Józef Aleksander Miniszewski

POWIEŚĆ ZLEPIANA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

DO CZYTELNIKA

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

POWIEŚĆ ZLEPIANA

Miniszewski Józef Aleksander

"procumbit humi bos"

(Virgilius.)

Jack Mac Tretful

J. Z. Sójkowski

DO CZYTELNIKA

ostrzeżenie.

Ponieważ obiecane spostrzeżenia nad waryatami czynione przez doktora Cytmana obszernością swoją przechodzą zakres prostej rosprawy, wybaczy przeto łaskawy Czytelnik, iż ogłoszenie ich odłożemy do osobnej książeczki, skoro niniejsza zasłuży sobie na zadowolenie łaskawej publiczności.

W Warszawie, dnia 11. Grudnia r. 1844.

Jack Mac Tretful.

Y. Z. Sójkowski.

NAJUKOCHAŃSZY CZYTELNIKU!

Montesqieu dawno powiedział o Akademii Paryzkiej "zda się że najlepsze nawet głowy niedołężnieją, gdy są razem. " I był czas w którym paradoks ten zasiadł poważnie w rzędzie prawd, którebyśmy (za pozwoleniem Waszem) nazwali prawdami francuzkiemi.

Prawdy tego rodzaju są jedyną kursującą monetą u literatów i krytyków najgwałtowniej na literaturę i wyobrażenia francuzkie piorunujących. Są oni w tem podobni do mulatów, zaciętością swoją przeciwko murzynom starających się dowieść iż ani jedna kropla krwi czarnej ich żył nie plami.

Francuzkie prawdy nie mają, w sobie nic szorstkiego, nieugiętego, twardego, co charakteryzuje prawdy czysto polskie i germańskie (?); owszem są one giętkie miękkie, z wielu względów podobne do gumilastyki: można je ciąć, tkać, wyciągać, przewracać, topić, pod tysiącem przeciwnych sobie kształtów przedstawiać — przy tem wszystkiem zalecają się nader umiarkowaną ceną.

Na dowód tego (?!) powyższą prawdę Montesquiego odwracam jak szlafmycę na drugą stronę mówiąc: " Najmizerniejsze głowy tęgiemi się stają gdy są razem."

Niewierzycie? — a jednak nic nad to prawdziwszego! Moie by deffendent mój broniąc theses wyrzekł: Wzajemne szlifowanie się wyobrażeń, zaostrzanie dowcipu i uwagi łączy jednostkowe siły, przedłużając wypadkową linią równoległoboku sił (jak to wiadomo z zasad mechaniki); oraz ie sympatyczne działanie na siebie indywiduów wzmacnia je wzajemnie w miarę dłuższego na siebie działania, jak to się dzieje np. z składanemi sztucznemi magnesami — i t. d. i t. d. etc.

Lecz deffendent mój napróżnoby się w ten sposób wysilał. Wszystkiego tego niepotrzeba kiedy tu, prosta, na doświadczeniu oparta recepta wystarcza. Dla kontyści współbraci, poczynających literatów — przepis ten umieszczana w całkowitej obszerności.

Każdy kto godny jest: "intrare in nostro docto corpore" powinien przedewszystkiem zrzec się wszelkiej, a niestety! od ś. p. Flacca (1) tak pospolitej zawiści i natomiast pałać ma nieugaszoną, jawną miłością wszystkich do jednego z nim cechu (2) należących pisarzy.

Aby zaś na tej przymuszonej miłości zdrowie nie cierpiało, autor od czasu do czasu zebranym jadem. i żółcią pryskać powinien na inne cechy pogranicznych literatów. Tym czasem swoich ma chwalić. bez pytania i pardonu, gdzie tylko do tego upatrzy sposobność a nawet i bez sposobności. W dzień i w nocy, ustnie i na piśmie, listownie i w druku, prozą i wierszem, słowami i rysunkiem, zgoła w każdym czasie i miejscu niech chwali, kadzi, ubóstwia.

Z początku dla człowieka sumiennego ' piekielne to będzie zatrudnienie, lecz czegóż przyzwyczajenie nie pokona? — a zaręczamy iż do tego tak się z czasem wprawić można, iż rzeczony członek cechu zdolny będzie bez zająknienia ubóstwiać w malignie pisane ramoty, od wszystkich innych cechów wyśmiane.

Literaci w podobnych zostający stosunkach składają coś nakształt bateryi elektrycznej; zwykle ktoś inny silniejszy kręci korbą machiny ładującej — ich butle na pozór tylko są puste, bo niechno kto ośmieli się dotknąć złocistej gałki której kolwiek z nich, — wszystkie razem strzelą ognistą iskrą, gotowe zabić, gdyby tylko wolno było. —

Z tych to przyczyn "wyborne są wszelkie pośrednie i bezpośrednie spółki literackie; dla tego i my niezdolni do sklecenia czegoś pojedynczo, postanowiliśmy pisać we dwóch.

Imiona naszę nieznane jeszcze zaszczytnie ani księgarzom ani publiczności, z trwogą i wstydliwością właściwą wszystkim debiutantom występują na scenę przed Twój sąd najświatlejszy i najłaskawszy czytelniku!

Ponieważ zbytnia otwartość, po większej części jest wadą młodzieniaszków w świat występujących darujecie mi przeto, iż wam zapowiadam: że jeżeli to pierwsze wystąpienie nasze nie zrobi korzystnego wrażenia, wtedy dobierzemy sobie jeszcze parę takichże spółek literatkich a zobaczycie dopiero jak zaczniemy zajadle tańczyć po biśdnej literaturze naszej; — jak to sami wzajemnie okryjemy się applauzami; — jak to sami po siedmkroć razy wywołamy się, aż publiczność i my sami uwierzemy w własną wielkość i w końcu ściskając się ze łzami uniesienia i rozczulenia — wykrzykiwać będziemy jeden do drugiego, jak niegdyś Kleber do Napoleona: Vous êtes grand comme le monde!

A teraz ponieważ wszelaki wstęp czytam przemowa ma być historyą książki, dodamy kilka wyrazów o powstaniu niniejszej.

Kiedy jeszcze mieszkałem na wsi, pełniąc skromne obowiązki pisarza przy kommissarzu plenipotenta JW. Rejenta i dziedzica dóbr X. X. w chwilach wolnych od zatrudnień czytywałem gazetę codzienną, kurjera warszawskiego, tygodnik Kurowskiego, i niektóre tłumaczenia romansów p. F. S. Dniochowskiego, zgoła pisma jakie się do naszego zakątka dostawały; nigdy mi jednak na myśl nie przyszło, abym kiedykolwiek miał zostać autorem, to jest abym pisanie moje z wielką pociechą oglądał drukowane! — Teraz jednak gdy interessa moje niespodzianie się polepszyły, gdy osiadłszy w mieście musiałem zapuścić brodę i długie włosy; gdy obejrzałem się po naszej pięknej literaturze pięknej — nagle jasna myśl zawitała mi do głowy, pozostać literatem, autorem, z powołania!

Myśl ta równocześnie powstała, jak wszelkie wielkie myśli, in glaudula pineali (jeśli prawda że tam siedlisko duszy) u mojego przyjaciela; tak więc uradziliśmy aby siąść i pisać razem.

Teraz wszystko odbywa się przez akcye stowarzyszenia, spółki, dla czegóżby książek tak robić nie można?

Domy, pałace, czyi jeden buduje mularz? — mniej że przeto są mocne lub piękne?

 — Od czegóż zaczniemy?

 — Naturalnie że od powieści! — jakżeż się nawet oto pytać! — toć przecie teraźniejszy przedsionek wszelkiego literackiego zawodu. Dziś ten tylko nie pisze powieści kto czasu nie ma, albo liter nie zna.

Powieść można pisać bez żadnego celu, niewiedząc nawet na czem się skończy. W powieści powiadać może autor wszystko co wie i czego nie wie; w powieści można umieścić filozofii!, gastronomią i weterynaryą w powieści najłatwiej" udawać naukę; w powieści można kłaść wyrazy z języków zaledwo z nazwiska znajomych; zgoła w powieści mieszczą teraz wszystko — najczęściej, oprócz samej powieści!

Tak więc będziemy pisać powieść.

Nieobmyśliwszy delikatniejszego sposobu uproszenia natchnienia, postanowiliśmy pisać powieść zlepiana.. Jeden rozdział buduje jeden z nas, przyjaciel następny, i tak dalej rozdziały ociosane jeden na drugim układać będziemy aż dopiero gdy pocznij grozić zawaleniem przykryjemy ostatnim spiczastym rozdziałem jak dachem na którym zamiast chorągiewki napisane bedzie" koniec.

Może kto powie iż wtem nie ma nic nowego; że to już przedsiębrali jacyś niemcy, po tem francuzi aż wkońcu jakiś angielski spekulant uwiodł prostodusznego polaka do podobnej spekulacyi (z wielkim po niewczasie żalem tego ostatniego) — To wszystko być może — lecz powiedzcież co jest teraz nowego? — nic, zgoła nic!

 — Asfalt może ?

 — A wszakże już mury Niniwy i Babilonu z asfaltem były murowane.

 — Może oświecanie gazem ?

 — A przecież 40, 000 lat już w Chinach są studnie zkąd gaz prowadzą bambusowemi rurami i zapalają, pytajcie się chińczyków!

 — Może powieści są nowym wynalazkiem?

 — A przecie już Ewie wąż prawił powieść kiedy ją namawiał do ogryzienia kwaśnego jabłka.

Zgoła dobrze Salomon powiedział: Nie ma nic nowego pod słońcem!

Dla tego niegniewajcie się i pozwólcie nam naśladować — wszakże to tylko czynimy dla naszej a bogdajby i waszej zabawki!

Abraham a Santa Clara w uczonym dziele swojem: "Gack, gack, gackein Ey" tuk się odzywa: "O! nieporównana dobroci Boska! która nie tylko stworzyłaś zwierzęta dla naszego pożytku służyć mające, lecz i takie które nam są uciesznią krotochwilą, i rozweseleniem naszem a takowemi przedewszystkiem są małpy."

Niechcąc wbrew zbijać tego mniemania, poważemy się jednak zrobić uwagę: iż chociaż rzeczone zwierzęta przedmiotowo uważane są rzeczywiście uciesznemi dla wrodzonej im chęci naśladownictwa, charakter ich jednak podmiotowo rozbierany wcale takim nie jest, owszem skłonniejsze są do melanholii i rozmyślania. To naprowadziło nas na domysł:

1) Że nie każde krotochwilne naśladowanie jest czystym żartem.

2) Że w prawdziwym humour' — półtwarzy się śmieje, a nic raz drugie pół. płacze.

3} Że gdzie tłum się śmieje, tam często prędzej powód do żalu i płaczu. -

4)Że...

 — Szczególniej cały ten koniec wybornie ci się udał; rzekł mi mój współ pracownik czytając przez ramie, kiedym pisał te wyrazy.

 — Alboż zrozumiałeś com chciał powiedzieć, zapytałem ?

 — Nie — odparł, alboż to koniecznie potrzeba rozumieć co się pisze?

 — Zapewne że bez tego obejść się nie można. bo niech zginę jeśli wiem po co tu wezwałem Abrahama a Santa Clara.

 — Pozwól ie się uściskać zawołał z uniesieniem mój kompanista, widzisz jaką to wielką prawdę wyrzekł Montesqieu mówiąc" zdaje się że najmizerniejsze głowy tężeją gdy są razem"!

 — Zobaczysz, nim tę powieść skończemy zostaniemy jenialnemi jeniuszami! —

(1) Figules figulum odit. Horatein.

(2) Cechy te dziś weszło w modę uazywać szkołami; i tak mamy; Szkołę Berdyczowską, Szkołę Lucyańską, i t. d.

ROZDZIAŁ I

O PANNIE LUDWICE, — KWASIE SALETROWYM SKONCENTROWANYM, — O PIECZONEM KURCZĘCIU I O CHIŃCZYKU LAOTSEU — TSCHING — KING.

.........yet l love thee well
And, by my troth, i think, thou lov'st me well.

Shakespeare.

Ależ Najdroższa Ciociu jeśli mi co dobrego życzysz nie wspominaj więcej tego...

 — Bogatego, młodego, ładnego, grzecznego poczciwego......

 — Nie przeczę! nie przeczę i z największą chęcią sama dodam mu dwadzieścia przymiotników, leci....

 — Lecz może to wszystko jeszcze na męża za mało?

 — Owszem Ciociu, połowa tego na męża za nadto i dla tego właśnie o nim słyszeć nie chcę.

 — Kochana Ludwiniu, jesteś dziwaczka i kwita. Co jej się roi to tylko sam Śty Onufry może wiedzieć! Boże przebacz, ale mnie już passya bierze! Gdyby to przed czterdziestu laty za moich głupich czasów, nie dziwiłabym się — mogłabyś zarzucić, że pustak, że nie dość cnotliwy, ale dziś kiedy cały świat olbrzymim pędem parowemi wozami leci po drodze bezwzględnej filozofii do udoskonalenia — że dziś się to trafia! — tego nie pojmuję! — Proszę też znajdźcie mi gdzie pod słońcem druga tak. j dziewczynę, któraby mając lat 24 skończonych i bardzo szczupłą fortunkę, wolała zostać starą panną jak iść za mąż, kiedy jej się trafia dwudziestoletni kawaler, pan ogromnego majątku, rozkochany śmiertelnie.....

 — I tam dalej, et caetera, wiem że on jest formosus pecuniatus, bene natus, nasłuchałam się tej litanii do syta i nakoniec najdroższa Ciociu doprowadzicie mnie do tego, iż owego mizeraka, zupełnie mi obojętnego, znienawidzę.

 — A to już sto razy lepiej! — od nienawiści do miłości tylko krok jeden — nienawiść także ma stolicę w sercu, łatwo więc, niepostrzeżenie zamieni się w namiętne przywiązanie — gdy tymczasem obojętność dowodzi paraliżu serca.

 — Jak mamę kocham śmieszne się teraz dzieją rzeczy na świecie. Kochana Ciocia, która jak sama mi mówiła, w pożyciu małżeńskim, jednych tylko doznała umartwień, namawia mnie do tego stanu do którego najmniejszej nie mam ochoty, i to z takim zapałem, jakbyś się Ciocia za siebie mścić chciała na wszystkich niezamężnych.

 — Tobie też Ludwiniu nie można nic mówić czegobym na wspak nie przewróciła. Co innego było ze mną przecież teraz mam lat 70 — przed 50 laty kiedym szła za mąż, były to czasy ciemnoty i barbarzyństwa, dostałam męża starego, bo mi się inny nie trafiał — i na nim musiałam poprzestać. Ale, ty żyjąc w oświeconym dziewiętnastym wieku! — to wcale co innego! — Z takim młodym małżonkiem jak twój konkurent, pomimo wszystkich umartwień, choćby też był i najgorszy, możesz mieć pewne, ciche, domowe przyjemności które wszystko wynagrodzą. — Wierz mi, jaki taki mąż, to zawsze mąż — eh! ale co ci tam gadać, nie jesteś dziecko rozumiesz mnie dobrze tylko jesteś uparta, ot i kwita! —

 — Cóż ja temu winna że o małżeństwie zupełnie inne mam wyobrażenie? —

 — Tak! zapewne! — chciałabyś może aby mąż twój był professorem, aktorem, doktorem, autorem, dyrektorem, dystyllatorem — żeby ci wybaczał twoje dziwactwa, pozwolił ci prażyć w kominie po całych dniach jakieś tam saletry i siarki, żeby z tobą razem dmuchał na węgle, walał sobie ręce i psuł suknie witryolejem! — To najlepiej poszukaj sobie aptekarza! —

 — Najdroższa Ciotuniu nie unoś się bo nigdy myśl podobna w mej głowie nie postała. Jeślibym kiedykolwiek iść miała za mąż, niech mnie Pan Bóg uchowa od męża uczonego i literata: przyznam się szczerze że dla tego najbardziej nie lubię pana Jeremiasza że pisze, czyta i nudzi mnie swojemi oświadczynami wierszem i prozą.

 — Cóż w tem złego że jest trochę poetą? przecież pomimo to trzeźwy, bogaty, a to staje za wszystko. — Nie pojmuję że ty Ludwiniu co ciągle ślęczysz nad książkami nad experymentami nie lubisz ludzi uczonych i zaprzej się jeszcze że to nie jest dziwactwo? —

 — Być może, lecz przynajmniej to dziwactwo bardzo naturalne, wszakże i mężczyźni nie bardzo lubią literatki. — Dziś dla panny zajmującej się naukami cały świat otwarty, na cóż go sobie ma zamykać zamężciem? — Jeżelibym kiedy wzięła sobie męża to chyba dla tego abym się jeszcze wolniej w tym świecie poruszać mogła, ale nie takiego, o którym by gadali że moje prace poprawia, albo takiego któryby mnie chciał uczyć. Chciałabym dostać męża wyciętego z żurnalu mód, tegoczesnego modnego kawalera, któremubym zostawiła swobodę karmienia własnej próżności abym zdala od prozy domowej całkowicie myśli się poświęciła. Na to Jeremiasz za nadto wiele o sobie myślący, za nadto wiele czytający, on by za taką bierną granicę wnet wykroczył.

 — Nie wykroczy, nie wykroczy za żadną granicę, tylko mu okaż ślad najmniejszej przychylności, jeden słaby, nieznaczny, jak okazujesz czasami temu trzpiotowi Zerowskiemu.

Niepodobna, najukochańsza, serdeczna Ciociu. Jeżeli Jeremiasz istotnie tak do mnie przywiązany niech stara się Zerowskiego naśladować, niech go nawet przesadzi, tem lepiej. Niech przedewszystkim zacznie od spalenia wszystkich swoich płodów literackich, niech wyprzysięże się pisania, a wtedy... zobaczemy! —

 — Widzę że z temi ostatniemi warunkami trudno mi będzie trafić do ładu, ale sprobuję, bo co naśladować Zerowskiego, w tem nie ma najmniejszej trudności i takich pęcherzów nie braknie, udawać takiego poszukiwanego kawalera potrafiłby i orangutan.....

 — A jednak on jest poszukiwany, jak mówi sama? Ciocia.

 — Nie wiem coby Ciocia na ten argument odpowiedziała gdyż drzwi od przedpokoju otworzyły się i wszedł młody kawaler z siwym pasterskim kapeluszem i trzciną z gałką z szmaragdowego szkła w ręku, w ciemnym rajtfraku z brązowemi guzikami, w paliowych rękawiczkach, białych trzewikach, jasnych pantalionach w paski, w kamizelce napoleonce w kratki, krawacie rococo, suto zawiązanym; skłonił się z głośnym komplementem i śmiechem obu damom, usiadł na fotelu wyciągnąwszy nogi przed siebie, zapewne aby okazać zgrabną robotę spodni, i poprawił kamizelki i krawata. Był to pan Zerowski. —

Twarz jego chudą, bladą i wywiędłą otaczały czarne faworyty, włosy miał ostrzyżone przy samej głowie â la malcontent co przy wypukłych owczych oczach i ciągle śmiejących się ustach wyraźną tworzyło sprzeczność, lecz zarazem nadawało mu wyraz od wielu dam ulubiony, wyraz obiecujący.

 — Ah! jak pani dziś cudnie wygląda, wołał zwracając mowę do panny Ludwiki, cudnie! nieporównanie!

Każdy dzień nowe kwiaty wdzięków przynosi pani w ofierze.... Panie były na wyścigach konnych?... cudna była pogoda... jakie toalety dam... cudne, słowo honoru daję... drugie Bielany.... jaka wesołość... byłem konno z hrabia XX. mało nas nie wzięła ochota ścigać się z innemi.... na końcu sprowadzano cudne bydło na wystawę przywiezione... rozdawano nagrody.... tegoroczny jarmark na wełnę bardzo liczny.... trzy nowe sztuki grano już w teatrze... Wczoraj w operze włoskiej występowała Dżoja... cudna była... pięć razy wywołana... jutro będzie maskarada... Dziś wystawcie sobie Panie śmieszne widziałem widowisko... na starem mieście żyda wystawiono pod pręgierz a dziewczynę piętnowano.... to było cudnie, zabawnie....

 — Jak też pan możesz śmiać się z tego! — jak pan miałeś serce patrzeć na to! - przerwała Ciotka Ludwiki.

 — Cóż w tem złego? odparł Zerowski, to bardzo chwalebne prawo, to przynajmniej, odstrasza, to cudnie, inaczejbyśmy po ulicach chodzie bespiecznie nie mogli.... zbrodnie tak się zagęszczają..... każdy chce paradować, żyć nad stan, bawić się, a tu fundusze nie wystarczają, to prowadzi do oszukaństw, do występków....

Trzeba wiedzieć szanownemu Czytelnikowi że pan

Zerowski urzędnik z dwoma czy trzema tysiącami pensyi rocznej posiadał ten dość już teraz pospolity talent udawania majętnego pana w wysokim stopniu; tak dalece iż sam sobie uwierzył że jest zaklęty jak niegdyś zaczarowane księżniczki w ten stan biedy i że lada okoliczność zrobi z niego księcia, hrabiego a przynajmniej markiza. Tymczasem ciesząc się miłą nadzieją żył odpowiednio do swego przyszłego stanu, tu urywając tam sztukując jak się dało.

Na godzinę przed tą wizytą modny kawaler dowiedział się w swojem biurze iż aby uniknął nieprzyjemności dostania dymissyi z wielu przyczyn sam się do niej podać musi. Od parę lat ciążący już areszt na jego pensyi nie dozwalał mu ani pomyśleć o zaciągnieniu nowej pożyczki; tak więc nagle ujrzał się bez sposobu do życia a chwila ta zdała mu się najstosowniejszą do ustalenia sobie szczęścia. Uwierzył iż teraz zabłysła zorza jego pomyślności i wzgardził stanem który go dotąd ratował od głodu.. Aby uprzedzić otrzymanie dymissyi postanowił niezwlekając ożenić się. Przebiegłszy w myśli wszystkie znajome sobie panny wybrał trzy kandydatki aby z kolei probować szczęścia. Pierwszą z tych szczęśliwych była panna Ludwika. Jakkolwiek sama nie majętna, miała jednak znaczną liczbę ciotek, stryjów, wujów dosyć w wieku podeszłych i hojnie od fortuny uposażonych a oprócz tego była dziedziczką processu blisko o milion toczonego i od lat kilku zaniedbanego. Panna Ludwika szatynka, wzrostu więcej niż miernego, płci nadzwyczaj delikatnej, tuszy okrągłej była bardzo ładną w rodzaju tych piękności, które na obrazach Teniersa Van Ostada, Monsa i innych podobnych uwielbiamy. Jednym słowem Zerowskiemu liczącemu sobie już od trzech lat 29 rok życia zdała się ze wszech miar wyborną partją. Że dobrze zostanie przyjętym, tacy panowie nigdy nie wątpią a w przeciwnym razie często się pocieszają udając do innej na . rejestrze zapisanej piękności. Tą razą też odwiedziny kawalera miały na celu oświadczyny na serjo. Nie tracąc czasu, opowiedziawszy wszystkie słyszane nowiny, przybrał o ile mógł najpoważniejszą minę, powstali zbliżywszy się do Ciotki Ludwiki rzekł:

 — Może Panią zadziwię śmiałością mej prośby — atoli.... jednak.... gdy.... Mości Dobrodzieju... doznając tyle dowodów życzliwości Pani (tu rzucił okiem na Pannę Ludwikę) nie powinienbym być tak nieśmiałym.... albowiem, jeżeli kto na mojem miejscu, tak..... byłby równie szczęśliwym bywania tylokrotnie w ich domu... (tu otarł batystową chustką czoło) — jeżeli Pani pozwolisz proszę chwilę rozmowy na osobności. —

 — Zdaje się odrzekła Ciotka spuszczając wstydliwie oczy na dół, że siostrzenica moja nie będzie zbytecznym świadkiem; bo jeżeli tajemnica....

 — Będzie to pierwsza i ostatnia, dodał szybko Zerowski, słowo honoru daję, jaką na potem będziemy mieli z Panną Ludwiką.

 — Jakże Ciocia nie łaskawa na Pana Adolfa, odezwała się Ludwika z uśmiechem, zabierając się do opuszczenią salonu.

 — Kiedyć już koniecznie wymagasz tajemnej rozmowy, rzekła Ciotka proszę ze sobą — a ty Ludwiniu pozostań tu bo właśnie nasz tapicer miał teraz nadejść: zatrzymaj go.

Zaledwo Ludwika została kilka minut samą, wszedł Pan Jeremiasz Chmurowski. W czarnym fraku, chustce błękitnej niedbale na szyi zawiązanej, z szpicrutą w ręku, przy ostrogach. Zatrzymał się chwilę we drzwiach, utkwił wzrok w Ludwice, a później nagle, miarowym krokiem zbliżył się do niej, rzucił kapelusz złożony, â la Gibus, i szpicrutę na fortepian, schwycił w obie; dłonie rękę Panny Ludwiki przycisnął ją do ust i zawołał wzniosłszy, oczy do góry:

 — Ach! przecież doczekałem się znowu tej niebiańskiej chwili oglądania Ciebie Pani! Bella mia! caris sima! adorata.

 — Jeżeli Pan ciągle będziesz podobnie niegrzecznym to te niebiańskie chwile wcale nie będą nadchodzić; rzekła Ludwika wyrywając mu rękę i skazując taboret o podał od berżerki na której siadła. Niepojmuję jak Pan możesz być tyle natarczywym do osoby, która jak tyle razy mu już wyznała, nigdy uczuć jego podzielać nie będzie.

Jeremiasz uderzył się ręką w czoło opuścił głowę i z głębokim westchnieniem zawołał:

 — Lasciate ogni speranza! więc już się skończył raj mego życia! — więc już na wstępie do piekieł udręczeń, patrząc na Panią Tantalowemi szarpany męczarniami z głodu konać muszę ! I Pani z sercem jak u mumii ani jednym promykiem nadziei nie udarujesz mnie! — A jabym promyk ten z twych oczu pochodzący, święciej od relikwii chował, pielęgnował, iż z czasem stałby się słońcem szczęścia całej rodziny! — O! to jest okropnie! i po cóż rodziłem się! — Ależ uspokój się Pan — minęły czasy w których ludzie wierzyli temu co Pan mówisz. — Czyż nie lepiej rozsądnie pogadać ze sobą, jeśli to Panu robi przyjemność, jak silić się na cudactwa i sprzeczki, które wierz Pan wcale nie są zajmujące.

 — Pani mówisz tak ozięble! tak szyderczo i zabójczo! A w łonie mojem płonie żar niczem nieugaszonej miłości większy od rostopionego żelaza! Ktoby mógł domyślać się iż pod tą podstacią Cherubina chowasz krokodylą żądzę pastwienia się! — ale to nie na długo! pragniesz mej śmierci! — dobrze! ja umrę! ale... — Nie żartuj Pan! tak jesteś zdrów, spojrzyi tylko w zwierściadło, kto tak dobrze i rumiano wygląda od tego śmierć jeszcze daleka. Możemy zostać przyjaciołmi, czegóż Pan więcej żądasz — a za parę lat dopomoge Ci sama śmiać się z tych teraźniejszych uniesień. — Nie prawdaż? — Jeremiasz rzucił okiem mimowolnie w naprzeciw wiszące zwierciadło i rozgniewał się że czerstwa, okrągła jak jabłuszko twarz jego nie okazywała śladu najmniejszego cierpienia. Wziął się więc oboma rękami za głowę, rozczochrał starannie ułożone włosy, przewrócił oczy i wstając z taboretu chciał począć jakąś patetyczną przemowę gdy z drugiego pokoju rozległ się głośny śmiech a potem wołanie:

 — Ludwiniu... Ludwiniu! — Ludwika podsunęła na stole leżące Albomy, Keepsaki, ryciny, ołówki i farby ku Zermianowi i przepraszając go za chwilowe oddalenie się wybiegła.

Jeremiasz spróbował jeszcze przed zwierciadłem kilka pantomin, poczem usiadł i na otwartym albomie zaczął kreślić szkic wystawiający mogiły, krzyże, świerki: na boku była szubienica z kołyszącym się trupem, pod nią siedząca niewiasta z rospuszczonemi włosami, obok niej młodzieniec w hiszpańskim płaszczu grający na gitarze, w oddaleniu jezioro i stada kruków unoszących się w powietrzu — a nad wszystkiem wielki jak dwuzłotówka księżyc. W kilkunastu śmiałych rysach ukończył cały widok, powstał jeszcze raz przejrzał się w lustrze i siadłszy do fortepianu urywanemi akkordami uderzył "ostatnią myśl Webera," lecz zaledwie był w połowie drugiej części, Ciotka Ludwiki śmiejąc się głośno — ruszając ramionami weszła do Salonu.

 — Jak sobie kto pościele tak się wyśpi, rzekła do siebie, tak jak na scenie mówią aktorowie niby "na stronie" choć ich każdy słyszy, Jeremiasz usłyszałby też gdyby nie tyle był zajęty własną swoją rolą. Dla

Jej to roli zbliżył się do Ciotki i powitawszy ją zaczerpnął pełnemi płucami powietrza i rozpoczął:

 — Pani! jestem nieszczęśliwy! zasługuje na krwawemi łzami płaczącą litość! — dla tego niech Panią wyrazy moje nakształt złowieszczych nietoperzy, z ruin mego jestestwa wylatujące nie trwożą! — Pani mnie musisz wysłuchać — jestem nieszczęsny nad najobszerniejsze znaczenie tego wyrazu! Uczucia Pani zachowały wedle słów boskiego Jean Paul'a wieczystą zieloność! ja wiem, że w Pani wiosna życia skrystalizowała się i że tej wiosny żadna błotnista kałuża jesiennego egoizmu nie rostopi, nie zatopi! — Pani mnie zrozumiesz, wybaczysz pocieszysz! — kocham! kocham jak od czasów Leandra, Abejlarda, Petrarki, Tassa, Kniaźnina, króla Augusta nikt jeszcze nie kochał! Ja kooocham! aten wyraz który lada chłop zaupłowym znaczeniem brudzi, w mej piersi, jak arbestowy całem w ogniu, oczyścił się do śnieżnego pierwotnego nazwania! — Oh ! oh! Powinowactwo duszy mojej z gwiaździstemi sferami bezwzględnej miłości, pochłania w swych żądzach uwielbioną istotę, która nie jak zjawisko z tego świata, lecz jako fata morgana odbitą te stref niebieskich ujrzałem na tym ziemskim padole moją łzawą źrenicą!! — Pani! ja kocham! —

 — I dla czegóż ta rozpacz, przerwała Ciotka łaskawie podnosząc klęczącego Jeremiasza; dla czegóż pan tego mi pierwej nie wyznałeś — toć nie jest żadne nieszczęście — to się da zrobić....

 — Ah! Pani kiedy moja ubóstwiana rzuca piaskiem szyderstwa na rany mego serca ! Jej łono to lodowiec alpejski — i dla tego odpycha mnie! — Któż to panu powiedział, że ja go odpycham, rzekła ciotka poprawiając chusteczki, loków i siadając przed Jeremiaszem.

 — A któż! zawołał z zapałem poeta, jeśli nie jej wzrok oziębiający — co jak szklanny sztylet przeszywa moje serce z lawy! — jeśli nie jej usta szronem ironii mrożące pączki moich uczuć — jeżeli nie jej wyrazy jak lawiny spadające na me wulkaniczne myśli tak iż przygnieciony pod, ich brzemieniem marznę w obojętności pochłonięty! — Co pan mówisz? Czy ja panu co złego zrobiłam? — powiedz!

 — Nie! pani jesteś starym aniołem pocieszycielem — boś nadstawiła cierpliwe ucho — ale siostrzenica pani — Luiza którą uwielbiam odpycha mnie!

 — A więc to ciągle w Ludwice pan się kocha? zawołała Ciotka rumieniąc się z gniewu i odchodząc ku drzwiom; także mi pan gadaj! — a ja myślałam! — Nie! — nic z tego nie będzie! — spóźniłeś się pan,

Ludwiki już. przyjęła oświadczenie innego szczęśliwszego młodzieńca, proszę się nie gniewać, jutro będą zaręczyny, proszę nas po dawnemu odwiedzić, dla samej przyzwoitości. Kto wie może się pan inaczy namyślisz, pocieszysz! oj bo te młode dziewczęta to trzpioty, wierz mi pan lepsze trochę doświadczenia jak ta młodość.

Jeremiasz pierwszy raz zbladł prawdziwie, zachwiał się i spytał grobowym głosem.

 — Czy mnie słuch zawodzi? czyli dusza ma już się błąka w Erebie? — rzeknij pani! — Ludwika przyrzekła swą rękę? — a któż jest jej godzien, gdzie on jest? niech go ujrzę? —

 — Oto ich pan masz, rzekła Ciotka wskazując na wchodzącego z drugiego pokoju, z promieniejąca, twarzą. Zerowskiego, który prowadził pod rękę pannę Ludwikę.

Jeremiasz huknął szalonym śmiechem, począł deklamować:

Spik fire, spont rain;

Nor rain, wind, thunder fire, are my danghters; I tax yon not, yon elements, with unkindnels.... (1) i wybiegł za drzwi bez kapelusza. —

Nazajutrz Zerowski, prześladowany od losu, śród braku tytuniu, dręczony głodem i pragnieniem niecierpliwie oczekiwał wieczornej chwili i pocieszał się nadzieji! swoich zaręczyn, a więcej jeszcze oblitą kolacyą jaka go czeka. Zaledwo wybiła godzina trzecia już był zupełnie ubrany, próbował właśnie maszynki do zapinania rękawiczek gdy do drzwi jogo nagle zastukano. Niedbale zawołał — Entrez! a zadyszony lokaj panny Ludwiki wbiegł mówiąc:

 — Niech pan się spieszy do nas! okropne stało się nieszczęście! pięć funtów czerwonego serwaseru rozbiło się z torty — jaki to się fetor zrobił po całym domu, niech Bóg broni! wszystkie okna otwarte, cała szafa machoniowa oblana, a patrz pan jakie to bestyjstwo gryzące, oto i ja sobie ręce powalał całe żółte! — panienka umiera, starsza pani kazała mnie pana poprosić bo Marynia jak wczoraj poszła za żelazną bramę do dziś nie wróciła, pewnie ten szelma czeladnik stolarski wykradł ją, ale mu tego nie daruję, ale przepraszam pana ja tu gadam a mani lecieć po doktora! — Nasza pani czeka pana jak zbawienia, ale co jej to pomoże! —

Zerowski nie tracąc czasu porwał kapelusz i w kilka minut stanął na przyległej ulicy w domu panny

Ludwiki. Przed domem zastał powóz i po wytartych drzwiczkach, śpiącym furmanie i zwieszonych łbach końskich poznał, doktorowski. W przedpokoju zastał kilka znajomych dam, panien i innych ciekawych jakich każdy przypadek jak podłe zwierzę kruków sprowadza. Przeczuwał coś złego i nie miło mu się zrobiło na spomnienie, iż wszystkie piękne jego zamki na lodzie zatoną.

Ciotka Ludwiki dowiedziawszy się o jego przybyciu wprowadzić kazała do gabinetu. Okna były sztorami zasłonięte, a kiedy po chwili wzrok jego z tą półciemnością oswoił się, okropny widok go uderzył.

Na łóżku leżała panna Ludwika, poznał ją po sukni bo twarzy jużby nikt nie poznał, stała się ona jedną bezkształtną ciemną, spaloną plamą, na alabastrowem nawet łonie były strugi i pasy jakby z twarzy tamtędy lawa przechodziła.

Lekarz okładał twarz całą jakąś białą maścią, Ciotka płakała, słudzy krzątali się, jedna. Ludwika spoczywała jak nieżywa. W reszcie lekarz powstał i zapytał się chorej.

 — Czujesz pani jaką ulgę ?

 — Tak — ból nie tyle już dokucza.

 — Czy aby wzrok odzyska, zapytała Ciotka.

 — W tej chwili odparł lekarz za nic ręczyć nie mogę — ale słaba tego nadzieja! Coruea sclerotica i conjunctwa zdezorganizowane zupełnie, ta żółtość na białku oka jest wyraźnym śladem działania kwasu. Stawiłbym sto przeciw jednemu, że w tym przypadka pozostanie coecitas absoluta to jest ślepota nieuleczona. A na twarzy czy pozostaną ślady, spytała słabym głosem Ludwika.

 — Jak po mocnej ospie, rzekł z uczuciem lekarz. Będziesz się tylko pani musiała strzedz zimna, na zimno bowiem podobne plamy zwykły przybierać kolor fioletowy, co przy miejscach, które pozostaną żółte, białe, lub czerwone nie miły sprawi kontrast.

To najgorzej, dodał po cichu do Zerowskiego, że nos jej, szczególniej nozdrza alae nasi mocno są nadwerężone i zdaje mi się, że teraz nieco będzie do krogulca podobną: a jeszcze gorzej że charakter jej nim 24 godzin minie zupełnie się objawi zmieniony, tak że ją największa jej nieprzyjaciółka nie pozna.

Doktór wreście nastawił rękę i ścisnąwszy w niej podziękowanie spiesznie się oddalił. — Jakim sposobem stało się to okropne nieszczęście zapytał Zerowski odwracając oczy od chorej,

 — Ah! ja to już dawno przepowiedziałam, zawołała Ciotka z westchnieniem ocierając łzy, co to długo o tem gadać; Siedliśmy właśnie do stołu, posyłani raz po Ludwinię na górę gdzie na swym kominku smażyła zawsze tę chemią, nie przychodzi; posyłam drugi raz; już zupę zjedliśmy, drugie danie przynieśli a w tem słyszemy huk! jakby kto z armaty wystrzelił i lokaj przylatuje. Pędzę od stołu na górę i com ujrzała tego nigdy nie zapomnę! Ludwinia leżała w tył przewrócona na podłodze, ale kto tam wtedy myślał o przyzwoitości, dym zabójczy jak z piekła gryzł w oczy, otworzyliśmy okna, na nią lejemy wodę i widzisz Pan co to oto sobie zrobiła! Oto zdejmowała z szafy wysoko jakieś tam szklanne diabelstwo z witryolejem, noga jej się pośliznęła i oblała się....

 — To szklanne diabelstwo rzekła chora z przyciskiem, zowie się retorta, a w niej nie był kwas siarczany, który tylko pospólstwo zowie witryolejem: wstyd mnie za Ciocię, to był kwas saletrowy skoncentrowany pospolicie zwany scheidewasserem, od niemieckiego słowa scheiden oddzielać, dla tego że od dawna do wydzielania kosztownych metali jest używanym.

 — A Śty Onufry Cię tam wie kochaneczko co to był za piekielny olej, ja tego nie ciekawa, dość że cię okaleczył na całe życie, będziesz teraz kropkowana juk lampart..

 — Przynajmniej mam pociechę, odparła zimno Ludwika, iż starałam się od razu męczeniczką w zawodzie naukowym i że nie jeden będzie mi zazdrościł. Otąd przy wykładzie chemii pod artykułem kwas saletrowy skoncentrowany, każdy professor przytoczy moje nazwisko jako ofiarę tej gwałtownie gryzącej istoty.

 — Co też pani mówi, przerwał Zeromski, pani nie umrzesz, pani jeszcze będziesz szczęśliwą, pani nie chciałabyś mnie do grobu wpędzić.

 — Nie panie Adolne! — między nami wszystko się już skończyło; zapomnij o mnie idź szukaj innej partyi widać, że nie byliśmy dla siebie przeznaczeni. Bądź zdrów! —

 — Ale pani tylko mnie chcesz próbować, znamy się na tych figlach! pani żartujesz! —

 — Niech panu. moja Ciotka powie, że ja nigdy nie żartuję, co powiem tego nic cofam, Bywaj zdrów i idź sobie.

 — Wszelkie rozkazy pani są dla mnie święte, rzekł Zerowski wychodząc, opuszczam panią lecz tylko chwilowo, ale unoszę ze sobą miłą nadzieję iż przywiązanie moje przezwycięży panią, bo ja kochałem i kocham panią nie dla jej wdzięków które są znikome aczkolwiek wielkie, lecz dla jej cnot, i przymiotów rozlicznych jakiemi hojna natura uposażyła obficie serce pani. Ludwika niecierpliwiła się i Ciotka dała mu znak ręką aby wyszedł i zatrzymał się w pobocznym salonie. Zerowski nie przypuszczał do myśli aby teraz Ludwika zostawszy niewidomą, okropnie zeszpeconą chciała mu odmówić swej ręki — a z drugiej strony myślał sobie: Żona brzydka jak prababka diabelska, ślepa i bogata! to wielki los na loteryi medyolańskiej; nie trzeba go z ręku wypuszczać!

Tak sobie rozumując przechadzał się wzdłuż sali chciwie spoglądając na zastawiony jeszcze stół rozmaitemi potrawami od czasu jak powstano od niego w czasie smutnej katastrofy.

Byłby chętnie dokończył przerwanej ofiary, gdyby go fałszywy wstyd nie wstrzymywał, lecz szczęśliwą natchniony myślą, porwał z fortepianu kontradanse z tajemnic paryzkich, obwinął w nie parę kurcząt i wsunął w poboczne kieszenie rajtfraka.

 — Czy słyszysz pan, zawołał wchodzący lokaj, jaki tam hałas na ulicy — a to też teraz istne się dzieją cuda, nieszczęścia, awantury, komedje, historye! to ulicznicy tak wrzeszczą, pan Jeremiasz tu idzie, żebyś go pan tylko zobaczył! cha! cha! mnie się zdaje że on dostał jakiegoś fixum — musiał bardzo miłować naszą panienkę kiedy tak aprehenduje, ale przepraszam pana muszę lecieć oddać to lekarstwo — przeklęta ta Marysia bez niej to sobie człek mało łba nie urwie....

W istocie w kilka chwil, poprzedzany krzykami, gwizdaniem i śmiechem wszedł wolno Jeremiasz do pokoju.

Sute niegdyś włosy zupełnie miał ogolone, głowę przykrył wielkim blaszanym lejkiem od zlewania piwa, tkwiło w niem pawie pióro. Odziany w zwyczajny pąsowy adamaszkowy szlafrok, na piersiach przylepiony miał okrągły papier pomazany farbami, na nogach pantofle a w ręku na długim cybuchu fajkę. Wszedł poważnie, drzwi za sobą zamknął na klucz i zbliżywszy się do Zerowskiego nizko mu się ukłonił.

 — Jeremiaszu! co ci się stało, zapytał ten ostatni cokolwiek przestraszony; czy to na dzisiejszą maskaradę przebrałeś się? —

 — Ja nie przebrałem się, odparł Jeremiasz, to mój ubiór narodowy — czy nie widzisz smoka państwa niebieskiego jaśniejącego na mej piersi? jestem mandarynem, ozdobionym pawim piórem, zowię się Lao-Tseu-

Tsching-King! i słuchaj co ci powiem: wielki przodek mój mędrzec i prawodawca Lao-Tseu! — którego matka 81 lat nosiła w swoim żywocie mówi: — Człowieka cnotliwego powinniśmy traktować jako człowieka cnotliwego, — człowieka, niecnotliwego powinniśmy traktować jako człowieka niecnotliwego. Oto jest mądrość i cnota! A teraz słuchaj dalej co on powiada o żmijach: kobieto puchu marny, ty wietrzna istoto! — Marjo! czy ty mnie kochasz? — Czy Marja ciebie kocha! mój drogi mój miły.... być, albo nie być, zasnąć i nic więcej! — czytałeś Göthego w oryginale.... O gdyby przytem dźwięk fortepianu!... ja go czytałem te książki świeckie to są książki zbójeckie! — i oni mówią, że ja warjat — o! ja te dobrze wiem, ale to nie ja, oni są warjaci, bo powiedz że mi proszę cię cóż-oni robią? — Nazwij mi jednę z ich czynności któraby nic była wszyskiem albo warjactwem? — nic — nic — nic zgoła, wszelka ich czynność jest grzechem! — każda myśl grzeszy! O! ja nieszczęśliwy jestem ale ja zostanę szczęśliwym bo będę myślał o niczem! — a wiesz ty że to bardzo trudno, ty i tego nie potrafisz! —

 — Ależ panie Jeremiaszu uspokój się, jedź do domu, tu jeszcze posłyszy panna Ludwika, co ona sobie pomyśli!

 — Ha! mam cię jaszczurko! to ty mnie w ten stan do Chin wyprawiłeś! — O znam ja was! każda pieśń Wajdeloty wróży nocne psów wycie! — ale ja śmieję się z was i z całego świata, my wam na złość będziemy szczęśliwi! — Ona ślepa i brzydki a ja bez rozumu! a wiecież, że rozum jest grobem miłości bo i miłość szaleństwem, a do rozumu wiedzie droga przez oczy; myśmy pozbawieni jednego i drugiego dla tego będziemy szczęśliwi — będziemy się kochać miłością o jakiej wam, grubym ludziom zmysłowym ani się śniło! — ja nie jestem szalony lecz zmienił mi ten wasz świat oszukaństwa, egoizmu i pedanteryi, dla tego utworzyłem sobie świat nowy, państwo niebieskie, a przeklęta pamięć podsunęła mi że państwo niebieskie to są Chiny i dla tego musiałem zostać mandarynem chińskim — a na pamiątkę dawnego świata, którego byłem obywatelem noszę pawie pióro pychy! ale ja się i z tego oswobodzę. — Szalony widzi to czego wy nie widzicie dla tego u ludów bliższych pierwotnej niewinności szalonych szanują jak proroków. Ona ślepa, ale za to jej oczy duszy szerzej się roztworzą, aby się w tamtej ciemnej krainie nie zabłąkała, tam wy nas już nie dościgniecie, my tam z nią sobie wybudujemy pałac z kryształu, zawiesiemy firanki i obłoków, uścielemy sobie łoże z fiołków i pić będziemy rosę a koniki polne grać nam będą na weselu, błyskawica będzie świecić, a jak się tam kto z was pokaże to go każę zagryść pająkom i powieszę na leszczynowym kiju...

Zerowski niesłuchając dalej wymknął się cichaczem, trzymając się za kurczęta z obu kieszeni sterczące.

(1) Krol Lear Shakespeare.

ROZDZIAŁ II

O MENDELSONIE — O STRUSIU RITZ I O CZAROWNIKU TASA-DŻANGI

"Doch zittr'ich gar nicht, wie ein Narr,

Vor Räubern und vor Wölfen.

Horaz sagt: purus sceleris

Non eget Mauri jaculis."

Langbein.

Okropnie było patrzeć na zeszpeconą twarz panny Ludwiki, rumianne niegdyś lica pokryły się czarnemi plamami; włosy które z takim gustem układać umiała, częścią wylazły zupełnie, częścią zmieniły swój ciemny kolor na jakiś nieznośny, łaciasty. Oczy jej, te oczy za które Jeremiasz dusze, a Zerowski nominacyą by oddał, dziś niestety zawleczone powiekami bezrzęsnemi były tylko dwoma mętnymi pomnikami tego co niegdyś tak świetnem było, tego co blaskiem swojem rospacz lub szczęście ludziom rozdawało, i smutny zaprawdę był widok patrzeć na ono zgliszcze jasnego niegdyś ogniska. Jedno tylko czoło, to emblem jej rozumu i poświęcenia się Alą nauk, ogołocone z wierzchnich włosów a przeto w dwójnasób powiększone wznosiło się nad zeszpeconą twarzą jak nienaruszona kopuła nad zrujnowanym domem Alcybiadesa.

Siedząc w milczeniu, nieporuszona, że ściśniętemi ustami z poniknioną na piersi głową, z załamanemi rękoma, panna Ludwika wyobrażała raczej jedno z arcydzieł Praksytelesa rozbite na ukończeniu uderzeniem piorunu, niż żyjącą istotę. Sypialny pokój, z którego na krok od kilku dni nie wychodziła, przybrał stósowną do położenia swojej pani postać.

Zasłonione okna, kurzem pokryte zwierciadło i obrazy, od kilku dni nie froterowana posadzka, poodsuwane od ścian meble świadczyły, że pani ich dotknięta strasznymi i niedającym się naprawić przypadkiem, zrobiła rozbrat ze światem i że nieszczęście swoje przyjęła z całą mocą filozofii którą ją obdarzyła natura i Kant jej plenipotent. Na przeciw niej na kanapie siedziała Ciotka, głaszcząc jedną ręką starego otyłego mopsa a w drugiej trzymając książkę Mendelsohna o Nieśmiertelności duszy.

Była to widać chwila nastąpiona po żywej rozmowie z której obie strony nie były zadowolone i przymusiwszy się do wzajemnego milczenia niewiedziały jak mają przystąpić po ochłonięciu z gniewu do zobopolnego przeproszenia i wybaczenia sobie drobnych nie z namysłu sprawionych przykrości. Poczciwa Ciocia widząc iż panna Ludwika uparła się w zachowywaniu milczenia, niebacząc na swój wiek i przywiązaną do niego powagę, postanowiła zrobić krok pierwszy.

 — To więc Ludwiniu niechcesz słuchać co mówi Mendelsohn o...

 — Dajże mi proszę Ciociu pokój z Mendelsohnem. Mendelsohn tak jest podobnym do filozofa jak ja dziś do Maryi Sztuart. Szkolnik rosprawia o świętych prawdach z taką pewnością jakbyśmy nie wiedzieli że był Żydem i że choćby dziesięć razy lepiej był przekonany o nieśmiertelności duszy to nie dostanie się do nieba z talmudem pod pachą.

 — A jednak Ludwiniu niedawno jeszcze nie sądziłaś tak, mówiłaś zawsze że.....

 — Aha! to niby ma znaczyć że niedawno jeszcze byłam inną kiedy byłam piękną, widomą, rozumną, poświęconą naukom, ukochaną od wszystkich, uwielbianą od młodych zapaleńców, szanowaną od krewnych a teraz jestem potworem, brzydotą, ograniczoną, głupią, złą, nieznośną, to jest niby ślepą, brzydką i niegodziwą. Dziękuję ci, kochana siostro mojej matki, dziękuję ci z całego serca mojego. Tu odetchnęła aby nabrać sił do nowego wybuchu.

 — Ludwiniu moja, niesprawiedliwą jesteś, zastanów się.

 — Nie przeszkadzaj mi pani i słuchaj raczej co ci powiem otwarcie. Kiedym była piękną i rozumną słuchałam rad twoich z uszanowaniem i cierpliwością, jakie należały jej wiekowi i pokrewieństwu, wiedziałam wtedy iż mam za sobą piękność i młodość i że przyszłość moja odemnie zawisła; — ale dziś to zupełnie co innego, dziś zeszpeconej, niepodobnej do ludzi istocie, rozum się tylko pozostał i chcę go używać w całej rozciągłości jego władzy. Niemyśl pani, żebym nie czuła tego iż poniżoną nieszczęsnym trafem masz zamiar uważać za niewolnika, którego życie jest na twojej łasce; o nie! wiem ja o tem dobrze i dla tego też powiadam ci stanowczo, że im nieszczęśliwsze, tem dumniejszą będę! — Niedbam o nic, niedbam o świat którego nienawidzę, niedbam o życie które mi zbrzydło i ie wszystkiego com straciła żałuję wzroku dla tego że nie mogę patrzeć na nieszczęścia ludzi co warci żeby ich codzień męczyły wszystkie dziesięć plag Mojżesza.

 — Zastanów się Ludwiko, w tem co mówisz sensu nie ma, brzydko jest.....

 — Brzydko ! niemów mi Ciotko o tem, wiem żem brzydka i ie co chwila chcesz mnie o tem przekonywać, ależ i ty niepiękną jesteś ze swojemi 70 laty, choć. widzisz jeszcze przez swoje paskudne okulary.

— Ludwiko, jesteś gorszą niż mogłam sobie wyobrazić.

 — A więc pani wyobrażałaś sobie że złą jestem kiedy, powiadasz teraz żem gorszą niż myślałaś — ? Trzeba się było spodziewać, a ja szalona rozumiałam że mnie kochasz; dobrze mi tak niewartam politowania i niepotrzebuję go, wyrzekam się ciebie i proszę żebyś się mogła mnie wyrzec

Przez cały czas kiedy panna Ludwika potokiem gorzkich słów zalewała nieszczęśliwą staruszkę. Ciotki doznawała niewymownych męczarni. Litość, rodzinne przywiązanie do swoiej wychowanicy i drażliwość nerwów 70 letniej kobiety obudzały w niej szczere spółczucie dla nieszczęśliwej, która potargawszy wszelkie węzły rodzeństwa i przyzwoitości stała przed nią oszpecona z potarganemi włosami, ślepa, nędzna i zła, płwając jej w oczy słowami napełnionemi jadem skorpiona. Ale z drugiej strony w starem jej sercu odezwało się uczucie dumy, a to tak silnie iż pomimo przywiązania i litości nie mogła mu się oprzeć na chwilę.

 — Słuchaj że mnie teraz panno Ludwike, kiedym ja ciebie tak długo i cierpliwie słuchała, rzekła Ciotka z powagą którą usiłowała gniew pokryć. Zrzuciła mopsa na podłogę i wyprostowawszy się o ile mogła stanęła twarz w twarz przed Ludwiką. "Od dziecięcia jesteś przy mnie i doświadczasz. mojego macierzyńskiego przywiązania: samam cię zepsuła swojem pobłażaniem, wiem o tem i nie żalę się na nikogo — wypada mi tylko powiedzieć że przypadek, co cię spotkał, jak z jednej strony godnym jest mego przekleństwa, tak z drugiey strony powinnam go błogosławić że mi odkrył jawnie jakiego to rodzaju żmiję wychowałam na łonie mojemi — Ludwiko! wiesz dobrze że nie jesteś bogatą; matka twoja straciła wszystko co miała; — cały mój majątek będzie należał do ciebie choćbyś nawet trzydzieści razy gorszą była niż jesteś, ale od dzisiaj nie chcę się z tobą widywać. Wychodzę, za chwilę przyślę ci Anusię, pastwij się nad nią, za to żeś się nieumiała obchodzić z retetą, ja już jak sama powiedziałaś i za stara i za słaba. jestem na takie próby.

Ciotka mimo wad jakie jej z burzliwej pozostały młodości i na jakie wiek dawał jej pełny przywilej, miała dobre serce i ostatnie słowa, płacząc prawie wymówiła.

Ludwikę zamiast wzruszyć bardziej jeszcze rozjątrzyło to rozrzewnienie.

 — Chwilkę pani! niepotrzebuję łask żadnych, chwała Bogu są jeszcze w Warszawie szpitale dla takich biednych bez grosza sierot; będzie to podobno najstosowniejszy dla mnie przytułek a majątek. swój możesz pani zapisać staremu mopsowi.

 — Córka mojej siostry! póki ja żyję nie będzie leżała w szpitalu i dla tego nic z twego żądania panno Ludwiko!

 — A toż znowu co takiego? zawołała Ludwika podnosząc się z krzesła i wybiegając w zapomnieniu na. środek pokoju: Kto tu ma prawo rozrządzać mną, chcę i muszę być w szpitalu i to zaraz, w tej chwili, w tej minucie w tej sekundzie. —

 — Jak na złość będziesz! —

 — Jakim prawem zatrzymujesz mnie pani w swojem domu, proszę mnie odesłać do szpitala, chcę być w szpitalu, natychmiast! natychmiast niech sprowadzą dorożkę jadę do Sgo Rocha!

 — Nie będziesz u Śgo Rocha, tam cię nie przyjmij pójdę do przełożonej!

 — Do szpitala mówie, są Marcinkanki!

 — Nie będziesz u Marcinkanek.

 — A dla czego nie będę?

 — Bo ja tego nie chcę.

 — Śliczna rzecz, że pani niechcesz, ale ciekawam jak mi zabronisz zrobić to co mi się podoba.

 — Zaraz ci wytłomaczę, oto tak; — bardzo prosty sposób: nic nie widzisz więc sama wyjść nie możesz, mieszkamy od tyłu więc choćbyś krzyczała to wszyscy wiedzą, że mieszkasz u Ciotki i żeś chora, nikt ci na pomoc nie przybiegnie, ja zaś sama nie myśląc przystać na twoje bezrozumne żądanie nie odeślę cię do szpitala i będziesz sobie panno Ludwiko siedziała tu jak u Pana Boga za piecem...

 — Jestem więc w więzieniu! — ale i na to mam sposób, udam szaloną, powybijam szyby, narobię krzyku będę sobie wydzierała włosy, pogryzę ręce, jeśli tego będzie potrzeba, będę się śmiać, płakać, wyć, piać, skomleć, będę wszystko tłuc i rozbijać a muszę być w szpitalu. Obłąkanych niewolno trzymać w domu.

 — Właśnie że wolno; każę cię w domu leczyć i nie będziesz w szpitalu.

 — Tego już nadto, krzyknęła panna Ludwika, a więc bez serca kobieto, chcesz mnie na prawdę zamęczyć, chcesz korzystać z mego nieszczęścia, męczyć mnie dnia każdego, doprowadzić do rospaczy i patrzeć, jak będę w konwulsyach nakształt rozdrażnionego grzechotnika szarpać własnemi zębami własne ciało' moje, tego już nadto! — Zabij mnie lepiej! Ludwika upadła na ziemię we łzach i łkaniu.

Ciocia podbiegła do niej zapomniała o wszystkiem zaczęła ją przepraszać, przyciskać do serca i usiłując podnieść obsypywała ją wyrażeniami najczulszego przywiązania.

Zwycięstwo stanowczo przechyliło się na stronę niewidomej.

Po przyjściu do siebie panna Ludwika wzdragała się jeszcze czas niejaki, dała się nakoniec przeprosić Ciotce, która postanowiła w duchu raczej ustępować chorej i wypełniać najgrymaśniejsze żądania siostrzenicy niż narażać się drugi raz na podobną scenę.

Takim to sposobem, jakkolwiek nie bez trudu panna Ludwika, w nowym nieszczęśliwej ślepoty stanie pokonała głównego bo domowego nieprzyjaciela i jak umiejętny wódz postanowiła natychmiast korzystać ze zwycięstwa. Tym celem zapowiedziała Ciotce że tylko pod jednym warunkiem wyrzeknie się szpitala i zostanie przy niej a tym była wolność rządzenia sobą we własnych interessach i że Ciotka nie będzie się mięszać ale owszem pomagać jej we wszystkiem co zamyśli przedsięwziąść nie wchodząc w to czy dobrze czy źle będzie postępować, nie rozbierając przyczyn jej zamiarów choćby na pozór zdawały się nie korzystnemi dla niej.

Widać było że chora nie na żarty umyśliła używać w całej rozciągłości władzy swego rozumu.

Ciotka, kapitulując, prosiła tylko, aby gdy przyjdzie siostrzenicy staczać jaka. walkę, wolno jej było jako inwalidce, sił pozbawionej, ustąpić z placu bitwy i powracać tylko dla podzielenia tryumfu z odniesionego już zwycięztwa. Ludwika chociażby była rada mieć ją zawsze świadkiem swej waleczności i znajomości sztuki wojennej, nie mogła na ten raz odmówić tak słusznemu żądaniu i przystała na wszystko.

Zgoda więc nastąpiła w zupełności.

Obie strony siedziały znowu w milczeniu i położenie ich było drażliwsze jeszcze niż na początku tej sceny, bo obie poznawszy siły wzajemne i lękając się nowej walki nie przybrały jeszcze na siebie stanowczego charakteru..

Oznajmienie wizyty przerwało to nieznośne ich położenie.

Pan Zerowski kazał się zameldować, zawołał lokaj otwierając drzwi.

 — Prosić, krzyknęła Ciotka.

 — Jak to? — bez spytania się mnie o to? — gdzież się podziała nasza umowa?

 — Prawda! zapomniałam, rzekła smutnie Ciocia, więc nie trzeba prosić.

 — I to nie, trzeba go przyjąć, ale ja powinnam te rzeczy decydować.

 — Niech i tak będzie, Andrzeju poproś pana Zerowskiego, będzież to walka?

 — Może że przyjdzie do tego.

 — Mam więc prawo wyjść ztąd?

 — Jak się Cioci podoba.

 — W tej chwili pan Zerowski wszedł do pokoju, zbliżył się do Ciotki, pocałował ją w rękę, a potem obróciwszy się na obcasie przysunął nogę i oddał ukłon pannie Ludwice. Niewidoma posłyszawszy szurgnięcie nogą odkłoniła się przez instynkt, ale obraziła ją zaraz ta niedyskretność urzędnika, który się kłania ślepej kobiecie, odwróciła więc głowę i zapytała Ciotki czy pan Zerowski już przyszedł.

 — Wszakże ci się kłaniał dopiero i zdaje się żeś mu się odkłoniła.

 — Mylisz się kochana Ciociu, skinęłam głową ze strachu, bo mi się zdawało że się ktoś opsnął i chce upaść; pozbawionych wzroku słowami się wita.

 — Tysiąc razy przepraszam panią, zawołał Zerowski: rozumiałem że pani we śnie jesteś pogrążoną.

 — Dla tego niby że mam oczy zamknięte? — Wszakże pan wiesz dobrze o moim przypadku, a z resztą któż śpiącym się kłania?

Dobra kuzyneczka wykomenderowała już tyralierów pomyślała Ciotka, podniosła się z kanapy i odchodząc rzekła do siostrzenicy, zostawiam cię Ludwiniu z panem Zerowskim, wiesz jakie mam zatrudnienie, za półgodziny powrócę do was, pan mi to wybaczysz.

 — Trudno jest zaiste wybaczyć pani pozbawianie nas swojej obecności, ale ponieważ zostaje się panna Ludwika, będę więc kontentował się połową szczęścia jakiego obiecywałem sobie doznać w towarzystwie państwa.

 — A więc to my z Ciotką tylko podsumowane razem możemy stanowić wyobrażenie o szczęściu dla pana

Zorowskiego. Jakże czuję wielkość jego poświęcenia kiedy się rezygnujesz zostać zjedna połówką i to jeszcze z taką jaką ja jestem.

Tom trafił, pomyślał Zerowski, ślepa widać ma zamiar łapać mnie za słówka, ale jeśli to długo p trwa, tak się wymknę cicho, że nie posłyszy. Najlepszy frazes jaki mi sio udał od dwóch tygodni czort wie jak wykręciła.

 — Jesteśmy więc sami rzekł Zerowski, chcąc nadać głosowi swemu brzmienie tajemniczej radości, jesteśmy sami pani! ach z jakąż niecierpliwością czekałem tej chwili.

 — Czy pan sądzisz że mu wierzę? powiedz otwarcie, radabym wiedzieć jak pan trzymasz o mnie?

 — Powinienbym sądzić że wierzysz, ale doprawdy od nieszczęśliwego twego przypadku sam nie wiem co myśleć? zdaje mi się żem nie przewinił niczem, ani czynem, ani myślą nawet, a jednak pani jakże się przemieniłaś! — Zdaje się że zwątpiwszy o sobie, o wszystkiem już wątpisz, to jest okropnie Ludwiko!

 — Nie deklamuj pan — to na nic się nie zdało. Że nie zwątpiłam o sobie dowiesz się pan nie długo, zaraz nawet; ale przerwijmy na chwilę tę rozmowę. Mam go się spytać o parę rzeczy. Co się dzieje z Jeremiaszem? —

 — Biedny Chmurowski tak jest śmiesznym że nawet litując się nad nim niepodobna powściągnąć śmiechu. Wyobraź sobie pani, wciąż utrzymuje, że jest Mandarynem Chińskim; wynalazł sobie strój osobliwszy, który nazywa strojem dygnitarzy Państwa niebieskiego, włóczy się w nim po ulicach wystawiony na krzyki i prześladowania uliczników. Mało jada, nic prawie nie sypia, odwiedza swoich znajomych, którzy mu się w niczem nie sprzeciwiają i owszem słuchają jego bredni udając że wierzą. Robią to dla tego, że ich bawi jego szaleństwo. — Ale to nie uczciwie jest tak postępować.

 — Pan zapewne byś tego nie zrobił? —

 — Bądź pani przekonaną i na dowód powiem jej, iż onegdaj spotkałem się z nim pod wieczór na nowej drodze. Trzeba pani wiedzieć iż co dzień ubiera się inaczej, zachowując zawsze w swoim sroju coś co go robi podobnym do Chińczyka. Miał wtedy na sobie tunikę z białego płótna po kolana, w pasie przewiązany był niebieską wstążką w czerwone paski, nosy jego żółtych butów zakrzywione były do góry, szerokie, karmazynowego koloru pantalony w fałdzistych draperyach zwieszały się do połowy cholew. Na głowie miał papierowy kapelusz w kształcie głowy cukru, a w ręku miał długą laskę jak pastorał zakrzywiony i dziobem ptaka zakończoną. Kiedy mnie zobaczył wyprostował się jak Tamburmajor i dał ręką znać, abym się do niego przybliżył. Dziwne rzeczy gadał do mnie tak, że mało ze śmiechu nie pękłem, aż nareście żal mi się go zrobiło. Powiedziałem mu, że się narażana śmieszność, że wszyscy drwią z niego i nazywają go waryatem. Wiesz pani co mi na to odpowiedział? —

 — Cóż takiego?

 — Żem głupi jak Sajdak.

 — To tylko! —

 — Cóż pani chcesz od szalonego, który się ma za mandaryna, rozśmiałem się.

 — Ależ cóż przecie tak dziwnego rozpowiadał panu?

 — Przyznam się, że już niepamiętam dobrze. Wiem tylko że nazywał panią Mirami-Koko, mówił że szalenie go kochałaś i on kocha cię dotąd, ale ponieważ rozdzielała was różnica wiary, a pani tak byłaś szlachetną iż chciałaś go uleczyć z tej nieszczęśliwej miłości; więc wypaliłaś sobie oczy i twarz oszpeciłaś. Mało mnie znała moja Mirami, dodał potem, rozumiała, że ją przestanę kochać dla tego że postać odmieniła — o nie! pół Pekinu spalę byleby moją była.

 —Cóż więcej?

 — I panią mogą interessować takie banialuki?

 — Dlaczegóż nie? — powiedz mi wszystko co tylko pamiętasz z jego rozmowy panie Źeromski. Kiedy pani żądasz tego z nawiększą chęcią, ale już podobno nic sobie nieprzypomnę. Ah! prawda, mówił jeszcze, że kij jego jest strusiem. Zacząłem się śmiać na głos ale widać rozgniewało go to, bo porwał mnie za ramię i przyciągnąwszy do siebie mówił na ucho — "słuchaj bez mózgi, to jest struś jeden z najwspanialszych Nubijskich strusi. Darował, mi go pisklęciem jeszcze arab Allabad-Kabuk kiedy mu ocaliłem życie pod Mommibuk. Od tego czasu struś chowa się u mnie przybierając na dzień postać kija. Allabad-Kabuk za pośrednictwem stryja swego derwisza Scherendi-Dirak nauczył mnie sposobu zaklinania go na dzień, to jest przemieniania go w kij. Niedouczyłem się do końca roty zaklęcia i dla tego też struś mój, który zowie się Rit choć cały przybiera postać laski, zachowuje przecie formę zagięcia szyi i kształt dziobu. Ale jeśli chcesz pokażę ci go kiedy w nocy. Wtenczas mój kochany dotknę tylko palcem dziobu, zmówię zwyczajne wyrazy zaklęcia i przed łóżkiem mojem staje najwspanialszy ptak Afryki. Dziobem dotyka piersi moich, krótkiemi skrzydły macha i z niecierpliwości depce nogami. Biorę wtedy uzdeczkę plecioną z włosów matki mojej, zakładam wędzidło w dziób jego siadam mu na barki.. Rit wybiega oknem i w półtory godziny jestem już w w Pekinie; tam w przeciągu godziny podpisem właściwego mego nazwiska Lao-tscu-tsching-king utwierdzam mandaty państwa Chińskiego, w godzinę i pół" wracam tutaj, na nowo dotykam dziobu Rita, znów w kij go przemieniam, a potem śpię krótką chwilę i budzę się myśląc o Mirami-Koko pragnąc ją ujrzeć i na kolanach żebrać u niej pozwolenia ogłosić się żoną Mandaryna Lao-tscu-tsching-king. Dużo już wycierpiałem mój kochany ale chcę położyć koniec cierpieniom moim. W tych dniach będę u Mirami..

W tej chwili otworzyły się drzwi i weszła Ciotka, a za nią powolnym krokiem z podniesioną do góry głową z przymuszonemi oczyma szedł Mandaryn. Miał na sobie bogatą karmazynową suknią, naszywaną złotem, w rozmaite chińskie znamiona i figury, przepasany był sznurem korali na końcu, którego wisiały kryształowe w śrebro oprawne dzwonki. Buty papusiowego koloru zakończone były szczerozłotemi zakrzywionemi rozkami, z pod sukni wymykały się fałdowane z białego atłasu szerokie spodnie z czarnym, tkanym śrebrem lampasem, na ogolonej głowie wznosił się wysoki lazurowego koloru ostrozakończony kołpak, na nim wiło się mnóstwo dziwnie malowanych hieroglifów. W prawej ręce trzymał swój kij zakrzywiony a w lewej kryształowy koszyk pełen róż świeżych. — Przyprowadzam ci Ludwiniu pana Chmurowskiego, przyniósł ci koszyk, róż prześlicznych. — Ach bardzo mu wdzięczną, jestem, proszę Ciocia siadać pana Jeremiasza.

Zerowski krztusząc się od śmiechu, podsunął się ku krzesłu panny Ludwiki i szepcąc opowiedział jej ubior Jeremiasza. Ludwika skinęła ręką i rzekła mu zimno z niechęcią, bardzo pan jesteś złośliwy, ale ja tego nie lubię.

Chińczyk przez cały ten czas stał na środku, kiwał głową i mruczał sam do siebie: — Jeremiasz — Chmurowski, — Chmurowski, — Jeremiasz, to wszystko znaczy? — Konfucjuszu ratuj mnie! miałżebym na prawdę zostać Chrześcianinem i polskie nosić nazwisko? — Nie Lao zachowaj swoją godność i niech sama miłość nawet dla cudzoziemki ustąpi powadze wielkiego Mandaryna.

Zerowski odstręczony giestem panny Ludwiki, wziął kapelusz i zabierał się do pożegnania myśląc w duchu że nie ma tu co robić, kiedy, ślepa ujmuje się za warjatem. Sliczna z nich para mruczał pod nosem całując Ciotkę w rękę.

 — Pan Zerowski odchodzi zawołała niewidoma, czegóż się pan tak spieszysz ?

 — Interessa pani, obowiązki.

 — Nie zatrzymuję go, ale proszę ażebyś był tu za dwie godzim, mam panu odkryć ważną tajemnicę, która jak się zdaje bardzo korzystną będzie dla niego.

 — Nieomieszkam wypełnić rozkazu pani.

Po odejściu Zerowskiego panna Ludwiki przywołała Ciotkę i prosiła jej żeby wyszła:

 — Jeśli się nie rozgniewasz tobym miała do Ciebie prośbę rzekli Ciocia.

 — Cóż takiego?

 — Ale nie będziesz się gniewać?

 — Nie.

 — Oto widzisz moja kochana, żal mi tego biednego Jeremiasza, widzę żeś odprawiła Zerowskiego i mnie każesz odchodzić, to niby jak mi się zdaje zapowiada bitwę, nieobrażai się ale on ciebie kocha, sarna widzisz że z przywiązania do Ciebie rozum go opuścił.

Nie bardzo go męcz proszę, on i tak jest szczęśliwy.

 — Ciocia znowu swoje, nielękaj się pani, dziś on dla mnie więcej niż oczy którem straciła, a z resztą, podług umowy naszej niemasz prawa Ciotka wchodzić w moje interessa. Wierz mi pani, że ślepi co tracą na wzroku, to zyskają na rozumie i chociaż są niecierpliwi i prędzy to przecież serce ich nie twardnieje ale miększem i większem się staje.

 — Ale bo żebyś mogła widzieć jaką on poczciwy ma minę.

 — Dobrze to wszystko, ale ustąp Ciocia i nielękaj się o niego..

Ciotka wyszła niebawem i zapowiedziała domowym, żeby się nie ważyli wchodzić do pokoju panny. Chińczyk stał jeszcze na środku i toczył cichą rozmowę ze swoim kijem.

Panna Ludwika niewiedziała od czego zacząć, chrząkała i kręciła się na krześle. Nareszcie Lao-tscu-tsching-king postąpił dwa kroki naprzód i głosem melancholicznym, powolnym ale czystym i rozrzewniającym jak Ernsta Adagi zaczął mówić w te słowa do swojej kochanki.

 — O Mirami moja! niewystawiaj dłużej na ciężkie próby tego co cię uważa za słońce życia swojego! —

Perło dni moich niezakrywaj lica swego przedemną! Tyle dni płakałem i łez moich brylanty padały na brudną ziemię; póki nieoschły oczy nieśmiałem przyjść do ciebie by nierozdzierać serca swego Mirami moja i dziś z suchemi powiekami stoję przed tobą. Koko a w sercu mojem wre straszna walka; Chciałbym upaść do nóg twoich i ogłosić się niewolnikiem twoim. Z rozkoszą niewypowiedzianą, włóczyłbym na kolanach, za tobą przez świat cały, godziny żywota mego. A ty Mirami dręczysz mnie jeszcze. Niemyśl abym nie wiedział że Lao tak ciemnym jest, aby się dał uwieść pozorom. Tak Mirami! wiem dobrze, iż z umysłu przybrałeś tę szpetną postać, aby się przekonać czy cię kocham prawie, czy Chińczyk może zapomnieć miłości, którą czuł dla łatwej kobiety, jeśli ją przypadek jaki w potwór zamieni! O Koko! dosyć mnie już doświadczałaś, a widzisz, że równie cię kocham zawsze. Zrzuć z siebie tę brzydką postać i pokaż się oka mojemu taką jaką byłaś dawniej, jaką cię widziało i i pragnie widzieć zawsze biedne serce moje. — Daj się ubłagać Koko, otwórz twoje prześliczne oczy, każ wyrosnąć włosom swoim i ogładź lica: oto na kolanach u nóg twoich żebrze cię nieszczęśliwy Mandaryn, miejże litość nad nim i nie dręcz go dłużej! —

 — Co to znaczy wszystko panie Chmurowski! żartujesz sobie ze mnie i godzisz się tak postępować z kobietą dotkniętą takim nieszczęściem, którą kochałeś kiedyś, jeśli mam wierzyć temu coś mi mówił dawniej?

 — Żartujesz? — żartować! — i mnież to wypada żartować i jestże to chwila do żartów? — Niewiem Mirami jakich użyłaś czarów dla przybrania tej postaci, ale co bądź kolwiek dowiem się o tem przyszłej jeszcze nocy. Jest w Nankinie człowiek przed którym nie ma nic ukrytego na świecie. Czarownik Tasa-Dżangi na złość twojemu rozumowi i twojej sztuce, jutro jeszcze tak cię piękną zrobi jaką byłaś, dawniej, sto razy piękniejszą jeszcze.

Dałby to Bóg pomyślała panna Ludwika. — Cudowne ma serce, szkoda że warjat, ale nawet warjactwo jego tak jest piękne że czuję iż go kocham mimowoli. Jakże nieumiałam cenić tego biedaka, jest on prawdziwym poetą, Czuję że wydziera się serce moję do niego. Kiedy mówi, dźwięk jego głosu płynie prosto do duszy, płakałabym gdybym miała piękne moje oczy. A potem niewidoma widząc iż nic nie poradzi z Chińczykiem i czując iż go kochać zaczyna, zrobiła sobie plan który na tem zawisł aby utrzymywać Mandaryna w przekonaniu iż wierzy wszystkim bredniom jego, a nawet potakiwać mu, aby go ciągle mieć przy sobie. — Rób co możesz mój przyjacielu, wierzę w twoje przywiązanie, więcej powiem, kocham cię prawdziwą, czystą miłością, ale wątpię żebyś zdołał uwolnić mnie z pod wpływu czarów którym oddałam się w pierwszym zapędzie zazdrości a których sztuka moja zwyciężać dowolnie niemoże.

 — Kochasz mnie Mirami, a przecie powątpiewasz i czemże jest miłość bez wiary. Nie lękaj się Koko. Tasa Dżangi przywróci ci piękność ale ja odtąd przestaję cię kochać i to aż do chwili kiedy na swojej twarzy, na oczach swoich będziesz miała jasny dowód żeś niesprawiedliwie powątpiewała o mnie i o wielkim Dżangi. To mówiąc Chińczyk z powagą się obrócił i stukając za każdym krokiem kijem w podłogę mimo zaklinań i prośb panny Ludwiki opuścił jej mieszkanie.

Niechże Bóg broni, aby na prawdę miłość jego nie powróciła aż przed objawieniem się tego cudu, pomyślała zmartwiona panna, byłabym wtedy nieopisanie nieszczęśliwą, bo czuję iż szczerze kocham tego szaleńca. Na kwadrans jeszcze przed naznaczonym mu czasem zjawił się pan Zerowski. Przez całą drogę spiesząc się myślał coby to mogła być za tajemnica która mu taką korzyść przynieść miała.

Wchodząc zastał pannę Ludwikę w myślach pogrążoną i wyczytał na jej twarzy wyraźne ślady zasmucenia.

 — Kto tam!

 — To ja pani, Zerowski stawiam się na rozkaz pani. Chęć wypełniania najmniejszego jej żądania kazała mi uprzedzić cokolwiek naznaczoną godzinę.

 — Bardzo mu wdzięczną jestem za jego akuratność, siadaj proszę panie Zerowski

Zerowski wziął krzesło, przysunął je jak mógł najbliżej do fotelu Ludwiki i usiadł czuie wzdychając. — Chciałam z panem pomówić otwarcie, czy masz pan pół godziny wolnego czasu?

 — Czas całego życia mojego jest na rozkazy pani.

 — Dziękuję mu, ale nie sil się pan na komplementa, to co mu mam powiedzieć, da poznać panu dokładnie z kim masz do czynienia, racz mnie słuchać uważnie.

Zerowski przysunął jeszcze bliżej krzesło i rzekł pokornie:

 — Słucham panią.

 — Otóż rzecz tak się ma panie Zerowski, mówiła panna Ludwika usiłując nadać swemu głosowi powagę i dobitność. Kiedym jeszcze nie była ślepi; i zajmowałam się naukami i oddana im zupełnie niedbałam o nic więcej. Nacierana przez Ciotkę, abym sobie wybrała męża i czując słusznem, aby kobieta miała męża, postanowiłam sobie wybrać człowieka ograniczonego, któryby mnie byt winien swoją przyszłość, któryby nie śmiał mi się w niczem sprzeciwić i nareszcie któryby szanował i bał się swojej żony. Robiłam to dla tego, że nie sądziłam nigdy, abym była zdolna, kochać kiedy mężczyznę. Mój wybór padł na pana.

 — Pani! panno Ludwiko! —

 — Nie przerywaj mi pan, proszę, wysłuchaj do końca, a potem wolno ci będzie postąpić jak się spodoba. Otóż mówiłam-, że niespodziewałam się nigdy kochać i że mój wybór padł na ciebie. Niespodziewałam się kogokolwiek kochać, bo całą duszą kochałam naukę; wybrałam pana, bo miałeś wszystkie przymioty, jakich wymagałam od człowieka, który miał być mężem moim.

 — To jest wyraźna obraża, i toż to jest tajemnica która korzyść mi przynieść miała! — niechcę słuchać dalej, odchodzę i nigdy tu nie wracam.

 — Jak się Panu podoba, ale jeśli będziesz miał cierpliwość wysłuchać mnie da końca, ręczę że zmienisz swoje postępowanie.

 — Będę próbował.

 — Spodziewałam się tego. Wiedz więc panie, że po tym okropnym przypadka odmieniłam zupełnie sposób myślenia. Nauka zamknęła już niestety, na wieki dla mnie wrota do szczęścia i stawy; wierzę że się to stało z krzywd; spółeczeństwa, ale cóż robić, tak chciało przeznaczenie.

Kiedym jeszcze miała zamiar zostać żoną pana, to jest raczej zrobić go swoim mężem, chciałam poznać go zupełnie. Przez żydów faktorów dowiedziałam się, że pan masz tylko 3, 000 pensyi a nie 5,000 jak mówiłeś.

 — Pani...

 — Nic to; dowiedziałam się jeszcze, że mas z 4 areszta na pensyi!

 — Panno Ludwiko!...

 — Czekaj pan; wiem jeszcze że jeśli przy końcu tego miesiąca nie wystarasz się 10, 000 złp. dostaniesz dymissyą, twoja dobra sława ginie, a może co gorszego jeszcze nastąpi.

Tu Zerowski westnął ciężko, opuścił głowę i milczał. Otóż tedy spłacę pańskich wierzycieli; dam potrzebne na wiadomy nam interess 10, 000 i oprócz tego będziesz miał darmo stół i mieszkanie w domu mojej Ciotki, a to pod następującemi warukami.

 — Boska kobieto! zawołał Zerowski, rozrządzaj mną, jestem twoim niewolnikiem, masz moją rękę i upadł jej do nóg.

Ludwika odsunęła go z pogardą i mówiła dalej.

 — Ręki pana nieprzyjmuję, bo się nim brzydzę. Kocham Chmurowskiego.

 — Jak to, tego warjata?

 — Tak, tego samego.

 — A to dziwna rzecz, kochać człowieka co się ma za Chinczyka! —

 — To do pana nie należy, słuchaj warunków.

 — Słucham panią.

 — Pierwszym jest, żebyś przed nikim nie mówił o mojej miłości.

 — Dobrze pani,

 — Drugim, żebyś wykonywał najakuratniej moje polecenia prędko i bez rozumowania.

 — Niezawiedziesz się pani.

 — Trzecim abyś miał na oku Chmurowskiego, zasłaniał go od wszelkich przygód, niepozwalał nikomu ani sam żartował z jego słabości, donosił mi o każdym jego kroku i starał się nareszcie aby co dzień był u mnie.

 — Najchętniej pani, ale to cokolwiek przytrudne zlecenie.

 — Ja w to nie wchodzę, wiem że ci zbywa na przebiegłości.

 — Czwartym nareszcie i ostatnim warunkiem jest to, abyś nie wchodził do mego pokoju tylko wtenczas kiedy cię zawołam.

Teraz możesz odejść, masz oto potrzebną summę i pamiętaj że cię mam w ręku.

Zerowski łapczywie pochwycił podane mu pieniądze. "A to wściekła baba, mówił do siebie podskakując na ulicy, ale trzeba przyznać że nie głupia, diabelnie dobrze obrachowała wszystko. Trudno! trzeba będzie tańczyć jak nam ślepa zagra."

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej