Ludwik Sztyrmer

POWIEŚCI NIEBOSZCZYKA PANTOFLA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

DO MOJEGO LEONKA

SZPARGAŁY KAROLA

ŚWIETLIKOWA WOLA

KILKA WSPOMNIEŃ

ROMANS NA ZIMNO

ZAKOŃCZENIE

POWIEŚCI NIEBOSZCZYKA PANTOFLA

Sztyrmer Ludwik

DO MOJEGO LEONKA

Zacny Doktor, z którego dziennika zrobiłam dla ciebie ten wyjątek, miał zwyczaj krom ciała obserwować i moralne usposobienie swoich pacjentów. Ciało nadwerężone chorobą badał z powołania, symptomata duszne śledził nie mogąc się oprzeć wrodzonej do tego skłonności swego charakteru. Stąd dziennik jego napełniał się uwagami interesującymi nie tylko medyków, ale każdego, kto nie patrzy na towarzystwo obojętnym okiem. Wierz mi, mój miły Leonku, że charakter bohatera tej powiastki, przy całej swojej ekscentryczności, jest rzeczywisty. Nie ma w nim wcale tego marzyciełstwa, co dziś tak często wylepia ludzi z idealnych pierwiastków. Mam to przekonanie nie tylko z wiary w sumienność zacnego Doktora, ale jeszcze więcej z własnego życia i doświadczenia. Na nieszczęście, widziałam kilka egzemplarzy charakteru, który się tu opisuje, egzemplarzy wprawdzie z wielą wydartymi kartkami, z innym początkiem, środkiem, końcem albo w innej okładce, ale składających zawsze to samo dzieło. Mówię: na nieszczęście dlatego, że te charaktery obudzały we mnie zawsze głęboki żal nad smutnym ich losem na ziemi. Bohater tej powiastki nie jest niedowiarkiem w tym znaczeniu, jak to słowo pojmowały zepsute umysły końca XVIII wieku, o, nie! Dzięki Bogu, w naszym czasie każdy rozsądny człowiek pojmuje całą. niedorzeczność i nikczemność niedowiarstwa religijnego, dziś każda myśląca głowa wierzy i umie cenić dobroczynny wpływ religii na społeczność ludzką. Ale żeby być chrześcijaninem, nie dość jednej wiary, trzeba jeszcze miłości i uczynków. Pamiętaj, moja dziecino, że jedno przekonanie rozumowe jest tylko filozofią, ale nie religią. Trzeba, żeby gorąca miłość Boża ogrzała to przekonanie świętym swoim płomieniem. „Kto nie miłuje — mówi Jan Ś. Apostoł — nie zna Boga, gdyż

Bóg jest miłością, a kto mieszka w miłości, w Bogu mieszka, a Bóg w nim." Na tym to niebieskim ogniu, na tym religijnym czuciu w sercu zbywało bohaterowi tej powiastki i zbywa wielu w dzisiejszym towarzystwie. Niektórzy, przylgnąwszy do świata, nie postrzegają swej oziębłości religijnej i cierpią nie znając źródła boleści. Drudzy, więcej pojmując siebie samych, znają początek złego, dręczą się nieustannym cierpieniem, skrywają je przed okiem świata, ale tak są opieszali, że zamiast nałożyć wędzidło na swe życie, wyglądają w bezsilnej nieczynności szczególnej dla siebie łaski Boga, niepomni na to, ze podług słów Zbawiciela „trzeba pukać, ażeby nam otworzono".

„Trzy są rzeczy — mówi Paweł Ś. Apostoł — wiara, nadzieja, miłość, lecz z nich większa miłość." Ona, jak rosa niebieska, ożywiała pierwszych chrześcijan i ochoczo ich wiodła przez najsroższe katusze do palmy męczeństwa, ona jedna daje pokój w ciężkiej i ciernistej pielgrzymce żywota, ona jest zasadą wszystkiego, bo podług słów Pawła S.:

„Gdybym mówił językami ludzkimi i anielskimi, a miłości bym nie miał, stałbym się jako miedź brząkająca albo cymbał brzmiący. I chociażbym miał proroctwo, i wiedziałbym wszystkie tajemnice i wszystkie nauki, i miałbym wszystką wiarę, tak, iżbym góry przenosił, a miłości bym nie miał, niczym nie jest. I choćbym wszystkie majętności moje rozdał na żywność ubogich, i choćbym wydał ciało moje, tak, iżbym był spalon, a miłości bym nie miał, nic nie pomoże."

Pamiętaj, mój Leonku, że kto nie miłuje Boga, nie ma nic stałego w ziemskich swoich uczuciach, nie znajdzie ani pokoju, którego by sobie nie zatruł, ani żadnego szczęścia, co by wkrótce nie zwiędło, ani myśli wysokiej, co by nie spospoliciała w moralnym chłodzie jego istoty, i tym więcej będzie cierpiał, im silniejsze są władze jego rozumu. Zresztą  rozwinąć ten przedmiot jest celem niniejszej powiastki. Nie zapominaj, że ten jedynie cel mam na widoku, inaczej mógłbyś przewrotnie pojąć tę powiastkę. A teraz wejdźmy do cichego gabinetu naszego Doktora. Otóż on bierze pióro i pisze wrażenia ostatniego dnia — czytaj:

I

Znużony całodzienną jazdą, siedziałem wieczorem przy kominku, wpatrując się w fantastyczne kształty, które przybierał płomień palących się drewek, i machinalnie zgrzebując rozpierzchłe węgle do ogniska. Na dworze świszczał wiatr jesienny i turkotały powozy jadące do teatru. W pokoju cisza, jak przy łóżku śpiącego chorego, cisza solenna, ani głosu żony, ani szczebiotania dzieci, ani nawet psa, co by przerwał milczenie; kiedy niekiedy słychać było tylko trzask głowni i głuchy szum od ciągu powietrza w kominie. Byłem smutny — w tym dniu umarło mi dziecko, które leczyłem, i młoda panienka, której zostawało dwa dni do ślubu; dzieciątko od szkarlatyny, panienka od lodów po gwałtownym tańcu, słowem, dwoje dzieci.

„Dziwna rzecz! — myślałem sobie — dlaczego podobne wypadki do dziś dnia zawsze mnie mocno dotykają, psują mi humor i budzą jakby rodzaj zgryzoty w sercu? Wszak nie moja w tym wola, lecz Boska. Któż potrafi zatrzymać duszę na ziemi, jeśli ją Bóg powołał do siebie? Czegoż się więc smucę, jak chłopię, które latało za wróblem i nie mogło go złapać?"

Potem zacząłem sobie przypominać, wielum to ja z moich pacjentów wyprowadził z ciężkich chorób, wiele niedołężności cielesnych udało mi się sprostować, wiele razy oświadczano mi wdzięczność ustnie i w gazetach, nareszcie i sławę doskonałego medyka, którą od dawna miałem w Warszawie, i wszystko to nie pocieszyło mnie, byłem smutny.

Umysł mój mimowolnie rzucił się w drugą stronę, szukając uspokojenia. „Po piętnastu latach doktorskiej praktyki — pomyślałem sobie — cokolwiek śmiesznie rozczulać się. Wszakże co dzień widzę sceny cierpień i boleści, i nie trują mi pokoju duszy, dlaczegoż by ostatnia scena, kończąca burzliwy dramat życia nadzieją cichej wieczności, miała mnie więcej dotykać niż inne?...." Serce i ten argument puściło płazem i jeszcze silniej ogrzało wspomnienie tych dwojga dzieci, których trupy dawno już ostygły...

„Cóż to jest? — rzekłem na koniec. — Doktorze, nie bądź dzieckiem! W ciągu piętnastoletniej praktyki czyliż nie widziałeś, jak prędko się zaciera na ziemi ślad człowieka? Kto, tak jak ty, widział matki w kilka tygodni po stracie ulubionego dziecięcia uśmiechające się i tańczące na balu, kochanków po najgwałtowniejszej rozpaczy spokojnie budujących rusztowania nowej miłości, wdowców i wdowy zawierających powtórne związki wprzód, nim ziemia świeżej mogiły porośnie trawą... o, ten powinien leczyć ludzi tak obojętnie, jak zegarmistrz naprawia zepsute zegary. Smutna to jest prawda, ale zawsze prawda, bo każdy żak to widział na swojej pamięci."

Serce mimowolnie zamilkło, uspokoiłem się nieco, ale zły humor mnie nie opuszczał, mizantropiczne myśli zaczęły się wichrzyć w mej głowie, uczułem w sobie jakiś niewstrzymywany popęd do tworzenia szyderczych sylogizmów o życiu ludzkim i odjechawszy z krzesłem cokolwiek dalej od ognia, wysnułem w umyśle następujący wątek rozumowania:

„Człowiek jest nędzna istota, istota nędzniejsza od zająca, od dudka, od kreta, od komara, od każdego stworzenia: bo każde stworzenie, doszedłszy do dojrzałości, już się wstecz nie cofa, a człowiek tylko rośnie, grubieje, krzepnie, ale nigdy nie dojrzewa, on całe życie dziecko i do tego głupie, lekkomyślne, zarozumiałe dziecko; lęka się straszliwie śmierci, a co dzień dobrowolnie nadweręża machinkę swego ciała; zdrów, szydzi z doktora; zasłabnie, płaszczy się przed nim jak przed bożkiem; nieszczęśliwy, płacze; w szczęściu nudzi się. Gdzież tu rozum, powiedzcie mi, na miłość Boga!

Te usterki w działalności duszy są to choroby moralne. I jakżeby dusza nie miała być podległą chorobom, kiedy w niej w całym ciągu życia pasują się z sobą dwa jakieś nieprzyjazne pierwiastki? Zresztą, alboż to nie są choroby, te nienaturalne lub zgubne stany umysłu, serca i całej duszy, które na każdym kroku spotykamy w towarzystwie? Wszakci człowiek zarażony nimi zawsze cierpi, a zatem jest chory. Czyliż sprawiedliwie nie należy nazwać chorobami i niedołężnościami umysłu: roztargnienie, lekkomyślność, zabobonność, zarozumiałość, junactwo, poetomanię, pedantyzm, dziwactwo, ekscentryczność, spleen, wariację, głupotę itd.? Alboż smętność, miłość niedorzeczna, śmieszna, szalona lub brudna, kokieteria, zazdrość, oziębłość, zatwardziałość itd. nie są choroby serca? Na koniec wszakci pantoflostwo, tchórzostwo, skępstwo, egoizm, podłość, rozpacz, zemsta, bezbożność itd. paraliżują mniej więcej całą duszę i rozwijają w niej cierpienie moralne. Takim sposobem powstaje nowa zupełnie patologia psychologiczna, i gdyby ona z czasem stała się popularną, dosyć byłoby powiedzieć: ten człowiek ma febrę, gorączkę, astmę lub suchoty w duszy, ażeby dać wyobrażenie o jego moralnym stanie.

Kiedy są choroby, muszą być i lekarstwa, bo Bóg zostawił nam pomoc i pociechę dla każdej boleści. Każdy z nas ma sumienie, może nabyć rozumu i z niemowlęctwa staje się chrześcijaninem. Czyliż tego nie dosyć? O, to by nam zapewniło czerstwość moralną i zbawienie, gdybyśmy tylko umieli trzymać w karbach powinności naszę miłość własną. Sama przez się nie jest ona zgubną i będąc zamkniętą w przyzwoitych granicach może się nawet stać dzielnym bodźcem do pracy, wynalazków, sławy, częstokroć do cnoty, może być dla ducha tym, czym krew jest dla ciała lub ogień dla materii. Wszakże kiedy się rozigra, kiedy zrzuciwszy hamulec wyrwie się na wolę, stokroć trudniej ją pohamować niżeli pożar albo gorączkę. Dziś — o, jak wzburzone, jak palące potoki samolubstwa nękają nasze dusze!... W tym gorączkowym stanie bijemy i tłuczemy się na twardej drodze żywota jakby w konwulsjach choroby Ś. Walentego."

Byłbym jeszcze dalej rozwijał tę czarną patologię, ale mi przeszkodzono — służący podał mi listek. Schwyciłem go z mimowolną radością, jak gdyby ten kawałek papieru był żyjącą istotą, która przyszła przerwać cierpkie moje dumy słowem pociechy.

II

Biorąc bilecik do ręki, sądziłem, że pewnie kto z moich chorych pod wieczór ciężej zapadł i potrzebuje prędkiej pomocy. Jeszcze nie wyswobodziwszy się od wpływu chłodnych moich dum o patologii psychologicznej, uczułem w sobie naturalną reakcję silnie pobudzającą mnie do jakiego dobrego uczynku. Pragnąłem ogrzać się litością, bezinteresowną pieczołowitością, nawet łzą skrycie zranioną na poduszkę cierpiącego. Patrzę na podpis listu... wytrzeszczam oczy, żeby lepiej uwierzyć... o, tak! To ręka Karola, mego przyrodniego brata!... Dziesięć lat nie miałem od niego żadnej wiadomości, nareszcie! Nareszcie! Dzięki ci, Karolu, choć za ten późny upominek braterskiej miłości. Zrywam co prędzej pieczątkę i czytam: „Mości Doktorze i przyrodni mój bracie Ksawery!" Osłupiałem! Serce ścisnęło mi się w łonie! Boże! Boże! Tegoż to ja się spodziewałem? Także to przemawia do mnie ten, który miał ze mną jednego ojca, którym opiekowałem się jak rodzic, kiedy był nieźrałym dzieckiem, na którego po śmierci rodziców pracowałem dni i nocy, ażeby mu dać wychowanie i opędzić jego potrzeby? Człowiek, który mi wszystko winien? Którego kochałem nie jak brata, ale jak syna, i kiedy dorósł, jak przyjaciela? O, to okropnie! Nie umiem wypowiedzieć, jak boleśnie mnie to dotknęło! Kiedyś, po wyjściu z uniwersytetu, pisywał do mnie, jak się wodzi w rodzeństwie: „Kochany Bracie!", potem: „Mój Ksawery!", potem prosto: „Bracie!", potem przestał pisywać. Był w tym wszystkim bystry upadek czucia, bystry do tego stopnia, że sądziłem skończonym to decrescendo, a to pokazuje się, że brat mój nie spuścił się jeszcze do ostatniego szczebla. Pisze do mnie:

„Mości Doktorze!" Co za gorzki sarkazm pod piórem najbliższego i jedynego krewnego, którego mam na ziemi! Ale nie dosyć tego, dodaje jeszcze: „i przyrodni mój bracie!", jakaż w tym matematycznie dokładna oziębłość określać stopień powinowactwa jak chemicy albo aptekarze sole i niedokwasy! Widać, nie życzy sobie, żebym pomyślał o nim jak o rodzonym bracie!... A ja, na nieszczęście, nigdy inaczej o nim nie myślałem...

Pamiętam, kiedy zaciągał się do artylerii i przyszło mu wyjeżdżać z Warszawy, jak czule żegnał się ze mną! Jak gorąco przyrzekaliśmy sobie dozgonną przyjaźń! Dwaj bracia, dwie sieroty odrębnie rzucone na świat zdaje się mogły mieć nadzieję, że ten związek będzie trwałym, jednakże stało się inaczej! Bóg wie, dlaczego, ja tego dotąd zupełnie nie pojmuję. Z początku odbierałem od Karola listy częste, długie, pełne czucia i poezji, potem pisma coraz krótsze, bez żadnych poetyckich wzlotów, prosto szpargaliki węzłowatej prozy, od której chłodu można było zębami dzwonić. Spytałem go o przyczynę tej przemiany, nie odpowiedział mi i przestał pisywać. Po tym czasie tylko od obcych ludzi wiem, że się dosłużył stopnia, był żonaty, owdowiał, wygrał na loterii 900 000 złotych, wziął dymisję i gdzieś przepadł. Mówiono mi, że kilka razy był w Warszawie, wiedział, gdzie mieszkam, ale nigdy mnie nie odwiedził. Moje zajęcia doktorskie przeszkodziły mi spotkać go w towarzystwie, zresztą, zrobiwszy się panem, bywał tylko w pierwszych salonach Warszawy, które ja odwiedzałem jedynie w czasach strapienia, to jest wtenczas, kiedy do nich nikt nie przychodził. Chciałem go jednak widzieć, i poświęcając wszystkie drobnostkowe słabości obrażonego serca, zameldowałem się u, jego drzwi. I cóż? Lokaj powiedział mi, że pan niezdrów. Sarkazm dobrany umyślnie do kroju doktorskiej sukni!... Stał się dla mnie tak obojętnym, że kiedy w pewnym salonie obok niego siedzący gość mówił o mnie, nie odwrócił do niego twarzy, ażeby zapytać przynajmniej o to, co grzeczność każe robić dla ludzi raz w życiu widzianych: czy zdrów? jak mu się powodzi?

A wszyscy o tym człowieku mówią z szacunkiem! Cóż to za dziwna zagadka? Ha, zobaczmy, co też on pisze w tym bileciku.

„Mości Doktorze i przyrodni mój bracie Ksawery!

Gdybym był o całe dziesięć lat młodszy, niż jestem na nieszczęście, zacząłbym ten list od przepraszań za długą przerwę korespondencji i dla usprawiedliwienia siebie zwaliłbym winę niezawodnie na los i okoliczności. Dziś, nie czując w sobie żadnej ochoty do tak płaskiego kłamstwa przed samym sobą, wolę raczej narazić się w oczach WPana na złą opinię o moim charakterze (bo i sam zresztą  nie myślę o nim pochlebnie), jak pozwolić sobie innej wymówki nad tę, że korespondencja nasza przestała mnie zajmować i dlatego jej zaniechałem. Jeśli to zły postępek, to przynajmniej szczere wyznanie, co dziś jest rzeczą dość rzadką. Teraz przystępuję do interesu. Od roku jestem mocno chory, trzy miesiące leczę się już w stolicy. Doktorowie ukrywają przede mną prawdziwe nazwisko choroby, ale wiem i bez nich, że mam suchoty, suchoty tak daleko posunięte, że tylko jedną nogą stoję jeszcze na Bożym świecie, a drugą już w mogile. Oh! Cette position est désagredble nawet dla najlepszego tancmistrza i dlatego życzyłbym sobie prędzej mieć obie nogi w kupie albo na ziemi, albo pod ziemią. Koledzy WPana jednego nie mogli dopiąć, a drugiego nie chcieli. Mówią, że WPan jesteś doskonałym w swojej sztuce, udaję się więc do niego z prośbą, ażebyś mnie odwiedził co rychlej i powiedział bez ogródek, co możesz dla mnie uczynić. Zamawiam sobie jednak, ażebyś mnie pan raczył spotkać tak łaskawie, jak każdego innego pacjenta, bez wyrzutów, bo na te nowy pacjent nie zasługuje, a ja z mojej strony od nikogo ich nigdy nie przyjmowałem, bez całowań i ściskań, bo tego się nie czyni dla pacjenta, tego ja nigdy nie lubiłem, a teraz w chorobie byłyby one dla mnie zbyt uciążliwe, na koniec bez westchnień, kiwań głową itd., bo to wszystko w dość już nudnym stanie mojej duszy mogłoby mnie jeszcze znudzić. Co do honorarii, pókim żywy, będę akuratnym, a po śmierci prawem braterstwa wszystko się dostanie Panu Ksaweremu, od którego obecnie mam honor czekać wizyty albo wyraźnego odmówienia mi pomocy. Mieszkam w hotelu Angielskim.

Karol L."

— Okropny, lodowaty człowiek! — zawołałem z goryczą, doczytawszy do końca to martwe pismo. — Dziwak! Splinnik! Szalony! — Dreszcz przeleciał po moim ciele od głowy do pięt, wzdrygnąłem się z oburzenia i chciałem od tejże chwili zapomnieć, że mam brata, przyrzekałem sobie nie postawić nigdy mej nogi na jego progu, obarczałem go najcięższymi wyrzutami, biegałem po pokoju, złorzecząc całemu rodzajowi ludzkiemu, wszystkie muskuły drżały mi w twarzy od wzruszenia, powietrze dusiło mnie, straciłem siły, padłem na sofę i zapłakałem jak dziecko. W tej okropnej chwili pojąłem cenę łez. Łza nie jest to woda, jak mówią ludzie zepsutego serca, ani płyn ułatwiający poruszenia oka, na kształt sadła pomagającego obrotom kół powozu, ani chemiczna kombinacja wody, soli morskiej, wapna itd., ani wreszcie prosta litera moralnego alfabetu — o, nie! Jest to pożegnalny upominek dany pierwszym naszym rodzicom w chwili strapienia przez archanioła, który zaparł za nimi wrota edeńskie, jest to kropla zdroju niebieskiego. Całe ciało człowieka jest podłe, skazitelne, ziemskie, jedna tylko łza szczerego uczucia jest czysta, bo ma początek z nieba. Ledwie zapłakałem, wszystkie moje myśli zmieniły się. Zamiast złorzeczyć bratu, zacząłem się nad nim litować i usprawiedliwiać go żarliwie. „Wszak człowiek oziębły w sercu — mówiłem sobie — jest najnieszczęśliwszą istotą na świecie. Zresztą czyliż fenomen moralny może być bez przyczyny? — Nie. Jeśli czucie do tego stopnia wyziębło w Karolu, to kto wie, czy nie dlatego, że przeszedł ciężką kolej doświadczenia? Może wielu czerpało z tego serca, a nikt go nie napełniał wzajemnością i źródło uczuć wyschło! Biedny Karol! Jak on się musiał pasować z sępami wątpienia, podejrzliwości i chłodu moralnego, póki mu nie pożarły serca." Zamyśliłem się głęboko. „Ha! — zawołałem po chwili. — Kiedy skwar gwałtowny wysuszy źródło, wszakże to samo słońce topi śniegi na szczycie bliskich gór, a niebo zsyła deszcze, ażeby nowe wody naciekły do źródła i żeby nie było suchym łożyskiem. Czyliż religia nie jest dla strapionego serca także promieniem słońca i rosą niebieską, które żywią i podsycają w nim źródło uczuć w cierniach żywota? Miał więc środek, miał oręż dla walki, nie powinien był upaść." I znów pogrążyłem się w dumy. Przypominałem sobie dziecięce lata Karola. Miał matkę dobrą, ale lekkomyślną, wietrzną, światową kobietę, która sama, będąc mało bogobojną, niewiele też zwracała uwagi na syna. Piastunki uczyły go pacierza, matka słuchała z próżnością, jak go recytował, ale nigdy nie złożyła mu dziecięcych dłoni do modlitwy. Stąd pierwszy początek obojętności religijnej, zaniedbanie modlitwy i obrządków kościelnych w tym wieku, kiedy ziarno ewangeliczne najskuteczniej bywa posiane na owoc miłości Bożej. W szkołach, wśród pustoty młodzieńczej, bez bacznego oka matki, obojętność religijna jeszcze więcej się powiększyła. Na koniec w następnych latach, kiedy dojrzalszy rozum i w części moje uwagi naprowadziły go na drogę, że religia jest jedyną rękojmią szczęścia na ziemi, jedynym punktem opory w życiu, pociechą w cierpieniu i nadzieją za grobem, Karol z zapałem porwał się do teologii, oznajomił się z wiarą i utwierdził się w niej, ale z opieszałości nie poszedł dalej i tylko wyrzekał często, że nie może w sobie wzbudzić miłości. „Pohamuj ciało — mówiłem mu. — Zniszcz w sobie stopniowo jedną wadę po drugiej, pełnij ściśle obowiązki kościelne i ufaj w Bogu, a dopomoże ci." „Oczy Pańskie nad sprawiedliwymi, a uszy Jego ku prośbie ich" — mówi Piotr S. Karol sto razy zaczynał i sto razy porzucał. O, teraz pojmuję wszystko, rozumiem jego lodowatą oziębłość, dziwactwo, zgryzotę. Ten człowiek ma religię tylko w głowie, ma przekonanie, ale mu schodzi na miłości, to jest na religii w sercu, bez której, podług słów Ś. Pawła, człowiek jest „jako miedź brząkająca". Objąłem myślą wszystkie cierpienia takiego stanu duszy i uczułem w sobie niewypowiedzianą żałość nad jego położeniem moralnym. Zapomniałem mojej urazy dziesięciu lat milczenia, ostatniego listu, zapomniałem wszystkiego i czując się w siłach przenieść, co tylko może być najboleśniejszego, postanowiłem poświęcić mu się zupełnie, pragnąc ulżyć cierpieniom jego ciała i pocieszyć zbolałą duszę. Wyjechałem natychmiast do hotelu, gdzie mieszkał.

III

Przyjeżdżam, wpadam na wschody, dzwonię i cały zdyszany z progu już krzyczę na lokaja:

— Powiedz prędzej bratu, że ja przyjechałem.

— A skąd pan przyjechał? — zapytał lokaj roztargniony.

— Z domu, z mojej kwatery, z Podwala — odpowiedziałem niecierpliwie. Sługus wytrzeszczył na mnie oczy, snadź nie wierzył, żeby dopiero po trzech miesiącach stawiał się brat do brata z pierwszą wizytą, wszakże kiwnąwszy głową, z wolna popłynął przez salę do sypialnego pokoju.

Chodzę, chodzę, chodzę po sali, niecierpliwie mnę kapelusz w ręku, chciałbym minuty ścisnąć w jakiej parowej prasie, żeby z nich zrobić sekundy, nareszcie wraca lokaj i rzecze:

— Pan prosi pana Doktora.

Nie zauważyłem tego nowego ostrzeżenia i wchodząc do chorego biegłem rzucić mu się prosto na szyję i uścisnąć go po bratersku, lecz Karol dostrzegł mego zamiaru i wprzód nim zrobiłem kilka kroków, zawołał głuchym, ochrzypłym głosem:

— Doktorze....

To fatalne słowo dotknęło mnie boleśniej, jak gdyby mi kto nóż wcisnął w piersi. Zatrzymałem się na miejscu jak wryty, wytrzeszczyłem na niego oczy i chciałem mu wypowiedzieć, ile mnie oburzało tak dziwaczne ze mną postępowanie, ale spojrzawszy na postać tego nieszczęśliwego, ochłonąłem natychmiast z gniewu. Biedny Karol, obłożony poduszkami, siedział w wolterowskim krześle blady, wyschły jak szkielet, z wpadłymi oczyma, w których grało jakieś martwe światło, z kośćmi sterczącymi na zwiędłych jagodach i znamieniem śmierci we wszystkich rysach twarzy. O, mógłżem być tak zatwardziałym, żeby prawie konającemu bratu robić wyrzuty?... Nie, nie ma człowieka, co by się zdobył na taki bezecny uczynek! Stałem porażony tym okropnym widokiem i sam nie wiedziałem, co począć dalej.

Karol kilka minut trzymał na mnie ostry, badawczy wzrok i snadź dostrzegł ożywił jego fizjonomię, wyciągnął do mnie głębokiego wzruszenia w mej twarzy, widać znalazł mnie lepszym, jak się spodziewał, bo jakiś boleśnie sarkastyczny uśmiech suchą rękę i rzekł:

— Jak się masz, bracie? Ha, po co tu pytać? Tyś zdrów, czerstwy, opasły jak mecenas, widać, że głowa nie pożera ci brzucha, mając dość innych pokarmów. Co ja, to mam się bardzo źle, sam widzisz; mógłbym, jak Ziska, przeznaczyć moje skórę na bęben. Opatrzże mnie, suchotnika, i powiedz otwarcie, czego się mogę spodziewać?

„Oto braterskie przywitanie po dwunastu latach niewidzenia się!" — pomyślałem sobie. Litość walczyła w mym sercu z oburzeniem, ale to trwało niedługo i w sercu zostały czyste, braterskie i chrześcijańskie uczucia. Opatrzyłem bacznie Karola, wypytywałem go o wszystkie okoliczności tyczące się choroby, zamyśliłem się i rzekłem:

— Karolu, istotnie masz suchoty. Stan twój wymaga heroicznych środków, na które ja sam jeden nie chciałbym się decydować. Pozwól mi poprosić kilku medyków na consilium.

— Nie ma po co — odpowiedział Karol obojętnie. — Ci panowie mieli mnie już wszyscy w swoich rękach i nic nie zrobili pojedynczo, a zatem i razem zebrawszy się niewiele więcej uradzą. Powiedz, jak długo wypadnie mi jeszcze cierpieć? Powiedz otwarcie, jak ci się zdaje?

Milczałem. Brakowało mi odwagi powiedzieć mu, że śmierć stoi już u wezgłowia jego łóżka. Uratować tego człowieka było rzeczą zupełnie niepodobną. Miesiąc, może półtora, więcej mu nie zostawało do życia — cały organizm rozprzęgał się, zwyczajnie jak w ostatnim periodzie suchot płucowych.

Tymczasem Karol wlepił we mnie badawczy wzrok, śledził myśl w odcieniach twarzy, wyczytał ją i rzekł stłumionym głosem:

— Rozumiem to milczenie i dziękuję ci, Ksawery, że nie kłamiesz przede mną. Twoi koledzy umieją tak mówić, że z ich gadaniny nigdy nie mogłem się domyślić, do jakiego stopnia doszła moja choroba. — Zatrzymał się chwilę, potem dodał: — A więc prędko wszystko się skończy... śmierć!... w trzydziestym roku życia!... — i szeptał jeszcze coś z cicha, czego nie mogłem dosłyszeć. Wkrótce opanowała go niemoc, zakrztusił się, zadzwonił na służącego i powiedziawszy mi: — Przyjdź jutro rano, Ksawery, tylko bez towarzyszów — położył się do łóżka.

Zgnębiony żalem i tą tajemniczą, tą dręczącą obawą, która burzy nam pokój duszy, kiedy przeczuwamy śmierć drogiej dla nas osoby, wyszedłem wolnym krokiem od Karola. Ta myśl, że po długiej rozłące spotkałem brata jedynie dlatego, żeby mu przygotować mogiłę, padła jak kamień na moje serce. Czułem tym większą boleść, że Karol, co mi zawsze był drogim mimo wszelkich dziwactw jego postępowania, mógł umrzeć z tą oziębłością dla mnie, na którą nie zasłużyłem i której nie pojmowałem wcale. Pragnąłem z całej duszy przekonać go o moim przywiązaniu.

— Czy odwiedza kto twego pana? — spytałem służącego w sali.

— Nikt oprócz doktorów i wczoraj był ksiądz — odpowiedział służący.

To samotnictwo zdziwiło i wzruszyło mnie razem. Wiedziałem, że miał mnóstwo znajomych w Warszawie. Każde wyłączenie się człowieka myślącego ze społeczności ma w sobie coś solennego i rodzi w nas silne współczucie, a cóż, jeśli krom tego dobrowolny samotnik pasuje się jeszcze z cierpieniem! Jest to rodzaj męczeństwa, o którym nie można pomyśleć obojętnie. Łzy pociekły mi po twarzy. Siadłem na kanapie i powiedziałem służącemu, że będę nocował u brata.

— Ach, to dobrze! — zawołał mocno ucieszony Maciej — bo prawdziwie żal mi mego biednego pana, ale nie wiem sam, co z nim począć. Od dawnego już czasu nie może spać w nocy, robi mu się bardzo markotno i wtedy zwyczajnie każe mi co opowiadać. Czymże ja prostak potrafię go zająć? Ledwo gębę otworzę, znudzi się moją gadaniną i bierze książkę jedną po drugiej do czytania, a snadź musiał wszystkie już po kilka razy przeczytać albo może książki niewiele warte, bo żadna go nie zajmuje i rzuca je z niechęcią. Często też pisze coś tam na papierkach, siedzi nad tym z uwagą, a wypisawszy się, rzuca papierki obojętnie pod stół i znów  woła na mnie i każe mi bajać, co przyjdzie do głowy. No, proszę pana doktora, co to za życie cierpieć nie tylko we dnie, ale i w nocy? Nie pokrzepić się snem, jak inni ludzie? I zawsze taki markotny, że aż serce boli patrzeć na niego, tym więcej że to takie dobre panisko!

— Czy dawno służysz u mego brata?

— Trzy miesiące z górą.

— Dlaczegoż odprawił tego, co był przed tobą?

— Dlaczego? A Bóg to wie! Powiadają, że pan nie lubi trzymać długo jednego służącego, choćby był najlepszy. Widać, że go to nudzi.. Jeśli wyzdrowieje, to i mnie wkrótce odprawi. A ludzie jakoś na swoję biedę duchem się do niego przywiązują. Ten, co był przede mną, płakał jak dziecko i prosił pana, żeby go nie odprawiał. I mnie niełatwo będzie odejść, ale cóż robić? Widać, że u pana już tak zaprowadzono.

IV

O północy Karol zadzwonił. Pobiegłem do niego. Spojrzał na mnie z niejakim zadziwieniem, przeciągnął ręką po czole, ziewnął i rzekł obojętnie:

— Macieja wołałem, ale kiedyś tak dobry, że nocujesz u mnie, to siądźże. Nie mogę spać... Go to za okropna męczarnia bezsenność!... Opowiedz mi, Ksawery, co też się działo z tobą od czasu naszej rozłąki?...

Opowiedziałem mu w kilku słowach całą moję historię. Życie moje było tak ubogie w wypadki, tak ciche i spokojne, chociaż nie bez mozołu i cierni, że prawdziwie nie miałem o czym długo mówić! Karol zamyślił się, potem rzekł:

— Jak widzę, dusza twoja była zawsze tak zdrowa, jak i ciało. Ze mną działo się zupełnie inaczej.

Prosiłem go, żeby mi opowiedział swoje życie.

— Po co rozgrzebywać ten popiół? — odpowiedział Karol smętnym głosem. — W każdej powieści, a nawet w dziejach, wypadki tyle mają ceny, o ile prowadzą do jakich ważnych wniosków. Na co ci wiedzieć, gdzie byłem, co robiłem, kogo znałem itd.? Musiałbyś te rzeczy  kombinować i roztrząsać, żeby dojść do tego, co ci mogę powiedzieć w kilku słowach. Łaknąłem nieustannie spokojności ducha i nie znajdowałem jej, siliłem się załatać jakąś dziurę w sercu, przez którą wyciekało mi szczęście, i nie mogłem tego dokazać, dręczyłem się niepojętymi dla mnie żądzami, oczekiwałem czegoś z dnia na dzień i szukałem na wszystkich drogach, nie doczekałem i nie znalazłem!... Słowem, życie moje przedstawiało jakby symptomata jakiejś moralnej choroby... Doktorze! To twoja rzecz znaleźć dla niej nazwisko.

— O mój Karolu! — rzekłem z westchnieniem — znam tę chorobę, spotykałem ją nieraz w towarzystwie, w silniejszym lub słabszym stopniu. Jest to na nieszczęście dość pospolita w naszym czasie choroba — to są suchoty serca.

— Ha! Dość trafnie, jednak niezupełnie! Moje cierpienie było większe, bo i umysł pasował się z boleścią. Suchoty duszy byłoby dokładniej. No, panie Doktorze, a jakież przepisujesz lekarstwo od tych suchot?

— Jest tylko jedno, ale pewne — religia. To jest: przekonanie w umyśle, miłość w sercu i wylanie obojga w uczynkach. Człowiek, który z pokorą i ufnością w Bogu używa tego lekarstwa, uważa życie ziemskie za czasową pielgrzymkę i chociażby była najboleśniejszą, nie traci nigdy pokoju ducha. „W miłości nie ma bojaźni — mówił Jan S. Apostoł — gdyż bo jaźń ma utrapienie, a kto się boi, nie jest doskonałym w miłości."

— Szukałem tego lekarstwa — rzekł Karol — ale byłem zanadto oddany światu, żeby je znaleźć. Czułem jednak, że błądzę, o, głęboko to czułem i nieraz, kiedy przesyt albo niespokojność dręczyły mą duszę, wołałem do Boga z rozpaczą o promień łaski niebieskiej, co by mi ogrzał serce miłością, lecz wołałem jak próżniak, który nie chcąc pracować żebrze, i dlatego Niebo nie wysłuchało mego głosu. A bez tego, czymże było moje życie? Błądziłem ciągle po manowcach, sam nie wiedząc, gdzie biegnę i czego szukam, podobny do okrętu, który straciwszy igłę magnesową krzyżuje ocean w różnych kierunkach po woli fal i wiatrów, pasuje się z burzami i nigdy nie wie, gdzie go zaniosą. Rozum i honor zachowały mnie od zmazy; imię moje było zawsze otoczone szacunkiem towarzystwa, w którym mnie los postawił, ale w duszy ileż to razy nazwałem siebie fałszywym, podłym; okrutnym, nikczemnym człowiekiem! Padałem z błędu w błąd, ze słabości w słabość, z męczarni w męczarnię; szukałem ciągle nowych wrażeń, żeby  odurzyć  tęsknotę serca. Chęci i żądze moje ciągle się zmieniały. Ani przyjaciel, ani kochanka nie mogli mnie długo zajmować. Serce moje było w pewnym rodzaju zimnej egzaltacji, której wybuchy dawały drugim tak fałszywe o mnie pojęcie, że uważali mnie za człowieka czułego i przywiązywali się do mnie. Ja sam łudziłem się często upędzając się za marami miłości, przyjaźni i sławy, ale wkrótce spostrzegłem z rozpaczą, że mniemana czułość była nic więcej jak drażliwość nerwów albo szał gorączkowy, chorowite wzruszenie serca, bez stałej osnowy, a zatem fałszywe i nietrwałe.

Żal mi tych ludzi, co zbliżali się do mnie. Ja byłem jak żelazny piecyk, co chwilę grzeje mocno, a potem mrozi rękę, która się do niego dotknie. Nikt nie przeniknął do głębi mej duszy, nikt mnie nie znał!

Choroba moja przeszła wkrótce i do umysłu. Myśl zaczęła szukać także coraz nowego pokarmu i przeżuwszy go, rzucała z niechęcią. Przechodziłem od jednej nauki do drugiej, zgłębiłem jedne więcej, drugie mniej. Każda z nich zajmowała mnie mocno, póki nie doszedłem do stałych o niej pojęć, póki nie wyczerpałem przedmiotu lub ciekawości, a potem każde przeczytane dzieło stawało się dla mnie obojętnym —  Laplace tak samo jak Byron, Cu vier jak Tacyt i Kant jak Rabelais.

I nie mogło być inaczej. Wszak książki są to ludzie z papierowym ciałem i każdy postępuje z nimi tak samo jak ze zwyczajnymi ludźmi. Znudziło mnie wszystko, straciłem bodziec do pracy, wpadłem w rozumne lenistwo, najgorsze ze wszystkich rodzajów próżniactwa, i zostałem zupełnie bez obrony przeciw temu robakowi, który mi toczył serce.

Nie lubię w ogólności długich dysertacji w przedmiotach moralnych. Świat jest tak dziwnie stworzony, że w materii jest więcej niż materia — jest mądrość. Dlatego używam często porównań — to krócej i dobitniej. Oto na przykład wracając do mojej biografii widzę, że mógłbym był porównaniem dać ci dokładne o moim życiu pojęcie. Jak w suchotach piersiowych powietrze wciągane w chorowite płuca, zamiast ożywiać organizm ciała, coraz więcej je niszczy, tak w suchotach duszy wrażenia życiowe, padając w głąb schorzałego ducha, wytępiają w nim pierwiastek niebieski i mszczą życie moralne.

Skończywszy, zamilkł.

— O Karolu! — zawołałem — dlacze gożeś?...

— Wiem, co chcesz mówić — przerwał mi Karol niecierpliwie. — Będziesz deklamował o mojej oziębłości dla ciebie, o przerwie listowania, dlaczego nie szukałem pociechy i rad u brata, itd. Daj pokój! Nie mam ci na to co odpowiedzieć. Ozię błem, no cóż robić, stało się. A kiedy się stało, to nie chciałem udawać z grzeczności, że się nie przemieniłem, bo widzisz, mój Ksawery, po kilku latach życia zrobiłem sobie postanowienie, wyjąwszy obowiązków społecznych, nigdy Me czynić tego, co ranie nudziło, ani marzyć o tym, co widziałem, że nie jest prawdą.

— Ja myślę — rzekłem uśmiechając się — że każdy ma ten zwyczaj.

— Gdzie tam! Widać, że mało obserwowałeś ludzi. Bóg stworzył człowieka na obraz i podobieństwo swoje, a człowiek w naszych czasach zrobił z siebie małpę. Większa część czynności ludzkich pochodzi z małpiarstwa. Człowiek, nie zdając sobie rachunku, naśladuje drugich, zwodzi samego siebie, smuci się i ekstazjuje na cudzy manier.

— To mogą czynić tylko dzieci.

— Mylisz się. Dla dzieci małpiarstwo w ogólności pożyteczne, bo inaczej jakże by się nauczyły jeść, pić, chodzić i mówić? Ale w ludziach dojrzałych ta wada jest płaska i często zgubna. Przejdź myślą swoich znajomych, czyliż to jeden z nich z małpiarstwa osobom żyjącym, a nawet bohaterom powieściowym, nagina swoje życie na ich ład? Pozbywa się samobytności, wspomina uczucia, których nigdy nie czuł, poetyzuje to, co go w istocie nudziło, i śmiesznie kłamie przed swoją własną personą? Niejeden, spędziwszy najprozaiczniej dziecinne lata, przeszedłszy przez nudne miłostki, przeczytawszy drzemiąc jaki poemat, który mu zachwalano, albo wycierpiawszy nędzę obojętnie jak osioł, marzy potem, idealizuje te płaskości i powiada drugim o błogich chwilach młodego wieku, o gołębiej miłości, o cudnej poezji i strasznych cierpieniach, których kiedyś doświadczał. Z małpiarstwa ludzie często chcą być kochani jak drudzy i zawiązują romanse bez wewnętrznego uczucia, chcą mieć tęgą głowę i piją, chcą uchodzić za nieustraszonych i pojedynkują się, itd. Sądzę więc, że to jest niezła rzecz, kiedy człowiek dobrze się rachuje sam z sobą i nie robi tych niedorzeczności.

— O jakże zimna twoja filozofia, mój Karolu! — Wolałbym, żebyś był za przykładem drugich nie zrywał związków z bratem, chociaż się stał dla ciebie obojętnym.

— Może to być, Doktorze, ale do czegoż nas doprowadzi ta pusta rozmowa? Wróćmy lepiej do małpiarstwa. Kiedyś, będąc na wsi, zrobiłem ciekawe doświadczenie nad owcami. Kiedy otworzono owczarnię, podstawiłem we drzwiach pierwszej owcy kij przed nogi i gdy przez niego przeskoczyła, odszedłem. Cóż powiesz na to? Wszystkie owce, ile ich tylko było, skakały wylatując z wrót, jak gdybym trzymał im kij, i czyniły to rozumie się nie z potrzeby, ale dlatego, że pierwsza owca podskoczyła na tym miejscu. Otóż towarzystwo jest taką samą owczarnią. A teraz bądź zdrów. Sprobuję, czy mi się nie uda zasnąć.

V

Nazajutrz rano Karol całą godzinę rozmawiał z księdzem, potem modlił się gorąco. Gwałtowny i bolesny kaszel przerwał mu modlitwę. Kiedy wyszedłem do niego, przywitał mnie łagodnie, rozmawiał o religii, o życiu przyszłym i próżności wszystkiego na świecie. Obrok duchowny jeszcze ogrzewał jego serce i bijąc promieniami niebieskiego światła, rozjaśniał, podwyższał i barwił myśli, które umysł wyrabiał w tej chwili. Widziałem wyraźnie, że ta potężna głowa zgięła się z pokorą przed uczuciem prostego kapłana, i żal mi się zrobiło mądrości ludzkiej. Ognisko duszy jest niezawodnie w sercu! Cały dzień był dość spokojny i przypominał sobie jasne dni życia, co nas wciągało w długą rozmowę o domu rodzicielskim i czasie naszej młodości.

W nocy lodowaty jego demon znów wziął nad nim górę. Wpadł w zwyczajny swój humor, zrobił się obojętny, niespokojny, zgryźliwy, nudny. Rozmowa jego nie zatrzymywała się długo na żadnym przedmiocie, mieszał wszystko, zaczynał i nie kończył, zamiast rozumowania po większej części drwinkował, rzucając sarka zmy tchnące jakąś odrętwiałością, chłodem, zgnilizną uczuciową. Wypisuję tu z jego zdań te, które bez wyraźnej przykrości mogłem sobie przypomnieć.

„Jeżeli życie człowieka jest podróż od kolebki do grobu, to wyznać należy, że nikt jej nie odbywa w prostej linii, sumiennie i bez straty czasu. Naśladujemy żaków, którzy idąc do szkoły wybierają najkrę tsze drogi, zatrzymują się wszędzie, gdzie się można pogapić, biegną w stronę za motylem, żeby go przypiąć na czapce i jako ozdobę nosić na głowie, robią psoty Ży dkom, słowem, myślą o wszystkim, wyjąwszy o tym, że trzeba iść do szkoły. Takim sposobem żaki i ludzie robią dziwaczne zygzaki i często strudzeni bieganiną, żałując niedokończonej pustoty, niespodziewanie stają u mety.

Śledźcie naturę, a zobaczycie ścisłą sprawiedliwość. Jeśli ta matka skrzywdzi człeka w jednym względzie, to wynagradza mu krzywdę w drugim. Tak na przykład ślepy lepiej słyszy albo czuje palcami, głupi bywa zdrów jak nosorożec. Kto często choruje, to za to bez niebezpieczeństwa, kto rzadko, to ciężko, kto ma wielką pamięć, to mniej innych zdolności umysłowych itd. Wszystko to powinno by nas naprowadzić na tę myśl, że sprawiedliwość wcale nie jest pojęcie względne, ale zakon zasadniczy, bez którego świat by się nie ostał.

Nieraz pewno widziałeś, jak pies, zwyczajnie młody szczeniuk, kręci się na miejscu w kółko, usiłując uchwycić zębami koniec własnego ogona, i mówisz mimowolnie: «Głupia bestia!», a wszakże pies w innych przypadkach bywa mądry.

Umysł większej części młodych ludzi karmi się prozą, serce wyrywa się do poezji i tym biedakom zdaje się, że te dwie połówki zlepione razem mogą uformować coś lepszego jak nędzną ramotę! Sądzą, że to to samo co uzbroić nogi kaloszami i wejść do salonu z miną człowieka, który przyjechał w karecie! Biedni spekulanci! Wszakci wychodząc, musicie zabrać z sobą swoje zbłocone kalosze i wędrować piechotą.

Oprócz pospolitego ryczałtowego kłamstwa, które każdy uważa za wadę i cechę dusz bezsilnych lub zepsutych, jest jeszcze drugi rodzaj łgania, który można uważać za ekstrakt subtelny z pierwszego. Ten ekstrakt łgarstwa destyluje się nieustannie z człowieka dla zadowolenia sekretnego głosu miłości własnej, dla durzenia najbliższych znajomych, przyjaciół, żon, czytającej publiczności i wreszcie dla poetyzowania płaskich wspomnień własnego życia. Jest on tak subtelny, że go często nie dostrzega sam nawet destylator.

W niektórych miejscach używają psów do obracania pieczeni na rożnie. To biedne stworzenie patrzy całą godzinę na wyborną sztukę mięsa i wie, że jej nie liźnie, a jednak wróciwszy do swej budy nie narzeka na ludzi, nie pisze rozpaczających elegii i nie odejmuje sobie życia. Zdaje się, że ten fakt zasługuje na uwagę."

VI

Na drugi dzień Karol całe rano był nadzwyczaj roztargniony. Widać było, że jakaś myśl zajmowała go wyłącznie, w rozmowie, w gestach jakaś niespokojność, niecierpliwość i zły humor. Co chwila spoglądał na zegarek i krzywił się.

— Czy oczekujesz kogo, Karolu? — spytałem.

— Widzisz, że czekam — odpowiedział niechętnie. — Czekam księdza. Miał być o ósmej, a oto już dziesiąta, a nie ma go.

— Pewnie mu co przeszkodziło.

— Po cóż mi to tłumaczysz? Dziecko się może domyślić takich rzeczy. Rozumiem bardzo dobrze, że kiedy nie przyszedł, to pewnie zdarzyła się jaka przeszkoda, a jednak mnie to gniewa.

— Jeśli chcesz, to ja pojadę po niego.

— At, co tam! — Nie potrzeba. Gdybyś mógł dmuchnąć tak sztucznie, żeby natychmiast stanął przed nami, byłbym ci wdzięczny.

Uśmiechnąłem się mimowolnie na to dziwactwo.

— Śmiej się, Doktorze! — rzekł Karol. — I ja bym się śmiał, gdybym był na twoim miejscu. Ja mam mnóstwo takich dziecinnych niedołężności w swoim charakterze. Jest to dziwne pojmować rozumem niedorzeczność takich przywar, a jednak być całe życie pod ich wpływem, cierpieć przez nie, skrywać je przed światem, gardzić samym sobą i nie mieć nigdy dość woli, żeby się ich pozbyć... Widzisz, Doktorze, ja jestem człowiek z niecierpliwą żądzą, osobliwie kiedy wiem, że mogę czegoś żądać bez wyrzutu sumienia. Każda chwila zwłoki lub oczekiwania, staje się dla mnie męczarnią. Cały przeciąg czasu do powzięcia zamiaru, choćby szło o dzieciństwo, o bagatelę, jest dla mnie okropną katuszą. Jeśli chcę co widzieć, poznać, kupić, muszę to natychmiast wykonać, bo dopóki nie wykonam, nie mogę o czym innym myśleć, jestem niespokojny, roztargniony, gniewam się i tym więcej cierpię, że w tym samym czasie oburzam się na siebie za to głupstwo. Ileż to razy wtenczas, kiedy jeszcze nie miałem zbywających pieniędzy, kiedy żona i dziecko ich potrzebowały, traciłem ostatni grosz na fraszki, których mi się nagle zachciało! Ileż razy ta pustota zawracała mi głowę, kiedy byłem zajęty obowiązkiem, kiedy czytałem jakie ważne dzieło albo kiedy rozmawiałem z osobą do mnie przywiązaną! I — czy uwierzysz? — rzucałem książkę, człowieka, kobietę, nie słuchałem, co mi mówili, i marzyłem tylko o owej pustocie! Gdyby ta porywczość do drobnostek sprawiała mi przynajmniej trwałą przyjemność, to bym sobie jeszcze wybaczył, ale byłem podobny do dziecka, które dobija się igraszki, a jak weźmie w rękę, to rzuca obojętnie. Czy pojmujesz takie dziwactwo?

— Każde dziwactwo jest niepojęte, ina cze nie byłoby dziwactwem.

— Powiem ci drugie. Mam z łaski Boga dość dobrą głowę. Śmiałem się całe życie z zabobonów, wróżbiarstwa i guseł, mógłbym był napisać filozoficzny traktat o tym przedmiocie, a sam byłem zawsze pod wpływem tych niedorzeczności. Kiedy mi się śniły dzieci, kiedy spotykałem babę wychodząc z domu, kiedy mi dzwoniło w uchu itd., czułem mimowolnie jakąś obawę, i oczekując na pewno jakiejś nieprzyjemności rozumie się zawsze coś takiego znajdowałem. Czy to nie śmieszne?

— Wierzę, że w chorowitej duszy mogą być podobne symptomata.

— Słuchajże dalej. Te dwie niedołężności, które ci powiedziałem, wszakże dowodzą jakiegoś nieładu duszy, powiedzże mi, jakim sposobem wiązała się z nimi jakaś mania porządku i systematu we wszystkich drobnostkach codziennego życia? W moim pokoju wszystko musiało leżeć na pewnym miejscu i w pewnej symetrii, prowadziłem zawsze regestra i inwentarze, płaciłem pieniądze jak najregularniej, nie miałem nigdy długu, nieraz wolałbym darować, jak pożyczyć, robiłem nieustannie plany dla systematycznego zajęcia się, wyznaczając na każdy przedmiot stałe godziny, ale prawie nigdy nie doprowadzałem ich do skutku, dlatego że bez pokoju duszy systematyczna praca jest niepodobna. No, Doktorze, powiedzże mi, że byłem całe życie półgłówkiem.

— Żal mi ciebie, Karolu! Te drobiazgowe niedołężności są tym dla duszy, czym robactwo dla ciała.

— Niezłe porównanie. Masz słuszność. To robactwo, od którego nie umiałem się opędzić, zupełnie odejmowało mi pokój. Dziś chęć do tego, jutro do czego innego, żadnej stałej żądzy, ciągła jesienność, po sępność, drażliwość, obawa, podobna do strachu dziecka w ciemnym pokoju, zupełne rozprężenie ducha, który tylko w chwilach wysiłku wchodził w karby posłuszeństwa rozumowi.

— Odkrywasz mi szczegóły, o których nie miałem pojęcia...

— Alboż to wszystko? — przerwał Karol. — Poczekaj, panie Doktorze! Ty jesteś filozof, dobrze ci wiedzieć dziwactwa ludzkie, a ja właśnie czuję w tej chwili szczególniejszą wenę do wywnętrzania się. Chciałbym wszystkie swoje brudy wyrzucić z pamięci.

Zamyślił się nieco i tak mówił dalej:

— Ogień z wodą, poezja z płaską prozą, żadnym sposobem się nie jednoczą, a u mnie w duszy wszystko to było razem. Nieraz w najnudniejszym splinie chwytałem za pióro i na papier wylewały się gorące, miłosne wierszyki albo dziwne, komiczne i wesołe sceny. Inną razą przeciwnie, w ciągu najczulszej rozmowy, kiedy słowa młodej kobiety burzyły mi krew, w głowie mojej zjawiały się wspomnienia prac naukowych, jakieś matematyczne formuły albo sarkastyczne koncepta, albo fantastyczne obrazy dziwolągów.

Całe życie marzyłem o tym, co jest najpiękniejszego na ziemi, chciałem być filozofem, poetą, bohaterem, lecz najwięcej, najmocniej pragnąłem kochać, kochać przyjaźnią i miłością, ale kiedy serce moje upędzało się za tymi ideałami, wieszże, jakie miałem przekonanie umysłowe? Oto, powtarzałem sobie, że sława jest chwilowa błyskotka, a zatem niewarta zabiegów, że interes kojarzy i zrywa przyjazne związki, że prawdziwa miłość, miłość taka, o jakiej marzyłem, nie egzystuje na ziemi. Tym sposobem serce zawsze pociągało mnie do ludzi, a głowa mnie od nich odstręczała. Nudziłem się bez towarzystwa i nudziłem się w dobrze znajomym towarzystwie, przeto też najwięcej szukałem tych okoliczności, które mi dozwalały widzieć liczne zgromadzenia, obserwować fizjonomie, słyszeć rozmowy, ale nie zbliżać się do nikogo. Pragnąłem kochać, nie mogłem obojętnie spojrzeć na żadną młodą kobietę i natychmiast myślałem sobie: „Ach, gdyby ona mnie kochała!" Zazdrościłem wszystkim, którzy kochali lub byli kochani.

Stroniłem od kochanek i żon i prawie czułem do nich nienawiść za to, że nie mnie kochały, lecz kogo innego. Zdało mi się, że każda z nich jest moją nieprzyjaciółką. Podeszłe kobiety nie miały żadnej ceny w moich oczach. I przy tym gwałtownym pociągu do kobiet długo byłem nieśmiałym, a potem bez żadnego szacunku dla całej płci, która mi się zdała przepełniona śmiesznością i niedołężnościami.

W przyjaźni, w miłości kilką wzlotami wznosiłem się wyżej jak inni w długim czasie, ale prędko też stygłem, nudziłem się, stawałem się obojętnym, gniewałem się na tych, których przed chwilą kochałem, jak gdyby mnie zdradzili, i jeśli obrazy ich trzymały się w mojej pamięci, to były to nieprzyjazne dla mnie widma. Czułem do nich niechęć i wstręt tym większy, im silniej ich przedtem kochałem. Oto jest okropny stan, któregom nigdy nie pojmował.

— Zwyczajnie jak w suchotach moralnych — rzekłem Karolowi. — Inaczej być nie może, kiedy człowiek żyje wyobraźnią, bo ze wszystkich ziemskich rzeczy wyobraźnia najprędzej się zapala, ale najprędzej też ziębnie. I kobiety cię kochały?...

— O, to mi przepowiedziano jeszcze w młodości! Ciebie już wtedy w domu nie było. Pewna wdówka znajoma z kokieterii, zapatrzywszy się raz na mnie, rzekła do mojej matki: „Ten chłopiec ma tak dziwne oczy, jakich jeszcze nie widziałam! Kiedy dorośnie, pewna jestem, że będzie miał wielką władzę nad kobietami." Zdanie wdówki w tym przedmiocie miało pewną wagę, zostało mi dotąd w pamięci dlatego, że istotnie w części sprawdziło się. Ale ta rozmowa ciągnie się zbyt długo — znudziłem się. Pogadajmy o czym innym. Potem mówił o rzeczach naukowych, zaciekał się w badania, o sobie ani słowa.

VII

Nie. ma żadnego ratunku, ten człowiek musi wkrótce umrzeć! .

Ale jakież to męczarnie moralne poprzedzają zgon człowieka, nie mającego w sercu religijnego czucia!... Włada zupełnie rozsądkiem, wierzy w Boga, w nieśmiertelność duszy, pewny jest tego, że za mogiłą zaczyna się drugie życie i lęka się tego życia, i szuka w sobie pociechy, i z rozpaczą nie znajduje żadnej!... Jeśli smutnym było jego życie, koniec egzystencji jest jeszcze stokroć okropniejszym.

W nocy dręczony bezsennością Karol zawołał mnie i rzekł słabym głosem: — . Chciałbym pogawędzić z tobą, ale mnie to męczy.

Ofiarowałem się czytać mu jaką książkę.

— Co tam książki! — zawołał natężając głos, który głuchym echem brzęczał w schorzałej piersi. — Co czytanie! To rozmowa z trupem! W całym życiu przekładałem mowę żywego człeka nad najmędrsze książki. Upodobanie do gawędy z dzieciństwa nigdy mnie nie opuszczało i mam uprzedzenie, że to nie kompletny człowiek, kto gawędzić nie lubi. Ale ot, bieda, nie wiem sam o czym mówić, widać, że jestem mocno słaby. Lampa ciemno się pali, podkręć knot do góry... No, cóż? Alboż to tak trudno znaleźć przedmiot do rozmowy? Będziemy mówili o lampach, o gazie, o świecach... Między rozumnymi ludźmi każda drobnostka prowadzi do ważnych uwag. — I patrzał na mnie ironicznie, czekając pierwszego słowa.

— Zacznij sam mówić, Karolu! — rzekłem uśmiechając się. — Dla mnie w lampie jest tylko olej, nic więcej.

— Doktor jesteś systematyk, dlatego nic więcej nie widzisz. A dla mnie światło lampy, gazu albo świecy jest rodzaj szczęścia. Najmilsze moje dumania, najprzyjemniejsze chwile samotnictwa, najzdrowsze myśli znachodziłem zawsze wieczorem, przy świetle. Częstokroć po całodziennej nudzie lub przykrościach, kiedy służący wniesie światło do pokoju, wszystko przychodzi do porządku i rozjaśnia się w mej duszy. Rzęsisto oświecony salon zawsze czynił na mnie przyjemne wrażenie, a przeciwnie, blask słońca, gwiazd i księżyca podobał mi się tylko w wyobraźni, a w naturze słońca nie lubiłem, jutrzenki nigdy nie widziałem, gwiazdy i księżyc były dla mnie zupełnie obojętne. Cóż to znaczy?

— Zawsze toż samo, brak czucia.

— Śmieszny z ciebie człowiek! Wszystkie drobnostki podciągasz pod szubienicę swojego systematu.

— Wybacz, Karolu, niektóre drobnostki w pewnych okolicznościach mogą mieć wielką wagę. Znałem niegdyś człowieka, który nie lubił patrzyć na kobiety zamężne w tym czasie, kiedy postać ich staje się nieforemną, i dziwił się, dlaczego one wtedy pokazują się w towarzystwie? Była to drobnostka, a jednak powziąłem z niej przeczucie, że ów człowiek będzie złym mężem, i istotnie, nie omyliłem się — był dla żony twardy jak kamień.

Karol ugryzł się w wargę, snadź ubodła go ta uwaga.

— Wróćmy do słońca — rzekł po chwili. — Dlaczegoż masz mi za złe, że mu się nie kłaniałem, jak gwebr? Skąd widzisz w tym brak czucia?

— Mój Karolu! — rzekłem — przypatrz się prostaczkowi, człowiekowi z czuciem, wreszcie dziecku, wszak wszyscy lubią to słonko, które oświeca i grzeje świat Boży. Smutna to niedziela, smutniejsze święto, jeśli słonko nie świeci. Zimową porą, kiedy Bóg da światły dzionek, nawet skrzywione serca mieszkańców stolicy radują się i na ulicach widać mnóstwo spacerujących. Kto ze starców przy schyłku spokojnego życia nie wspomina majowego słońca swojej młodości? Kto z kochających patrzy obojętnie na księżyc i niebo usiane gwiazdami? O, wierz mi, Karolu, że upodobanie w naturze wcale nie jest uczuciem przypadkowym, jest to znak czystego serca i iskierka tej miłości, którą człowiek wielbi Stwórcę.

— Natura była dla mnie tylko niepojętą zagadką — zawołał Karol. — Zaciekałem się w tajniki jej życia, dziwnie doskonale krążącego w milionach rozmaitych kanałów. Newton i wszyscy uczeni objaśnili nam tylko najprostsze zagadki przyrodzenia. W jednym listku trawki, w małym pajączku, jest więcej niepojętego, jak w całym systemacie grawitacji.

— Mówisz jak człowiek myślący — rzekłem z westchnieniem. — Gdybyś miał prawdziwe czucie, powiedziałbyś, że tajemnice listka, trawki lub małego owadka mogą w nas wzbudzić tyleż głębokich wzruszeń i kornego poddania się woli Bożej, ile cała mechanika niebieska odgadnięta przez astronomów.

Karol zamyślił się w milczeniu, potem rzekł:

— Słuchaj, Doktorze! Opowiem ci jedno z moich doświadczeń nad pająkami.

Wiesz, że pająki nie chodzą po wodzie. Otóż raz nalałem wody w miednicę, zrobiłem krążek drewniany z pręcikiem przymocowanym prostopadle do jego płaszczyzny, i puściłem na środek wody jak czółenko z masztem, na wierzch tego masztu posadziłem pająka i zacząłem obserwować, co też zrobi w tym przypadku. Pająk zszedł naprzód na dół po pręciku, lecz zobaczywszy wodę, wrócił nazad, kręcił się długo we wszystkie strony na szczycie masztu, jak gdyby wypatrywał drogę ratunku, nareszcie zaczął snuć z siebie pajęczynę, uformował z niej maleńki kłębek, rzucił go łapkami na brzeg miednicy i po tej nitce co tchu uciekł. Czy wierzysz temu?

— Zupełnie wierzę. Wszak często można widzieć pająki w sitowiu nad wodą. Musi być tym samym sposobem przechodzą z jednej różdżki na drugą.

— Otóż widzisz, Doktorze, ten pająk był mędrszy ode mnie, bo on potrafił uniknąć zimnej wody i wyratował się własnymi siłami, a ja przy całym moim rozumie nie umiałem wysnuć sobie z serca nitki pokoju i zbawienia.

— Mój Karolu! — rzekłem z westchnieniem — powinieneś dziękować Bogu, że przy takim braku czucia nie stałeś się złym i występnym człowiekiem.

— Zdrowy rozum pomógł niewiele — rzekł Karol — uczucie honoru także. Ustrzegłem się występków, ale bez zasadniczego czucia nawet dobre moje uczynki nie miały w moim przekonaniu żadnej ceny. Bo widzisz, na przykład kiedy spotykałem ubogiego, nie odmawiałem mu wprawdzie jałmużny, ale dawałem pieniądz obojętnie, jak zapłatę robotnikowi, myśląc tylko o tym, żeby się jak najprędzej ode mnie odczepił. Zrobiłem niejednemu przysługę, ale mnie to zawsze nudziło. Pożyczałem pieniędzy bez kwitu, mniej dlatego, żeby dopomóc, jak żeby doświadczyć uczciwości ludzkiej. Litowałem się nieraz nad nędzą, płakałem nawet, ale tak samo jak nad czułą książką, to jest chwilowo, z drażliwości nerwów, a nie z czucia. W kwadrans po łzach mogłem się śmiać do rozpuku. Milczałem, rozmowa się ucięła.

— Ty się nudzisz — rzekł Karol po chwili — a ja czuję w sobie dziwny popęd do gawędki. Powiedz mi, jaki przedmiot najwięcej cię może zająć?

— Twoja historia — rzekłem — wszak ja nie wiem wcale, co się z tobą działo od dwunastu lat.

— Moja historia? Czyliż cię jeszcze nie znudziłem wywnętrzaniem się? Wiesz najważniejszą część mojej biografii, to jest moralną fizjonomię życia, po cóż ci przepatrywać łachmany działalności, które czas nakładał na mnie? Gdybyś chciał napisać o mnie powieść, grosza by nie była warta. Tymi czasy, dręczony po nocach bezsennością, spisywałem z nudów niektóre wspomnienia mego życia. Tu, pod stołem, w tym koszu między śmieciami leży moja ramota. Jeśli cię bierze ciekawość, możesz sobie jutro wygrzebać te szpargały i przeczytać.

Ta okoliczność do szczętu zniszczyła gawędę, do której mieliśmy przystąpić. Karol, przypomniawszy sobie nocne pisanie, a tym samym i życie, utonął w dumaniach.

Czoło jego układało się stopniowo w fałdy, rysy twarzy skrzywiły się i oczy stanęły nieporuszone w orbitach. Widać było, że pamięć wywoływała w duszy widma przeszłości i na przekorę woli stawiała je przed sąd rozumu. Zapomniał zupełnie o gawędzie. Ja zaś, myśląc, że się nareszcie oznajomię z historią brata, nie miałem żadnej chęci odnawiać rozmowy. Tak upłynęło dość czasu w zobopólnym milczeniu, nareszcie. Karol przerwał je, zawoławszy mnie: — Weź prędzej te śmiecie, bo je każę spalić.

Kiedy wziąłem kosz z papierami, dodał: — Znajdziesz bez wątpienia zbyt otwarte wyznanie. Tylko samotne dumy umierającego bywają tak nielitościwie szczere. Póki człowiek daleko od grobu, to zawsze albo się zanadto chwali, albo zbyt gani, co zresztą na to samo wychodzi, tylko jedno jest napisane białymi literami na czarnym papierze, a drugie, czarnymi na białym.

SZPARGAŁY KAROLA

KOZIENICE

Kto by chciał mieć pojęcie o Kozienicach, niechaj sobie wyobrazi ogromny plac niebrukowany i błotnisty. To jest rynek i forum sławnego miasteczka, na którym komercja i wymowa równie doskonale się produkują. Trzy strony tego placu ostawione są rzędem nędznych chałup, zdaje się dlatego tylko, żeby w lecie nie było widać żyta rosnącego za miastem. Na rogu ostatniej strony, w kącie, stoi na pół zbutwiały drewniany kościółek w cudownej prostocie pierwszych wieków chrześcijaństwa. Obok niego dobrzy ludzie podług staropolskiego zwyczaju wybudowali karczmę, która ma wcale niezłą minę. Nareszcie pozostałe miejsce zajmuje stary pałac, niegdyś, jak mówią, królewski, a dziś panteon całego powiatu kozienickiego i mieszkanie pana naddzierżawcy. Na środku rynku kurdygarda, a za domami, za stodołami, we dwóch różnych kierunkach dwie muzykalne kolonie: poczta na Starej Wsi i hamernia za kierkutem — trąbka i kocieł. Cóż więcej powiedzieć o sławnym mieście? Chyba to, że ma piękne campo vaccino, nie ustępujące rzymskiemu, i że arystokracja kozienicka nosi kalosze równo osiem miesięcy w roku, rachując i zimę. Kto nie ma funduszu, może zbankrutować albo oszaleć od kataru.

Ilu też to sławnych mężów mieszkało w tym mieście za moich czasów! Jeśli pamięć ich zaginie w potomności, to chyba dlatego tylko, że nie znajdą dla siebie jakiego Plutarcha.Cóż to za majestatyczną figurę miał pan naddzierżawca, kiedy w święto ustroił się w buty z ostrogami! A pan burmistrz, stary ułan w municypalnym mundurze? A pan podsędek, o egzystencji którego tyle tylko wiadomo, że pojął w małżeństwo panią podsędkowę? A pan sekretarz? A pan pisarz? A pan kasjer, o którym mówili Żydzi: „Hersztu! Uf! U tege jegi mości pod ciapkiem dwa rozumy!" A nareszcie pocztmistrz, oryginał na cały powiat. Tego poczciwca gołębie zrobiły półgłówkiem. Zakochał się tak mocno w tym ptastwie, że mu do pięćdziesięciu lat nie zostało ani chwili wolnej dla wybrania sobie żony i wystarczyło mu to, że go kochały gołębie. Sekretarz odprawiał i przyjmował pocztę, domem rządziły dwie siostrzenice, Katarzyna i Tekla, a pocztmistrz cały dzień siedział z gołębiami albo marzył o nich. Niemłody już wiek i silna namiętność spowodowały go wyprowadzić ulubione swoje istoty z gołębnika, do którego trudno było włazić i który z czasem stał się zbyt ciasnym dla mieszkańców. Pocztmistrz zostawił sobie jeden pokoik, siostrzenicom trzy, przejeżdżającym dwa, a zostające trzy pokoje przemienił w gołębnik. W tych pokojach ponastawiał mnóstwo klatek z rozmaitego rodzaju krajowymi i zagranicznymi gołąbkami, z których każdy miał nazwisko wzięte zwyczajnie ze starożytnej historii. I wtedy zaczęło się jego szczęście. Gołębie wprawdzie nie tak dobrze się hodowały, jak w gołębniku, ale za to pocztmistrz miał wszystkie drogie istoty blisko siebie. Ognisko jego życia i życia całego domu, bo za jego przykładem wszyscy się zgołębili, było w tych pokojach. Dla większego porządku pocztmistrz karmił swoje gołębie w pewne godziny. Co dzień rano, ledwie przetarłszy oczy szedł do nich, za nim z tyłu panna Katarzyna z woreczkiem i panna Tekla ze świeżą wodą. Trzy stare baby, specjalnie przeznaczone do hodowania gołębi i nierozdzielne ich towarzyszki, spotykały go na progu, szczebiocząc ostatniej nocy nowiny: „Jegomość, wiesz, jegomość, co się stało? A dyć Kleopatra zniosła jajko o pół do pierwszej." „Jegomość, Fabiusz gruchał całą noc tak żałośnie, że aż mi łzy ciekły z oczu." „Jegomość, Mi nerwa musi mieć niestrawność żołądka" itd. Pocztmistrz, zapisywał sobie ciekawsze nowiny. Siostrzenice biegły powitać faworytów, fukały na baby za nieporządek, odświeżały wodę i pokarm, i na koniec wszyscy wychodzili. To samo powtarzało się w południe i wieczorem. Zresztą pocztmistrz był dobry, gościnny człowiek i przyjaciel każdego, kto lubił gołębie. Panna Katarzyna była już niemłoda i szpetna, Tekla miała około osiemnastu lat, czerstwa dziewczyna, rumiana, tłusta, niezgrabna, miała czerwone ręce i zamiast nóżek, stępory. Obie naiwne, proste, szczebiotliwe parafianki. Kiedy chciały zrobić wielki efekt, zaczynały mówić o zagranicznych gołębiach. Każdy młody podporucznik, przybywszy do baterii kwaterującej w Kozienicach, uczył się na poczcie abecadła romansowego, zabierał wiadomości o wszystkich pannach w okolicy, a potem nielitościwie porzucał swoje nauczycielki. Poznajomiłem się z pocztmistrzem i jego siostrzenicami; słuchałem cierpliwie wszystkich wiadomości o gołębiach, bywałem w gołębich pokojach i przypadłem do gustu wszystkim, a szczególniej pannie Tekli. Nie podobało się to cokolwiek Katarzynie, może dlatego, że mój afekt uważała z pochlebnej strony i chciała go mieć dla siebie, a może dlatego tylko, że jeszcze nie byłem oficerem, a zatem nie mogłem ofiarować ręki jej siostrze. Tekla była pewną, że mnie nie miną szlify, i nie widziała żadnej przeszkody dla swej miłości. Co do mnie, to po samotniczym uniwersyteckim życiu, nie mając żadnej śmiałości do kobiet lepszego wychowania, byłem niezmiernie szczęśliwy z tego, że mi się udało znaleźć pannę, co mnie kochała. Prawda, że trzeba było mieć tak gorącą wyobraźnię, jak moja, żeby się nie. zrazić pospolitą postacią Tekli, a szczególniej jej nieoświeceniem. Zresztą rumiane i czerstwe lica tej parafianki nie były bez powabu, a nieoświecenie darzyło mnie taką szczerością wyznań, takimi pasterskimi sentymentami i naturalnym obejściem, jakich później nigdy już nie spotykałem. Inne panny kozienickie patrzały na mnie z ukosa, rachując w myśli, wiele lat mi zostawało do podporucznika, traktowały mnie coś na kształt studenta, co okropnie obrażało moje miłość własną, i tyle miały nade mną towarzyskiej wyższości, że nie śmiałem do żadnej z nich przystąpić. Cóż to za szczęście w takim położeniu mieć osobę, która nas kocha, nie umie skryć tego przed światem, kompromituje się na każdym kroku, rumieni się i znów strzela tą samą kulą! Kiedy dostrzegałem tego w towarzystwie, serce mocniej mi kołatało w piersiach, byłem szczęśliwy, spoglądałem dumnie na wszystkie młode kobiety, jak gdybym im chciał powiedzieć: „Patrzcie! Oto jest jedna z waszej płci, co mnie kocha." Na nieszczęście, ten tryumf nigdy nie trwał długo, bo Tekla, jakby ją zły duch kusił, zaczynała prawić o jajku Kleopatry albo o melodyjnym gruchaniu Junony, albo śmieszyła wszystkich parafiańskimi konceptami. Mówiłem jej często o potrzebie ukształcenia umysłu. Biedna dziewczyna wytrzeszczała na to oczy, nie pojmując, czego by jej brakowało. Czytałem jej po wiastki, sądząc, że się w niej obudzi uczucie o przyzwoitym tonie. Gdzie tam! Nie mogła ich nigdy zrozumieć i skarżyła się, że jej głowę mącę. Czytałem jej wiersze w nadziei, że pojmie poezję i podniesie się. cokolwiek z płaszczyzny. Próżna rzecz! Moja płomienna deklamacja w dzień doprowadzała ją do ziewoty, a wieczorem do snu; a kiedy jej wyrzucałem oziębłość, płakała i mówiła mi, że jej nie kocham. Słowem, wszystkie moje usiłowania, żeby okrzesać tę dziewczynę, upoetyzować, ociosać z grubej kory i zrobić podobną do idealnej mojej kochanki, zostały bez najmniejszego skutku. Rozpacz mnie brała, nudziłem się heroicznie, lecz nie opuszczałem Tekli, bo ona reprezentowała mi w owej chwili całą płeć kobiecą, bo pomimo nieokrzesania tej ołowianej istoty mogłem sobie powiedzieć co dzień, że jest na świecie kobieta, która mnie kocha z, całej siły swego serca. Zostać bez takiej osoby zdało mi się stokroć okropniejszym jak widzieć jej niedołężności. Nie mogąc kochać, chciałem przynajmniej być kochanym. To było dla mnie ważniejszym nad wszystko. Jakkolwiek bądź, długo nie można było wytrwać w takim fałszywym położeniu względem samego siebie; prędzej lub później trzeba było spodziewać się albo zupełnej we mnie oziębłości, albo tak silnego przyzwyczajenia, żeby mi się mogło wydać uczuciem. Tak też się stało.

Raz pod wieczór w jesieni opanowały mnie na kwaterze okropne nudy. Książki nie mogły mnie zająć, do pisania nie miałem ochoty, fajka wydawała mi się nad miarę gorzką. Co tu robić z sobą? „Pójdę na pocztę", pomyślałem sobie, nie dlatego, żebym się spodziewał znaleźć wesołość na poczcie, ale tak prosto, z fantazji. Wyjrzałem przez okno — deszcz, szaruga na dworze, błoto okropne na rynku, nawet w kaloszach niepodobna było przebrnąć na Starą Wieś. „Trzeba zostać w domu", rzekłem sobie z rezygnacją, ale jakiś zły duch, na przekór rozumowi, ciągle mi szeptał, że na świecie nie ma nic niepodobnego, dręczył mnie bez ustanku i wypędzał z kwatery. Wynajdowałem sobie tysiąc argumentów przeciw własnej chęci, lecz chęć była tak dziwacznie uporczywa, że obalała wszystkie argumenta. Nareszcie, nie mogąc dłużej wytrzymać, wziąłem gospodarską szkapę i oklep na niej pojechałem przez plac prosto na pocztę. Pocztmistrz i panna Katarzyna niemało zdziwili się nad moją wizytą w taką pogodę, kiedy, jak się mówi, i psa kijem nie wypędzisz na ulicę. Panna Tekla była niezmiernie uszczęśliwiona, zdało jej się, że to był najpotężniejszy dowód prawdziwej miłości. Spostrzegłem nieumiarkowaną radość w jej oczach i to mnie rozgniewało. „Ona sobie wyobraża, żem ja dla niej zrobił takie szalone głupstwo", pomyślałem oburzony i dodałem w duchu: „Byłoby też dla kogo!" Od tej chwili wpadłem w zły humor. Wszystkie przymilenia się Tekli nie trafiały do mego smaku. Zacząłem analizować jej rozumek, serduszko i postać i odkryłem wszędzie miliony płaskich niedołężności. Całe rusztowanie romansu, któreśmy wspólnie stawiali przez kilka miesięcy, upadło po cichu w jednej sekundzie, i to dlatego, że mi przyszła fantazja w szarugę i słotę przebrnąć na szkapie przez kozienicki rynek!... Cały wieczór ziewałem straszliwie, nie poszedłem z familią do gołębi i nie odpowiadałem na pytania Tekli. Biedna dziewczyna nie mogła pojąć, co się ze mną stało, i nic dziwnego — ja sam tego nie rozumiałem!

Od tego czasu byłem dla niej coraz więcej obojętny, coraz zimniejszy, wizyty moje stawały się coraz rzadsze i krótsze, na koniec przestałem bywać. W miasteczku każda drobnostka rozchodzi się za pomocą plotek i mocno wszystkich zajmuje. Z początku mówiono o tym między sobą, potem zaczęto robić domysły, nareszcie znajomi dawali mi tajemnicze pytania, badali i naprowadzali na to, żeby się dowiedzieć, dlaczego porzuciłem Teklę. Spostrzegłem, że reputacja dziewczyny może na tym wiele ucierpieć, sumienie wyrzucało mi moje dziwaczne postępowanie, wpadłem w egzaltację zadośćuczynienia i w tej chwili gotów byłem ożenić się z Teklą. Przepędziłem kilka dni w jakimś drażliwym marzycielstwie, płakałem, przypominałem sobie w czarujących kolorach obrazy naszych miłostek i nareszcie wybrałem się na pocztę. Biegnąc, myślałem o tym, że Tekla spotka mnie wyrzutami, będzie się gniewała, płakała... i już chciałem wrócić do domu z obawy nudnej sceny, wtem spotkałem pocztmi strza. Był smutny, zmieszany, mówił nie do rzeczy i, co mnie najwięcej zdziwiło, ani wspomniał o gołębiach.

„Co to znaczy — rzekłem mu — że pan jesteś jakoś nie w swoim humorze?"

„A cóż to ma znaczyć — odpowiedział mi — smutek, zgryzota, nic więcej. Moja Teklusia mocno słaba. Gdybym mniej znał WPana, sądziłbym, że jej powiedziałeś jaką niegrzeczność, bo w gorączce kilka razy skarżyła się na ciebie. Adieu! Idę po doktora."

Ta nowina o niebezpiecznej chorobie Tekli zamiast smutku i litości wzbudziła we mnie niewypowiedzianą radość. Byłem szczęśliwy, niezmiernie szczęśliwy! Myślałem tylko o tym, jak mocno mnie kochała Tekla. „Choruje z miłości — mówiłem sobie — bredzi w gorączce, może umrze? O, nie, nie umrze! Ja ją wyleczę!"

Tegoż samego wieczora napisałem do niej długi miłosny list, na zimno wyjęty z głowy, ale pełen ognistych wyrażeń namiętnego czucia. Oddałem go służącej, ażeby wręczyła ten talizman chorej, jak tylko gorączka cokolwiek ustanie.

Za tydzień Tekla już była tak zdrowa, że ją mogłem odwiedzić. Nikt nie pojął tego dziwu, a doktor zyskał kolosalną reputację w całym powiecie.

Romans nasz zaczął się na nowo, ale, niestety, co nie wychodzi z serca, nie może się długo sercu podobać. Odświeżone miłostki podobne są do odgrzanych potraw. Pieszczoty Tekli, które przedtem nudziły mnie, teraz stały się dla mnie nieznośnymi. Ta dziewczyna obmierzła mi zupełnie. W każdym jej słowie widziałem niedorzeczność, w każdym poruszeniu niezgrabność, w każdym wywnętrzeniu płaskie uczucie lub parafiaństwo. Starałem się wszelkimi sposobami odstręczyć ją od siebie, byłem niegrzeczny, zimny, szydziłem z niej i uniżałem. Wszystko to było bezskuteczne! Widziałem nieraz łzy w jej oczach, ale nie mogłem się doczekać najmniejszego wyrzutu, który by mógł posłużyć za przyczepkę do formalnego rozerwania naszego związku. Mogłem wprawdzie przestać bywać w domu, ale nie chciałem robić tego stanowczego kroku, pragnąc, żeby Tekla sama wszystko stargała. Próżno! Ta dziewczyna miała kamienną cierpliwość! Żeby mnie kochać, dość jej było widzieć mnie kiedy niekiedy przy sobie i słyszeć mój głos, chociażby z ust moich wychodziły sarkazmy. Nie wiedziałem, co począć z sobą i jak wszystko zakończyć. Okoliczności wybawiły mnie z kłopotu. W najkrytyczniejszym czasie, kiedy Tekla kochała mnie bez miary, a pocztmistrz zaczynał z lekka napomykać o małżeństwie, przeznaczono mnie do drugiej baterii. Trzeba było wyjechać z Kozienic.

Nie posiadałem się z radości. Jedna tylko myśl naprowadzała małą chmurkę na mój umysł: trzeba było czule pożegnać się z Teklą, bo z tysiąca powodów, a chociażby z litości, wypadało mi pokazać jej żal, nawet rozpacz, wypadało udawać, a każde udawanie było dla mnie obrzydliwą operacją.

Poszedłem na to fatalne pożegnanie. Wieczór był pogodny, majowy. Tekla siedziała smutna w ogrodzie. Wszystko w naturze zdawało się sprzyjać solennośei tej rozłąki. Zachodzące słońce za gęstwiną drzew cudownie iskrzyło się złotem i purpurą, powietrze tchnęło wonią kwiatów, ptaszęta świegotały wieczorną piosnkę i blady księżyc z wolna wstępował na niebo jak anioł zwiastujący pokój. Widziałem to wszystko, byłem zdolny napisać poetyczny obraz tego wieczora i pożegnanie z kochanką, ale w sercu nie czułem żadnego wzruszenia. Przywitawszy się dość obojętnie z Teklą, zacząłem spacerować po ogrodzie mówiąc o fraszkach, a myśląc nieustannie o tym, jakby jej przyzwoicie powiedzieć ostatnie „bądź zdrowa!" Biedna dziewczyna prowadziła mnie od jednego kwiatka do drugiego i wszędzie zostawiła łzę na pamięć naszej rozłąki. Wymogła na mnie przyrzeczenie, że będę do niej pisywał długie, długie listy. Musiałem jej sto razy powtórzyć, że, będę stałym, że się jeszcze zobaczymy itd., jak to zwyczajnie bywa przy każdym pożegnaniu kochanków — prawdziwych, a szczególniej tych, co siebie oszukują. Nareszcie pocztmistrz i panna Katarzyna przyłączyli się do nas. Ton rozmowy spadł na kilka oktaw niżej. Pożegnaliśmy się wylewając łzy z oczu, a natomiast lejąc wino do gęby. I wyjechałem, i zapomniałem o wszystkim.

Po przyjeździe do nowej baterii, doszło mnie przez rozmaite okazje kilka listów od Tekli. Nie wiem, co tam pisała, bo żadnego z nich nie czytałem. Na koniec we dwa lata po naszej rozłące powiedziano mi, że Tekla, wypłakawszy sobie oczy, straciwszy wzrok i zdrowie wstąpiła do klasztoru.

Z całej tej historii robię dziś tylko dwa wnioski: naprzód, że siła miłości wcale nie zależy od oświecenia i towarzyskiego po loru, i po wtóre, że wzajemność niekoniecznie potrzebna dla tego, żeby kochać.

A, przepraszam! Jeszcze można dodać jedne uwagę: że kochanek Tekli był nikczemny i niegodziwy człowiek!

ŚWIETLIKOWA WOLA

Przykro, o, boleśnie suchotnikowi przypominać sobie w nocnych dumach i tęskno tach czasy młodzieńczych zapałów, chwile energiczne, wyłączne w życiu! Widać, że tylko zdrowi ludzie mogą z przyjemnością rozpamiętywać majową cząstkę swojej, przeszłości i bawić się tym wspomnieniem, i płakać z rozkoszy, i ożywiać łzami skrzepłe serce. Biada suchotnikowi! Wszystko go nudzi, dręczy, boli; nie potrafi zebrać wianka z najpiękniejszych cząstek swego istnienia, bo jedne kwiatki chłód dawno zwarzył, drugie skwar spalił na popiół, inne wicher zerwał ze szczebla i rozrzucił w różne strony. Gdybym miał przyjaciela, nie odważyłbym się opowiedzieć mu najpoetyczniejszej mojej miłości, boby może zasnął pod końcem powiastki.

A wszakże kochałem Marię! Widać, żem ją kochał niezmiernie, bo dziś, kiedy wszystkie inne kobiety stoją mi w wyobraźni jak drewniane bałwanki, jej obraz, miga mi się w duszy jak anioł na chwilę wywołany z raju dla pociechy nędzarza. Natura wylała tę kobietę w jakąś odrębną formę. Nie była to piękność, ale jedna z tych kobiet tak delikatnej budowy ciała, tak lekkiej i strojnej postaci, z takim słodkim, a razem smętnym wyrażeniem twarzy, że pierwszy raz spojrzawszy na nią człowiek nie zwraca uwagi na żaden szczegół, lecz uderzony całością obrazu wpada w rodzaj zdumienia i gotów by ją przyjąć za istotę nieziemską, nadpowietrzną, widzianą we śnie. Tylko baczniej przypatrzywszy się Marii, można było zauważać czarne sploty włosów, dziwnie ocieniające piękne, bielutkie czoło i niebieskie oczy, można by spostrzec rzymski profil twarzy, śliczne usta, podobne do róży rzuconej na śniegu, szyję łabędzią, rączkę, nóżkę!... Ale co to gryzmolić? Na to trzeba pędzla! Nie ma nic zimniejszego nad opisanie . kobiety. Śmieszna rzecz! Jak też to nikomu nie przyjdzie do głowy, że opisywać można tylko machiny, domy, sadło i węgiel kamienny. Szkoda czasu, kiedy kto chce piórem dać pojęcie o żyjącej istocie.

W parę tygodni po moim przyjeździe, dowódca i koledzy wybierali się do Świetlikowej Woli na imieniny pani prezesowej. Nie byłem jeszcze znajomy z tym domem, ale pułkownik bez ceremonii wziął mnie z sobą, jakkolwiek mu się wymawiałem, że mi nie wypadało z pierwszą wizytą jechać na fetę familijną; zresztą, wskutek staropolskiej gościnności i siana, które bateria kupowała corocznie u pana prezesa, przyjęto mnie jak najlepiej. Prezes ścisnął mi rękę, jak gdyby chciał kość w niej złamać, a pani prezesowa, zrobiwszy najmilszy grymas, na jaki mogła się zdobyć w starości, rzekła mi przez nos en guise de compliment: „Taki młody i już oficer!" Kiedy mnie nareszcie puszczono, rzuciłem wzrok na salę godową. Było mnóstwo gości, z których nie znałem ani jednej duszy. Młodzież stała na warcie koło panien, podeszłe kobiety siedziały z gospodynią nadęte jak kokosze i ukradkiem spoglądały na swoje kurczątka, mężczyźni, rozdzieliwszy się na kółka, dysputowali ad libitum o różnych przedmiotach. Serce ciągnęło mnie do panien, ale wrodzona nieśmiałość szeptała mi do ucha, żeby przystąpić do tego aktu ostrożnie i stopniowo, poszedłem więc szukać wprzód dla siebie rozmowy między kółkami rozprawia czy. Minąłem żyto, propinację, ciężkie czasy, gazety, karty, wino itd., nareszcie słucham, aż tu w ostatniej grupie prezes rej wiedzie i rozmawia o polowaniu. „Ha! — pomyślałem sobie. — Trzeba się przyłączyć do myśliwych." Wprawdzie niewielki ze mnie był myśliwiec, bo mi się nigdy nie udało nawet wróbla zabić z flinty, ale dzięki Bogu czytałem kilka naszych historycznych powieści (a wiadomo, że u nas główne pierwiastki tych powieści są: łowy i pijatyka, jak tylko te są, to i powieść niezawodnie narodowa, historyczna, a bez tego nie ma ani historii, ani narodowości), mogłem więc rozprawiać o polowaniu i rozprawiałem tak doskonale, że pan prezes odstąpił mi prawo prezesowania między myśliwymi i zamówił sobie towarzystwo moje w lesie. „Brawo! — pomyślałem sobie. — Widać, że nasze historyczne powieści mogą się jednak na coś przydać." Prezes tak był zachwycony moją gadaniną, że mnie porwał za rękę i przyprowadziwszy do żony rekomendował jako myśliwca pierwszej klasy. Zacna kobieta nałożyła na nos okulary, żeby mnie lepiej rozpatrzyć, i znów rzekła z zadziwieniem: „Taki młody!" Wszystkie matrony patrzały na mnie miłymi oczyma i to mnie już zaczynało nudzić, wtem pani prezeso wa, odwróciwszy się nieco w stronę, mrugnęła lewym okiem — natychmiast z grona dziewcząt podbiegła młoda panienka, z uszanowaniem podstawiła uszko dla odebrania rozkazu, wysłuchała, co jej mówiono, zarumieniła się spojrzawszy na mnie i odeszła. To była Maria.

Kiedy sobie teraz przypomnę tą niemą, chwilową scenę, rozpacz mnie porywa. Gdzie się podziało to czucie, które wtenczas paliło mi serce? Miałem go w owej chwili zanadto, a dziś nic mi nie zostało, jak szulerowi, który się zgrał do grosza. Pamiętam, kiedy Maria odeszła, stałem kilka minut jak wryty; jakieś dziwne wzruszenie, rodzaj rozkosznej wibracji nerwów lub omdlenia, wychodząc z serca przejmowało całą moję istotę, potoki ognia płynęły przez wszystkie arterie burząc krew i pędząc gwałtownie do mózgu, zrobiło mi się ciemno przed oczyma, lica moje gorzały, milion myśli wichrzyło się w umyśle, a nie miałem żadnego jasnego pojęcia — byłem jak pijany, jak gorączkowy marzyciel, któremu się zdaje, że śmierć owiała go swym skrzydłem i bramy raju rozwarły się dla niego. Pani prezesowa spytała mnie o coś, odpowiedziałem nie do rzeczy, wszyscy się rozśmieli i to mnie przyprowadziło do przytomności. Przy obiedzie dostało mi się miejsce naprzeciw Marii. Ówczesna nieśmiałość moja do kobiet nie dałaby mi zapewne wiele skorzystać z tego trafu, ale sąsiad mój tak gorliwie dolewał mi wina, że nareszcie znalazłem śmiałość na dnie kieliszka. Me przebrawszy miary, stałem się tylko gadatliwym, a ponieważ chciałem się podobać, więc mowa moja była zaprawiona dowcipem i ożywiona poezją. Na twarzy Marii widziałem, że słowa moje nie padały na opokę.

Wieczorem, kiedy zabrzmiała muzyka, stanąłem już śmiało przy Marii i po każdym tańcu wraz zamawiałem na następny. Było to nieprzyzwoicie, po studencku, przyczepić się tak do panienki z pierwszego razu, ale nie mogłem postąpić inaczej. Taki to już mój charakter. Gdybym był drugi raz w tym samym przypadku, zrobiłbym toż samo. Nie zważałem nawet na to, że chociaż Maria z grzeczności nie odmawiała mi żadnego tańca, ale ją to widocznie kosztowało wielkiego wysiłku. Wkrótce sama prezesowa dostrzegła niezwykłe utrudzenie na jej twarzy, podeszła do mnie i rzekła łagodnie: „Pozwól pan odpocząć mojej córce. Ona takiego delikatnego zdrowia, że ciągły taniec mocno jej szkodzi." Słowa te zmieszały mnie zupełnie i nie wiem, jak bym był wyszedł z krytycznego położenia, w które wpadłem przez swoję zapamiętałość, gdyby Maria nie rzekła matce spokojnym głosem, że bynajmniej nie jest zmęczona tańcem. To mnie ośmieliło. Zacząłem żartować. Prezesowa odeszła dość smutna. Wtedy zacząłem się usprawiedliwiać przed Marią, ale nie dała mi o tym mówić i natychmiast przemieniła dyskurs. Nad rankiem rozstaliśmy się. Miałem dokładne pojęcie o granicach, do których doszły nowe moje stosunki, wiedziałem, że kocham i jestem kochany, chociaż o tym nie mówiliśmy wcale z Marią. Nasze serca powiedziały to sobie wtedy, kiedy milczały usta.

Gdyby ten szpargał wpadł w ręce kogo z tych, co słyną jako ludzie rozumni, uśmiechnąłby się ironicznie i pomyślałby sobie: „Ot, tak to każdy młody chłopiec, pierwszy raz widząc pannę, wyobraża sobie z jakiejś tajemnej rozmowy serca, że ona go niezawodnie kocha." Istotnie warto się śmiać z tej zarozumiałości młodych ludzi, ale też wyznać należy, że kiedy się zejdą dwie dusze proste, nie skrzywione jeszcze zepsuciem świata, nie wypalone jego sztucznymi ogniami, to słowa są im najmniej potrzebne dla pojęcia tego, o co im najwięcej chodzi.

Z wielkim moim żalem nad ranem trzeba było iść spać, bo ja chciałbym był, żeby te imieniny ciągnęły się sto lat bez przerwy. Dla młodzieży przygotowano spoczynek w oficynach, po kawalersku, to jest na słomie. Spać natychmiast nikt nie myślał, bo po zabawie młodzi ludzie mają zwyczajnie obfity przedmiot do gawędy. Chodziliśmy więc po stancji z fajkami, plotąc cudne rzeczy o dziewczętach. Żartowano ze mnie, żem się po uszy zakochał... Śmiałem się z tego tak naturalnie, że nie tylko uwierzono temu, ale niektórzy zaczęli mi przedstawiać nieprzyzwoitość bałamucenia panien. Jest coś takiego w mojej naturze, że w każdej chwili mogę twarz i rozmowę nakręcić tak, jak mi się podoba, i dlatego nikt jeszcze nie zbadał prawdziwych moich uczuć w tym czasie, kiedy z nim rozmawiałem.

Nareszcie wszedł służący rozbierać nas i podał nam nowy przedmiot do wesołości. Wypytywaliśmy go o pannach, powiedział nam, że jeszcze nie śpią i że w ich pokoju daleko większy harmider niż u nas. Stąd zawiązała się gawęda, z której pamiętam tylko tyle, że służący mówił o Marii z jakimś szczególnym szacunkiem, przedstawił nam ją jako anioła dobroci, jako główną pocieszycielkę i opiekunkę wszystkich biednych we wsi. Nie było to dla mnie nic nowego, bo najmniej doświadczone oko mogło z jej twarzy wyczytać niewyczerpaną dobroć serca.

Około południa, kiedyśmy wstali, ten sam służący wszedł smutny i powiedział nam, że Maria po zabawie zasłabła do tego stopnia, że pani prezesowa ani na chwilę nie opuszczała jej łóżka, lecz w końcu zrobiło jej się lepiej. Uczułem po czasie swoje nieroztropność, ale koledzy moi byli w dobrym humorze, więc wkrótce rozweseliłem się i poszliśmy do pani prezesowej, która dała mi naprzód delikatną repry mandę, a potem kawy. Maria nad spodziewanie moje weszła do pokoju blada, z widocznymi ślady cierpienia na twarzy. Zrobiło mi się niezmiernie smutno widząc, że miłość moja z pierwszej znajomości doprowadziła ją do choroby, przebąknąłem kilka słów przeproszenia, lecz nie dała mi dokończyć, zapewniając z lekkim uśmiechem, że nie taniec, lecz nieostrożne przejście przez chłodny korytarz było przyczyną jej słabości. Wszystkie wspomnienia ubiegłego dnia odświeżyły się w mej duszy. Stałem na miejscu pogrążony w dumach i napawałem się obrazem Marii. I w tej chwili widzę ją przed sobą: cicha, łagodna jak anioł, na czole lekki obłoczek tęsknoty, jak gdyby myśl niebieska pasowała się z ziemskim nicestwem, nieśmiała, nieogranicze nie uległa rodzicom, pełna prostoty ducha i dobroci, ale nie słabego charakteru, bo rezygnowana i pokładająca wszystkie swoje nadzieje w Bogu. To uczucie, które wznieciła we mnie, było tak czyste, jak miłość brata dla siostry, tylko podwyższona w swojej sile do najdalszych granic potęgi serca. Ale cóż ja robię szalony? Gę simże to piórem, na jakimś wyrobie z gał ganów, można się wywnętrzyć z podobnych wspomnień?... Żal mi tego, co nagryzmoliłem... jednakże jest jakaś słodycz zbierać rozpierzchłe pamiątki dawnych...

Kaszel przerwał mi pisanie. Otóż to co znaczy być nędznym, jak ja, suchotnikiem! Nie mogę spokojnie wysnuć z pamięci i wypisać tego, co by mi mogło ożywić zmartwiałą duszę, nie mogę napełnić bez przerwy małego szpargalika papieru swymi wspomnieniami!... Nitka się zerwała, natchnienie, jakie było, ostygło.

„I cóż dalej?" — mówię sobie i gniewam się, że dalszy ciąg będę pisał na zimno, z głowy, bo ten niegodziwy kaszel wydmuchał mi wszystko, co się przed chwilą zebrało w sercu. Będę pisał krótko, węzło wato, jak rachunek z dłużnikiem.

Od tego czasu bywałem w Świetlikowej Woli coraz częściej, nareszcie stałem się prawie codziennym gościem. Obejście się moje z Marią nigdy nie doszło do zupełnej poufałości. Rozmowy nasze bywały krótkie i to o drobnostkach lub literaturze, nigdy o naszych stosunkach, naprzód dlatego, że prezesowa miała na swą córkę baczne oko i często nam przeszkadzała, potem z powodu zobopólnej naszej nieśmiałości i wreszcie dlatego, że dosyć nam było widzieć się, żeby być szczęśliwym. Dziś, oziębły suchot nik, nie wierzyłbym nigdy, żeby tego rodzaju zaloty mogły nie znudzić kochanków po tygodniu romansu! Raz tylko w życiu doświadczyłem takiej platonicznej, żadną ziemską myślą nie skalanej miłości, ale wszakci i tego razu dosyć, ażebym nie wątpił o rzeczywistości uczucia, które wszyscy wyśmiewają. I ja dziś szydzę z młodych zapaleńców... szydzę bez miłosierdzia, bo mi żal, że już nie jestem zdolny do tych uczuć.

Miłość jest matką wynalazków. Nie mogąc rozmawiać otwarcie znalazłem wkrótce sposób oddawać Marii bileciki i odbierać odpowiedzi. To listowanie miało w mych oczach tym więcej wdzięku, że Maria mimowolnie folgowała moim życzeniom i chociaż treść bilecików była zupełnie niewinna, jednak serce to proste nie mogło bez wahania się zrobić żadnego kroku skrytego przed rodzicami.

Tak bez żadnych szczególnych wypadków, bez zawichrzeń i przygód romansowych miłość nasza trwała kilka miesięcy, rosnąc i krzepiąc się pod cieniem tajemnicy. Koledzy, z częstych moich wycieczek do Świetlikowej Woli domyślając się pobudki, żartowali ze mnie i niekiedy pytali po przyjacielsku, co też odkryłem osobliwsze go w tej bladej dziewczynce. Śmieszni ludzie! Zdało im się, że panienka siedząca ze spuszczonym okiem, niewielomówna i nietrzpiotka, musi być koniecznie parafianka!... Nie poznali jej! Bo żeby poznać tę anielską duszę, trzeba było również w milczeniu i prostocie ducha ją zgłębiać! To oko błyszczało jasnym promieniem, kiedy się spotkały nasze spojrzenia albo kiedy słowa moje budziły w jej duszy myśl wysoką, szlachetną lub piękną, tę bladą twarz rumienił ogień zapału, kiedy mówiła o cnocie! religii, życiu przyszłym i nadziejach swoich na miłosierdziu Ojca niebieskiego. Myśl o lepszym życiu za mogiłą była ulubionym przedmiotem jej rozmowy. Pochodziło to częścią z jej smętnego charakteru i słabowitej organizacji, a częścią z cierpień moralnych, bo i ta czysta dusza nie była wolna od cierni żywota. Despotyczne obchodzenie się z nią matki, słabość ojca do kieliszka i jego nieoświecenie, nędza krewnych, którym rodzice nie dopomagali..., a wreszcie sama nasza miłość, pozbawiona wszelkiej nadziei, bo matka nigdy by jej była nie wydała za biednego podporucznika, wszystko to boleśnie padało w czułe serce Marii.

Pewnego dnia zastałem ją nadzwyczaj smutną. Na wszystkie moje zapytania odpowiadała tajemniczo: „Później się pan dowiesz... Szczęście jest sen" itd. Rodzice jej byli także zamyśleni i w złym humorze. Widziałem wyraźnie, że coś ważnego zdarzyło się w domu. Każde spojrzenie, rzucone na Marię, napełniało mnie trwogą, jakimś błędnym, nieokreślonym przeczuciem, że to są ostatnie chwile naszego związku i że jakaś nieprzełamana siła oderwie ją ode mnie. Wierzyłem ślepo w to przeczucie. Są przedmioty tak drogie dla nas, że bojaźń stracenia ich odkrywa nowe siły w duszy i odsłania nam cząstkę przyszłości. Przed samym wyjazdem odebrałem od Marii bilecik, pod warunkiem ażeby go przeczytać dopiero w drodze. Oto jego treść:

„Chciałam zataić swoje troski, ale widzę, że przed tobą nie zdołam się na to zdobyć. Cierpię okropnie, chociaż to jest tylko początek tej męczarni, która mnie czeka. Gorzki kielich pić będę całe życie! Osoby, którym winnam dozgonny szacunek i posłuszeństwo, zmuszają mnie do kroku niszczącego jedyną nadzieję, jaką miałam na ziemskie szczęście. Wola ich święta dla mnie — dałam słowo. Łańcuch naszej miłości pęka... chyba w niebie spoi go Ojciec nasz miłosierny! Bądź zdrów, mój miły! Drogi! Jedyny! Chciałabym cię osypać pieszczotami... O, bądź szczęśliwy!... Miej litość nade mną i nie przyjeżdżaj więcej, bo jedno twoje spojrzenie mogłoby zniweczyć całą rezygnację, na którą się zdobyłam. Nie dawaj mi pochopu do nowej walki, bo umrę pasując się sama z sobą."

Rozpacz mnie ogarnęła. Chciałem się wrócić, prosić o rękę Marii i gdyby mi jej odmówiono, strzelać się z ojcem, zrobić tysiąc wyrzutów matce, zabić narzeczonego Marii. Bóg wie, co mi przychodziło do głowy, wszystko burzyło się we mnie, byłem jak wariat!

Przyjechawszy do domu, padłem na łóżko, płakałem, rzucałem się jak szalony, przeklinałem mego rywala, prezesa, prezesowę, całą noc oka nie mogłem zamknąć. Rano wybiegłem z domu, żeby się orzezwie świeżym powietrzem i trafunkiem spotkałem doktora.

„Cóż to jesteś tak niewyspany, blady jak trup?" — zapytał mnie.

„Daj mi opium, zmiłuj się! — zawołałem. — Cierpię okropną bezsenność!"

Doktór, po długim dialogu o szkodliwości opium, zapisał mi wreszcie pigułki dla używania co wieczór po jednej.

Jak tylko mi je przyniesiono z apteki, połknąłem piętnaście od razu.

Sen, sen, straszny sen opanował mnie od tego niegodziwego zielska, tym straszliwszy, że mi została część przytomności. Pierwsze symptomata zastały mnie siedzącego na kanapie i tak nagle odjęły mi władzę ruchu, że nie mogłem wstać i położyć się na łóżko albo przynajmniej obalić się na kanapę. Siedziałem więc nieruchomy jak bałwan, między snem i czuwaniem, z oczyma wpółotwartymi, które nie widziały tego, co było przede mną, a przeciwnie, dostrzegały jakieś mary, wylęgające się bez przerwy w mózgu. Najobrzydliwsze potwory snuły się procesjonalnie przede mną, całe piekło zbiegło się, żeby mnie dręczyć, szkielety przychodziły do mnie i dziwacznie wykrzywiając się kłóciły się z sobą, kto z nich jest największym moim przyjacielem. Jakieś larwy umizgały się do mnie i ciągnęły mnie do szlubu, trupie głowy i golenie leżały przede mną stosami i ruszały się jak mrówki w mrowisku, słowem, wszystko, co sobie można tylko przedstawić najokropniejszego, wszystko to wymarzyłem pod wpływem tych przeklętych pigułek. Ale dziwna rzecz! W tym wątku cierpień, najprostsza fantazja sprawiła na mnie najokropniejsze wrażenie — tak to wszędzie, nawet w snach szalonego pijaka, opium, prostota, sprawuje największy efekt! Zdało mi się nic więcej, jak tylko, żem spadał głową na dół w jakiejś przestrzeni, która nie miała granic z żadnej strony: lecę w dół... lecę, nie widzę, gdzie mam upaść, bo przestrzeń, w której spadam, nie ma końca, nie ma dna — czas płynie, długo, ja lecę jak kamień rzucony w bezdenną przepaść... a wokoło mnie nie ma żadnego przedmiotu, nie ma dna, tak jak patrząc na niebo nie widać wierzchu... a ja lecę jak strzała, jak kula armatnia... i głową na dół... okropnie!... W całym poemacie Danta nie masz nic, co by można porównać z tym cierpieniem!...

Chorowałem potem kilka tygodni. Jeszcze w czasie choroby powiedziano mi, że prezesowie wyjechali z córką do Warszawy skupować wyprawę.

Kiedy przyszedłem do zdrowia, dano mi komenderówkę. Poruczenie, które odebrałem, utrzymywało mnie kilka miesięcy w ciągłym ruchu. W podróży, kłopotach i życiu czynnym uspokoiłem się nieco. Kiedy wróciłem do baterii, Maria była już za mężem!...

Widziałem ją raz w towarzystwie. Nie chciałem się zbliżyć do niej, żeby nie zapłakać, lękałem się wdać w. rozmowę z rodzicami, żeby gniew nie podszepnął mi go rzkich sarkazmów. Jedno jej spojrzenie zatrzymało całą burzę, która zaczynała się zbierać w mym łonie.

Tę władzę jej nade mną rachuję za największy dowód prawdziwości mego przywiązania. Patrząc na tę młodą, słabą i cierpieniem znękaną kobietę, która z taką rezygnacją poddawała się wyrokom Opatrzności, tłumiłem w sobie burzliwe popędy i dziwiłem się, widząc siebie słabszym od Marii. Wkrótce potem przeniesiono mnie do innej baterii. Człowiek jest tak nędzny, że nic długo nie pamięta, w żadnym uczuciu długo nie wytrwa. Szczęście i niedola prędzej lub później ulotniają się z serca, zostawiając pustotę, którą życie codzienne czym innym napełnia. I ja powoli zapomniałem o Marii, a biedna Maria pamiętała o mnie do grobu! Powiedziano mi, że w czasie wojny czytała codziennie gazety i znalazłszy raz moje imię w spisie ranionych, upadła z krzesła i zemdlała...

Kadruję to za szczęście, że jej potem nigdy nie widziałem, bo gdybym zobaczył, może bym się był z nią znudził i stracił to marzycielskie wspomnienie, na którym nieraz zatrzymywałem się z rozkoszą, które dotąd lubię odświeżać w duszy.

Koniec wersji demonstracyjnej.

KILKA WSPOMNIEŃ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROMANS NA ZIMNO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAKOŃCZENIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej