Emil Zola

POWÓDŹ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

POWÓDŹ

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

LILI.

POWÓDŹ. LILLI.

nowele

Emil Zola

Tłómaczył Z. Niedźwiecki

POWÓDŹ

I.

Nazywam się Ludwik Roubieu, mam lat 70 a urodziłem się we wsi Saint Jorg, o kilka mil od Tuluzy, w górę Garonny. Czterdzieści lat mocowałem się z ziemią, by mieć co w gębę włożyć. Nakoniec zdobyło się byt dostatni i zeszłego jeszcze miesiąca byłem najbogatszym właścicielem w naszej gminie.

Nad domem naszym zdawało się unosić błogosławieństwo. Szczęście nam kwitło; słońce było nam bratem i trudnoby mi było doprawdy przypomnieć sobie złe zbiory. Żyło nas w zagrodzie z dziesiątka ludzi w onej szczęśliwości. Naprzód ja, stary, lecz krzepki jeszcze, co prowadziłem dziatwę do pracy; potem mój brat młodszy Piotr, stary kawaler, były sierżant; następnie moja siostra Agata, która zamieszkała przy nas po śmierci męża, dzielna kobieta, rosła juk chłop a taka wesoła, że jak parsknęła śmiechem, to ją było słychać na drugim końca wioski. Dalej szło całe gniazdo: syn mój Jakób, jego żona Róża, trzy córki obojga: Ludmiła, Weronika i Marya: pierwsza za Cypryanem Bouisson, tęgim zuchem, z którym już mieli dwoje drobiazgu, dwuletnie jedno, drugie w dziesięciu miesiącach; druga, co tylko zaręczona z Gaspardem Rabuteau; trzecia nakoniec, istna panienka! takie to było bielutkie, jasnowłose, zupełnie jakby się urodziła w mieście. Razem więc zliczywszy, było nas dziesięcioro. Ja zaś byłem wśród tej gromadki dziadem i pradziadem. Gdyśmy zasiedli do stołu, to miałem moją siostrę Agatę po prawej ręce, brata Piotra po lewej, dzieci zaś siedziały dalej wiankiem, podług wieku, cały sznurek głów coraz to mniejszych, aż do dziesięciomiesięcznego maleństwa, które już razem z nami samo jadło polewkę jak starzy. Brzęczały też to łyżki po talerzach!... Dziatwa najostrzej zmiatała. A jak tam było wesoło pomiędzy jednym kęsem a drugim! Toż duma i radość nielada rozpierała mi piersi, kiedy ten drobiazg z wyciągniętemi ku mnie rączynami wykrzykiwać począł:

— Dziadku! chleba!... Tylko dużo! dziadku!

Szczęsne dni!... Zagroda nasza śpiewała przy pracy wszystkiemi swemi oknami. Wieczorem Piotr wynajdywał zabawy przeróżne, opowiadał swoje wspomnienia z pułku. Ciotka Agata piekła w każdą niedzielę dla naszych dziewcząt placuszki. Po posiłku Marya śpiewała nabożne pieśni takim samym głosem, jak dzieci, uczone w śpiewie, z kościelnego chóru; przy swoich jasnych włosach, spływających jej na szyję i plecy, z rączkami, splecionemi na tartuszku, wyglądała zupełnie jak święta.

Kiedyśmy Ludmiłę wydali za Cypryana, po stanowiłem dom podnieść o drugie piętro; śmiałem się przytem, że wkrótce trzeba będzie zbudować trzecie, po weselu Weroniki z Gaspardem, i w końcu domostwo sięgnie dachem nieba, jak się je tak po każdem nowem weselu ciągle będzie podwyższać. Nie chcieliśmy się bo rozpraszać z gromady. Gotowi byliśmy raczej pobudować, dla swoich, na naszych gruntach, całe choćby miasto, byle być razem. Kiedy w rodzinie zgoda, cóż jest przyjemniejszego, niżeli żyć i umierać razem tara, gdzie się na świat przyszło.

Maj tego roku był przecudny. Dawno już żniwa nie zapowiadały się tak pięknie. W jeden taki pogodny dzień wybrałem się z moim bratem Jakóbem obejrzeć pola, Wyruszyliśmy około godziny trzeciej z południa. Łąki nasze, na brzegach Garonny, były jeszcze jasno zielone; trawa urosła więcej niż na łokieć, a na łozinie, zasadzonej tamtego roku, były metrowe wypustki. Stamtąd poszliśmy zobaczyć nasze zboża i winnice na polach, skupywanych przez całe lata kawałek po kawałku w miarę jak grosz się uzbierał; zboże rosło aż miło, a wino, całe w kwieciu, wróżyło niebywały zbiór. Więc Jakób, klepiąc mnie po ramieniu, zaśmiał się swoim poczciwym śmiechem:

— No! ojciec!... nie zbraknie nam już teraz chleba ni wina. Umieliście jako żywo trafić do Pana Boga, że wam tak deszczem grosze sypie na wasze pola?

Lubiliśmy często żartować między sobą, z naszej minionej biedy. To też Jakób miał racyę. Musiałem chyba naprawdę pozyskać sobie tam w górze życzliwość jakiego świętego a może i samego Boga Ojca, bo w całej okolicy nikomu się tak nie wiodło, jak nam. Kiedy dni mroźne nastawały, mróz zatrzymywał się akurat na kraju naszych pól. Jeżeli winnice naszych sąsiadów nawiedziła choroba, to nasze, zdało się, mur jakiś zasłania przed klęską. I w końcu poczęło mi się to nawet zupełnie słusznem wydawać. Skoro nie czynię nikomu nic złego — myślałem — szczęście takie sprawiedliwie mi się należy.

Z powrotem poszedłem z Jakóbem zwiedzić grunta, któreśmy mieli na drugim końcu wioski. Morwy udały się tam cudownie. Więc gawędziliśmy wesoło, sypały się projekta na przyszłość! Skoro uzbieramy potrzebną kwotę, zakupi się kawał ziemi, rozdzielający dotąd pola nasze, które, złączone w jedną całość, uczynią nas wówczas posiadaczami całego jednego kąta gminy. Tegoroczne żniwa, mówiliśmy, byle dotrzymały swoich obietnic, pozwolą urzeczywistnić to marzenie.

Gdyśmy już byli nie daleko domu, zobaczyłem, że Róża wymachuje ku nam rękami i krzyczy:

— A chodźcież!...

Jedna z krów naszych ocieliła się co tylko. To poruszyło naturalnie cały dom. Ciotka Agata przetaczała ustawicznie z kąta w kąt swoją ogromną osobę. Dziewczęta po prostu oczu nie mogły oderwać od ślicznego cielątka, którego przyjście na świat było jak gdyby jeszcze jednem błogosławieństwem niebios na dom. A niedawno właśnie musieliśmy rozszerzyć stajnię, w której mieściło się teraz do stu sztuk bydła, krów, owiec zwłaszcza, nie licząc koni.

— Dobry dzień! — zawołałem. — Wypijem na to konto wieczorem butelczynę!...

Tymczasem Róża, biorąc nas na bok, oznajmiła, że Gaspard narzeczony Weroniki, przybył u umówić się o dzień ślubu. Zatrzymała go na obiad. Gaspard, najstarszy syn dzierżawcy z Morauges, był to wysoki, dwudziesletni chłopak, znany na całą okolicę z swej nadzwyczajnej siły; on to podczas jakiejś uroczystości w Tuluzie zwycięży! Martiala, którego nazywają "lwem południa". Przy tem wszystkiem poczciwości chłopczysko, z sercem złotem, troche, nawet nieśmiały, że się czerwienił, zupełnie jak dziewczyna, kiedy mu, bywało, Weronika prosto w oczy spojrzy.

Poprosiłem Róży, aby go zawołała. Znajdował się w tej chwili w głębi podwórza, gdzie pomagał czeladzi naszej rozwieszać świeżo upraną bieliznę. Skoro wszedł do jadalni, gdzieśmy na niego czekali, Jakób, zwracając się do mnie, rzekł:

— Mówcie wy, ojciec.

— A no i cóż, mój chłopcze?... — ozwałem się. — Przyszedłeś ułożyć z nami dzień na gody?

— Tak jest, ojcze Roubieu — odparł cały czerwony.

— Niema się czego rumienić, mój zuchu, — mówiłem dalej. — Jeżelibyś nie miał nic przeciw temu, niechże to będzie w dzień św. Felicji, 10 lipca. Dziś mamy 23-ci czerwiec, nie będziesz więc potrzebował ani dwudziestu dni czekać. A że mojej biednej nieboszczce było Felicya, niechaj wam to obojgu przyniesie szczęście... I cóż? zgoda?...

— Niech już tak będzie, w dzień św. Felicyi, ojcze Roubieu.

I przybił nam w dłonie, mnie i Jakóbowi, z taką siłą, że byłoby dalibóg czem wołu zabić. Potem uścisnął Różę, nazywając ją matką. Ten straszuy wielkolud, z pięściami jak dwa młoty, zakochał się, mówię wam, w Weronice na umór. Wyznał nam nawet, żeby się go, jak Bóg na niebie, choroba jaka chwyciła, gdybyśmy mu jej dać nie zechcieli.

— Zostaniesz z nami na obiedzie ma się rozumieć? prawda?... A więc do stołu! ile was jest — bom głodny jak sto dyabłów!...

Tego wieczora jedenaścioro nas było przy stole. Gasparda usadowiliśmy przy Weronice, gdzie siedział, zapatrzony w nią jak w tęczę, zapomniawszy zupełnie o jedzeniu, taki wzruszony tem, że się w pobliżu niej znajduje, że aż mu chwilami duże łzy w oczach stawały. Cypryan i Ludmiła, od trzech lat dopiero zaślubieni, patrząc na to, uśmiechali się tylko. Jakób i Róża, mający już za sobą dwadzieścia pięć lat pożycia, zachowywali się poważniej; mimo to zamieniali od czasu do czasu ukradkiem spojrzenia wilgotne wspomnieniami dawnych uczuć. Co do mnie, zdawało mi się po prostu, że odżywam w tej parze kochanków, których szczęście zamieniało jakby w zakątek raju nasz rodzinny stół. Jakże nam smakowała polewka owego wieczoru!... Ciotka Agata, mająca zawsze na zawołanie wesołe słówka, sypała żartami jak z rękawa. Ni stąd ni zowąd zebrała poczciwego Piotra chętka opowiedzieć nam swoją miłość z jakąś panną z Lyonu... Szczęście, żeśmy już byli przy wetach i opowiadania nie było słychać, bo wszystko, co-żyło, gadało naraz jakby na wyścigi. Przyniosłem z piwnicy dwie butelki wina. Trąciliśmy się za pomyślność Weroniki i Gasparda — co u nas znaczy: aby się nigdy nie bili, ażeby mieli dużo dzieci, i dużo, dużo talarów. Potem zaczęły się śpiewy, a Gaspard umiał na pamięć niemało miłosnych piosneczek. Potem się wszyscy uparli, żeby i Marya zaśpiewała także; powstała więc i zanuciła fletowym swoim głosikiem, takim cieniutkim, że aż człowieka w uszy łaskotał.

Wstawszy od stołu, podszedłem do okna a kiedy się Gaspard do mnie zbliżył, spytałem go:

— I cóż tam u was nowego?

— Nic — mówi. —Gjadają ludzie o wiel kich deszczach, co spadły ostatnimi dniami. Mówią, że z tego łatwo przyjść może do nieszczęścia.

Rzeczywiście w dniach ostatnich lało w naszych stronach sześćdziesiąt godzin z rzędu bez żadnej przerwy. Garonna stała od wczoraj bardzo wysoko; ufaliśmy jej jednak i jak długo wody jej nie wystąpiły z brzegów, nikt nie przypuszczał, aby miała być dla nas niedobrą sąsiadką. Oddawała nam przecie tyle nieocenionych usług! Wody jej takie były spokojne i ciche! A potem wieśniak nigdy rad nie opuszcza swego kąta, nawet wtenczas gdy mu jaż dach nad głową zaczyna trzeszczeć.

Odrzekłem więc na uwagę Gasparda, wzruszając ramionami:

— Eh, nic nie będzie. Rok w rok ta sama historya: rzeka się dźwiga, szumi, pieni, jakby się wściekła, potem się uspokaja w ciągu jednej nocy i wróciwszy w swoje zwykłe koryto, płynie niewinnie niby baranek, jakby nigdy nic. Zobaczysz, mój chłopcze: wszystko tym razem na śmiechu się skończy. Spojrz tylko, co za pogoda!

I wskazałem na niebo ręką. Była godzina siódma, słońce chyliło się do zachodu. Jaki przecudny błękit! Calutkie niebo jak jedna niezmierna opona nieskażonej czystości z jednego tylko brzegu złociło się, niby osypane złocistym pyłem przez zachodzące słońce. Nigdym jeszcze nie widział naszej wioski, żeby się w taki uroczy sposób do cichego układała snu. Na dachówkach domostw gasły zwolna szkarłatne odblaski. Śmiechy sąsiadek dolatywały chwilami moich uszu, to znowu krzyki dzieci bawiących się przed naszym domem na skręcie gościńca. Z oddalenia dawał się słyszeć tłumiony tupot stad, wracających do stajen z paszy. Garonna pomrukiwała wprawdzie wśród tego bez ustanku szumem swych wód, byłem jednak do niego tak przyzwyczajony, że wydawał mi się jak gdyby głosem samejże ciszy. Niebo bladło tymczasem, zwolna i wieś coraz bardziej pogrążała się w uśpieniu. Wieczór ten był kresem pięknego dnia i nasunął mi na myśl, że wielkie zbiory, dobrobyt rodziny naszej, narzeczeństwo Weroniki, całe szczęście naszego domu, wszystko to, dostając nam się stamtąd z góry, spływało na nasze głowy jakby błogosławieństwo w przeczystym blasku tej nocy wraz z ostatniem tchnieniem cichego wieczoru.

Wróciłem od okna na środek izby. Dziewczęta paplały jedna przez drugą. Słuchaliśmy ich szczebiotu z uśmiechem, gdy naraz wśród wielkiej ciszy, leżącej nad siołem, rozległ się okrzyk straszliwy, okrzyk śmiertelnej trwogi:

— Garonna! Garonna!

II.

Pospieszyliśmy wszyscy na podwórze.

Wieś Saint-Jory leży w dół od Garonny w zaklęśniącin terenu o jakieś pięćset metrów od rzeki. Ściana wysokich topoli, przecinających w poprzek łąki, zasłania rzekę w zupełności.

Nie zobaczyliśmy tedy nic. Lecz straszny okrzyk nie przestawał się rozlegać:

— Garonna! Garonna!

Nagle na gościńcu, przebiegającym przed domem, ukazało się w pędzie dwóch mężczyzn i trzy kobiety, z tych jedna z dziecięciem na ręku. Oni to tuk krzyczeli, rozszalali, galopując ze wszystkich sił po twardym gruncie i oglądając się niekiedy, po za siebie z przerażeniem, jak gdyby ich ścigało stado wilków.

— Co im się stało? — odezwała się Cypryanna z zdziwieniem. — Widzicie co, dziadka?

— Nie widzę nic — odparłem. Na drzewach Liście ani się rusza.

W rzeczy samej wijąca się nizko przed naszemi oczyma linia cichego widnokręgu zdawała się wyrażać uśpienie głębokie.

Nim jeszcze wszakże zdołałem te słowa wyrzec, nagły okrzyk wyrwał się nam, ile nas było, wszystkim z ust. Poza uciekającymi ludźmi, poprzez pnie topól, ukazało się oczom naszym pośród ogromnych kup trawy, jak gdyby stado zwierząt szarych, popstrzonych żółtemi plamami, rwących się gwałtownie naprzód. To z wszystkich stron naraz falami napierając na fale, parł się od rzeki natłok wezbranych mas wodnych, kłębiących się bez końca w bryzgach białych pian i wprawiających ziemię w drganie swem natarciem. I my teraz nie byliśmy w stanie powstrzymać wyrywającego się z piersi krzyku przerażenia:

— Garonna! Garonna!

Dwaj mężczyźni i trzy kobiety nie przestawali biedz gościńcem, słysząc coraz to bliżej za swemi plecyma straszliwy galop doganiających ich wód.

Rozkołysane fale posnwały się teraz jednym szeregiem naprzód, waląc przed siebie z hukiem batalionowego ognia. Od pierwszego ich uderzenia trzy potężne topole padły strzaskane, znikając z oczu jak ścięty kłos. Kawałek dalej drewniana szopa została jakby połkniętą przez fale, mur pękł a wyprzężone wozy spłynęły niby suchy liść.

Wody jednak zdawały się godzić przedewszystkiem w ludzi, ścigając zawzięcie uchodzących. Na skręcie drogi, bardzo spadzistej w tem miejscu, rozlawszy się naraz w ogromny staw, przecięły im dalszą ucieczkę. Nie przestali biedz dalej mimo iego, skacząc z pluskiem przez wodę, przestali jedynie krzyczeć, wpół obłąkani trwogą. Fale bowiem chwytały ich już za kolanu. Ogromny bałwan bluzgnął naraz na kobietę z dzieckiem w ramionach i wszystko w tej chwili zniknęło.

— Dalej! żywo! — zawołałem. — Trzeba nam szukać bezpiecznego schronienia!... Dom jest mocny, nie potrzebujemy się bać niczego.

Roztropność poszepnęła nam, aby się schronie od razu na drugie piętro. Dziewczęta puściły się przodem. Ja się uparłem, że pójdę ostatni. Dom stał na wzgórzu, powyżej gościńca, ale i tak woda wpływała już na dziedziniec, łagodnie co prawda, powolutku, z cichym szelestem. Nie mogę powiedzieć, abyśmy byli bardzo przestraszeni.

— Ale co! — odezwał się Jakób z fantazyą, by uspokoić naszą gromadkę. — Nic z tego wszystkiego nie będzie. — Pamiętacie, ojcze? — zwrócił się do mnie — w roku 55-tym woda tak samo ukazała się na podwórzu. Było jej już na stopę... A potem spłynęła i było po wszystkiem.

— Niedobre to dla żniw w każdym razie — mruknął Cypryan z cicha.

— Nie, nie, to nie ma najmniejszego znaczenia — oświadczyłem z koki pewnym głosem, widząc wlepione we mnie błagalnie spojrzenia naszych dziewcząt.

Ludmiła, ułożywszy tymczasem w łóżku swych dwoje dziatek, usiadła u wezgłowia razem z Weroniką i Maryą. Ciotka Agata prawiła coś ogrzaniu wina, którego przyniosła, by niem w nas ducha pokrzepić. Jakób i Róża, stanąwszy razem w jednem z okien, wyglądali na okolicę. Przy drugiem ja się znalazłem z mym bratem Cypryanem i Gaspardera, zobaczywszy zaś dwie nasze sługi, brodzące środkiem zalanego dziedzińca, krzyknąłem na nie:

— A chodźcież na górę!,.. Będziecie łazić po wodzie, aż sobie nogi zamoczycie?...

— A dobytek!... — odparła któraś. — Mało się nie pozabijają, w stajni, tak się to poprzestraszało wszystko.

— No, no, zostawcie to tymczasem. Chodźcie tu zaraz. Zobaczymy jeszcze.

O ocaleniu bydła nie mogło naturalnie być mowy, jeżeli nieszczęście przybierze większe rozmiary. Wydało roi się jednak zbytecznem wspominać o tem naszym, by ich nie trwożyć przedwcześnie. Zacząłem się owszem wysilać na okazanie jak największej swobody umysłu. Wsparłszy się o brzeg ckna łokciami, wskazywałem postępy, jakie wylew czynił. Rzeka, wziąwszy szturmem wioskę, posiadała ją już teraz całą, aż do najmniejszej uliczki. Nie była to już w tej chwili Szarża galopujących fal, ale jakby duszenie pod gardło, powolne i nieodparte. Dolina, w głębi której zabudowało się Saint-Jory, zamieniła się w jedno wielkie jezioro. Na naszem podwórzu woda dosięgła wkrótce metra wysokości. Widziałem ciągle, jak się wznosi, utrzymywałem jednakże, że stoi w mierze, posuwałem się nawet do twierdzenia, że zaczyna opadać.

— Otóż i będziesz musiał zanocować u nas, mój chłopcze — zwróciłem się do Gasparda. — Przynajmniej jeśli drogi nie oschną tymczasem za jakieś kilka godzin... Nie jest to niemożebne.

Spojrzał na mnie bez słowa odpowiedzi, cały blady, poczem utkwił w Weronice wzrok pełen niewysłowionego niepokoju.

Było wpół do dziewiątej. Na dworze były jeszcze resztki dnia, dnia bladego, przepełnione głębokim smutkiem, pod zszarzałem sklepieniem niebios. Sługi przed przyjściem na górę zdobyły się na niezły pomysł i przyniosły z sobą dwie lampy. Kazałem je zapalić, sądząc, że światło rozweseli nieco wnętrze dobrze już ciemnej izby, gdzieśmy byli zebrani. Ciotka Agata, wysunąwszy stół na środek, postanowiła urządzić partyjkę kart. Dzielne kobiecisko, szukając co chwilę oczyma moich oczu, nie przestawała nad tem myśleć, jakby rozerwać dziatwę. Doskonały humor nie opuszczał jej na chwilę i wybuchała wesołym śmiechem raz po raz po to tylko, by zwalczać trwogę, której wzbieranie odczuwała dokoła siebie. Zaczęła się wreszcie gra. Agata usadowiła do niej przemocą przy stole Ludmiłę, Weronikę i Maryę. Wcisnąwszy im karty w ręce, grała sama z takim zapałem i z taką obfitością słów mieszała, zbierała, rozdawała i biła karty, że głos jej głuszył niemal szum powodzi. Dziewczęta nasze jednak nie były w stanie odzyskać spokoju; blade jak kreda, z drżącemi rękoma, nasłuchiwały bez ustanku odgłosów, z zewnątrz dolatujących. Gra też rwała się co chwila. Któraś, odwróciwszy się, zapytała mnie półgłosem:

— Dziadziu!.., przebiera ciągle?...

Woda rosła z przerażającą szybkością, odparłem jednak z uśmiechem:

— Gdzież tam!... Możecie grać spokojnie, niema żadnego niebezpieczeństwa.

Nigdy wszelako serca mego nie ściskał tak wielki niepokój. Wszyscy mężczyźni skupili się umyślnie koło okien, by sobą zasłonić przerażające widowisko wylewu. Sililiśmy się na wesołe miny, zwróceni twarzami ku wnętrzu izby, gdzie jasność lamp spokojnie płonących padała na stół kręgiem światła na podobieństwo łagodnego blasku nocnej lampki. Przypomniały mi się. długie zimowe wieczory, w czasie których gromadziliśmy się tak samo dokoła tego stołu. Było to toż samo na pół senne rodzinne gniazdo, pełne serdecznego ciepła wzajemnej miłości. Tylko że podczas kiedy tu, pośród nas, panował pozorny spokój, tam, za memi plecyma słychać było głuchy pomruk rozpętanej rzeki, która wznosiła się bezprzestannie.

— Ludwiku — szepnął do mnie nagle mój brat, — woda jest o trzy stopy od okien... Trzebaby ich uprzedzić.

Ścisnąłem go za rękę, aby go zmusić do milczenia. Nie można było jednak dłużej ukrywać niebezpieczeństwa. Zwierzęta zabijały się w stajniach. Naraz rozległo się beczenie owiec, ryk krów rozszalałych, konie zaś wydawały z siebie te chrapliwe rżenia, któremi tak daleko znać dają o grożącem im niebezpieczeństwie.

— Boże mój! Boże!... — wyjęknęła w tej chwili Ludmiła i zrywając się z krzesła, oburącz przycisnęła skronie, szarpana strasznym dreszczem trwogi.

Za jej przykładem podniosły się od stołu wszystkie i mimo, że staraliśmy się je powstrzymać, co do jednej pospieszyły do okien. Stanęły przy nich sztywne i oniemiałe, z włosami zjeżonymi z przerażenia. Zmrok padał. Mglisty półblask unosił się nad gliniastą powierzchnią wezbranej wody. Blade niebo wyglądało juk szmat szarego płótna, zarzucony na ziemię. W dali kłębiły się dymy. Wszystko to mięszało się razem w sposób straszliwy, dzień trwogi pochłonęła noc konania. W powietrzu zaś nie dawał się słyszeć ani jeden krzyk ludzki, nic prócz huku tego morza, ciągnącego się w nieskończoną dal, nic prócz ryku i rzężenia zwierząt.

— Boże mój! Boże!... — zawodziły kobiety półgłosem, jakby się bały głośno odezwać.

Straszliwy łoskot zgłuszył nagle ich słowa. Rozhukane zwierzęta nasze wywaliły drzwi stajen. Popłynęły zaraz wśród żółtych fal toczone i porywane przez prąd. Barany niosło jak spadłe liście, całemi kupami, które kręciły się na wirach. Krowy i konie stawiały opór, próbowały iść, póki nie straciły pod nogami gruntu. Szczególnie nasz duży siwosz na żaden sposób nie chciał poddać się Śmierci; stawał dęba, wyciągał szyję, dyszał z siłą. kowalskiego miecha, ale rozżarte wody porwały go za krzyże i ujrzeliśmy niebawem, jak zmożony przez zwycięskie fale, zniknął w nich.

Wtenczas rozległ się pierwszy nasz krzyk. Wydarł się nam z piersi sam, mimo naszej woli. Czuliśmy poprostu potrzebę krzyczeć. Z rękoma wyciągniętemi ku naszym kochanym bydlątkom, które płynęły z wodą w dal, poczęliśmy głośno wyrzekać, nie słuchając jedni drugich, wyrzucając z piersi raz po raz wezbrane jęki i łkania, które każde z nas wstrzymywało aż do tej chwili. Mieliśmy przed oczami obraz zupełnej ruiny! Zniszczone zasiewy, wytopiona trzoda, w godzin kilka całkowita zmiana losu!... O! Pan Bóg nie jest sprawiedliwy!... Myśmy przeciw niemu niczem nie zawinili, a on nam zabierał wszystko!... Podniosłem pięść ku niebu. Wspominałem przed chwilą o naszej popołudniowej przechadzce z Piotrem: o łąkach, łanach zboża, winnicach, roztaczających przed naszem okiem tyle obietnic. Więc to wszystko kłamało! Szczęście nasze było kłamstwem!... Słońce okłamywało nas, zachodząc tak spokojnie i słodko, wśród ciszy pogodnego wieczoru!...

Woda tymczasem wznosiła się ciągle. Piotr, nie spuszczając z niej oczu, rzekł znowu do mnie:

— Ludwiku, miejmy się na baczności, woda dochodzi już okien.

Wiadomość ta wyrwała nas w oka mgnienia z rozpacznej otrętwiałości. Odzyskałem w jednej chwili cały mój spokój i rzekłem, wzruszając ramionami:

— Mienie to fraszka. Dopóki wszyscy jesteśmy razem, nie ma co żałować marnego dobytku... Będzie się miało wolniejsze ręce do pracy...

— Tak jest, macie słuszność, ojcze — potwierdził gorączkowo Jakób. — Żadne niebezpieczeństwo naszym osobom nie grozi... Jesteśmy żywi i zdrowi... Można się przecie schronić na dach...

Mieliśmy już teraz tylko tę jednę ucieczkę. Woda, wdzierając się na schody stopień po stopniu, z pluskiem, przedostawała się już przez drzwi. Wszystko rzuciło się ku strychowi, nie oddalając się od siebie, z tej potrzeby, aby się czuć razem, jaką wytwarza niebezpieczeństwo. Tylko Cypryan gdzieś zniknął. Zawołałem na niego i ujrzałem, że wchodzi przez drzwi wiodące do sąsiednich pokoi, z twarzą zmienioną dziwnie. W tej samej chwili spostrzegłem również nieobecność naszych dwu sług i chciałem jeszcze na nie zaczekać, lecz Cypryan spojrzał na mnie ponuro i wyrzekł zciszonym głosem:

— Nie żyją. Kąt poddasza z ich izbą zapadł się w wodę.

Biedne dziewczęta poszły zapewne po swoje oszczędności do kuferków. Powiedział mi, że po drabinie, łączącej nas na kształt mostu z sąsiednim budynkiem, musiały się tam obie przedostać i nie wróciły już więcej. Nakazałem mu, aby nikomu o tem nie wspomniał ni słowem. Straszne zimno przebiegło mi jednak po karku — śmierć bowiem wkroczyła już oto pod nasz dach.

Kiedyśmy się obaj zabierali na strych za innymi, nie przyszło nam nawet na myśl lampy pogasić. Karty zostały na stole rozrzucone. W pokoju było już wody na stopę.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LILI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej