Władysław Stanisłw Reymont

PRACY!

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

PRACY!

Władysław Stanisłw Reymont

I

Pracy!

— Czego? Czego pan sobie życzysz?

— Przyszedłem prosić pana naczelnika o jakiekolwiek zajęcie —odparł zapytany, młody, dwudziestokilkoletni człowiek o ostrych, ciemną skórą powleczonych rysach twarzy.

— Ha! ha! ha! paradny sobie! — wybuchnął tytułowany naczelnikiem i odsunął krzesło dalej od biurka, jakby chcąc się przyjrzeć występującemu z tak dziwnym żądaniem.

Zmierzył go wzrokiem ścisłym, zimnym i lekkie szyderstwo osiadło mu na twarzy ozdobionej senatorską brodą — stłumił je siłą i przypatrywał się bacznie — jego szare, przenikliwe oczki z inkwizytorską drobiazgowością przebiegały po stojącym.

Rzeczywiście na całej proszącego postaci i stroju nędza z zimą jaskrawe wycisnęły piętno.

Strój miał lada jaki, prawie letni, palto niezdecydowanego koloru było straszliwie zużyte, na wydatniejszych częściach ciała świeciły szwy — łaty różnokolorowe, spodnie czarne, grube, do połowy zakrywały cholewy butów, zmizerowanych użyciem i ciągłymi naprawami, że zdawały się stekiem łat — kawałków nieproporcjonalnie dopasowanych. W ręku trzymał barankową, niegdyś czarną, dziś rudą prawie czapkę.

Na śmiech siedzącego nie drgnął nawet, tylko oczy siwe przymrużył mimo woli czy też z wrażenia. Stał wpatrzony w przeciwległą ścianę. Ból niepewności oczekiwania coraz wyraźniej przebijał się na jego sinej, obrzmiałej od zimna, wiatru, twarzy. Spojrzenie, które przeniósł na siedzącego, pełne było niemej prośby. Naczelnik milczał, przeżuwał wrażenie, sumował; prawą ręką poprawiał binokle, a lewą wybębniał po biurku, wzrokiem błądził po pokoju, to chwilami zatrzymywał go na butach stojącego przed nim, któremu z niecierpliwości wargi drżały, miął czapkę w pogryzionych przez mróz rękach, przestępował z nogi na nogę i nie mogąc się doczekać pierwszy zaczął:

— Panie naczelniku, będzie mi darowane, że śmiem zaczynać pierwszy, że śmiem prosić o pracę, o zajęcie jakiejkolwiek...

— Bardzo pięknie, że pan pracować chce...

— Tak, nie tylko chcę, nie tylko mogę, ale potrzebuję — muszę, tak! — mówił, ośmielony milczeniem — i gdyby pan naczelnik był łaskaw uwzględnić moją prośbę...

— A wiesz pan, to ważne!

— Jak dla mnie, to kwestia życia.

— Dlaczego?

— Dlatego, że chcąc żyć, muszę pracować, a chcąc pracować, muszę mieć pole jakiekolwiek do pracy. Szukałem wszędzie, nie znalazłem — sądziłem, że już nigdzie nie znajdę. Powiedziano mi w ostatnim miejscu, gdziem prosił o zajęcie, aby się udać do pana naczelnika. Przeto przychodzę nie z nieśmiałością w duszy, ale z rozpaczą, nie z prośbą na ustach, ale z błaganiem o jakiekolwiek zajęcie z najskromniejszym wynagrodzeniem, abym tylko mógł wyżyć.

— Nie ma żadnego w tej chwili miejsca, mój łaskawco — odpowiedział flegmatycznie naczelnik.

Proszący na te słowa posiniał jeszcze więcej, oczyma niespokojnie rzucał naokoło. Przez chwilę zapanowało milczenie, przerywane tylko monotonnym cykaniem zegara; ż bocznego pokoju dochodziły od czasu do czasu głosy rozmawiających i denerwujący brzęk szklanek — pito widocznie w sąsiedztwie.

Słońce zimne przedzachodnie promienie, przesiąknięte purpurą, kładło przez okno na posadzkę. Pyłki zaledwie dostrzegalne wibrowały w nim jak złote opiłki. Drzewa, rosnące za oknem, okryte szronem, omglone słonecznym promieniem, lśniły jak ze srebra oksydowanego i brylantów. Mróz zaczął zahaftowywać okna w fantastyczne, o cudnym rysunku arabeski.

— Nazwisko pańskie?

— Jan Baliński... — I jakiś cień nadziei, coś na kształt i radosnego oczekiwania przemknęło mu po twarzy.

— Gdzieś pan pracował dotychczas?

— Na drodze żelaznej.

— W jakiej miejscowości?

— Na oddziale pana naczelnika.

— Jak to? nie przypominam sobie, abym go kiedy widział, a ja przecież znam swoich ludzi.

— Nie mógł pan naczelnik znać na tyle prostą siłę roboczą, aby jaka twarz mogła zostać w pamięci.

— Toś pan pracował jako...?

— Prosty robotnik.

— No, proszę... hm, to nie żarty, potrzeba zmusiła pana jąć się takiej pracy?

— O, nie żarty — głód!

— Głód?

— Tak...

— No, proszę... hm — i mimo woli zrobił charakterystyczny ruch ręką po wydatnym brzuchu. — Przykra rzecz — pomyślał.

— Gdy wszystko sprzedałem, co miałem i mogłem sprzedać, a jednocześnie wyczerpałem wszystkie środki i sposoby dostania jakiego bądź zajęcia odpowiedniego dotychczasowym moim mniemaniom, a nędza i z nią głód zajrzały do mnie, musiałem się brać choćby do najcięższej pracy, jaka była pierwsza. O! z jaką ona mi przychodziła trudnością! Pracowałem, dopóki mogłem, niechaj te ręce panu naczelnikowi dopowiedzą — i wyciągnął przed siebie ręce grube, napracowane, poranione, sine od mrozu, ręce wstrętne, gdyby nie były święte przez piętno trudu.

— Ach!!... teraz nie robi już na plancie? — to mówiąc odwrócił twarz w inną stronę, z pewnym wstrętem czy też podziwem.

— Odprawiono mnie z roboty.

— Dlaczego?

— Pierwsze, że roboty teraz znacznie mniej, a drugie, że jestem nie dość silny, bo nie mogę tyle zrobić, ile zrobi każdy z robotników, bo jestem chory — a tymi rękami odparzonymi trudno mi podjąć oskard lub młot, trudno pchać taczki. Och, nie mówię, ile cierpię, ile mnie to upokarza, że ja, trochę więcej wiedzący, trochę więcej wykształcony, wobec chłopa, bydlęcia roboczego,. stoję nieskończenie niżej, bo nie mam sił jak on, aby stanąć do roboty na równi i zarobić w pocie czoła na kawałek suchego chleba — na byle jakie legowisko pod dachem...

— Hm! praca... praca, mój panie... jakże tam?

— Baliński!

— Aha, mój panie Baliński, to dźwignia w życiu, prawdziwa dźwignia — odparł bezmyślnie a sentencjonalnie naczelnik.

— O, głód — jeszcze większa!

— Masz pan jakie kwalifikacje naukowe?

— Mam! — i wyjąwszy z zanadrza, podał świadectwa szkolne.

Naczelnik przeglądał uważnie.

— No, proszę — toś pan skończył z odznaczeniem, hm...

— Tak — odpowiedział gorzko Jan. — Na to odznaczenie, na tę trochę elementarnej nauki pracowałem lat ośm, pracowałem o głodzie, kosztem zdrowia, kosztem najwyższych wysiłków, ale pracowałem, bo mi wszędzie i wszyscy mówili: „Jasiu, ucz się! Jasiu, ucz się, a będziesz miał wszystko“. — I Jasio się uczył, nie sypiał, nie jadał, nie wiedział, co to przyjemność, co to słońce, wiosna, swoboda, bo się uczył, bo był głupi. Myślałem, że skończywszy gimnazjum, pole pracy dobrze płatnej zastanę otworem, i zastałem — wszystkie drzwi zamknięte! Rzucałem się, prosiłem, pukałem wszędzie, gdzie mogła być praca — na próżno! Odprawiano mnie prostym „nie ma“ lub uśmiechem szyderczym, że byłem tyle naiwny, aby nie mając protekcji starać się o posadę. Słówka tu i ówdzie zasłyszane oświeciły mnie. Więc po cóż mi się uczyć było? Trzeba coś umieć — na co? I bez wiedzy można umieć zdychać z głodu. Wiedza to potęga przecież, a w moim położeniu była przeszkodą do zapewnienia sobie obiadu. Potęga prawdziwa, niezaprzeczona — to plecy wpływowych osób. Pokazywałem chlubne świadectwa szkolne — wzruszano na nie ramionami. „Dobre to jest, ale może pana zna kto wpływowy?“—mówiono, i odchodziłem z niczym,coraz więcej zrozpaczony. Żelazne koło nędzy coraz więcej mnie cisnęło. Och! te lata nauki, te lata zmarnowane! gdybym był obrócił na uczenie się rzemiosła, wreszcie na zwykłą ręczną pracę wyrobnika — to nie cierpiałbym nędzy, nie przeszedłbym tylu upokorzeń okrutnych, nie miałbym tyle świadomości, a z nią nie myślałbym i nie cierpiał, nie odprawiono by mnie z roboty.

Tyle goryczy było w jego słowach, w tych zdaniach krótkich, urywanych, prawie paradoksalnych, brzmiał taki ból, taka beznadziejna rozpacz, mrowie przechodziło — twarz mu pałała, ręce drżały ze wzruszenia, całe ciało wstrząsały febryczne dreszcze gorzkich przypomnień. Oczy świeciły ponuro, zatamowane łzami, siność jego twarzy przeszła w fiolet, cała postać się wyprostowała, wypełniła i stał tak na wprost okna, cały oblany ostatnimi blaskami zachodzącego słońca, odziany w swoją nędzę jak w purpurę, stał jak uosobienie starej, odwiecznej niedoli ludzkiej.

— Rozumiem pańskie położenie — hm! tak, w zupełności rozumiem i boleję nad nim, hm! tak, boleję —ozwał się naczelnik, oddając świadectwa Janowi. — Ale nic nie mogę panu poradzić, teraz kompletnie nic, wszystkie miejsca zajęte, hm! zapchane! — Pomilczał chwilę. — Gdybyś się pan później zgłosił, może się jakie miejsce otworzy. Dowiaduj się pan — hm! Gdybyś pan miał świadectwa z ukończenia szkoły technicznej — to, hm! może by się prędzej coś poradziło, ale tak...— ścisnął ramiona, rozkładając ręce, jakby się usprawiedliwiał.

— Panie naczelniku — szepnął Jan — przecież kurs nauk gimnazjalnych nie stoi niżej od technicznych.

— Ogólnie jest nawet, hm... przeciwnie, ale hm... technicy są fachowcami, można rzec, że mają w danym kierunku specjalność.

— O, i my ją mamy! Naczelnik spojrzał pytająco.

— Umierania z głodu!

— Wstąp pan do szkoły technicznej, to łatwiej będzie dostać później miejsce na drodze żelaznej.

Jan spojrzał mu w oczy wzburzony, sądził, że żartuje, ale w nieruchomej twarzy ujrzał powagę i pewien rodzaj dobroduszności.

— Dziękuję za radę — rzekł drwiąco — ale mnie jeść potrzeba. — To mówiąc skłonił się i zabierał do odejścia.

— Gdzie pan teraz myślisz iść?

— Na ulicę...

— No, hm... ja wiem, ale czy ma pan tu znajomych, rodzinę, dom?

— Nie, panie. Dom mój tam, gdzie wszystkich do mnie podobnych — wszędzie i nigdzie... czasem pod parkanem, czasem gdzie w szopie nie zamkniętej — gdzie się zdarzy — a co do rodziny, nie mam nikogo i prawie nie wiem, czy miałem kiedy kogo. Przyjaciół zaś nie mam za co utrzymywać, a nędzy mojej nikt by nie był tak głupi dzielić...

— Hm, po stoicku pan znosisz niedolę.

— Bo muszę, boć przecie żyję w społeczeństwie cywilizowanym, które ma wypisane w swojej religii: „Kochaj bliźniego swego“. Muszę znosić, aby godnie uczcić dary tej pani, co się zwie cywilizacją, światłem, postępem, ale w nędzy swoich naznacza. Muszę jeszcze jakiś czas znosić.

— Więc masz pan jaką nadzieję? — spytał żywo naczelnik.

— Tak, skończenia szkoły technicznej —i dostania miejsca.

Tyle ironii było w jego głosie, że naczelnik szybko odwrócił oczy utkwione w okno, ale już nie ujrzał twarzy Jana, który pochylił się w głębokim ukłonie — i wyszedł.

II

Prawie że nie myślał, szklistym wzrokiem patrzył gdzieś w próżnię i szedł wolno jak człowiek ugodzony w samo serce.

Po co miał się śpieszyć? Gdzie? Schował ręce w kieszenie, bo mróz brał siarczysty. Kryształki śniegu brylantami, skrzyły się na ulicy. Był jakby odurzony. Starał się porządnie, logicznie myśleć, nie mógł, bo zapytanie: co dalej? uporczywie wracało mu na usta. Gdy szedł tam, skąd idzie, nie miał pewności, nadziei i czuł w duszy lęk przed jasnym postawieniem sobie pytania: dostanę czy nie — powracał bez cienia wątpliwości.

— Czas już skończyć! — pomyślał i lata całe cierpień i walki ustawicznej o byt stanęły mu w myśli, jak słupy przydrożne, które już przeszedł. — Wszystko przechodzi...Wydziedziczony od losu, możesz się spodziewać, że Ananke nie będzie logiczna dalej? — Czas skończyć! Najgorsze nieznane nie może już być więcej złe od dotychczasowego.

Spojrzał przed siebie.

Mrok szybko zalegał, czerwone zorze z obłoków rzucały różowawy odcień na śnieg. Cienie nocy włóczyły się leniwie po załamkach i zagłębieniach murów, taiły się w ogołoconych z liści gałęziach drzew. Zapalano latarnie na ulicach, gdzieniegdzie z okien domów i drzwi sklepów wylewała się aż na chodnik smuga złotego światła. Ruch na ulicach ustawał, każdy biegł szybko do domu, do ciepłego ogniska, do uśmiechniętych twarzy swoich bliskich, gwarzyć o sprawach dnia ubiegłego. Kilkoro sanek z głośnym brzękiem dzwonków przemknęło ulicą, srebrna rulada śmiechów, echa wesołych rozmów unosiły się nad nimi...

Jan wlókł się w kierunku dworca kolei i myślał, czy też ci wszyscy, co go tak szybko wymijali, mieli się po co spieszyć? Z pewną zawiścią przypatrywał się oknom oświetlonym i cieniom migającym poprzez szyby.

— Ciepło mają... — i wyobraźnią przenosił się w ich miejsce, tak że zdawało mu się, iż czuje ciepło, ogarniające jego członki. Delektował się wspomnieniem ognia jak pijak alkoholu.

— Są tacy, co mają wszystko! — myślał gorzko. — „A i ty masz — nędzę“ — podszepnął mu jakiś głos z głębi i zwolna dusza poczęła mu się okrywać mrokiem buntu na niesprawiedliwość podziału.

— Jak to? kilku, kilkunastu, kilkudziesięciu mają wszystko, a tysiące, miliony — nic! Skąd doszli do tego tamci? A on i jemu podobni nic nie zyskali. „Bo głupcy czekają na przyjście tego, czego pragną“ — dorzucił mu znowu głos wewnętrzny.

A więc? — to „więc“ jak znak tajemniczego zapytania zawisło mii w mózgu. Wychodzi się na spotkanie losu. Szuka się i pomaga się mu!...

Czarne cienie osnuwały zwolna jego umysł. Spostrzegł przechodnia jakiegoś pod latarnią, patrzącego na zegarek duży, złoty.

— Pół roku mógłbym żyć za niego — szepnął i ciekawie patrzył, jak go tenże wolno chował do kieszeni. Przystanął i nie wiedział, dlaczego obejrzał się za oddalającym, i zdało mu się, że w cieniach nocy jeszcze raz zabłysła żółta, wielka koperta zegarka.

Głód zaczął mu dokuczać, sięgnął do kieszeni, aby policzyć, ile mu jeszcze zostało z ostatniego zarobku. Naliczył kilka złotych — co z tym zrobić?

Przed dworcem wszedł w gorączkowy ruch, gwar zwykły przed odejściem pociągów. Wszedł do sali, ciepło pomieszane z oddechami tylu osób natłoczonych owionęło go. Wyszukał sobie miejsce koło bufetu i usiadł rozmyślając, co sobie kupić jeść. Denerwujące, wstrętne opary podnosiły się z podłogi zabłoconej, z śniegu naniesionego nogami. Dym z papierosów, cygar najgorszego gatunku zaciemniał całą salę i podrażniał mu pragnienie zapalenia papierosa. Kupił sobie paczkę obrzydliwych, zapalił jednego i zwolna delektował się jego smakiem.

Obok niego usiadło jakichś dwóch ze służby kolejowej, poznać to było można po ich umundurowaniu, i rozpoczęli zwykłą rozmowę — wyrzekaniem na ciężkie czasy, podłych zwierzchników itd.

— Co ty robisz z sobą dzisiaj? — zapytał jeden drugiego.

— Jadę do N.

— Po co?

— Odwiedzić bardzo chorego kolegę.

— Ach!

— Pisał do mnie dziś, nie mógłbym mu się wymówić — to mówiąc wyjął list i podał go' pytającemu, ten przejrzał go uważnie i zwrócił ze słowami:

— Józef P., skądś znam to nazwisko?

— Służy na naszej drodze!

— Tak! — Gdzie?

— W N.

— Ach, przypominam go sobie, szczupły, brunet, twarz jak u kobiety, ładny chłopak.

Jan niewiele zwracał uwagi na rozmawiających i na treść prowadzonej rozmowy, lecz usłyszawszy znajome sobie nazwisko, obrócił się żywo ku siedzącym i zapytał spiesznie:

— Który z panów zna Józefa P.? Przepraszam, że zapytuję tak obcesowo — dodał widząc ich trochę zdziwionych.

— Ja — odparł ten, który list pokazywał. — Czy on daleko stąd mieszka?

— O pięć stacyj.

— Pan jedzie do niego?

— Tak.

— Prędko?

— Pierwszym odchodzącym pociągiem.

— To on zajmuje jaką posadę na kolei?

— Tak jest — i wymienił rodzaj zajęcia.

— I chory bardzo?

— Niebezpiecznie, suchoty płuc w ostatnim stadium.

— Czy być może?

— Choruje blisko rok i lekarze nie robią żadnej nadziei.

— A ja o nim nie wiedziałem. Prawda — westchnął Jan — skąd? od kogo mogłem wiedzieć? Niech się panowie nie dziwią, iż się interesuję tak losem Józia, ale to jeden z moich dobrych kolegów szkolnych. Od czasu wyjścia ze szkoły, to jest od lat kilku, nie widzieliśmy się i nie wiedzieli o sobie.

— Pan stale tu mieszka? — zapytał udzielający informacyj.

— O, nie.

— Zapewne czeka pan na pociąg?

— Doprawdy nie wiem, co robić, tak mnie ta wiadomość o chorobie Józia zaabsorbowała, chciałbym co prawda go widzieć, ale... staje na przeszkodzie kwestia tego rodzaju...

— Że nie ma pan czasu...

— O nie, za dużo — tylko że nie mam pieniędzy na. podróż...

Pytający otworzył szeroko oczy zdumiony. Jan się uśmiechnął.

— A! dziwi panów moja otwartość? Zaraz ją wyjaśnię — nie przedstawiłem się jeszcze, więc to czynię. Jestem Jan B. — i podał rękę pierwszemu.

— A ja Antoni K.

— Roman D.

Nazwiska się skrzyżowały jednocześnie z uściśnieniem dłoni i banalnym „bardzo mi przyjemnie“.

Jan mówił dalej swobodnie, z pewnym nawet cynizmem człowieka, któremu wszystko jedno.

— Tak, panowie, nie mogę zadośćuczynić życzeniom serca, aby odwiedzić dawno nie widzianego kolegę, bo nie mam za co kupić sobie biletu.

Patrzyli na niego zdziwieni odwagą, z jaką się przyznawał do braku. Ten, który się nazwał Antonim, szepnął coś na kształt usprawiedliwienia:

— No, przecież chwilowe braki każdemu z nas się zdarzają...

Jan odparł z uśmiechem trochę przykrym:

— O, u mnie jest on chroniczny i chyba nieuleczalny, mówię to tak otwarcie, boć nędzy uczciwie nabytej nie potrzebuję się wstydzić.

Spojrzeli znów na niego jakoś dziwnie. Ciągnął dalej:

— I właśnie przed przyjściem panów, paląc papierosa, obierałem sobie rodzaj śmierci, to jest, jak lepiej umierać. Mam tylko dwa rodzaje do wyboru: drzewo — lub pod pociąg; skłaniałem się ku ostatniemu, bo to, co daje śmierć prędszą, jest lepsze.

— E! żartuje sobie pan z nas! — żachnął się pan Antoni.

— Nie, panowie! nie żartowałem! To, co powiedziałem, wykonać muszę — powiedział silnym głosem i w oczach zapalił mu się ogień niezłomnego postanowienia. — “Wprawdzie żal mi się teraz zrobiło, usłyszawszy o dawnym druhu, który jest niedaleko, a tak daleko ode mnie, iż go odwiedzić nie mogę, zamienić kilku słów — ha! ale cóż robić? może to i boleśniej, ale może i lepiej, prędzej skończę, a tak mógłbym się łudzić jeszcze czym, żałować życia, a tu... Czas kończyć! O, czas — i nie zważał prawie, gdzie jest, do kogo mówi. Zamilkł i wpadł w ponurą zadumę...

— Ależ, panie, cóż za powody, które mogą skłamać do tak potwornego kroku? — pytał Antoni.

Jan spojrzał na pytającego suchą źrenicą i głosem cichym, matowym, odpowiedział:

— Głód! Nie mam miejsca, zajęcia, i nie dostanę, pracą rąk zarobić nie mogę, nie umiem. Nie jest to wesołe, ale prawdziwe...

A oni obaj siedzieli milcząc, jakby rozważali to, co dopiero usłyszeli, i od czasu do czasu niespokojny wzrok kierowali na Jana, sprawdzali słowa jego w nędznym stanie garderoby i twarzy. Po kilku chwilach przykrego milczenia Antoni odezwał się:

— To jedź pan ze mną, ja się postaram przewieźć pana na miejsce.

Jan spojrzał nań niechętnie, lecz rzekł:

— Dobrze, dziękuję naprzód.

— Nie ma za co, niema. Niech pan tu na mnie poczeka, ja idę wystarać się o furmankę — dodał żartobliwie i wyszedł.

A Jan siedział nieruchomy, milczący, palił papierosy jeden po drugim i odganiał cisnące się uporczywe myśli:

— To będzie, co będzie — wszystko mi jedno — odwlecze to śmierć na kilką dni, to i cóż z tego? i tak w końcu rzucę się w jej ramiona. Niebyt może jest, a może nie jest nicością, ale z pewnością nie jest czuciem. Nieśmiertelność byłaby okrutną niegodziwością i straszną pułapką dla tych, co chcą uciec przed cierpieniem — gdyby była świadomością. Hej! Hej! gdzie te czasy rojeń, gdzie te czasy, w których się z upragnieniem wpatrywało w przyszłość? gdzie? Przeszło wszystko! ale nie jako dalszy ciąg marzeń, o nie, tę resztę, co mi pozostała, niedługo zlikwiduję — pomyślał i mimo woli podniósł rękę ku szyi, bo czuł coś na kształt łkania. Skąd mu to przyszło? przecież nie z żalu za potworną farsą życia? o nie! Biedny Józio mógłby żyć, a musi umierać...

Dalszy tok tych bezładnych myśli i uczuć przerwał pan Antoni, który zaraz od progu odezwał się:

— No, chodź pan... — i wszyscy trzej wyszli na peron.

Pociąg stał już na stacji. Tłumy podróżnych z pośpiechem usadawiały się w otwartych wagonach. Widno było od mnóstwa świateł pozapalanych na peronie. Śnieg miejscami od świateł przybierał złotawofioletową barwę. Czerwone mury stacji, posępnie rozświecone z dołu, miały w sobie jakąś nieruchomą, martwą zadumę kamieni. Dzwonek zadźwięczał silnie.

— Chodźmy, prędzej! — zawołał pan Antoni i poprowadził Jana na przód pociągu.

Stanęli przy maszynie, poszeptał coś z maszynistą i przedstawił mu Jana, i żegnając się z nim rzekł jak na usprawiedliwienie:

— Nie mogłem pan umieścić w wagonie, bo kontrola będzie, ale tu pan swobodnie dojedziesz, zobaczymy się w N.! Do widzenia!

Jan wdrapał się na maszynę. Stanął z boku i jednocześnie prawie rozległ się świst. Pociąg ruszył.

Jan przymknął oczy, bo przez chwilę zdawało mu się, że jakaś nieznana a potężna siła porywa go i niesie ku nieznanym, obcym światom, w przestrzeń losu nieznanego.

A pociąg biegł przed się po wyciągniętych jak węże szynach, które przez okienko maszyny można było widzieć czarną linią, odrzynającą się od tła śniegu.

Nierówny łoskot, jaki sprawiały uderzenia kół o złączenia szyn, tworzył dziką melodię. Cała ta masa żelaza, ten potwór tytanicznych rozmiarów biegł z furią, wił się na łukach, gubił w głębokich przekopach, tonął w cieniach lasów rosnących tuż przy plancie i biegł. Na lewo i na prawo ziemia zdawała się z ogromnym pozobpiechem uciekać w tył, pozapalane wzdłuż linii latarnie przy domkach dróżników tworzyły mur nie kończący się o węzłach ze świateł. Pociąg przelatywał obok nich, pożerał przestrzeń, mijał kiedy niekiedy światełka czuwającej służby, sapał, harkotał, kołysał się czasami jakby dla nabrania większego rozmachu i biegł, przyświecając sobie dwiema latarniami z przodu.

Czasem otwierał paszczę od strony tendra, a wtedy można było widzieć w jej wnętrzu obraz piekła, jakieś eumenidy o konturach z czerwonych płomieni wiły się tam w głębi w paroksyzmach bólu czy chaosu, kłębiły bezładnie, gryzły  płomieniami, oślepiały dymem, tańczyły w wystrzelających płomieniach — pięły się po ścianach paleniska, lubieżnie zmieszane w oślepiających blaskach.

Rzucano w tę gorejącą paszczę po kilkanaście szufli węgla. Potwór syty już biegł dalej, czasami kominem wybiegały roje, miliony złotych pszczół, rozsypujących się jak płaszcz ognisty na śnieg, na lasy, na przestrzeń, i biegły chwilę porwane atrakcją jak ogon komety. Cudny widok na tle ciemnej nocy, rozświeconej z dołu tylko śniegiem.

Jan siedział na węglach, wprost drzwiczek pieca, twarz mu palił ogień, a plecy kostniały pod przejmującym mrozem.

Niewiele czuł z tego. Było mu dobrze, zdawało mu się, że jest cząstką tego olbrzyma, który biegł pchany potworną siłą. Czuł jakieś nie znane przedtem podniecenie, zamykał chwilami oczy i poddawał się z przyjemnością tej nieznanej, która nie jest snem i nie jest marzeniem, ale jakimś powolnym pogrążaniem się w spokoju, w niepamięci, w nieistnieniu...

Zatrzymywali się prawie na każdej stacji.

— Daleko jeszcze do N.? — spytał maszynisty.

— Za pół godziny będziemy — brzmiała odpowiedź.

Jan wstał, oparł się o rezerwuar z wodą zapasową i ogarnął ogromną przestrzeń wzrokiem. Księżyc się był już ukazał w całej pełni, oświecając rozległe przestrzenie. Na prawo ciągnęła się długa linia lasów, ale z dala od linii, szarzejących się tylko w jakimś srebrnym tle. Na lewo rozrzucone gdzieniegdzie wioski czerniły się nie bielonymi ścianami domów w krótkich liniach — siedziały poważne, otulone dachami pokrytymi śniegiem. Gromady drzew, ogołoconych z liści, stały surowe, czarne jak stado stróży. Od czasu do czasu do uszów patrzącego dochodziły odgłosy naszczekiwania psów i jakiś niewyraźny szmer — to wiatr pewnie niósł echa tych tani uśpionych, echa przebrzmiałych uśmiechów lub płaczów, które się tułały wokoło miejsc zamieszkanych w powietrzu spokojnym.

— Dojeżdżamy, panie! — zawołał maszynista i rozległ się przeraźliwy gwizd. Przed nimi w oddaleniu nieznacznym zamajaczyła gromada czarnych murów, zbiorowisko światełek.

Pociąg stanął. Jan, podziękowawszy uściśnieniem dłoni maszyniście, wysiadł i ciekawie się rozglądał.

Pan Antoni zaraz się też znalazł i obszedłszy pociąg z drugiej strony stacji, weszli do niewielkiego domu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej