Anna Nakwaska

POWSTANIEC LITEWSKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Uwaga wydawcy.

DO ŁASKAWYCH CZYTELNIKÓW.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

ROZDZIAŁ XI.

POWSTANIEC LITEWSKI

obraz romantyczny z czasów rewolucyi w Polsce z 1831 r.

Nakwaska Anna

Uwaga wydawcy.

Powieść ta, lat dwanaście w rękopismie leżała; — niedziw więc, iż niektóre historyczne zdarzenia od tego czasu wyjaśnione, mogą być mylnie wystawionemi. Nic jednak niezmieniamy, inaczej powieść ta, stracićby mogła na tak żywem i mocnem odmalowaniu obrazów, owych pamiętnych chwil, — które, tylko osoba pisząca jeszcze pod ich wpływem, podobnie skreślić zdołała.

DO ŁASKAWYCH CZYTELNIKÓW.

Wiele zaiste surowa krytyka znajdzie do nagany w tem dziełku, bo jakże się to z prawdopodobieństwem może pogodzić, ażeby panna, z wyższego rzędu towarzystwa, żołnierzem być miała? Jakże można wymyślić potwór, Wandzie podobny? albo znaleść równie pobłażającego kochanka, jakim był Górnicki?.....Niemam ja wprawdzie zdolności tak ważne odeprzeć zarzuty. To tylko na usprawiedliwienie powiedzieć mogę: że jedynie osoby są w piśmie mojem zmyślone; działanie zaś onych, wypadki historyczne, równie jak i towarzyskie, drobne zdarzenia, aż do rozmów, potwarzy, plotek, wszystko to aż nadto było istotne; a kto w ciągu wojny 1831 roku nie słyszał o Pannie Plater i kilku innych w szeregach Powstańców i Wojska narodowego walczących, — ten tylko zarzucić mi może niepodobieństwo wojennego Zofii zawodu! Świeżość epoki, tyle całą Europę zajmujących wypadków tej ostatniej polskiej rewolucyi, nada jedynie temu płodowi kobiecej wyobraźni jakąkolwiek wartości cechę; zaczem pewniejsze i surowsze historyi pióro wyjawić zdoła niewytłumaczone dotąd tajniki nieszczęść i upadku naszego. Tem przekonaniem powodowana składam to dzieło w ręce pobłażających czytelników, prosząc pokornie o zwolnienie właściwej im, w sądzeniu prac takowych surowości.

Autorka.

Pisane w 1832 roku.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

TUCHUŁKO.

Jak młody orzeł, wśród klatki więziony,
Gdy los mu wrota odmyka,
Roztacza pióra i wyciąga szpony,
Na zdradne sidła ptasznika;
Tak my, — zbyt długo niewolą dręczeni,
Gdy zajaśniał dzień pogody,
Wzięliśmy oręż, wśród radosnych pieni
Witając jutrznią swobody.

Konstanty Gałczyński.

Nie, nie, ja niemogłem iść na Litwę; bo jakże miałem starego ojca i te dwie młode siostry, bez opieki tu zostawić? Te były słowa wyrzeczone przez przyjemnej postaci wojskowego, który, w początku lata 1831 roku, siedział obok przyjaciela, już w dojrzałym wieku, na jednej z ławek Krasińskiego ogrodu.... Było to w porannej godzinie, — świeży zapach lipowego kwiatu i różowe bukiety drzewka nigdy nie przebaczę, — tego, ty Stanisławie, chwalić mi niepowinieneś!

— Co się tyczy Heleny, mówił dalej spokojniejszym głosem, prawdziwie niesprawiedliwym dla niej jesteś! Ona niekocha nikogo, ona tylko spazmy miewa od dnia rewolucyi. I cóż dziwnego, że ta młoda, delikatna i słodka istota — którą wiatr jesienny albo wrzask zimowych ptaków w obawę i słabość wprowadzały — burzą rewolucyi wstrząśnięta, hukiem dział przerażona, tysiącznie krzyżującemi się wiadomościami ciągle drażniona, — narzeka i płacze kiedy bandaże kraję lub szarpie skubie? W jej wieku przyjemniej jest zapewne urządzać strój balowy, niżeli zajmować się przygotowaniami do opatrywania ran! Ale Helena nieprzestała być jednak miłą, dobrą, ujmującą i ładną dziewczyną, — cóż od niej chcesz więcej? zwyczaj nie kobieta; — ma w sobie przyjemności tyle, ile potrzeba, — niedoskonałości więcej niż potrzeba; dobrą, wierną żoną i matką rozsądną będzie zapewne, — bo te zalety, wszystkie Koprowiczówny posiadały. — Czyż to nie dosyć? — Ty chcesz żeby ciebie i kochała i niekochała, żeby się tobą zajmowała, ale z przyjaźni tylko. Jakże ma być wesołą, kiedy się ustawicznie boi Moskali ? Jakże ma śpiewać patryotyczne pieśni, kiedy myśli, że jak wrócą wrogi nasze, ojciec i my wszyscy za jej nieostrożność odpowiadać byśmy musieli? Taką jest Helena, moja starsza siostrzyczka, — któż temu winien że tak mało ma serca męskiego, jeżeli nie ciotki, kuzynki i przyjaciołki, które jej głowę tysiącznemi bajkami przewracają; — dla tego jednak, zdaje mi się, niemasz dostatecznych przyczyn do odstąpienia od zamysłu żenienia się z nią. — A w reszcie, mój Stasiu kochany, czemużbyś niemiał udać się do Zosi, tego młodego djabełka, który nam wszystkim w domu pokoju niedaje swym ostrym dowcipem, uporem pełnym wdzięku, natarczywem ale oraz wesołem dążeniem do wszystkiego co przedsięweźmie. — Zosia będzie to cokolwiek gorzka zaprawa życia towarzyskiego, ale do tej goryczy najprzyjemniejsze jakieś łączy się uczucie.

— Ja, — małżonek Zofii Koprowicz? — rzekł z uśmiechem Górnicki — żartujesz sobie Romanie, prędzej złączysz śnieg z ukropem, Tamizę z Wisłą, albo podług staropolskiego przysłowia Niemca z Polakiem, niżeli mnie z twoją młodszą siostrą. O Boże! trzebaby zaraz przy przedślubnej umowie dekret rozwodowy sporządzić, bo pewnie dłużej nad dziesięć minut niebylibyśmy z sobą w zgodzie.

— A ponieważ starsza nazbyt smutna, a młodsza nadto wesoła, — ja, Roman Koprowicz, z prostej linii od książąt na Lidzie i Trokach pochodzący, niemogę mieć zaszczytu spokrewnienia się ze sławną rodziną Górnickich, a co gorzej, niemogę najdroższego przyjaciela, powiernika wszelkich skrytości mego serca, — lego, którego doświadczenie i znajomość świata, ułatwiały mi wszelkie życia przeciwności, który tyle mi dawał dowodów stałej przyjaźni, — bratem moim nazywać; niemogę udać się tam, gdzie mnie honor, powinność, a bardziej może jak to wszystko, nieznany jakiś głos woła, — gdzie mnie wszystkie sny, wszystkie marzenia przenoszą; gdzie zapewne przynajmniej coś nadzwyczajnego mnie czekać musi! Co za dziwaczne przeznaczenie, co za nieznośna przeciwność!

Długo jeszcze byłby tyra sposobem narzekał Roman, gdyby Górnicki niebył zwrócił jego uwagi na młodą osobę ujmującej postaci, która obok, już w podeszłym wieku mężczyzny, przechadzała się wolno, po jednej z najciemniejszych ulic ogrodu.

— Patrzaj Romanie, wszak to pan Moderancki z córką wszedł do ogrodu; pewnie to przeczucie twoje, ten głos nadzwyczajny, o którym wspominałeś, nie na Litwę, ale tu do ogrodu Krasińskich, ciebie powołały, bo tu miałeś spotkać przedmiot twoich serdecznych zapałów.

— Mój kochany, odrzekł z niecierpliwością Roman, daj mi w tej chwili pokój, niemogę jeszcze o tem rozmawiać zimno, co tak mocno czuję. Już Wanda niejest moją narzeczoną, już ją wczoraj pożegnałem na wieki, niemogę więc dłużej tu pozostać. Bądź zdrów, w wieczór się zobaczymy.

To wymówiwszy zerwał się szybko z ławki, widząc zbliżających się. do nich ojca i córkę, i znikł z oczu zdumionego przyjaciela. — Tymczasem Wanda i pan prezes Moderancki, jej ojciec, zbliżali się do ulicy po której Górnicki samotnie się przechadzał, powtarzając z podziwieniem ostatnie wyrazy Romana.

Pan Prezes, człowiek już niemłody, miał postać przyjemną, i powierzchowność doskonale wychowanego człowieka; włos jego już był siwy, rysy twarzy regularne, spojrzenie łagodne, ale przytem lękliwe; głos jego przytłumiony, a czasem aż nadto słodki, nieobiecywał w nim ani dosyć męstwa, ani w charakterze tyle tęgości, ażeby mógł swój słaby umysł utrzymać na równi z obecnemi okolicznościami. Był on dobrze Ojczyznie życzący i przywiązany do kraju, ale tak, jak się jest przywiązanym do mieszkania, póki się w niem jaka główna niewygoda nieokaże. Narzekał często podczas rządu zeszłego na różne jego bezprawia, bo mu się zdawało, ze tem sobie niezaszkodzi, i owszem reputacya swoję utrzyma, jeżeli to ostrożnie, i w obecności pewnego rodzaju osób czynić będzie; skoro zaś znajdował się w przytomności wyższych od siebie, i mających wpływ do tych zdrożności które się działy, chwalił to wszystko, co poprzednio naganiał, uginając swoję opinią przed ich wielowładną mocą, — poklaskiwał dziwacznym pomysłom, które rewolucyą wywołały, przez drażnienie wszystkiego, co może być najdotkliwszem w sercu i umyśle człowieka. Pan Moderancki zawsze się zgadzał ze zdaniem ostatniego; postępując zaś ciągle grzecznie i z umiarkowaniem, wywinął się w górę jak ów bluszcz po dębowych konarach, — a tak doszedłszy aż do stopnia prezesa, już tylko wśród przyjemności stolicy, znaczną pensyą swoję obracał na okazałe i wesołe życie. Miał córkę jednę tylko; ta zawczasu oddana na pensyą, powróciła do domu ojca, pełna romansowych urojeń i miernych talentów, ale ozdobiona niepospolitą pięknością i darem podbijania serc tych wszystkich, którzy ją widzieli. Bo będąc zarazem zalotną i nieczułą, samolubną i nieszczerą, łatwo umiała w każdej chwili nadać swym oczom i mowie wyraz, który najtrafniej mógł liczbę jej wielbicieli pomnażać.

Pomiędzy kilku zalotnikami ubiegającymi się o jej rękę, Roman Koprowicz uzyskał równie ojca jak i córki przyzwolenie. Ród jego znakomity, posiać przyjemna, humor wesoły, majątek znaczny, równie ojcu jak i córce się podobały. Już nawet zaczynały się przedślubne uroczystości, kiedy rewolucya — jak ów kamień probierczy, co drogie kruszce od fałszywych minerałów odłącza — rewolucya mówię, wybuchem swoim, nie jedno serce zmieniwszy, tenże sam i tu skutek sprawiła, rozdzielając już tak bliski skojarzenia się związek. Moderancki przelękniony, odurzony początkowym hałasem, i utratą swej pensyi i dochodów strapiony, niezdołał ukrywać dłużej nieprzyjemnego wrażenia, jakie nań obecny porządek rzeczy sprawiał. Ale zawsze ostróżny, zawsze dwójznaczny, żarcikami tylko, i niby dowcipnym potrząsaniem głowy, starał się studzić znajomych swych zapały, i zniweczać ich przedsięwzięcia. Zimno też przywitał Romana, kiedy ten pierwszy raz wszedł do niego w wojskowym ubiorze; żartował z tej niepotrzebnej jeszcze przed Zapustami maskarady, — i żałował, że młody Koprowicz wdał się w zawód nie tylko niebezpieczny, ale tak widocznie śmieszny: bo jakże cztery miliony mogą się oprzeć czterdziestu? Jakże można dopuścić, aby feldmarszałek Dybicz niewziął Warszawy? Jak można sądzić, że dłużej jak trzy miesiące ta trajedya trwać może? Szkoda więc munduru, straty czasu na uczenie się musztry, i tych niepotrzebnych illuzyj, któremi Polacy zawsze się łudzą! Wanda zaś widząc, że zima przejdzie bez balów, wielkich zgromadzeń i francuskiego Teatru, — nie żartem, ale do prawdy złorzeczyła rewolucyi.

— Ileż to czasu straconego, moja Jadwisiu! mawiała do swej powiernicy, ani się ustroić ani wytańcować tego roku można; papa nieda ani jednego wieczora, bo kogoż na niego zaprosi? Wszystkie damy wyjechały do Krakowa, lub za granicę! Jakże żałuję, żem się tu została. Księżna D... chciała mnie wziąść z sobą, ale ten Roman nieznośny, póły prosił, błagał, przedstawiał że niema niebezpieczeństwa, ażem się do tej ofiary nakłonić musiała; a teraz strach, oblężenie, a co gorsza jak to wszystko, niesłychane nudy! Może się też to skończy niedługo, tak mi papa co dzień mówi: poddamy się; — wróci rząd dawny i będę znowu tańcować i nowe mieć suknie, bo teraz nawet i żurnalów niema, niewiedzieć jak się ubierać.

— Wszakże pani kocha pana Koprowicza i wyprawa gotowa, i mieliśmy niedługo mieć w domu wesele, odrzekła zdumiona sługa.

— Tak, tak, — odpowie z roztargnieniem Wanda — dosyć mi się podobał, kiedyśmy z sobą mazurka tańczyli, albo dueta Rossiniego śpiewali; ale teraz już mnie sam brzęk pałasza jego w przedpokoju, nerwy atakuje, i tylko wtedy mu oddam rękę moję, gdy go znowu we fraku zobaczę.

Łatwo sobie wystawić można, że dobre porozumienie między rodzinami Koprowiczów i Moderanckich, przy takich ojca i córki zasadach, długo trwać niemogło. Biedny Roman, kochał jednak Wandę szczerze, kochał ją z całem poświęceniem młodocianych uczuć swoich; ale przed tem wszystkiem był jeszcze przywiązanym do ojczyzny synem. Długo milcząc znosił przekąsy i ucinki pana Moderanckiego; długo bardzo nieuważał na zły humor i narzekanie Wandy, — spodziewając się, że stała miłość i przykłady dobre w domu jego rodzinnym, potrafią zmienić jej sposób myślenia. Ale gdy powróciwszy z pod Ostrołęki znalazł w swej narzeczonej tylko zimną obojętność na nieszczęście zagrażające wtedy naszej sprawie, — a w ojcu szyderski uśmiech i zwyczajne żarciki, — na odgłos rozpaczy dobrze myślących obywateli, — niemógł już dłużej wytrzymać! Namiętność szlachetniejsza od wszystkich innych wzięła przewagę nad tem powszedniem uczuciem, które towarzyszy młodocianemu wiekowi człowieka: miłość Ojczyzny zwyciężyła miłość pospolitą. Roman niewidział już nieba w błękitnych oczach Wandy, bo znikło bez powrotu w nim to przekonanie, że się do szlachetnie myślącej niewiasty, a nie do wytwornie ozdobionego modelu najświeższej mody, przywiązał. Związki łączące go z Wandą zostały właśnie zerwane tego samego poranku, kiedyśmy go zastali rozmawiającego z Górnickim w ogrodzie, — zerwane nazawsze, bo Roman nadto szlachetnie myślał, ażeby mógł, w związku dozgonnym, przestawać na zaletach z błyskotliwego tylko, a nie z gruntownego wychowania pochodzących. Niebyło jednak jeszcze serce jego dosyć w męstwo i obojętność uzbrojone, żeby mógł bez pomięszania Wandę spotykać, — wyszedł więc z ogrodu szukać rozrywki w nauce i pracy; a zatrudnienia, stanowi jego właściwe, w wieczór dopiero w rodzinnem gronie znaleść mu się dozwoliły. Pan Prezes i jego córka zbliżyli się do Górnickiego.

— Dzień dobry, monsieur Górnicki, rzekł p. Moderancki ze słodkim uśmiechem, — cóż tam, niewie pan jakiej nowinki, — czy już przeszli Wisłę, — kiedyż się mamy walnej bitwy spodziewać ?

— Bodajby jak najprędzej, odrzekł z westchnieniem poczciwy Stanisław.

— Tak, tak, jak najprędzej, mon cher ami, masz racyą, już też to i mnie zadługo się być zdaje; jak też to na nic rachować niemożna; — pewny byłem, że ten szał przeminie, że już spokojnie na żniwa i polowanie do mojej pobliskiej pojadę wioski, — a tu, nasi patryotyczni Donkiszoci, jak wojują, tak wojują, — jak zwiedzają, tak zwiedzają wszystkie lasy, rzeki i jeziora naszego małego Królestwa, ażeby wszędzie ślady swej niepotrzebnej junakieryi zostawić; zniszczenie kraju i powszechna nędza niezadowalniają ich jeszcze, trzeba widzę dłużej prowadzić ten spór niestosowny, to jest póki u majętniejszych ostatni grosz w kieszeni zostanie. Oj tak, mon cher monsieur, piękna perspektywa: wolność, niepodległość, ale przytem golizna! Jakże mi się to ma podobać? Już nawet i apetytu takiego jak dawniej niemam, — a znowu cóż jeść teraz? — Zwierzyny ani zobaczysz, — fruktów niewolno, — truflów niema, — grzyby niezdrowe, — a cholera grozi każdemu!

Tak rozprawiał p. Moderancki, cicho, szybko i ze zmarszczonem czołem. Niebyło co wprawdzie wiele na jego argumenta odpowiedzieć; milczał też Górnicki, i równie jak on smutnem westchnieniem zdawał się przyzwalać jego narzekaniom; w tem tylko zachodziła między nimi różnica, że pierwszy łzy ronić zdawał się nad otwartym już prawie grobem Ojczyzny, — drugi — jak wielu mu podobnych — żałował szczerze, że niewybiła godzina, gdzie na jej pogrzeb dzwonić miano!

— Allons diner Wandusiu, rzekł nakoniec Moderancki nadumawszy się do woli. Monsieur Górnicki czy niepójdzie z nami?

Wanda, niedbale szal zarzuciwszy na ramiona, podała rękę Górnickiemu, i wnet te trzy osoby, tak mało z sobą zgodne w zdaniu, zasiadły przy smaczno zastawionym stole pana Prezesa.

Mieszkanie pana Koprowicza było przy jednej ze znaczniejszych ulic Warszawy położone; osiadł on w tej stolicy oddawna, tu się ożenił, tu dzieci jego życie i wychowanie odebrały; ale pomimo podeszłego wieku i sił osłabionych, umysł jego i życzenia, często bardzo przenosiły go jeszcze w rodzinne bory i pola, i nigdy nieprzestawał różnych związków zachowywać z Litwą. Helena i Zofia, jego córki, równie były obeznane z okolicami Wilna jak Warszawy, równie utyskiwały nad przemocą, która ich współbraci dręczyła tam, jak nad tą, która tutaj tyle łez wyciskała. Ojciec sędziwy wtedy nabierał nowego życia, kiedy mu odczytywały urocze Mickiewicza poezyę. Ballada Odyńca, albo duma którego bądź litewskiego barda, słodkim głosem Heleny śpiewana, w zachwycenie staruszka wprowadzały. Helena też była jego ulubionem dziecięciem, bo melancholiczny układ i słodkie pienia, dziwnie się stosowały do smętnego humoru jej ojca. Kibić pełna uroku, spojrzenie tkliwe, ręka i noga niepospolitego kształtu, włosy najpiękniejszego cienia, — te były powierzchowne zalety Heleny, starszej córki pana Koprowicza. Jej postać cała przypominała owe średnich wieków piękności, które wewnątrz swych zamków modlitwą i przędzeniem zajęte, na turniejach tylko raz lub dwa razy w życiu wdzięki swoje światu okazywały. Helena zawsze albo rządem domowym, albo dobroczynnym jakim przedmiotem zajęta, mało bardzo poświęcała czasu na owe fraszki, które płci naszej, podług mniemania mężczyzn, jedynem bywają zatrudnieniem. Jej postępki były rozważne, powolne i stosowne do osób, w których towarzystwie żyła; ale ta piękna, jakby z zimnego marmuru dłutem Fidiasa wykuta postać, ukrywała, serce i duszę ognia i uczuć pełne. — Helena, im mniej była udzielającą się, tem więcej była zdolną do namiętnych uniesień, — ale usposobiwszy się zawczasu w trudną naukę panowania nad sobą, niewydawała nigdy tego, co się w głębi jej rozognionego serca działo: umrzeć raczej, niż wydać tajemnicę duszy, to było jej hasłem, to przedsięwzięcie towarzyszyło jej we wszystkich przygodach życia, i jeżeli nieprzyłożyło się do jej szczęścia, chroniło ją przynajmniej od upokorzenia i przedwczesnej nadziei, którym nazbyt otwarte charaktery często ulegają.

Jakiemże różnobarwnem piórem mam skreślić wdzięki i przymioty Zofii, młodszej siostry Heleny? Już mi cokolwiek dopomógł w tem Roman, brat jej, w poprzedzającej ze swoim przyjacielem rozmowie. Zofia była rzeczywiście istotą do niewytłómaczenia, pełną wesołego dowcipu, talentów przyjemnych, i niepospolitej tęgości charakteru; Zosia zupełnie odróżniająca się od siostry, przedstawiała najpiękniejszy odcień w obrazie swej rodziny; nic w niej niebyło kobiecego, jak wdzięki, — bo ładna była Zofia, i to w całem tego słowa znaczeniu; uśmiech jej przenikliwy, wyrazem dowcipnym dużych czarnych oczu poparty, nadawał jej twarzy coś tak przyjemnie złośliwego, że się na jej ucinki niemożna było gniewać, skoro się na jej ujmująca postać patrzano. Zosia tańcowała, jak młoda Polka tańcuje, kiedy lubi tańcować, — to jest, doskonale; grała na różnych instrumentach ze smakiem i talentem; jeździła na koniu jak Angielka, a co najszczególniejsza, uczyła się fechtować, i do niepospolitej doskonałości tę naukę, tyle jej niewłaściwą, posunęła. Ojciec niebronił jej tego, tak dla kobiety niepotrzebnego zatrudnienia; bo, wyczytawszy w jakiejś familijnej kronice, że za czasów króla Aleksandra, panna Aldona Koprowicz walczyła śmiało w szeregach ojczystych, — wróżył sobie, że duch tej rycerskiej prababuni wstąpił w jego córkę, i bawił się niezmiernie, widząc ją z bratem swe siły, i to nawet czasem z korzyścią próbującą. Młodsza córka litewskiego obywatela nie tylko była ładną, silną i męstwa pełną, — miała ona jeszcze i inne przymioty: wszystkie raczej, — a zwłaszcza, nieugięty umysł męski, jak delikatne uczucia kobiece. Podobna wyniosłej topoli, którą burza złamać a nieugiąć potrafi, stawiała przygodom życia niczem niezdolne się zachmurzyć czoło; uczucia jej niebyły przemijające: raz powzięte wyobrażenie, raz przedsięwzięty do wykonania zamiar, raz uczynione sobie złe lub dobre mniemanie o rzeczy, lub osoby jakiej, pozostały w jej sercu nazawsze. Ileż więc namiętności, w tej tak stałej duszy, musiały być silne, i do wykorzenienia trudne!... Wychowanie jakie odebrała, niedosyć było dla niej stosowne, niedosyć zgłębiano jej charakter, — stąd też pozostało wiele niedoskonałości w jej duszy. W wieku Zofii, wszystko bywa podobne do żywemi barwami ozdobionych motyla skrzydełek, które się podobają, póki odbijają wszystkie tęczy cienia; ale pył ten, tak miły na spojrzenie, znika w jesieni, — pstre skrzydełka tracą swą barwę, — błyskotny motylek ginie; — ale piękny wiek jego niebył stracony, bo się podobał przez lato cale.

Helena i Zofia powróciwszy wieczorem z ogrodu Saskiego, starały się jak zwykle ojca bawić wiadomościami, które tam dla niego uzbierały. Mało w tym czasie mieliśmy pocieszających wieści, mało nadziei zostawało już w sercach najżyczliwszych świętej sprawie naszej! Bitwa niekorzystna lubo świetna dla oręża, rozdwojone umysły w sejmie i rządzie, wojsko w nieładzie, nieprzyjaciel lubo nieumiejący z tylu nieszczęść i błędów korzystać, potężny jednak i ciągle nas niepokojący, — takie było nasze wtedy położenie. Cała nadzieja, cały pomyślniejszej przyszłości urok, na Litwie spoczywał! Wojska tam wysłane miały się z powstańcami połączyć, — ich oswobodzić, — nas przez swój śmiały pochód wybawić, — złączyć nareszcie w jedno ogniwo potomków rycerzy, którzy przez tyle wieków razem zwyciężać nawykli, albo wraz z nimi poledz w świętej sprawie! Wszystko to było marzeniem, wszystkie te drogie nadzieje omylone zostały, — ale, o jakże miło nam wtedy było łudzić się ich urokiem!

Helena, postawiwszy przed ojcem stolik, zaczęła przygotowania robić do herbaty. W tem nadszedł Roman, Górnicki i kilku innych domowych przyjaciół. Zofia rozdawszy każdemu w kawałki pociętą bieliznę do skubania szarpi, zaczęła rozmawiać z jednym z przybyłych gości, o lubej dla całej rodziny Litwie i litewskich obyczajach. W tem ujrzeli wszyscy z podziwieniem człowieka szczególnej postaci wchodzącego do salonu. Był to wieśniak, ale dziwnie ubrany: chodaki z lipowej kory były jego obuwiem, siermięga z białego sukna służyła mu za zwierzchnie ubranie, którego reszta z grubego płótna pasem tylko skórzanym utrzymana, niewielkie dawały wyobrażenie o czystości i dostatkach tego co je nosił, — czapka jego była ze skóry zwierzątka jakiegoś do wiewiórki podobnego, a twarz tego przychodnia, taki miała wyraz zadowolnienia, że się raczej cieszyć, niż dziwić ze swego zjawienia, wszystkim nakazywał.

Ale cóż się to stało z panem Koprowiczem, na widok tej osobliwej postaci? Wstał szybko, ręce ku niemu wyciągając: już Litwa wolna!... wyrzekł z zapałem, i padł bez sił na krzesło. — Wieśniak ukłoniwszy się nisko, wydobył z zanadrza i z pod kołnierza papiery i listy, położył je na stole, mówiąc Językiem od nikogo z obecnych niezrozumiałym. Roman zapytawszy go się czego chce i do kogo te listy, odebrał także odpowiedź w owym obcym języku; niemożna więc było odgadnąć, co to wszystko znaczy, a wszystkich ciekawość niemało była zaostrzona.

— To Tuchułko! wierny Tuchułko! zawołał głośno Koprowicz, niedziwcie się, kochani panowie, że go tak witam radośnie, — zjawienie się bowiem w domu moim tej szczególnej osoby, zwiastuje; mnie i krajowi memu nader pomyślne wypadki... Ale jak widzę ten wierny sługa po polsku nieumie. Heleno droga, każ mu dać w domu wszelką wygodę niech się po tak długiej podróży wywczasuje i posili, a ja tymczasem wytłomaczę Panom całe to zdarzenie.

Helena wstała zwolna od stołu, dała znak Tuchułce aby szedł za nią, i oddaliła się z salonu. Zofia jednem odkryła spojrzeniem, że Wieśniak do niej jakieś ma zlecenie, doskonale zrozumiała znak jej dany, jak się zbliżał z listami do stołu, jakaś bladość, zadziwienie lub przeczucie zwiastująca, okryła jej lica; ale był to tylko powiew przypadkowego wietrzyka, który igra z lekką chmurką, i na chwilkę okazałość słońca zaćmić potrafi. Zofia zaraz zdawała się zapomnieć o zjawieniu Tuchułki, a towarzystwo całe, chcąc dać czas panu Koprowiczowi do odczytania swych listów, zajęło się herbatą, którą powrót Heleny przyspieszył.

— Trzeba żebyście Panowie wiedzieli, iż w Litwie, osobliwie w szlacheckich rodzinach po wsiach zamieszkałych, panuje jeszcze wiele narodowych zwyczajów, tak, iż dotąd niemało w nich przechowuje się pamiątek i wspomnień, jeszcze epokę świeżo przyjętej wiary chrześciańskiej dosięgających — temi słowy zaczął swoje opowiadanie sędziwy Koprowicz, posiliwszy się filiżanką pończu, piękną ręką Heleny sporządzonego: — jeden z tych zwyczajów, który mi się najbardziej podoba, a od którego, przeniósłszy się tu do Korony, najtrudniej mi było odwyknąć, — jest przyswojenie od wieków, czyli, że tak rzekę, pobratymstwo domu pańskiego z plemieniem jakiem wieśniaka, we wsi jego zamieszkałego. Pochodzi to zapewne jeszcze od czasów bałwochwalczych, najpóźniej z całej Europy na Litwie utrzymanych; każdy litewski Pan miał wtedy do domu swego przywiązaną pewną liczbę rodzin niewolniczych, — które, — obok smutnego obowiązku wydawania z pośród siebie ofiar do palenia się z jego ciałem na stosach, — pełniły jeszcze inne mniej ludzkość oburzające: w tych rodzinach wybierano mamki dla pańskich dzieci, germków dla ich wychodzących na boje synów, w tych rodzinach byli także śpiewacy czyli bardy, którzy przy dźwięku prostych, ale miłych narzędzi muzycznych, opiewali na biesiadach lub pogrzebowych ucztach wdzięki litewskich dziewic i męstwo potomków Mendoga. Niemógł się poźniej ten zwyczaj w całej swej rozciągłości utrzymać, to bardzo naturalnie; ale pozostało z niego tyle, ile w oświeconych wiekach z grubego barbarzyństwa pozostać może, to jest: przyjemna narodowa pamiątka. W każdym prawie domu litewskim znaleść można wierną w usługach dworskich zadawnioną rodzinę, która z ojca do syna a z tego do wnuku, wyłącznie do pańskiego domu przywiązana, nie do uwierzenia czasem wierność swą i przywiązanie dla Pana lub jego powinowatych posuwać zwykła. Przykład tego co nadmieniam macie Panowie w tym osobliwie nam się tu zjawiającym chłopaku, którego przybycie nas wszystkich niemało zadziwiło. Lubo pewny jestem, że ten młody Tuchułko niejest ten, któregom w domu ojca przed lat trzydziestu zostawił, wiem jednak dostatecznie, że to jest syn albo wnuk tamtego, bo któżby miał takiego kroju czapkę, taką siermięgę i tak oczy wytrzeszczone na mnie z radością, jeżeli nie Tuchułko? Poznałem go od razu, bo żaden Koprowicz niemoże omylić się na postaci wiernego Tuchułki.

— Daruj, drogi Ojcze, zawołał Roman z uśmiechem, aleja pierwszy, lubo także prawy Koprowicz z serca i z duszy, mógłbym się jednak omylić, i uciekałbym jak najdalej od tak brudnej figury, gdybym ją gdzieindziej a nie u ciebie spotkał.

— Boś ty już na wpół koroniarz, Romanie, odrzekł staruszek, ale daruję ci ten śmiech nieprzyzwoity; tyś się nieurodził pod strażą rodzinnych wież, — tyś się niekąpał w wodach Rzeki Świętej, — tyś niepił lipcu z domowej pasieki, ani polował na żubra w rodzinnym lesie, — ciebie niewykarmiła Tuchulanka, — nieusypiałeś przy opowiadaniu o Zniczu i Perkunie, — jesteś zatem na wpół tylko Litwinem, daruję ci więc, i tylko tyle objawię jeszcze naszym gościom: że rodzina Koprowicz czyli Koprowitt — jakeśmy się przed przyjęciem wiary świętej nazywali — miała zawsze przywiązane do domu swego plemię Tuchułków. — Zamek nasz rodzinny, nad Rzeką Świętą położony, zawiera jeszcze dotąd mnogie krajowe i domowe pamiątki; mieszka w nim mój bliski krewny Olbracht Koprowicz, człowiek nateraz w wieku podeszłym, któregom jeszcze młodzieńcem w domu ojca mego zostawił. Odziedziczył on nasz zamek przez układ ze mną dobrowolny, bo osiadłszy tu — gdziem różne za Księstwa Warszawskiego sprawował urzędy — niemogłem po ożenieniu mojem wybrać się na Litwę. Od tego to właśnie kuzyna odebrałem teraz listy przez wiernego przyniesione Tuchułkę. — Olbracht, równie dobry Polak jak przywiązany krewny, donosi mi pełnemi radości wyrazami, że powstanie na Litwie olbrzymim postępuje krokiem, — i że za najpierwszym się zjawieniem wojsk naszych, kraj cały się z niemi złączy. —

Donosi mi o korzystnej bitwie pod Rajgrodem, dodając do tego wiele bardzo ciekawych szczegółów. — Te są wiadomości które Panom udzielić mogę, — inne zaś w tych listach zawarte, tyczą się jedynie domowych spraw naszych. Ale oto ten bilecik wprawił mnie także w radosne zadziwienie, — zawiera on te słowa: "Szanowny Panie ! Mylna wieść pewnie dojdzie do Warszawy, że jestem w niewoli, — nie, Panie, niebo mnie od tego uchroniło nieszczęścia; w Twoich naddziadów Zamku znalazłem gościnną pomoc; Litwę oswobodzić jest moim celem! U nóg Jestestwa, które uwielbiam, złożyć moje wawrzyny, będzie jedyną moją nagrodą!

"W Zamku Koprowskim nad Rzeką Świętą.

L. Z..."

— Któż jest ten rycerz błąkający się po litewskich kniejach? zawołał Górnicki z wyrazem uczczypiwym, na Helenę spoglądając.

— Cóż to za bóstwo? Zosiu kochana, rzekł Roman uśmiechając się do Zofii. Żadna z zapytanych nierozwiązała tej zagadki. Ale na twarzach Heleny i jej siostry malował się jakiś mocny wyraz przyjemnego uczucia, które napróżno starały się ukrywać, bo za nadto był widoczny: może to tylko było zadziwienie, — może radość z ojca radości pochodząca, — może.... ale na co je badać, na co zgadywać, — one są kobiety, nic nam niepowiedzą, — w krótce jednak i to nieznacznie wszystkiego się od nich dowiemy.

Opowiadanie Koprowicza zajęło prawie cały wieczór, tak krótki w tej roku porze; rozeszło się niebawnie małe przyjaciół grono, zostali sami: brat, siostry i sędziwy ojciec. Roman, skoro tylko mógł bez świadków się odezwać, oświadczył rodzinie, że związki swe zerwał z córką prezesa Moderanckiego, i że już nigdy jej mężem niebędzie.

— Cóż to dziś, mój synu, za dzień szczęśliwy dla mnie! rzekł pan Koprowicz z uśmiechem, dowiaduję się w tejże samej prawie chwili, że panna Wanda synową moją już niebędzie, i że jeszcze niestracony dla mnie ten, którego zięciem najmilejby nazywać mi było!

— Dziękuję wam, moje dzieci, za tak przyjemną dobra - noc, dodał podając swe ręce do uściskania Romanowi i Helenie i wyszedł z salonu.

— Cóż to znaczy ? rzekł Roman zdziwiony, ja tylko połowę ojca mowy zrozumiałem, — Heleno, wytłómacz mi to!

— Ja ci to wytłómaczę, braciszku, rzekła ze złośliwym uśmiechem Zofia: Helena i Ojciec są to niebaczne dzieci, które się za pięknym uganiają ptaszkiem, — zdaje im się, że do gniazdka go powrócić przymuszą. — Ja znam lepiej tego ptaszka niż oni: jest to orzeł, któremu skrzydła szerokie urosły, słońca się blasku nieboi, co przedsięwziął, to dokona, — i temu tylko bóstwu hołdować będzie, które mu własne serce wskaże. Dobra-noc Romanie, bywaj zdrowa siostro kochana, — uściskała oboje z uśmiechem, i wyszła z pokoju nucąc wesoło mazurka Chłopickiego.

Roman i Helena stali koło siebie w milczacem odurzeniu, — doskonała harmonia panowała w ich postaci, byli albowiem oboje nieszczęśliwi i od nikogo nieżałowani; w takim razie najłatwiej jest wspólnie się zrozumieć; pojęło też serce braterskie ręki uściśnienie, i łzę z oczu na lica spływająca, przyjazna dłoń otarła.

ROZDZIAŁ II.

ROZMOWA POUFAŁA.

Układa się i łasi, powierzchownie grzeczny,
Z miny, z gestów poczciwy, uprzejmy, stateczny;
Temu rady dodaje, z tym się towarzyszy,
Tamtemu niby zwierza, co od drugich słyszy,
Trwożny czy kto niepatrzy, czy kto niepodsłucha,
Zawsze ma coś w rezerwie i szepce do ucha.

Krasicki.

Nie bez celu zaprosił był pan prezes Moderancki do swego stołu przyjaciela Romana: wiedział on dobrze, ile Górnicki posiada zaufania i wziętości w domu Koprowiczów, rachował wiele na jego pośrednictwo, chciał bowiem koniecznie, pomimo różności zdań i przekonania, związek Wandy z Romanem do skutku przyprowadzić. Majątek Koprowicza, w jego mniemaniu, powinien był dostatkami i okazałością wszystkie źródła nieporozumień zatamować.

— Tak, mon cher monsieur — mówił Moderancki do Stanisława, gdy po skończonym obiedzie, przy poufałej luleczce i wonnym z Mekki napoju, sami zostali — tak, tak, ja niewidzę wcale dlaczego Roman chce zrywać z nami, — czy moja córka mniej piękna, mniej majętna, mniej dobrze urodzona jak przed rewolucyą? Czyż on majaka nadzieję zrobienia przez inne ożenienie lepszego sobie losu? Czy nawet w przypadku zmiany rzeczy, O czem nigdy niewątpię — dodał pocichu oglądając się — czy w tedy mówię, niemiałby ze mnie silnego protektora i doradzcy, jak ocalić majątek i dobre mienie swej rodziny, w tem powszechnem rozbiciu się okrętu! Bo, mon cher Górnicki, okropna będzie reakcya, okropna zemsta i oskarżenia, skoro się wróci prawa władza, — czyli, jak ich tam nazywacie, Moskale i ich poufalce.

— Ostatnie słowa twoje, mości Prezesie, najlepiej trafiają do mego przekonania, odrzekł z westchnieniem Górnicki, i dla tego też właśnie, że wiemy czego się spodziewać mamy, powiniśmy użyć wszelkich sił, tak fizycznych jak i moralnych, na odwrócenie od nas tak smutnej przyszłości! Przyjaciel mój, jest to Polak w całem znaczeniu tego wyrazu: szczery, łatwowierny, udarowany od przyrodzenia pięknemi zaletami; ale równie jak większa część współziomków moich łatwo się uprzedza, a co powszechniejsza jeszcze, dodał ze smutkiem, w złej doli radzić sobie nieumie. Bóstwem była w jego oczach Wanda, póki niepoznał jej charakteru, — kto teraz niemyśli zupełnie jak on, niemoże go zająć. Wanda niebyła ani razu na okopach, nieopiekuje się żadnym lazaretem, ziewa chodząc po Saskim ogrodzie, boją niezajmują ani wiadomości z obozu, ani rozprawy w Izbach sejmowych; Roman zaś temu wszystkiemu zupełnie jest oddany: przystąpił do rewolucyi nie dla kształtu, —sądzi, że najsroższem przewinieniem jest niewierzyć w nią i w jej pomyślny skutek; niemoże więc spodziewać się już szczęścia tam, gdzie znajduje i w ojcu i w córce opinią zupełnie niezgodną z jego przekonaniem.

— Tout cela est bel et bon, mon cher monsieur, odparł Moderancki, ale właśnie dla tego, czyżby niebyło rozsądniej połączyć tak sprzeczne z sobą zdania, a nadawszy im dążność do jednego celu, wspomagać się nawzajem w tak krytycznych okolicznościach; Roman dla mnie, ja dla niego, moglibyśmy w potrzebie stać się zasłoną i tarczą: to jest, postępując ostrożnie, on patryota, ja zaś moderant, on wołający dzisiaj po ulicy: "Niech żyje Ojczyzna!" zasłoni ojca żony od prześladowań; ja zaś, może za miesięcy parę, cicho i skromnie udawszy się do tych co powrócą, i co w imieniu monarchy nami rządzić łaskawie będą, — potrafiłbym może zręcznie przedstawić konieczność postępowania Koprowiczów rewolucyjnie, i uzyskać dla nich przebaczenie. — Nie trafneż to jest zdanie, cher Górnicki? Vive la prudence mon ami! Oglądajmy się na przyszłość, bo Bóg wie jaki ona nam los gotuje. —Czy myślisz że ja jeden tak o rzeczach sądzę, — ho! ho! ileż to ludzi światłych, rozumnych i zacnych, równie jak ja sobie postępuje: ostrożność, umiarkowanie i pamięć na zmianę — te są ich godła. — Nie z jednym o tem mówiłem, niejeden, i to z wielkich rewolucyjnych filarów, dzieli moję zdanie.

— I dla tego też właśnie zginąć musimy! odparł Górnicki ze łzami w oczach, dla tego przyszłe pokolenia niedojrzały płód rozpaczy i zemsty przeklinać będą! Bo ci tylko, którzy, jak owe bałwochwalcze niegdyś ofiary kwiatem uwieńczone, na ołtarz Ojczyzny poświęcać się biegną; ci, którzy giną ochoczo, i śmiercią chwalebną zbawienie narodu przyspieszyć myślą, — ci tylko jedynie pragną szczerze oswobodzenia Ojczyzny! — Kto zaś myśli o swem własnem ocaleniu, na przypadek odmiany; kto chce wywrócić rząd dla wywyższenia chwilowego siebie; kto wszystko gani, na wszystko krzyczy, rozterki pomnaża, nieufność wzbudza, albo obojętnem ze wszystkiego szydzeniem, szczerze życzących sprawie do rozpaczy przez swą wątpliwość przyprowadza, — ten zbawienia Ojczyzny niepragnie.

To wyrzekłszy powstał Górnicki, i ze szlachetnym zapałem dodał jeszcze słów kilka dobitniej i głośniej, tak, że aż Wanda, troskliwa o skutek tej rozmowy, weszła z przestrachem do pokoju.

— No, no, mon cher monsieur, odrzekł Prezes, nie tak żywo, dla czego się unosić, — każdy ma swoje przekonanie; odkryłem moje zdanie w dobrej wierze, mam więc słuszną nadzieję, że pan tego na złe nieużyjesz; au reste, ani Wanda ani ja, niebędziemy się zapewne Koprowiczom narzucać.

— O, co nie, to nie, odezwała się Wanda ze złośliwym uśmiechem, niejestem dosyć dobrą patryotką dla tak zapalonych umysłów; niesmakuję dosyć w Mickiewiczu, ażebym mogła uwielbiać Świtezianki i Dziady, o tyle, o ile to czynić powinnaby synowa starego dziwaka, który się ma za potomka litewskich mocarzy. Pewnie pan przyszedłeś przepraszać za Romana; powiedz mu pan proszę, że jestem nieubłaganą, i nic, tak, nic wcale, niepotrafi mu wrócić mojej przychylności.

Tu Wanda przybrała postać groźną i poważną, jak na obrażoną piękność przystoi.

— Jeżeliś pani nieobeznana z Mickiewiczem, odrzekł Górnicki z uśmiechem, to widzę przynajmniej, że poezye francuskie nie są obce dla niej, i że przypominasz sobie doskonale ową przypowiastkę La Fontaina o Lisie i Winogronach.

Jakże ta rewolucya nieznośnie ludzi przekształciła, pomyślała sobie Wanda, — czyby też był śmiał dawniej jeden nic nieznaczący obywatel, podobną nieprzyzwoitość pannie prezesównie Moderanckiej powiedzieć. — Ale nieśmiała jednak tego głośno wynurzyć; wyszła z pokoju tłumiąc gniew i obiecując skrycie okazać kiedyś nienawiść i zemstę swoję całej tej pogardzającej nią rodzinie.

Prezes pożegnał zimno Górnickiego, — i tak rozmowa — która w mniemaniu moderanta wszystkie umysły złagodzić i zbliżyć miała, a może szczęście córki i jego nazawsze ustalić — pomnożyła owszem niesnaski i nieprzyjaźń między tyle różniącemi się w zdaniach i w uczuciach osobami. — Tak niekiedy widok czystego jak łza jutrzenki jeziora wywabi nas na wodną przejażdżkę, aż wkrótce od lądu odbiwszy, wiatr się zrywa, burza się powiększa, łoskot fali trwoży, i łódka zaledwie na wzniesionych bałwanach utrzymać się zdoła, — a my, straciwszy nadzieję zabawy, powrót nasz przyspieszamy, wyskakując z łódki spiesznie, i wydobywamy się skwapliwie z niebezpiecznego położenia; bo zamiast miłego czasu użycia, znaleźliśmy tam tylko trwogę i nieprzyjemne przeciwnych wiatrów świstanie.

Takie to właśnie było wyobrażenie, które robił sobie Górnicki o obiedzie pana Prezesa i wszczętej po nim rozmowie, kiedy szybko schodził ze schodów, dla udania się w miłe mu zawsze grono rodziny swego przyjaciala.

Już wiemy co się tam działo, kiedy zjawienie się Tuchułki tak dziwnie ożywiło wieczorną zabawę. Ale jakież było całej rodziny i całego domu nazajutrz rano podziwienie, — jakiż okropny poranek dla ojca, siostry, brata i przyjaciela — kiedy zebrawszy się około poufałego rannego śniadania — napróżno przez czas długi na przybycie Zofii oczekiwali. Helena, stroskana poprzedzającego wieczora niezwycząjnem dotąd postępowaniem siostry względem siebie, weszła do swego pokoju, i tam w cichych modłach przepędziła czas długi; szmer jakiś w przyległym gabinecie siostry wzbudził wprawdzie jej ciekawość, ale że Zofia często późno w wieczór zwykła czytywać albo też deklamować wiersze celniejszych poetów angielskich, — sądziła więc Helena, że ten szmer z jej ulubionego zatrudnienia pochodzi; lekkie siąpanie po schodach i w przedpokoju, a później cichość zupełna potwierdziły to mniemanie; — sądząc, że służąca Zofii się oddala i siostra spokojnie spoczywa, sama też zasnęła, jak zasypia niewinność żadnym niedręczona wyrzutem, żadną nieścigana bojaźnią ani żalem.

Ale Zofia inaczej wcale noc tę przepędziła. Zofia i Tuchułko zniknęli może nazawsze z domu Koprowiczów z Warszawy! Cała nadzieja młodej Litwinki za Bugiem spoczywa, — za Bug ją wiedzie miłość, patryotyzm i święty obowiązek. Niebawnie tam za nią dążyć nam wypadnie; ale, nim to nastąpi, czyż łatwo potrafię oddać rozpacz ojca i ciężki smutek siostry, wtenczas, kiedy już powątpiewać o jej ucieczce niemogli! Koń i suknie męskie Zofii jedynie tylko zostały przez nią z domu ojca wzięte. Tuchułko zabrał z sobą klacz z karecianego zaprzęgu. Żaden list, żaden papier nieznalazł się w jej pokoju; a właśnie gdy poraz kilkakrotny szukano wszędzie i przetrząsano rzeczy zbiegłej Amazonki, Górnicki wszedł blady i wzruszony, dobył z kieszeni ułomek niecałego listu i oddał go Romanowi. Był to jakiś osobliwy bilet, którego część znalazł przed sienią domu Koprowiczów. Wyrazy w nim były tajemnicze i niezrozumiałe, ręką kobiety pisane, i jakby do Zofii ucieczki ściągające się. Jakież było Romana podziwienie, kiedy w tym bilecie poznał rękę Wandy, byłej swej narzeczonej:

"Twój plan pochwalam, jedź spieszno, łącz się z tym którego kochasz, — ciebie tu nierozumieją, a ty bez niego żyć niemożesz; szczęście twoje zawsze mnie obchodzić będzie......Niech ci towarzyszą wszystkie bóstwa Litwy."

— Osobliwe pożegnanie, i dziwna na drogę wyprawa, rzekł Roman na wpół z gniewem, na wpół z uśmiechem. Gdybym tylko mógł ojca zaspokoić!... Zawsze bowiem spodziewałem się jakiegoś dziwacznego wybryczka po mojej oryginalnej siostrze! Ale kochany Stanisławie, cóż teraz czynić mamy?

— Udać przed światem, że Zofia Koprowicz, przez starą chorą ciotkę, nagle do Litwy wezwaną została, i że, niemając chwili do stracenia, odjechała spiesznie, aby tę Panią jeszcze przy życiu zastać mogła. Ojciec i Helena uspokoją się z czasem, bo czegoż czas nieukoi. A ty kochany Romanie, skoro jaki nowy oddział wysłany zostanie na Litwę, pospieszysz szukać niebacznej dziewczyny, — a być może że ją przecież nakłonisz do powrotu; na pomoc zaś moję zawsze rachować możesz. Zdaje się, iż innej rady w tym przypadku niema — Ojciec twój zostanie z Heleną, ona go nigdy nieodstąpi. — ten anioł osładzać będzie ostatnie dni szanownego starca. Czyż można się przyszłości obawiać, mając taką opiekunkę? Ona nam została, ona więc niejest tem bóstwem, o którem wspomina owe pismo z Litwy do ojca nadesłane; ona może nikogo jeszcze niekocha, może mnie jeszcze wolno cieszyć się nadzieją.... Niech Zosia buja po litewskich kniejach, my tu jeszcze, kochany Romanie, i bez niej, bardzo możemy być szczęśliwi.

Takie były uwagi Górnickiego nad wypadkiem, tak mocno dotykającym rodzinę jego przyjaciela; bo Górnicki, pomimo cnót i zalet wielu, był przedewszystkiem dobrze sobie życzący, i korzystający z rzeczy stosownie do okoliczności.

Kto z czytelników moich niepoczuwa się mniej więcej do tej winy, niech mu to pierwszy zgani, — co do mnie, szczerze wyznaję, iż lego uczynić nieśmiem.

Ale przypomnijmy sobie owe hasło, które w czerwcu 1831 roku, we wszystkich polskich ustach brzmiało: "Udajmy się za Bug, — za Bug, — do Litwy...."

O gdybyśmy się tam istotnie byli udali, niebyłaby może powieść moja tajemniczym snem, który dziś ostrożnie, tylko prawdziwym przyjaciołom, udzielony być może! Niepłakalibyśmy teraz nad błędami naszemi! Niebyłibyśmy rozproszeni po całej powierzchni Europy, gdzie litościwe serca, tylko przytułek nam zapewniają! Niemielibyśmy nakoniec na sumieniu naszem rozlanej krwi i nieszczęść, ukochanej, a tylokrotnie zgubionej Ojczyzny!......

Ale broń mnie Boże od zgłębiania wyroków twoich! Ulegliśmy, bo taka była wola Przedwiecznego. Poddać się z pokorą tak okropnemu przeznaczeniu, niechaj będzie chrześcianina powołaniem; — ale rozpacz polskiej duszy niemoże być surowo przez Stwórcę wszech rzeczy sądzoną, bo On sam wlał w nas tę stałą siłę oporu przeciw przemocy, On ją w naszym narodzie od wieków utrzymuje, i z pokolenia do pokolenia ludowi polskiemu podaje.

ROZDZIAŁ III.

ZAMEK NA LITWIE.

Uderzcie w bębny, zagrajcie nam w rogi,
Za Bug, za. Bug, za Bug,
Niech lotne serce niewyprzedza nogi,
Uderzcie w bębny, zagrajcie nam w rogi,
Dla naszych serc, dla naszych nóg,
Za Bug, za Bug, za Bug!

Goszczyński.

Czy znasz ten zakąt naszej ziemi gdzie Rzeka Święta płynie? Czy byłaś kiedy w Litwie, luba czytelniczko? — Tam albowiem przenieść się potrzeba. Udaję się do płci mojej, bo mężczyźni utrzymują powszechnie, że nieczytają romansów, że to jest zatrudnienie czcze, do niczego stanowczego niewiodące, słowem, niepotrzebne. Wam więc, lube siostry, ten rozdział przypisuję; dodajcie mi swej różnobarwnej wyobraźni i delikatnych jej odcieniów, ażebym godnie i przyjemnie oddała rycerski zawód, śmiałe przedsięwzięcia, wielkie zamysły, a razem przyjaźń wzorową dwóch osób, które teraz w zakres powieści mojej wstępują.

Nad brzegiem posępnej kniei, gdzie jeszcze dziki i łosie goszczą, przy źródle rzeki, która jak słaby strumyk, z kryształowego jeziora wypływając, coraz szerzej a szerzej nurty swoje roztacza, i tam przedwieczny jakiś podmywa grobowiec, — na wyniosłym zielonym pagórku wznosi się zamek mchem obrosły, z siwego kamienia zbudowany. Trudno odgadnąć jaki był porządek jego architektury, ani nawet, czyli podług jakiegokolwiek planu został wystawiony. Wieża równająca się sosnom które ją otaczają, na niej dach stropiasty i nieforemny budynek do niej przytykający, stanowią główną jego postać; mur wysoki, jedną tylko dziwacznie zbudowaną bramą przecięły, nad szerokim i głębokim rowem wzniesiony, czyni wkradnięcie się do tej warowni niepodobne; brama zaś — główny wchód do zamku stanowiąca, wyższa nierównie od muru ze swemi strzelnicami, wieżyczkami i gankiem, na którym przed wieki wartował giermek, każde nowe zjawisko pilnie uważając i donośnie otrębując — przedstawia widok szczególny, uroczy: bo pamiątki przeszłości, jakiemi są ów zamek, wieża i brama, sięgające jeszcze Giedymina czasów, mile wpadają w oko przechodnia. Runęły od wieków dęby i buki — które w poświęconym bogom Litwy lesie, blisko zamku tego cieniste swe gałęzie rozpościerały — a budynek stoi niewzruszony. Niedościgły czas co wszystko burzy, nietknął się tej dziwacznej ozdoby, jak gdyby dotąd niezajrzał jeszcze do tego samotnego zakątku naszej ojczyzny! Nad wierzchołkiem bramy, między dwoma trójkątnemi wieżyczkami, wznosi się jakiś niekształtny posąg z kamienia, zapewne bóstwo z czasów pogańskich, bo jego postawa bez czucia i szlachetności, wykrywała niedołężność rzeźbiarskiej w owym czasie sztuki; później ozdobiony koroną ze złotych promieni i z palm;; w prawej ręce, na świętego chrześciańskiego przerobiony, miał być równie godłem i opiekunem starożytnego plemienia, które od wieków zamek Koprowski dzierżyło — Odwieczne herby Koprowiczów rodziny, na żelaznych tarczach niezgrabnie wykute, zdobiły obiedwie wieżyczki; mnóstwo rogów jelenich, łosich i łap niedźwiedzich — dla postrachu zwierząt, lub dla podziwienia ludzi na murze poprzybijanych — dopełniało ozdoby mieszkania, którego zewnętrzna postać, coś nadzwyczajnie zgodnego z dzikim krajowidem przedstawiała; obszerne izby, sklepione kurytarze, wąskie z okrągłych szyb złożone okna, a jeszcze węższe kamienne schody do niekształtnych i smutnych komnat wiodące, — oto wewnętrzny skład Koprowskiego zamku. Dziedziniec był brukowany lecz szczupły; stały na nim poważnie dwie ogromne lipy, które jedyny cień, chłód i zieloność w tem ustroniu utrzymywały. Pod temi lipami mieszkańcy zamku letnią porą często wieczerzali, tu także kilka krów spasłych dojono, tu jeszcze charty, kundle i taksy myśliwego właściciela zamku legiwać zwykły. — Mało dotąd znaleźliśmy tu przyjemności i malowniczych widoków, albowiem zamek Koprowski ubogim był w uroczość wiejskich siedlisk, gdzie przyrodzenie walczy ze sztuką, ażeby nagromadzić w jedno miejsce to wszystko, co życie towarzyskie uprzyjemnić może. Niebyło tam ani klombów z wonnych zagranicznych krzewów, ani przybytków Flory, rzadkie jej płody starannie przechowujących, ani księgozbioru, czas tak przyjemniew samotności skracającego. Nic więc lam niema do opisania, — po cóż nas tam wiedziesz? rzecze może niecierpliwie czytelniczka moja, i już książkę rzuca na gotowalnią z gniewem. Chwila cierpliwości, luba siostro, — ileż to nam kobietom tej cnoty potrzeba w codziennych życia stosunkach; chwila więc jedna, — a niebędzie ani dla mnie ani dla ciebie straconą.

Była jadnak część jedna zamku tego niezmiernie przyjemna, niezmiernie zajęcia godna, o której jeszcze niewspomniałam, a od której zacząć może należało: nazywano ją mieszkaniem dziedzica. Wieża — z którą już jesteśmy obeznani — była tyle obszerną, że wpośród niej można było urządzić wygodne mieszkanie; a lubo okna jej w dziwacznym kształcie, i w kolorowych szybach, szczególnie światło odbijały, — lubo mury ogromnej grubości różne zakątki w ścianach tworzyły, — była ona tak ozdobna, tyle pamiątek i żywiołów narodowości pełna, że dosyć było wstąpić w jej progi, ażeby polubić i właściciela i jego ustronie. — Dziwne tam można było znaleść nagromadzenie sprzecznych rzeczy. Posadzka wysłana była latem rogoża, zimową zaś porą niedźwiedziemi skórami. Na ścianach wisiały obrazy rodzinne, obok sztucznie ułożonych sztandarów i broni. Posąg z białego marmuru wyobrażający cudnej piękności niewiastę — taką jak nam Tasso uroczą Herminią maluje — zajmował szczytne miejsce naprzeciw wchodu. Nad łóżkiem dziedzica wznosił się sztandar z orłem białym, chorągiew z czasów Kościuszki, i obraz wielki zawsze starannie zakryty. W jednym zakątku przy oknie było kilka pułek z hebanowego drzewa przybitych, na nich zaś kilkanaście książek bogato oprawnych: Ewangelia, Pismo Święte i polskie herbarze — jedyny księgozbiór zamkowy — stanowiły całą umysłową rozrywkę dziedzica. Kiedy Olbracht Koprowicz zasiadł w wygodnym krześle w owym zakątku i zatapiał wzrok swój w czarujący widok z okna tego rozwijający się; — kiedy go owionął pełen różannej woni wiatr z zachodu; — kiedy odgłos dźwięcznej fujarki pasterza rozlegał się po błoniach, a echo leśne powtarzało cichą jego notę, — wtedy tylko zapominał sędziwy ów obywatel o przeszłości, która z wiekiem coraz bardziej w jego marzeniach bledniała! — Właściciel obszernych włości, był on raczej ojcem a niżeli panem swych poddanych. Wielu włościan swoich udarował był wolnością. Kochany od sąsiadów, bo się z niemi o granicę nieswarzył; od swego proboszcza, bo regularnie dziesięcinę wypłacał; od młodych dziewcząt, bo je za mąż wydawał; od gospodyń, bo je różnych domowych sekretów nauczał; miał nawet p. Koprowicz względy u Horodniczego, bo mu bardzo często furki z wiktuałami dosyłał; — na czemże więc przy tak silnej protekcyi mogło zbywać litewskiemu szlachcicowi? Olbracht był bogaty, szanowany, lubiony; miał zamek z wieżą, dużo włościan, jeszcze więcej rogatej i nierogatej trzody, obszerne knieje i rozległe pola; mógł całą jesień i zimę polować na zwierza leśnego, na wiosnę zaś strzelać głuszcze i cietrzewie do woli. Czegóż mu więc brakowało? Niewiele, wcale niewiele — dla serca obcego narodowym uczuciom — ale zaiste, aż nadto dla polskiego obywatela! Kochał on namiętnie Ojczyznę! Życie, — a może więcej jak życie.... poświęcił był jej w młodym swym wieku. Czekał zawsze jej wybawienia, i marzył o tej chwili z całem łudzeniem się Polakom właściwem! Czyliż w oczekiwaniu trawione życie, można nazwać życiem szczęśliwie spędzonem?....

Samotnie schodziły dni jego. Nikt z osób otaczających go niepojmował, dla czego pan tak dobry, a przytem bogaty, może żyć tak samotnie i smutno. Owe nawet Tuchułków plemię — wyłącznie do służby jego przeznaczone — niemogło się wznieść do jego patryotycznych wyobrażeń! Bo ich ojczyzną był zamek Koprowski, święte jezioro ich oceanem, a za zakresem Koprowskiej kniei, koniec świata widzieli!

Ale już prawie od roku wiele się było zmieniło w sposobie życia Olbrachta. Długie robił w borze przechadzki; często odbierał listy, a nawet i jakieś drukowane obcym językiem kartki. Tuchułko, albo jego bracia, ustawicznie z jego zleceniami wysyłani byli... Nikt jednak obcy nieukazywał się w zamku, a nawet częściej niż dawniej pan jego zamykał się w wieży. Dziwno to także było jego czeladce że, lubo sam zawsze zwykł jadać, często jednak obficie stół swój zastawiać kazał, a w dniach tych — gdzie apetyt jego bywał podwojony — nikomu niebyło wolno do stołu mu służyć.

— Może to ta biała panna, co stoi przy ścianie, zjada te kurczęta i szparagi, których ty Kasiu tak ogromne półmiski zanosisz na wieżę? mówił Tuchułko do swojej siostry, kiedy dnia jednego podwojoną wieczerzę zanieść panu miała.

— Głupiś braciszku! odpowie Kasia, biała panna zimna jak lodem okryte jezioro, już dawno nieje zapewne; wiem ja dobrze, komu nasz pan tak rad bywa, ale ci tego niepowiem: bo chociaż jestem dziewczyną, jednak panu sekretu dotrzymam i tobie pokażę, że milczeć umiem.

— Co? ty więc wiesz która czarownica do pana przybywa na kurczęta ze śmietaną? Tyś ją widziała ? O Święta Rzeko, tyś może sama czarownica, i tak, jak one po powietrzu bujasz!

Przeżegnał się nabożnie Tuchułko i chciał odejść od siostry ze strachem, kiedy się Kasia wgłos śmiać zaczęła.

— Idź, idź tchórzu, boisz się uroku, — pfe, — wstydź się, wszak to i pan i ksiądz proboszcz nazywają zabobonem i grzechem w gusła wierzyć; chodźno, dam ci kurczątko, — niebój się Kasi, poczciwej Tuchulanki, ona czarować nigdy nieumiała.

Tuchulko obszedł naokoło siostrę, złapał w rękę kurczę, które mu na widelcu podawała, i zaczął z niem uciekać co żywo, bo dzwonek Olbrachta z wieży objawił Kasi czas zastawienia wieczerzy.

Działo się to właśnie na końcu kwietnia 1831 r. Luba wiosna zieloną swą barwę na odmłodnioną ziemię rozpościerać zaczynała; obficie różowym kwiatem obsypane jabłonie i leśne gruszki, jak piramidy ze śniegu nad polami wznosiły się; miliony ptasząt miejsca na swe gniazda upatrując, latały świergocząc nad niemi; poważne zaś stado dzikich gęsi, wznosząc się zwolna nad wieżą, przepowiadało wrzaskiem swoim powrót dni pięknych i lata wczesnego. — Koprowicz siedział w ulubionym zakątku; ręka jego spoczywała na otwartej książce, j był to herbarz Paprockiego pięknego wydania: I herby wszystkie były w nim starannie farbami pociągnięte. Klejnoty te rodzinne u nas, tak jak u obcych narodów, nietylko próżności są dowodem, stanowią one i owszem szereg wspomnień wdzięczności potomków dla sławy naddziadów, — bo wszystkie prawie dowodzą męstwo i szlachetne dla Ojczyzny poświęcenie się. Przypadkiem właśnie Koprowicz olworzył był książkę na herbie Leliwa i przy wschodzącym księżycu uważał pilnie piękny rysunek tarczy, na której złota gwiazda nad srebrzystym księżycem się wznosi. Zatopił się w myślach głęboko, — czapeczka jego z sobolego futra, którą zwykł nosić na głowie, głęboko mu się na oczy zasunęła; okno cale było otwarte, i przy zachodzie słońca, przedstawiało nakształt obrazu z flamandzkiej szkoły, gdzie się sprzecznie, ale oraz i mile wydawały drzewa okryte kwiatem, zielone obszary, szare ptaki na błękicie nieba, — a ów zadumany starzec, z siwemi włosami i twarzą spokojną, zdawał się być przez mistrza sztuki — jako główny przedmiot obrazu — tam posadzony.

Skrzętna Tuchulanka weszła do komnaty, ustawiła stół na środku i zastawiwszy go smaczną i obfitą wieczerzą, dodawszy do niej kosz lipcu i piwa marcowego, w milczeniu oddalać się chciała, gdy ją pan zawołał, i cichym głosem zapytał:

— Gzy twój brat jest w zamku?

— Jest panie.

— Niech będzie gotów skoro z okna zagwiżdżę, — konia osiodłanego niech do bramy przywiąże, — niech się przygotuje do dalekiej podróży, a nadewszystko niech czuwa, czy z boru gość jaki ku nam się nieukaże.

— Gość! o panie łaskawy, dozwól niech ja, a nie brat mój, jego upatruję! Gość, — jest to rzecz tak rzadka na naszej wieży, żebym już i drugi raz poszła się piec przy ogniu, dla przyporządzenia gościowi wieczerzy, ażebym go tylko ujrzeć mogła...

Gdy to wyrzekła Kasia, szelest jakiś niezwyczajny dał się słyszeć, jakby w głębi muru naprzeciw okna. Olbracht dał jej znak ażeby odeszła. Biedna Kasia przestraszona, nieoglądając się nawet, co żywo do brata pobiegła.

Już koń Tuchulki stoi przy bramie, — już księżyc, wzbił się wysoko, — już zwolna umilkły wszystkie odgłosy dziennych prac rolnika, — kiedy niekied odzywa się tylko wierny stróż pańskiej zagrody Owruk, brytan ulubiony dziedzica, przebiega ścieszki do bramy wiodące, i głośnem zaszczeknieniem ostrzega i zabezpiecza razem udających się do spoczynku mieszkańców Koprowa.

W tem od boru słychać zwolna rżenie rumaka, — od boru błyszczy zbroja — chorągiewka powiewa, — i wojak jakiś nieznany przybliża się do wieży. Był to młodzieniec ujmującej postaci; szlachetne jego poruszenia i sposób mistrzowski jakim konia prowadził, okazywały człowieka do wyższego rzędu społeczeństwa należęcego; lubo był uzbrojony, niezdobił go jednak żaden znak oficerski, — był on prostym szeregowcem, syn prawowierny polskiej ziemi. Złożył dostatki, sławę przodków, godność rodziców i blask znakomitego rodu, na ołtarzu

Ojczyzny, do której namiętna miłość przywiodła nas do tylu poświęceń, i tyle nam klęsk i poniżenia cierpliwie znosić każe!.... Postępował ostrożnie. Łatwo można było poznać, że ta okolica zupełnie mu obcą była, i że przypadkiem tylko dostał się w Ie strony.

Tuchułko czuwał nad koniem swoim, bo od kilku czasów, tłumy Kozactwa i Kabardynców snuły się po kraju; bał się ażeby mu jego mierzynka niezwarowali; spostrzegł więc zaraz przybysza, i dał znak do wieży o jego zbliżaniu się.

Główne okno otworzyło się na jego ostrzeżenie, i w niem światło jakby pochodni zabłysnęło; w głębi zaś pokoju, kilka czarnych migających się postaci, pilnie zjawieniu temu przypatrywać się zdawało. —

— To on, — szeptali sobie biesiadnicy Olbrachta. O nie, — to nie jego mundur, — to jest z innego pułku oficer, — możeśmy zdradzeni, — może to Moskal?

— Tak bracia, — to wróg! — to wróg! — niech ginie!

Pistolet dobrze wymierzony — w chwili kiedy młodzieniec przejeżdżał pod oknem — wystrzelił tak szybko, że go Olbracht wstrzymać niezdoła!, i ugodził młodzieńca w ramie. Nieznajomy, upuściwszy cugle, spadł z konia, jakby bez duszy. Tuchułko pobiegł co żywo do niego, a znalazłszy go przy życiu, wraz z koniem wprowadził go do zamku.

— Dla czegóż mnie tak zdradziecko zamordować chciano? rzekł młody rycerz przyszedłszy do siebie. — Wszak to być musi mieszkanie litewskiego obywatela, — czyliżby on na brata chciał godzić? — Jestem polski żołnierz, — idź, i oświadcz to twemu panu.

— To Polak! — to żołnierz z wojska polskiego, — to nasz brat i wybawca! Takie były odgłosy po całym zamku Koprowskim.

Dziedzic wszedł do pokoju w którym złożono młodzieńca; towarzyszył mu młody jakiś człowiek, ! nikomu w zamku nieznany. Najtroskliwsze staranie około opatrzenia rany uczyniono; opatrzył zaś ją jak najdoskonalej towarzysz Olbrachta, uczeń lekarski z uniwersytetu wileńskiego. Lubo rana młodzieńca niewiele była znaczącą, jednak czas niejaki spoczynku został mu przepisany. Wprowadzony na wieżę, już Leon — było to imię młodzieńca — niebył obcym dla współziomków swoich! Zastał tam oprócz pana zamku kilkanaście osób różnego wieku, stanu i powołania; wszyscy jednym tchnący duchem, jedną myślą zajęci, na teżsame ofiary poświęceni, — było to albowiem grono powstańców litewskich.

— Widzisz młodzieńcze, rzekł do niego Olbracht, jesteś między swemi, chociaż cię nieznamy. Uważaj dom mój za własny, — pozostań w nim tak długo jak ci się podoba, — nikt cię tu niezdradzi, — my sami wszyscy zdrady obawiać się musimy. Słudzy moi są także nasi współbracia, — i oni drzą na wspomnienie naszych ciemiężycieli; ale tajemnice tego mieszkania nie są im znane; — nielękaj się więc niczego, siadaj i posil się.

Leon odpocząwszy trochę, zaczął zdumiałym wzrokiem przyglądać się towarzystwu, do którego się tak niespodzianie dostał. Było tam kilku młodych ludzi równych jemu wiekiem; ale najliczniejsze grono składało kilkunastu już dojrzałego wieku, a nawet i sędziwych obywateli, uzbrojonych w dawne karabele, pałasze, dzidy, a nawet w zbroje ze średnich wieków pochodzące. Twarze ich zmarszczkami zorane, wąsy ogromne, spojrzenie surowe i strój narodowy, czyniły ich raczej do zjawisk spoczywających w grobie naddziadów litewskiej szlachty, niż do tegoczesnych wojowników podobnymi. Mało jednak z Leonem mówić chcieli; jakaś nieufność i niepewne o nim mniemanie wydatnie widać było na ich twarzach; młodzi zaś powstańcy otoczyli go zarazem, i nim jeszcze skończył wieczerzać, dowiedzieli się od niego, że jest żołnierzem Jazdy poznańskiej, — że się nazywa Leon Zborowski, — że rodzina jego od wieków w Wielkiej polsce a teraźniejszem Księstwie Poznańskiem zamieszkała, — że w nim tylko, jako w jedynym i ostatnim tego imienia potomku, całą nadzieję przyszłości pokłada.

Ale Polska, obudzona z piętnastoletniego uśpienia, wszystkich swych przywoływa dzieci; — mieszkańcy błoń Wielkopolski, równie jak z naddnieprzańskich borów, usłyszeli głos nieszczęśliwej matki, — i ani groźby, ani zakazy, ani okrucieństwa, — nic ich wstrzymać niezdoła, nic ich do powrotu nienakłoni! — Poznańszczanie, ci szlachetni młodzieńcy, więcej może niż inni mają prawa do wdzięczności narodu; oni albowiem najmoralniej pojęli naszę rewolucyą, i najskuteczniej się do niej przykładać umieli. Może, niestety! niebędzie nigdy wolno wynurzyć tej wdzięczności bieglejszemu, niż moje pióru! Cześć wam więc czcigodni Rodacy! Czeka was nieśmiertelnego wawrzynu gałązka, nie przez słabą niewiastę podana, ale z ręki anioła, który was u bram niebieskich oczekiwać będzie; tego anioła, który szlachetne czyny w księdze nieśmiertelności zapisuje!

Ale gdzież się zapędza myśl moja!... Wróćmy się na wieżę Koprowską, gdzie już dało się słyszeć pierwsze zapianie koguta, znak przyjęty do rozejścia się powstańców litewskich.

— Nieprzyjdzie już dzisiaj kogośmy oczekiwali; — hieprzyjdzie, — rzekli niektórzy ze starszych powstańców, żegnamy cię więc Olbrachcie, — noc dzisiejsza na niczem zeszła!

— Na niczem? odparł stary Koprowicz, jakże to mówić możecie! Czy na miejsce Leliwczyka, który nas może wśród tych borów wyśledzić niepotrafił, niemamy innego przybysza? Czy za mało znaczące macie przybycie w te mury pierwszego polskiego żołnierza, — i tę pewność że bracia nasi już blisko; że pewniej i silniej działać możemy; że ich zbliżenie się utwierdzi nasze związki, nakłoni wahających się, ustali naszę sprawę, i niepodległość zapewni!

— Zawsześ Olbrachcie łatwowierny i szybko nadzieją upajający się, odparli mu jego goście.

— Bądź zdrów, zobaczymy się jak zabłyśnie jutrzenka trzeciego maja.

— Bądź zdrów Leonie, niech ci Bóg da prędkie wyzdrowienie, bo takich jak ty synów, wspólnej matce naszej, niemało potrzeba!

No bracia! ostatnie pozdrowienie, bo kur poraz drugi pieje.

Tu do prawdy odezwały się wszystkie wrzaskliwe folwarczne koguty. Powtańcy stanęli wszyscy szeregiem. Najstarszy z nich rzekł dobitnym głosem: Witaj jutrzenko swobody! witaj nadziejo błoga! a dobywszy pałasze wykrzyknęli wszyscy razem: Niepodległość lub śmierć! — Sprężyna niewidzialna dotknięta subtelnie roztworzyła nieznaczne drzwi w murze; otwór, w którym ukazały się kamienne schody, w bezdenną głębią wiodące, został zaraz sprzysiężonymi napełniony; skoro ostatni wstąpił na schody, drzwi się same zawarły, i niepozostali w komnacie jak Leon i Koprowicz.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej