niewiasta odegra znowu godnie doniosła i ważną rolę, którą jej Opatrzność przeznaczyła.

(1) Robota ta rozpoczęta przez Moliéra w siedemnastem stuleciu, prowadzona była dalej za pomocą pamfletów niby filozofów w następnym wieku, a dopełnioną została w naszem stuleciu przez Micheleta. którego książka O Rodzinie jest tylko bezwstydnym komentarzem Świętoszka Moliéra.

(2) Wytłomaczenie tego wielkiego zjawiska "że czasy panowania. świętych królewn były najznakomitszymi, najświetniejszymi i najszczęśliwszymi pomiędzy najsłynniejszymi w historyi" znajduje się w tym niepospolitym ustępie największego chrześcijańskiego publicysty naszych czasów, margrabiego de Valdegamas: "Nauka Boga — mówi on — użyczy temu, który ją posiada, przenikliwości i siły, albowiem ona zarazem zaostrza i rozszerza rozum... Człowiek przyzwyczajony rozmawiać z Bogiem i ćwiczyć się w boskich rozmyślaniach, przy równych zresztą warunkach, przewyższa innych albo pojętnością i mocą umysłu, albo trafnością sądu. albo przenikliwością i bystrością rozumu, a zwłaszcza nic znam żadnego, który, przy równych warunkach, nie górowałby nad innymi tym praktycznym i mądrym zmysłem, który zwiemy zdrowym rozsądkiem. Między ludźmi, których znam, a znam ich mnogo, jedynie ci, którzy w odosobnieniu oddawali się rozmyślaniu, obdarzeni byli niezachwianym zdrowym rozsądkiem, prawdziwą bystrością i wyborną zdolnością praktycznego a rozumnego rozwiązywania najtrudniejszych zadań. I przeciwnie, nie spotkałem jeszcze ani jednego między tymi, którzy zwią się kierownikami spraw publicznych a pogardzają duchowemi rozmyślaniami, zdolnego zrozumieć cośkolwiek w jakiejkolwiek sprawie publicznej. Bóg skazał tych. którzy Nim gardzą albo zapoznają Go, czyli zawodowych szalbierzy — na wieczną głupotę". (Rozprawa o katolicyzmie i t. d. Księga II, rozdział VIII). Oto co napisał len znakomity człowiek, a w następstwie dowiódł, z historyą w ręku, że nigdy nie założono trwałych dynastyj i królestw, że nigdy nie stworzono nic prawdziwie wielkiego i użytecznego, jak tylko opierając się na zasadzie religijnej.

CZĘŚĆ PIERWSZA.

KONIECZNOŚĆ ZAJĘCIA SIĘ KOBIETĄ ZE STANOWISKA KATOLICYZMU.

§I.

Cudny zamiar Twórcy w udzieleniu kobiecie większej niż mężczyźnie siły moralnej, a mężczyznie większej siły fizycznej niż kobiecie. — Władza kobiety nad mężczyzną w złem i dobrem, wskazana przez Pismo Święte. — Sposób barbarzyński, z jakim obchodzą się z kobietą u niektórych ludów, stwierdza tę władzę.

Istoty, stanowiące rodzinę, równie jak istoty, składające państwo, nie mogą spełniać swych czynności i osiągnąć swoich celów, tylko, jeżeli istnieje między niemi ład; a ład między niemi istnieć może jedynie zapomocą równowagi sił i władz. Potrzebnem zatem było, aby mężczyzna i kobieta, istoty tej samej natury i tego samego gatunku, ale tak bardzo od siebie różne przymiotami i warunkami, mogły się zrównoważyć i zgodzić ze sobą. Zdziałała to mądrość Stwórcy, czyniąc kobietę równie potężną, a nawet potężniejszą od mężczyzny powabami i wdziękiem, o tyle, o ile mężczyzna potężniejszym jest od niej siłą i powagą.

I rzeczywiście kobieta, słabsza niż mężczyzna jako istota fizyczna, jest silniejszą niż mężczyzna jako istota moralna. Prawnie mężczyzna winien rozkazywać kobiecie i jest jej wszechwładnym panem: Sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tu (Gen. III.); ale rzeczywiście kobieta nakłania zawsze w końcu mężczyznę do swej woli, nawet do swoich zachcianek i góruje nad nim. Choćby byt tak doskonałym jak Adam, tak silnym jak Samson, tak przebiegłym jak Sisara, tak pobożnym jak Dawid, tak mądrym jak Salomon, tak okrutnym jak Holofernes, w końcu da się zawsze powodować kobiecie, ustąpi jej i posłusznym się jej stanie, a nazwać się może szczęśliwym, jeżeli nie stanie się jej igraszką (1).

Prawda, że nieraz mężczyźni są istnymi tyranami żon; ale zdarza się to zwykle wtedy tylko, kiedy grzeszna i haniebna namiętność wkłada na nich jarzmo innych kobiet i kiedy przez nie tyranizowani, stali się ich podłymi niewolnikami.

Mężczyzna będąc niezależną wobec kobiety władzą, zależnym jest przecież od niej więcej, niż przypuszcza. Rozkazując jej, ustępuje, nie domyślając się tego, przed jej przewagą i znosi jej panowanie; i stąd pochodzi to zjawisko moralne, uznane przez wszystkich, nawet przez Kościół, jako fakt niezaprzeczony: że moralność albo niemoralność kobiety oddziaływa łatwiej na mężczyznę, niż moralność albo niemoralność mężczyzny na kobietę (2).

Pismo święte zaznaczyło w sposób najjaśniejszy i najsilniejszy tę niezmierną, groźną władzę moralną kobiety nad mężczyzną, aby go na swe podobieństwo przeistoczyć i uczynić go tem, czem ona jest. Bo oto, co czytamy w tym boskim kodeksie, w tej wszechwładnej ustawie wszelkich myśli i czynności ludzkich:

"Mężczyzna złym jest tylko przez złość kobiety" (1).

"Wino i kobiety doprowadziły do odszczepieństwa najmądrzejszych łudzi." (2).

"Mniej jest niebezpiecznie znaleść się z lwem lub smokiem, niż mieszkać w jednym domu ze złą kobietą. Żyć z taką kobietą, to to samo, co przechowywać skorpiona" (3).

"Zła kobieta jest raną w sercu" (4).

"Grzech wziął początek od kobiety i za sprawą kobiety umieramy wszyscy" (5).

"Mniejsza jest wszelka złość, niż złość kobiety" (6).

"Kobieta wielu zraniła i powaliła najsilniejszych mężczyzn" (7).

"Wielu zginęło przez piękność kobiety! Pożądliwość od niej się zapala i niesie zniszczenie jak ogień " (8).

"Lepiej mężczyźnie być złym, jak mieć kobietę, która mu dobrze czyni na to, aby go w końcu okryć sromotą" (9).

Wreszcie Pismo Święte przedstawia nam Joba, uskarżającego się, że kobieta zawiodła jego serce (10), i ta sama święta księga mówi: że serce Salomona sponiewieranem zostało przez kobiety (11).

Ale wedle tego samego boskiego kodeksu, religijna i uczciwa kobieta jest równie potężną w dobrem, jak bezbożna i nieobyczajna w złem.

-----------

(1) "A mulicre iniquitas viri" (Eccl. XLII).

(2) "Vinum et mulieres apostatare fecerunt sapientes" (Eccl. XXV).

(3) "Commorari cum leone et dragone placuit quam habitare cum muliere nequam. Qui tenet mulierem nequam quasi qui apprehendit scorpionem" (Eccl. XXV).

(4) "Plaga cordis mulier nequam" (Eccl. XXVI).

(5)" A muliere initium peccati, et per illam omnes morimur" (Eccl. XXV).

(6) "Brevis omnis malitia super malitiam mulieris" (Eccl. XXV).

(7) "Multos vulneratos dejecit; et fortissimi quique interfecti sunt ab ea" (Przysł. VII).

(8) "Propter specem mulieris multi perierunt; et ex hac concupiscentia quasi ignis exarsit" (Eccl. XI).

(9) "Melior est iniquitas viri, quam mulier benefaciens, et mulier confundens in opprobrium" (Eccl. XLII).

(10) Deceptum est cor meum super mulierem" (Job. XXXI).

(11) "Depraedatum est cor ejus per mulieres" (III Reg. XI).

"Dobroć kobiety", mówi znowu Pismo święte, "czyni mężczyznę dobrym, a przez to samo zapewnia mu szczęście i pomnaża dni jego żywota" (1).

"O! Piękne to dziedzictwo uczciwa kobieta! Jest; to nagroda, jaką mężczyzna otrzymuje na ziemi za swe czyny cnotliwe" (2).

"Kobieta święta i wstydliwa, to łaska nad łaskami. Niema skarbu, któryby wart był tyle, co czystość jej duszy" (3).

"Piękność kobiety uczciwej rozwesela i ozdabia jej dom, jak wschodzące słońce rozwesela i ozdabia świat, jest to lampa postawiona na świętym świeczniku i promieniejąca w około" (4).

"Jak podwaliny gmachu, zbudowanego na mocnym gruncie, są wiecznotrwałemi, tak samo niezachwianemi są przykazania buskie w sercu świętej kobiety" (5).

"Przykładna małżonka jest koroną męża, tak samo, jak małżonka niecna jest zgnilizną w jego kościach" (6).

"Mądra niewiasta z niczego buduje swój dom; ale szalona niszczy rękami swojemi ten, który jest" (7).

"Mężczyzna, który zdybuje dobrą kobietę, znajduje skarb, który wywoła radość Pana" (8).

"Nie porzucaj dobrej i roztropnej niewiasty, która w bojaźni Pana przypadła ci w udziale; gdyż za to wdzięk jej skromności wart więcej, niż całego świata" (9).

---------

(1) "Mulieris bonae beatus vir; numerus annorum illius duplex" (Eccl. XXVI).

(2) "Pars bona mulier bona; dabitur viro pro factis bonis" (Eccl. XXVI).

(3) "Gratia super gratia mulier sancta et pudorata; omnis ponderatio non est digna continentis animae" (Eccl. XXVI).

(4) "Sicut sol oriens in mundo, sic et mulier bona in ornamentum domus ejus. Lucerna splendens super candelabrum sanctum" (Eccl. XXVI).

(5) Fundamenta aeterna super petram solidam, et mandata Dei in corde mulieris sanctae" (Eccl. XXVI).

(6) Mulier diligens corona est viro suo; putredo in ossibus ejus quae confusione digna gerit" (Proverb. XII).

(7) "Sapiens mulier aedificat domum suam; insipiens extructam quoque manibus destruet" (Prov. VIII),

(8) "Qui invenit mulierem bonam invenit bonum, et hauriet jucunditatem a Domino" (Prov. XVIII).

(9) "Noli discedere a muliere sancta et bona quam sortitus es in timore Domini: gratia enim verecundiae illius super aurum" (Eccl. VII).

Oto więc, wedle Pisma Świętego, czem jest kobieta, co warta, co może w stosunku do mężczyzny, wedle tego, czy jest dobrą lub złą, pobożną lub bezbożną.

W niektórych miejscowościach u Tatarów, kobieta przykutą jest jak pies długim i ciężkim łańcuchem do domu, z tą różnicą, że się spuszcza psa z łańcucha na noc, a kobietę nigdy. Mówią, że dlatego, bo kobieta usiłuje zawsze uciec z domu, porzucić męża i dzieci, aby się sprzedać innemu.

W Chinach wkładają na nogi nowonarodzonej dziewczyny żelazne trzewiki, aby się nie rozwinęły i nie rosły w stosunku do reszty ciała, a kobiety w tym kraju mają nogi tak małe, że powiedzieć można, iż ich wcale nie mają i że raczej utykają, niż chodzą. Połączono z tym zwyczajem barbarzyńskim myśl zewnętrznego powabu, zdolnego pochlebiać próżności kobiet i wynagrodzić im nieco tę mękę całego życia.

Chińska kobieta tem jest piękniejszą, im mniejszą ma nogę. Ale prawdziwą przyczyną tego kalectwa, narzuconego kobiecie, jest znowu zamiar przykucia jej do domu i przeszkodzenia, "aby nie poniosła gdzieindziej swojego serca".

U Hindusów, skoro mąż umrze, żona winna mu towarzyszyć. Kładzie się ją żywą na tym samym stosie, na którym złożonym jest trup nieboszczyka, i pali się ich razem. Połączono także z tym okropnym zwyczajem myśl religijną. Wytłómaczono kobietom, że poświęcając się w ten sposób, prędzej dostają się do nieba, i ich mężowie również. Ale wedle tego, co pewien mędrzec w tym nieszczęśliwym kraju powiedział jednemu z naszych misyonarzy, prawdziwą przyczyną tych okrótnych całopaleń jest, że u Hindusów kobieta ma nieprzezwyciężoną skłonność otrucia męża i że nie ma innego sposobu zasłonięcia go przed zamachami żony, jak połączenia jej życia z życiem małżonka i zmuszenia jej do Śmierci wraz z nim. Niech nas Bóg broni, abyśmy mieli pochwalać to piekielne prawodawstwo, to straszne nadużycie władzy mężczyzny nad kobietą! Niemniej prawdą jest, że podobne, przeciw naturze przekroczenia, znajdują, jeżeli nie wymówkę, to przynajmniej pozór W złości kobiety, którą prawdziwa religia nie podnosi, którą święte ustawy nie wspierają.

Wielu pisało o kobiecie, ale każdy w zupełnie przeciwnym duchu. Jedni zrobili z niej anioła, inni potwora. Otóż, wedle ustępów świętych ksiąg, powyżej przytoczonych, jedni i drudzy równie słusznie. Można rzec o kobiecie, co powiedziano o języku: "Nie ma nic gorszego i nic lepszego". Kobieta jest potworem, kiedy nie jest aniołem. Ale faktem jest, że nigdy nie była i nigdy nie będzie aniołem bez prawdziwej religii. Bez tej religii, kobieta zepsuta, uciemiężona, poniżona przez mężczyznę, oddaje mu z lichwą sposób, w jaki on się z nią obchodzi, psuje go i poniża z kolei, i stara się uciemiężyć; czyni z niego barbarzyńcę, bo tam panuje barbarzyństwo, gdzie mężczyzna i kobieta psują się wzajemnie i poniżają na to, aby wspólnie się ciemiężyć.

(1) Nawet Rousseau, który, jak wiadomo, nie miał do kobiet wstrętu, zaznaczył w następujący sposób władzę nowoczesnej kobiety nad mężczyzną: "Powiedziałem wyżej o kobietach, a teraz powtarzam o mężczyznach: odczuwają oni tyle i więcej, niż one, zbyt poufałe z nimi obcowanie; one zatracają przez takowe tylko obyczaje, a my zatracamy zarazem obyczaje i fizyczną siłę; albowiem płeć piękna słabsza, nie mogąca nawyknąć do naszego sposobu życia zbyt dla niej uciążliwego, zmusza nas do swojego, zbyt dla nas miękkiego, a nie zgadzając się na rozłączenie, nie mogąc stać się mężczyznami, kobiety przemieniają nas w kobiety", (Rousseau obywatel Genewy do p. d'Alembert).

(2) Wiadomem jest, że Kościół łatwiej udziela dyspensy przeszkodzie, pochodzącej z różnicy wyznań, kiedy idzie o małżeństwo między katolicką kobietą a protestanckim mężczyzną, niż kiedy idzie o małżeństwo między protestancką kobietą a katolickim mężczyzną: i że to samo się dzieje, co się tyczy małżeństwa między chrześcijaninem a niewiernym.

§ II.

Powołanie rodziny, kobieta jest w niej wszystkiem. — Wpływ religii i moralności kobiety działa bardzo silnie na moralność rodziny i Państwa. — Prawda ta uznana i stwierdzona nawet przez mądrość pogańską. — Horacy przypisuje zepsuciu obyczajów kobiecych upadek Rzymu.

Otoż, jeżeli taką jest moc moralna kobiety nad małżonkiem, to tysiąc razy jest większą nad dziećmi i sługami. Uczony i pobożny ksiądz Gaume, w pięknem swem dziele Historya Rodziny (1) rzekł: "Czem kurzeń dla drzewa, źródło dla rzeki, podwaliny dla gmachu, tem jest rodzina dla państwa i Kościoła; z rąk rodziny pierwsze dostaje swoich obywateli, drugi swe dzieci.

"W ściślejszem znaczeniu i z głębszego powodu, rodzina winna być nazwaną najważniejszą społecznością. Uczynić człowieka czem jest, czem będzie, czyż to nie to samo, co zgotować nieuniknienie chwałę lub hańbę, szczęście lub niedolę świata? Takiem jest potężne posłannictwo rodziny.

Gdy pytamy Tego, który ustanowił państwa i założył Kościół "Jaki ich cel?" nieomylna jego wyrocznia tę świetlaną daje odpowiedź: Ostatniem słowem wszelkich dzieł Boga jest uświęcenie człowieka. Haec est voluntas Dei, sanctificatio vestra (I. Thess. IV). Najszczytniejszy cel! połączone tu jest szczęście ze sposobami osiągnięcia go.

Pod grozą popadnięcia w najniebezpieczniejsze błędy, filozofia ludzka musi po wszelkich poszukiwaniach przyjąć jako pewnik tę końcową konkluzyę wiary: tak jest, wbrew ślepemu materyalizmowi naszego stulecia, uświęcenie człowieka, oto ostatnie słowo wszech rzeczy.

Zespolona z ojcostwem samego Twórcy, rodzina, otrzymała moc spłodzenia istot ku jego podobieństwu, istot zdolnych kiedyś uczestniczyć w boskiem jestestwie. Divinae consortes miturac (II. Petr. I.) O rodzino! O tajemnicza i święta społeczności! jakże wielką jesteś w oczach rozumu! jakże godną poszanowania w oczach wiary! Zrozum szczytność twego pełnego chwały posłannictwa ! jakaż tu świętość winna przewodniczyć twej mowie i twym uczynkom! jakąż pobożną troską winnaś otoczyć istotę, która ci zawdzięcza byt, tę istotę, którą Bóg nazywa "Swoim synem", a anioł "swoim bratem".

Tak samo jak Kościół, rodzina ustanowioną jest, aby czuwała nad duchowem życiem nowonarodzonego: przy ognisku domowem, na kolanach matki, w objęciach ojca, winien syn wieczności nabrać pierwszych wiadomości o swem szlachetnem pochodzeniu, o swoich wielkich obowiązkach i Szczytnem przeznaczeniu; tam to, młody kandydat nieba, winien nauczyć się, że aby być wybranym, trzeba żeby żył tylko dla swojego Boga i braci; tam wreszcie winien odbyć chwalebny nowicyat cnót chrześcijańskich, które są jedyną drogą do szczęsnej wieczności. A tak posłannictwo rodziny określają wybornie owe słowa Ojców Kościoła (August. Opp. t. IV), które zwią domostwo prywatnym kościołem, w którym rodzice są księżmi a dzieci wiernymi". (Gaume: "Historya Rodziny". Roz. I).

A święty Tomasz zauważył, że małżeństwo nazwanem zostało po łacinie matri-monium dlatego, że się głównie odnosi do matki; matri-monium, quasi matrismunium, to jest, że rodzina streszcza się przeważnie w kobiecie i że kobieta stanowi jej szczęście lub niedolę i że ona jest narzędziem, potężną dźwignią jej moralności lub zepsucia. Zatem rodzina jest tem. czem ją czyni kobieta, wiernem tylko zwierciadłem jej zalet lub wad, jej cnót lub przywar, a stąd społeczeństwo świeckie, które jest zbiorem rodzin, podlegającem politycznemu naczelnikowi, tak samo, jak rodzina jest zbiorem jednostek, podlegającem domowemu naczelnikowi, jest tem, czem je uczyniły kobiety: jest mądrem lub szalonem, bogobojnem lub bezbożnem. czystem lub zepsutem, w miarę czystości lub rozwiązłości, bogobojności lub bezbożności, mądrości lub lekkomyślności kobiet.

Ah! Nigdy dość tego powtarzać nie można: siła, wielkość, szczęście ludów zależnemi są od religii, a utrzymanie i rozpowszechnienie religii zależnemi są wielce od kobiet. Mężczyzna tak pod względem moralnym, jak fizycznym, jest takim, jakim go kobieta zrobiła. Ta sama matka, która dała mu życie ciała krwią swoją, daje mu życie ducha słowy swemi. Ta sama matka, która uczy go poznać swego doczesnego ojca, uczy go także poznać swego ojca niebieskiego, swego Boga! Pierwsze objawienie istnienia Boga i jego własności; Jezusa Chrystusa i jego tajemnic; człowieka i jego pochodzenia, jego warunków bytu i przeznaczenia; Kościoła i jego sakramentów; obrzędów religijnych i ich praktyki; moralności i jej obowiązków: dokonanem jest wobec dziecka jedynie przez matkę. Jego matka jest jego pierwszym kaznodzieją (2), pierwszym misyonarzem, pierwszym apostołem, pierwszym ewangielistą, który oświeca rozwijający się jego rozum, który przyzwyczaja go do cnót teologicznych, nabytych przez chrzest; który uczy go wierzyć w Boga, żywić nadzieję w jego miłosierdzić, kochać jego dobroć, nazywać go "Ojcem", czcić jego majestat, drżeć przed jego sprawiedliwością, wzywać go modlitwa, spełniać jego wolę, oczekiwać jego nagród.

Kobieta pobożna, czysta, mądra, roztropna, poświęcenia zdolna, słowem kobieta katolicka, będąc matką, czyni z człowieka-dziecka, chrześcijanina; będąc córką ma moc zbudowania człowieka-ojca; będąc siostrą wydoskonala człowieka-brata; będąc żoną uświęca człowieka - małżonka. Ona jest ową zarzącą się pochodnią, o której mówi Ewangelia, utkwioną w świeczniku, aby świeciła wszystkim, którzy są w domu, światłem wiary. Accendunt lucernam, et ponunt eam super candelabrum, ut liiceat omnibus qui in domo sunt (Mat. V). Jest ona, mówi dalej Ewangelia, ową solą mistyczną, która zapobiega zepsuciu rodziny: Vos estis sal terrae (Ibid.). Jest owem naczyniem niebieskich perfum, o którem mówi święty Paweł, że wydaje naokoło zapach Jezusa Chrystusa: Christi bonus odor sumus (II Corinth. II). Prawda, że to samo powiedziano o apostołach i ich następcach; ale kobieta jest także apostołem, apostołem - matką w domu, jak apostołowie są, podług świętego Pawła, apostołami - matkami w Kościele: In Christo Jezu, per Evangelium, ego vos genui. Albowiem kobieta silnie religijna, mową swoją utwierdza i podnosi naukę religii, a spełnia ją swojemi cnotami; utwierdzając zaś religię w rodzinie, utwierdza ją tem samem w państwie. Gdyż, jak rodzina, jedynie przez religię jednostek jest religijną, tak państwo jest religijnem jedynie przez religię rodzin.

Prawda że mężczyzni tworzą ustawy, których dobry lub zły duch, rozstrzyga o szczęściu lub niedoli społeczeństwa. Ale ustawy są tylko odblaskiem i wyrazem publicznych obyczai, a zawsze uznawano, że ustawy są martwą literą, że nic nie są warte bez obyczai. Quid leges, sine moribus, vanae proficiunt powiedział Horacy. Otóż kobiety przeważnie stwarzają język (3) i przysłowia, tak samo jak obyczaje, zwyczaje, nawyknienia i mody narodu. "Nic na to nie poradzicie, mówił Rzymianom ten sam poeta, nie unikniecie wielkich klęsk, które wiszą nad wami. Rzym jest unicestwiony dlatego, że kobieta w nim jest zepsutą". A oto cały znakomity ustęp, w którym ten pogański poeta skreślił zepsucie za jego czasów rzymskiej kobiety, i w którym, opierając się jedynie na wielkich tradycyjnych zasadach ludzkości, przepowiedział, że rozwiązłość obyczai niewieścich sprowadzi upadek cesarstwa.

"A zatem doszliśmy — mówi Horacy — do tego stopnia wyuzdania, że młode dziewczę znajduje upodobanie jedynie w lubieżnym tańcu Jonii, że do niego nagina swe członki i od samego dzieciństwa marzy o kazirodczej miłości (4). Nie staje się lepszą, gdy wyjdzie za mąż: posuwa bezwstyd do sprzyjania więcej młodym zalotnikom, niż mężowi, i to w jego oczach, przy stole. I nie już wybranemu kochankowi pod zasłoną nocy, ale pierwszemu lepszemu, ba wszystkim oddaje się występnie w biały dzień. Nieszczęsny małżonek musi się na to godzić i patrzy obojętnie jak ona idzie za tym, który ją wola, choćby to był kupiec lub właściciel hiszpańskiego okrętu, byle należycie okupił jej niesławę" (5).

"Tak to nasz wiek, pełen zbrodni, zbezcześcił najpierw łoże małżeńskie i przez to obniżył całe pokolenia i rodziny, a z łona rodziny wybuchło zepsucie, które ogarnęło lud i obaliło państwo (6). Tak to, z biegiem czasu, który niestety! nic nie oszczędza, rozpusta pokoleń coraz bardziej się wzmogła. Ojcowie nasi mniej byli warci, niż ich pradziady; my mniej warci, niż nasi ojcowie, a pozostawiamy synów bardziej od nas zepsutych"(7).

Oto co powiedział Horacy, a chociaż był epikurejczykiem, wielkie wypowiedział prawdy. Dopóki mężczyzna jest zepsutym, nie wszystko jeszcze stracone; ale niczego spodziewać się nie można, skoro zepsucie ogarnęło kobietę, bo mężczyzna nie zdoła dokonać naprawy kobiety. Kobieta jest źródłem życia społecznego i sercem społeczeństwa; a woda zatruta u źródła nie może być oczyszczoną, i choroba serca jest niewyleczalną. Ale bo też mężczyzna zna jedynie filozofię teoretyczną, kobieta zaś praktyczną; on zdolny do idei, ona do czynów; a nawet czyny mężczyzn są nieraz czynami kobiet, gdyż mężczyzna działa najczęściej jedynie pod natchnieniem kobiety; częściej jeszcze, aby się podobać kobiecie, aby nie urazić jej, działa w sprzeczności z samym sobą, myśląc, iż działa samodzielnie.

(1) Zdaniem naszem, jakieśmy to już przed dziesięciu blisko laty powiedzieli, jest to jedno z najpewniejszych, najznaczniejszych i najużyteczniejszych dzieł, które okazały się w naszem stuleciu; i nie możemy wytłómaczyć sobie, dlaczego tak mało jest rozpowszechnionem i cenionem przez duchowieństwo w kraju, w którym napisanem zostało. Z wyjątkiem długiej przedmowy, którą znakomity autor zamierza usunąć z nowej edycyi, przygotowującej się, jest to dzieło doskonałe i najwłaściwsze, aby dać poznać konieczność i ważność katolicyzmu w stosunku do doskonałości rodziny, cywilizacyi i pomyślności państwa, W naszych oczach, jest to Książka o Rodzinie doskonała, godna zająć po Piśmie Świętem i Katechiźmie pierwsze miejsce w domowej bibliotece, i wejść w skład wyprawy ślubnej młodej oblubienicy. Nauczy się w niej wielkości swego stanu, ważności swego posłannictwa i rozciągłości swoich obowiązków. Zaiste, nie można oblubienicom ofiarować piękniejszego ślubnego podarunku.

(2) Patrz Niewiasty Ewangelii, t. V, str. 13, gdzie to kapłaństwo kobiety-matki wyłuszczone jest pod tytułem Matka - Kościół.

(3) Języki nie powstają w łonie akademii, ale w łonie rodzin, a tam stwarzają je kobiety. Stad to języki są w początkach swoich tak bardzo dziwaczne, nierówne, błyskotliwe, a zarazem ożywione, wyraziste i pełne wdzięku. Są to właściwe kobiet znamiona.

(4) Motus doceri gaudet Jonicos — Matura virgo, et fingitur, artubus. Jam nunc et incestos amores — De tenero meditatur ungui (Lib. III Od. VI).

(5) Mox juniores quaerit adulteros, — Inter mariti vina; neque elegit — Cui donet impermissa raptim — Gaudia, luminibus remotis; Sed jussa coram, non sine conscio — surgit marito, seu vocat institor. — Seu navis Hispanicae magister. — Dedecorum pretiosus emptor (Ibid.).

(6) Foecunda culpae saecula nuptitias — Primum inquinavere, et genus et domos: — Hoc fonte derivata clades — In patriam populumque fluxit (Ibid.).

(7) Damnosa quid non imminuit dies? — Aetas parentum, pejor avis, tulit — Nos nequiores, mox daturos — Progeniem vitiosiorem (Ibid.).

§ III.

Potęga kobiety pod względem błędu. — Mężczyzna spładza go, ale kobieta poczyna i wzmaga. — Wszystkie fałszywe religie i wszystkie herezye ustaliły się tylko przez współudział kobiety. — Rozpowszechnienie i wzmocnienie protestantyzmu i niewiary nowoczesnej są jej dziełem.

Rozważmy, co się dzieje z błędem. Mężczyzni niewątpliwie dają mu początek, ale ma on widoki powodzenia i trwałości o tyle tylko, o ile współdziałają kobiety; o tyle tylko, o ile przenosząc się ze szkoły do rodziny, przechodzi on z książek do obyczai, a to przejście jest sprawą i dziełem kobiety.

W porządku rzeczy fizycznym, mężczyzny zadanie w porodzie człowieka ogranicza się do chwilowego tylko aktu. Kobieta poczyna człowieka, daje mu początek w swem łonie, nosi go w swym żywocie przez dziewięć miesięcy, kształci go swoja krwią, karmi go swem mlekiem, wychowuje go swojem staraniem. To samo dzieje się z błędem. Błąd jest wynikiem myśli mężczyzny, który nadużywa swojego rozumu na to, aby samemu sobie stworzyć wiarę i prawo. Skoro powziął tę grzeszną myśl, usiłuje wpoić ją w umyśle kobiety. Jest to rodzaj duchowego płodzenia, gdyż rozum spładza tak samo jak ciało: wszelki duch odtwarza się sam poniekąd w innym duchu przez związek myśli, jak każde żyjące ciało odtwarza się samo w innem żyjącem ciele przez połączenie materyi. Otóż, jeżeli na nieszczęście kobieta zezwala na to duchowe spłodzenie, to jest, jeżeli jej umysł przyjmuje ten błąd rozumu mężczyzny, poczyna go ona w sobie, a ukształtowawszy na swój sposób siłą swej wyobraźni i określiwszy dokładnością swej mowy, wykształca go na zewnątrz i zaszczepia w rodzinie tę potworność; karmi ją tam, ożywia, rozwija i ustala. Wtedy, kiedy błąd zakorzenił się tym sposobem przez wpływ kobiety w rodzinie, staje się on społecznym, publicznym i przechodzi z obyczajów do ustaw, które idą mu w pomoc dlatego jedynie, że domowe obyczaje wspierają ustawy za ukrytą ale wszechwładną sprawą wpływu kobiety.

Naprzykład starożytny epikureizm, przeniesiony z Aten do Rzymu, miał z początku zwolenników tylko wśród mężczyzn i później dopiero przyjęły go kobiety, nierównie chętniej, niż mężczyzni, do tego stopnia, że nie było znakomitej niewiasty, któraby nie nosiła wizerunku Epikura, zawieszonego przy naszyjniku lub bransoletce; że było modnem dla kobiety wyznawać epikureizm; że kobiety zmieniając małżonka co rok, liczyły lata ilością zaślubionych mężów. Otóż, dopóki filozofia Epikura nie wyszła w Rzymie po za progi akademii i była jedynie przedmiotem rozpraw między mężczyznami, nie wielką tam zrządziła szkodę. Ale odkąd ta nauka rozkoszy ogarnęła jak zaraza kobietę, wcieliła się w kobietę, stała się kobietą, a przez kobietę dostała się do rodziny, wtedy, ale wtedy dopiero, rozpowszechniła się ona w państwie, wszystko zepsuła, wszystko zbrudziła i wywołała to straszne zepsucie obyczaji, które stało się prawdziwą przyczyną upadku cesarstwa rzymskiego.

Wszystkie fałszywe religie w czasach starożytnych, tak samo, jak wszystkie herezye oraz protestantyzm, a zwłaszcza filozofowanie w nowoczesnych czasach, ustaliły się w świecie tym samym sposobom, przez współudział kobiet, Niema sekty kacerskiej, któraby nie pomyślała przedewszystkiem o zapewnieniu sobie wspólnictwa kobiety i o wtajemniczeniu jej w swoje błędy.

Święty Paweł opisuje, jak pierwsi kacerze chrześcijaństwa usiłowali przyciągać i pozyskać dla sekty wszystkie kobieciny, które tylko zwabić mogli, próżne, lekkie, bezwstydne, obarczone grzechami, i jak posługiwali się niemi, aby rozpowszechniać i ustalać w rodzinach ich nieszczęsne nauki: Qui penetrant domos et captivas ducunt mulierculas oneratas peccatis, quae ducuntur vanis desideriis (II Tim. III).

Święty Epifan opowiada, że gnostycy, udając się na Wschód w celu rozpowszechniania czci szatana, wyprzedzać się kazali licznej tłuszczy kobiet, odznaczających się pięknością i wdziękami, wyuzdanem życiem i fortelami powabów; że one nakłaniając mężczyzn do rozpusty, przygotowywały ich do utraty wiary.

Inne herezye tak wielkie sprawiły spustoszenie na Wschodzie dlatego tylko, że cieszyły się względami i opieką cesarskiego rządu, a otrzymywały ją przez kobiety. Aryanizm tyle liczył ofiar i oszukanych dlatego tylko, że popierała go na dworze Basilina, żona Juliusza Constantiusa, kobieta bezwstydna, bezbożna i nieobyczajna, godna matka Juliusza Apostaty. Za jej pomocą Aryanie uzyskali wydalenie świętego Atanazego z jego biskupiej stolicy w Aleksandryi, również dwóch innych świątobliwych biskupów Asklepasa z Gazy, a Eutropa z Andrynopolu. Bliski tej smutnej pamięci księżnej, zarówno bezbożnością i łotrostwem, jak krwią, Eusebiusz z Nikomedyi, dusza i naczelnik tych kacerzy, był wszechpotężnym, gdy szło o popieranie jego bezecnych współwyznawców a prześladowanie katolików (Fleury ks. XI).

Później Eudoxya, ten potwór sknerstwa i wyuzdania — wróg nieubłagany gorliwości i cnót świętego Jana Chryzostoma — korzystając z nicości słabego małżonka, opiekowała się skrycie stronnictwem nestoryańskiem; a żona Justyniana I, Teodora, ta bezwstydna kurtyzantka, którą Prokopiusz nazwał plagą rodzaju ludzkiego, broniła wobec cesarza sprawy Eutychienów.

Wiadomem jest, jak ważną a smutną rolę odegrała kobieta u montanistów, pryscilianistów, donatystów, a nawet u aryanów, w ostatnich zaś czasach także u jansenistów. W klasztorze Córek Dzieciństwa (Filles de l'Enfance), któremu przewodniczył ks. de Saint-Cyran,

Port-Royal drukował wszystkie swoje książki; a za sprawą tych córek zdobył wiele matek, a przez te matki pozyskał wielu ojców w presbiterium, w akademii i w parlamencie (patrz Historyę Córek Dzieciństwa).

Protestantyzm, którego jansenizm był odrodkiem, zakorzenił się ostatecznie w połowie Europy jedynie przez współudział kobiet. Kiedy Luter i jego popleczniki przebiegali wzdłuż i wszerz Niemcy i wygłaszali cyniczne kazania, odzywali się przedewszystkiem do kobiet i usiłowali poruszyć błoto w ich sercach. I. tam tylko, gdzie kobiety patrzały się bez wstrętu na tych nowych apostołów, wyszłych z ogrodów Epikura a ożenionych przy ołtarzu kazirodztwa, pierścieniem świętokradztwa i błogosławieństwem szatana; tam tylko, gdzie kobiety bez zapłonięcia słuchały wyuzdanego zachwalania rozpusty, ustalić się zdołał protestantyzm. Dopiero wtedy, kiedy kobiety przyjęły go, jako najodpowiedniejszy ich ówczesnym obyczajom system religijny, mogli bezsumienni duchowni ukuć z niego religię, a bezwstydne rządy przemienić go w ustawę państwową. A tak — jak mówił święty Cypryan o apostatach swojego czasu — rzec można o protestantyzmie, że nie on popchnął do apostazyi tyle niemieckich krajów i oderwał je od katolicyzmu, ale że on stwierdził i dowiódł, iż nieszczęsne te kraje od dawna przestały być katolickimi, a to w skutek rozpusty kobiet.

Niezawodnie, że potworem był też ów Henryk VIII, o którym powiedziano: "iż nie było kobiety, którejby czci nie pozbawił dla swej pożądliwości, ani mężczyzny któregoby oszczędziło jego okrucieństwo". Ale rozpusta Anny Bolen i srogość Elżbiety przewyższyły o wiele zbrodnie domniemanego ich męża i ojca. Nigdy żaden tyran nie miał na sumieniu tylu męczenników, co Elżbieta; nigdy prześladowanie Kościoła nie było bardziej opłakanem, jak za niej, ale bo też ta obrzydliwa kobieta, zarówno obłudna jak przewrotna, prześladowała na zimno. Był to duch Nerona, zaszczepiony na duchu Juliusza Apostaty. Henryk dał w Anglii początek protestantyzmowi, aby się przypodobać kobietom i za natchnieniem kobiet; ale Elżbieta ugruntowała go. Ona to przez szaloną, zarówno jak bezbożną rozpustę pychy, ogłosiła się papieżem i pierwsza przybrała nazwę władczyni zarządzającej kościołem angielskim duchowo i świecko".

Kobieta z arystokracyi, kobieta mieszczańska i kobieta z ludu, nie były wówczas w Anglii więcej warte od dworskiej kobiety. Protestantyzm zatem rozpowszechnił się tak szybko w tym zajmującym kraju dlatego tylko, że rozluźnienie obyczajów u kobiet wszelkich stanów sprowadziło osłabienie wiary; niewiasta angielska — z małymi wyjątkami — ugięła się niemal bez walki, wobec brutalnych zachcianek Henryka VIII, wobec srogiej obłudy Elżbiety i wobec świętokradzkich krotochwili Jakóba I: ona uginając się pierwsza, spowodowała ryczałtowe ugięcie się duchowieństwa (1); duchowieństwa, które nie zdoła skutecznie oprzeć się spustoszeniom błędu, tam, gdzie na kobietę już liczyć nie może; a lak protestantyzm przyjęty przez rodzinę za sprawą kobiety, przyjętym został w końcu przez mężczyzn i zapanował w państwie.

To samo historyczne zjawisko powtórzyło się w tym samym czasie w Szwajcaryi, kiedy pojawił się tam Kalwin ze zniesieniem celibatu księży i z rozwodem. Obyczaje kobiet i duchowieństwa w niektórych kantonach były opłakane. Zepsucie, szerząc się powszechnie, dotarło było do świątyni. To też nowa ewangelia, uświęcając w sarną porę tyle świętokradzkich kazirodztw i zapewniając zupełną swobodę najwyuzdańszym namiętnościom, powitaną została z otwartemi ramionami w tylu kantonach, i jeżeli dzika reforma Kalwina mogła, bez zbytniego wysilenia, stać się wiarą ogółu, to dlatego, że stała się była już pierwej, przez lubieżność i bezwstyd płci pięknej, tajną religią rodziny.

Kalwinizm usadowił się w katolickiej Francyi przez bezbożność i wyuzdanie Joanny d'Albret, która korzystając z gnuśności małżonka, zaparła się katolicyzmu, wygnała go z Bearnu i zastąpiła go reformą Kalwina, zapomocą barbarzyńskiego prześladowania, jaknajokrutniejszymi środkami. Wiadomem jest. że straszne rzezie w Orthez i w Pau były jej dziełem.

Wreszcie w ostatniem stuleciu filozofizm tak wielkie miał we Francyi powodzenie dlatego jedynie, że mieszczańska kobieta i kobieta wyższego towarzystwa, hołdowały teologii Voltaira i filozofii Roussa. Fanatyzm i uwielbienie kobiet dla tych dwóch złowrogich ludzi, dopomogły do rozszerzenia ich bezecnych nauk. Bezbożność owego stulecia miała swój początek nie w szkole ale w salonie. Mężczyzni utworzyli z niej system, ale kobiety uczyniły ją modną a tem samem zaleciły i narzuciły ją wszystkim warstwom. Posiedzenia klubu Holbacha odbywały się w buduarach w obecności kobiet; przewodniczyły im kobiety; nietylko natchnionym on był przez kobiety, nietylko wspierały go one przystępowaniem do niego i pochwałami, ale popierały wszędzie, nawet na dworze; a tak pod opieką spodnicy, danem mu było spustoszyć Francyę, nawet Europę, i zalać jedną i drugą w straszny sposób a przecież bezkarnie (2)

Tak więc opłakane dzieje przeniewierstwa w raju powtarzały się przez sześć tysięcy lat i wiecznie powtarzać się będą. Szatan, przybierający postać węża lub mężczyzny, wynajduje błąd; a Ewa, kobieta, jedna mu zwolenników, rozpowszechnia i ustala go.

Ale niech nam kobiety nie biorą za złe, iż tak znaczny przypisujemy im udział w rozpowszechnianiu błędu, gdyż w drugiej części tego dzieła nierównie większy przyznamy im udział, w rozpowszechnianiu prawdy. Zasmuciwszy się tu nad ziem, zdziałanem przez kobietę, cieszyć się tam będziemy z powodu wielkiego dobra, które spełniła. Tam dowiemy się, że jeżeli istotnie ona wszelki błąd ustaliła, gdzie on dziś panuje, to niemniej przez nią przechowała się wszelka prawda, gdzie obecnie przyświeca. Zresztą nakreśliliśmy ten krótki obraz złego, które zdziałała lub zdziałać może kobieta, jedynie w jej i Kościoła interesie, aby zachęcić tych, których to jest obowiązkiem, do wzięcia bardziej do serca religijnego wychowania kobiety i aby dowieść, jak dalece czuwać należy nad jej wychowaniem, aby zapobiedz, iżby nie stała się tym zgubnym rozczynem, o którym mówi Ewangelia, a który ma moc zepsucia całego społeczeństwa.

(1) Wśród stu piędziesięciu ówczesnych biskupów w Anglii, czterech tylko oparło się i poniosło męczeństwo; wszyscy inni podłymi stali się zaprzańcami. W 93 r. z tej samej niemal liczby biskupów we Francyi czterech tylko było apostatów, a wszyscy inni byli męczennikami-

(2) "Nikczemnie poddani woli płci pięknej, którą winnibyśmy opiekować się, lecz nie służyć jej, nauczyliśmy się pogardzać nią, słuchając jej rozkazów i uwłaczać jej naszą szyderczą czcią; każda kobieta w Paryżu gromadzi w swym salonie seraj mężczyzn, którzy więcej od niej są kobietami, którzy umieją nieść piękności hołd wszelki, prócz hołdu serca, którego jest godną. Ale patrz, jak ci sami mężczyzni, skrępowani w tem dobrowolnem więzieniu, wstają, siadają, idą i wracają od kominka do okna, podnoszą sto razy i stawiają pudełko z klejnotami, przewracają karty książki, przypatrują się obrazom, kręcą, wiercą się po pokoju, podczas gdy bogini leżąc nieruchoma, czynną jest jedynie językiem i oczami" (Rousseau w miejscu wyżej przytoczonem). Oto, czem były wedle Roussa ówczesne salony! Ale autor zapomniał dodać, że to stado głupców, złożone było wówczas z filozofów — i że on do nich także należał — że byli oni sowicie wynagrodzeni za ich nikczemną wobec kobiet niewolę, opieką, jaką w zamian one otaczały filozofię. Zatem ten filozof był niewdzięcznikiem, mówiąc z tak małym szacunkiem o kobietach owych czasów, którym, w znacznej części, zawdzięcza powodzenie swojej filozofii.

Koniec wersji demonstracyjnej.

§ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ XXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ XXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ XXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ XXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ XXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ XXX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ XXXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

S XXXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ XXXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ XXXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ XXXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej