Emil Zola

PRAWDA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

CZĘŚĆ PIERWSZA

I

II

III

IV

CZĘŚĆ DRUGA

I

II

III

IV

PRAWDA

Emil Zola

CZĘŚĆ PIERWSZA

I

W środę wieczorem Marek Froment, nauczyciel z Jonville, w towarzystwie żony Genowefy i córeczki Ludwiki przybył do Maillebois, gdzie zwykł był co rok spędzać miesiąc wakacji u pani Duparque i pani Berthereau — u „tych pań", jak je nazywano w okolicy; były to matka i babka jego żony.

Maillebois, miasto powiatowe o dwu tysiącach mieszkańców, jest odległe od wsi Jonville o dziesięć kilometrów, a zaledwie o sześć od Beaumont, wielkiego starożytnego grodu uniwersyteckiego.

Męczące były te pierwsze dni sierpniowe. W niedzielę, podczas uroczystości zakończenia roku szkolnego, zerwała się okropna burza. Ostatniej zaś nocy, około godziny drugiej, spadł ulewny deszcz, który bynajmniej nie przejaśnił nieba; pozostawało ono chmurne, żółte, ciężko nawisłe, jak ołowiane. „Te panie", wstawszy o godzinie szóstej, aby na siódmą zdążyć do kościoła, znajdowały się już w małej jadalni na parterze, oczekując pary młodych małżonków, którzy nie kwapili się z zejściem.

Na białej ceracie stały cztery filiżanki. Zjawiła się z dzbankiem kawy Pelagia, drobna, ruda, o dużym nosie i wąskich wargach. Służyła u pani Duparque od dwudziestu lat, toteż nie krępowała się w wypowiedziach.

— Ha, cóż! — stwierdziła — kawa wystygnie, ja temu nie jestem winna.

Kiedy Pelagia gderając pod nosem zawróciła do kuchni, sama pani Duparque dała wyraz swemu niezadowoleniu:

— To nieznośne! Można by pomyśleć, że Marek, ilekroć bawi w naszym domu, znajduje uciechę w narażaniu nas na spóźnianie się do kościoła.

Ale bardziej wyrozumiała pani Berthereau odważyła się usprawiedliwić winowajców mówiąc łagodnie:

— Pewno źle spali w nocy z powodu tej burzy; przed chwilą zresztą słyszałam na górze ich pośpieszne kroki.

Sześćdziesięciotrzyletnia pani Duparque była wzrostu bardzo wysokiego, włosy miała jeszcze bardzo czarne, twarz oziębłą, przeoraną głębokimi symetrycznymi bruzdami, oczy o surowym wejrzeniu i władczo sterczący nos. Przez długie lata prowadziła magazyn mód pod firmą „Anioł Stróż” na placu Św. Maksencjusza, naprzeciwko katedry w Beaumont. Przed niespełna dwunastu laty, po nagłej śmierci męża, spowodowanej pono upadłością katolickiego banku, powzięła rozsądne postanowienie zwinięcia interesu, a zapewniwszy sobie rentę wynoszącą około sześciu tysięcy franków osiedliła się w Maillebois, gdzie posiadała niewielki dom. Wkrótce sprowadziła się do niej córka, również wdowa, pani Berthereau wraz z dziesi nacioletnią podówczas córeczką Genowefą.

Nagły zgon zięcia stał się dla pani Duparque nowym źródłem goryczy; ów zięć, urzędnik ministerium finansów, w którego karierę nieopatrznie wierzyła, umarł w biedzie, pakując teściowej na kark swą żonę i dziecko.

Odtąd obydwie wdowy wiodły w małym, ponurym domku szary, zamknięty żywot, stopniowo coraz bardziej zacieśniany surowymi praktykami religijnymi. Pani Berthereau wszakże, którą mąż uwielbiał, zachowywała słodką pamięć tego przebudzenia do życia, do miłości; wysoka i czarnowłosa jak matka, miała rysy smętne i sterane, spojrzenie pełne rezygnacji, a jej znużone usta zdawały się niekiedy drgać niewyszeptaną skargą rozpaczy po utraconym szczęściu.

Przyjaciel pana Berthereau, nazwiskiem Salvan, eks-nauczyciel z Beaumont, podówczas inspektor szkół powszechnych, następnie dyrektor École Normale, skojarzył małżeństwo Marka z Genowefą, której był opiekunem w zastępstwie ojca. Berthereau, człowiek umysłu bardzo wyzwolonego, nie wypełniał praktyk religijnych, ale pozwalał na nie żonie; z czasem nawet, czuły i uległy, począł towarzyszyć  jej na mszę. Salvan, jeszcze bardziej wyzwolony intelektualnie, uznający jedynie prawdy doświadczalne, stwierdzone, uległszy również odruchowi nieprzezornej życzliwości, wprowadził Marka do tej nabożnej rodziny nie przejmując się perspektywą ewentualnych konfliktów. Młodzi kochali się gorąco — jakoś tam się porozumieją. I oto w ciągu trzech lat małżeństwa Genowefa, jedna z wzorowych uczennic przyklasztornej szkoły wizytek w Beaumont, pomału zaniedbała istotnie praktyki religijne poniechając nawet odmawiania pacierzy, wszystka pochłonięta miłością do męża. Pani Duparque była tym głęboko zmartwiona, mimo iż dbała o jej względy wnuczka, w czasie owego miesiąca wywczasów, spędzanego w Maillebois, miała sobie za obowiązek towarzyszyć jej do kościoła. Ale sroga babka, która sprzeciwiała się ongi temu małżeństwu, żywiła ciężką urazę do Marka, obwiniając go o to, że jej wykrada duszę wnuczki.

— Za kwadrans siódma — mruknęła usłyszawszy bicie zegara na wieży pobliskiego kościoła. — W żaden sposób nie zdążymy.

Podeszła ku oknu i spojrzała w stronę placu Kapucyńskiego. Domek mieścił się u zbiegu tego placu i ulicy Kościelnej. Był to budynek jednopiętrowy; na dole znajdowały się jadalnia i salon, przedzielone korytarzem, dalej zaś, w głębi, kuchnia oraz pralnia z oknami na zatęchłe, mroczne podwórko; na górze były cztery pokoje: dwa po prawej stronie, zajmowane przez panią Duparque, i dwa po lewej, zajmowane przez panią Berthereau; wreszcie pod samym dachem, naprzeciwko strychu i pokoiku Pelagii, jeszcze dwie izdebki — niegdyś urządzone dla Genowefy, za jej panieńskich czasów — dokąd radośnie wprowadzała się na nowo, kiedy wraz z mężem przyjeżdżała do Maillebois. Ale jakiż tam panował wilgotny cień, jaka przytłaczająca cisza, jakim cmentarnym chłodem zionęły ciemne pułapy! Ulica Kościelna, mroczna nawet w samo południe, ciągnąca się od fasady kościoła parafialnego Św. Marcina, była tak wąska, że nie nadawała się do ruchu kołowego; domy były obdrapane, drobny bruk porastał mchem i cuchnął od wylewanych nieczystości. Od strony zaś północnej roztaczał się plac Kapucyński — nagi, bez jednego drzewka, przygłuszony wyniosłą fasadą starego klasztoru, który zajmowali po społu kapucyni, odprawiający nabożeństwa w pięknej, obszernej kaplicy, oraz bracia szkolni, prowadzący w zabudowaniach przyklasztornych nader pomyślnie prosperującą szkołę.

Przez chwilę pani Duparque przyglądała się temu pustemu zakątkowi objętemu świątynną ciszą, po którym snuły się tylko nabożnie przygarbione sylwetki, i który ożywiał się jedynie wówczas, gdy o pewnych stałych godzinach zapełniali go uczniowie. W martwym powietrzu zwolna zabrzmiał głos dzwonu; pani Duparque odwrócipowa się, zniecierpliwiona, właśnie w momencie, gdy się drzwi otwarły i weszła Genowefa.

— Nareszcie! — powitała ją babka. — Pośpieszmy się ze śniadaniem: już dzwonili pierwszy raz.

Genowefa, wysoka smukła blondynka o pięknych włosach i żywym, pełnym radości obliczu, odziedziczonym po ojcu, śmiała się ukazując białe zęby — zachowała bowiem w dwudziestym drugim roku życia wesołość podlotka. Widząc, że wnuczka jest sama, pani Duparque stwierdziła ze zgorszeniem:

— Jak to, Marek jeszcze nie gotów?

— Zaraz tu będzie, babciu, schodzi z Ludwiką.

Po czym ucałowawszy milczącą matkę Genowefa poczęła opowiadać, jak ją ubawił przyjazd — w charakterze mężatki — do tego tak spokojnego domu, w którym spędziła młodzieńcze lata. Ach! ten plac Kapucyński! Znała tu każdy kamień bruku, najdrobniejsze kępki trawy witała jak stare przyjaciółki! A kiedy, chcąc przypodobać się babce, a zarazem zyskać na czasie, rozpływała się w zachwytach wyglądając oknem, ujrzała dwie czarne sylwetki, które od razu poznała.

— Oho! ojciec Filibin i brat Fulgencjusz! Dokąd też idą o tak wczesnej porze?

Dwaj zakonnicy powoli kroczyli środkiem placyku, który pod ciężko nawisłym chmurnym niebem zdawał  się nasiąkać czernią ich sutann. Chłop z pochodzenia, ojciec Filibin, o kwadratowych ramionach, okrągłej nalanej twarzy, rudy, z dużymi oczyma, szerokimi ustami i potężną szczęką, zajmował w czterdziestym roku życia stanowisko kierownika kolegium w pobliskim Valmarie, wspaniałej posiadłości jezuitów. Jego rówieśnik, ale drobnej postaci, ciemnowłosy, z miną niepozorną, lecz przebiegłą, brat Fulgencjusz był przełożonym trzech innych braciszków, którzy wraz z nim prowadzili pobliską szkołę chrześcijańską. Był on, jak powiadano, naturalnym synem służącej i lekarza psychiatry, zmarłego w zakładzie dla obłąkanych. Usposobienie miał nerwowe, drażliwe, umysł chaotyczny i wybujałe ambicje. On to mówił teraz bardzo głośno, szeroko przy tym gestykulując.

— Dziś po południu — objaśniła pani Duparque — odbędzie się rozdanie nagród w szkole. A ojciec Filibin, który bardzo lubi naszych zacnych braciszków, zgodził się przewodniczyć na tej uroczystości. Pewno więc przybył z Valmarie i przypuszczam, że towarzyszy bratu Fulgencjuszowi, aby omówić jakieś szczegóły.

Tu urwała: oto nareszcie schodził Marek trzymając w objęciach swą zaledwie dwuletnią córeczkę Ludwikę, która, obydwiema rączkami uczepiona jego szyi, dokazywała i śmiała się, uszczęśliwiona.

— Hopla! hopla! — zawołał wchodząc. — Przyjeżdżamy koleją, prawda, jak prędko?

Niższy wzrostem od swych trzech braci: Mateusza, Łukasza i Jana, z twarzą szczuplejszą i bardziej pociągłą, Marek Froment miał wysokie, bardzo wyraziście zarysowane, tak charakterystyczne w jego rodzinie potężne czoło sklepione na kształt baszty. Ale przede wszystkim zwracały uwagę oczy oraz piękny głos: oczy jasne, bardzo łagodne, przenikające aż do głębi dusz; głos miły, zniewalający umysły i serca. Okolone lekkim zarostem znaczyły się usta, dosyć duże, stanowcze i dobrotliwe zarazem. Podobnie jak wszyscy synowie Piotra i Marii Froment, Marek wyuczył się rękodzieła, a mianowicie litografii; otrzymawszy jako siedemnastoletni chłopiec świadectwo wyzwolin, przybył do Beaumont, aby dokończyć praktyki w wielkiej firmie „Papon-Laroche", zaopatrującej w mapy geograficzne i tablice szkolne prawie wszystkie szkoły we Francji. Tam to ujawniło się jego zamiłowanie do nauczania tak żywe, że zdawszy końcowy egzamin i uzyskawszy świadectwo ukończenia szkoły średniej zapisał się do Ecole Normale w Beaumont, którą, mając lat dwadzieścia, opuścił jako dyplomowany suplent. Kiedy po otrzymaniu świadectwa kwalifikacyjnego miał w dwudziestym siódmym roku życia  objąć posadę nauczyciela w Jonville, poślubił Genowefę; przyczynił się do tego jego serdeczny przyjaciel Salvan, który wprowadził Marka do domu „tych pań" i z rozczuleniem przyglądał się idylli miłosnej dwojga młodych. I od trzech lat Marek z Genowefą, niezbyt zamożni, nie wolni od pewnych kłopotów pieniężnych i służbowych, wiedli rozkoszny żywot zakochanej pary w wiosce liczącej ośmiuset zaledwie mieszkańców.

Wesołe żarty ojca i córeczki nie rozchmurzyły zasępionej pani Duparque.

— Ta kolej — powiedziała — nie umywa się do bryczek, którymi się jeździło za moich młodych lat... No, załatwmy się prędko ze śniadaniem, inaczej nigdy nie zdążymy.

Usiadła nalewając już mleko do filiżanek. Genowefa zajęła się umieszczeniem wysokiego krzesełka małej Ludwiki między sobą a panią Berthereau, aby mieć oko na dziecko; tymczasem usposobiony pojednawczo Marek starał się uzyskać przebaczenie.

— A tak, spóźnicie się przeze mnie... Ale to z twojej winy, babciu: za dobrze się śpi w tym domu, tak tu spokojnie!

Spiesząca się pani Duparque, z nosem zagłębionym w filiżance, nie raczyła odpowiedzieć. Ale na twarzy pani Berthereau, która przeciągłym spojrzeniem ogarniała Genowefę, rozpromienioną w towarzystwie męża i dziecka, zagościł blady uśmiech. I powiódłszy wzrokiem dokoła, rzekła cichutko niskim głosem, jakby mimo woli:

— O tak, spokojnie! tak spokojnie, iż człowiek nawet nie czuje tu, że żyje.

— A jednak — wtrącił Marek — na placu był jakiś hałas o dziesiątej. Genowefa po prostu nie mogła tego pojąć. Hałas nocny na placu Kapucyńskim!

Usiłując rozśmieszyć otoczenie trafił jak kulą w płot. Teraz babka odparła tonem urazy: .

— To ludzie wychodzili po nabożeństwie z kaplicy kapucynów. Wczoraj wieczorem, o dziewiątej, była adoracja Najświętszego Sakramentu. Braciszkowie zaprowadzili na nabożeństwo swoich uczniów, którzy w tym roku przystąpili do pierwszej komunii, no i chłopcy pogwarzyli trochę i pośmiali się przechodząc placem... Lepsze to od wstrętnych zabaw dzieci pozbawionych moralności i religii.

Z miejsca zapadło głębokie a kłopotliwe milczenie. Słychać było już tylko szczęk łyżeczek o filiżanki. To przeciwko szkole Marka, przeciw świeckiemu nauczaniu była wymierzona wzmianka o wstrętnych zabawach. Genowefa ukradkiem rzuciła w stronę męża błagalne spojrzenie — i Marek nie wybuchnął; po chwili podjął na nowo rozmowę i zwracając się do pani Berthereau począł opowiadać o życiu w Jonville, wspomniał nawet o swych uczniach, jak przystało nauczycielowi, który ich lubi i czerpie z ich poczynań radość i zadowolenie. Trzej z nich właśnie otrzymali świadectwo ukończenia szkoły.

W tym momencie nad ponurą bezludną dzielnicą zadźwięczała sygnaturka, a jej zwolnione tony brzmiały płaczliwie w ciężkim powietrzu.

— Dzwonią ostatni raz! — zawołała pani Duparque. — A mówiłam, że nie zdążymy!

Wstała nagląc do pośpiechu córkę i wnuczkę, które dopijały kawę, gdy nagle ukazała się znowu Pelagia — wstrząśnięta, dygocąca, z egzemplarzem „Petit Beaumontais" w ręce.

— Ach, proszę pani! ach, proszę pani, co za okropność! Chłopak, co przynosi gazetę, właśnie mi powiedział...

— Cóż takiego? Mówże prędko! Służąca dyszała.

— Zamordowali małego Zefirynka, bratanka nauczyciela, zamordowali go w jego pokoju, tu, pod naszym bokiem!

— Jak to! „zamordowali”?

— Tak, proszę pani, zadusili. W koszuli, po różnych obrzydliwościach!

Dreszcz przerażenia wstrząsnął wszystkimi; zadrżała nawet pani Duparque.

— Zefirynek, bratanek Simona, tego nauczyciela Żyda? Dziecko ułomne, ale taki śliczny chłopczyk! Był katolikiem, uczniem braciszków, i zapewne uczestniczył we wczorajszej uroczystości, bo właśnie przystąpił do pierwszej komunii... No cóż? bywają rodziny przeklęte przez los.

Marek słuchał, zdrętwiały, wzburzony. I już tym razem nie hamując się zawołał:

— Simon! znam tego Simona! Był razem ze mną w École Normale, jest zaledwie o dwa lata ode mnie starszy. To człowiek wybitnego umysłu i serca. Przygarnął to nieszczęsne dziecko i pozostawił u braciszków, powodowany wyjątkowym skrupułem sumienia... Straszna rzecz, co za nieszczęście!

Powstał i wzdrygnąwszy się dodał:

— Pójdę do niego... Muszę się dowiedzieć... być przy Simonie, żeby go wesprzeć w tej niedoli.

Pani Duparque już nie słuchała, popychając ku drzwiom panią Berthereau i Genowefę, które ledwo zdążyły włożyć kapelusze. Ostatnie dźwięki sygnaturki właśnie umilkły, panie śpieszyły do kościoła wśród brzemiennej burzą ciszy tej słabo zaludnionej dzielnicy.

Z kolei wyszedł Marek powierzywszy Pelagii małą Ludwikę.

Szkoła powszechna w Maillebois, nowiutki budynek złożony z dwóch oficyn: jednej dla chłopców, drugiej dla dziewcząt, znajdowała się przy placu Republiki, naprzeciwko merostwa, którego gmach był także nowy i w tym samym stylu; obydwie budowle kredowej białości, będące dumą mieszkańców, oddzielała Grand'Rue — droga z Beaumont do Jonville, przecinająca rynek. Ta Grand' Rue, ulica handlowa, przy której nieco dalej wznosiła się fasada kościoła parafialnego Św. Marcina, była bardzo ludna, ożywiona ustawicznym ruchem pieszych i pojazdów. Ale za szkołą rozpościerała się głucha pustka, trawa porastała między kostkami drobnego bruku. Ten senny zakątek placu Republiki łączyła z placem Kapucyńskim jedna tylko ulica Courte, gdzie się mieściło probostwo oraz papeteria, prowadzona przez panie Milhomme. Marek miał tedy do przebycia zaledwie parę kroków.

Obydwa dziedzińce szkolne wychodziły na ulicę Courte; przedzielone były dwoma wąskimi ogródkami, które zarezerwowano dla nauczyciela i dla nauczycielki. A na parterze pawilonu chłopców, w narożniku przy dziedzińcu, Simon wydzielił małą izdebkę dla Zefirynka. Chłopczyk był bratankiem jego żony, Racheli Lehmann, a wnukiem ubogiego żydowskiego krawca, mieszkającego z rodziną w czarnym domu przy ulicy du Trou, najnędznieszej z wszystkich w Maillebois. Ojciec Zefirynka, Daniel Lehmann, o piętnaście lat młodszy od swego brata krawca, z zawodu mechanik, poślubił z miłości katoliczkę, szwaczkę Marię Prunier, sierotę wychowaną u sióstr. Małżonkowie ubóstwiali się; a kiedy przyszedł na świat Zefirynek, nie ochrzczono go, nie należał do żadnego wyznania, gdyż żadne z rodziców nie chciało drugiemu wyrządzić przykrości przekazując dziecko swojemu Bogu. Ale po sześciu latach uderzył grom: Daniel zginął okropną śmiercią, porwany, zmiażdżony przez tryby maszyny w oczach żony, która mu właśnie niosła do fabryki śniadanie. I oto Maria, wstrząśnięta, na nowo pozyskana dla wiary swych lat młodzieńczych, upatrując w tym nieszczęściu karę niebios za to, że pokochała Żyda, ochrzciła syna, a następnie umieściła go w szkole prowadzonej przez braciszków. Najgorsze było to, że dziecku krzywiły się plecy; skutkiem jakiejś ułomności dziedzicznej formował się garb, co matka odczuwała jako objaw nieubłaganej pomsty niebios, prześladującej ją za to, że nie była zdolna wyrwać z serca rzewnej pamięci o zmarłym mężu. Ta trwoga, ta skryta walka, jaką w sobie toczyła, w połączeniu z przemęczeniem pracą zawodową, spowodowały jej zgon w momencie, gdy jedenastoletni Zefirynek miał właśnie przystąpić do pierwszej komunii. Wtedy to Simon, choć sam bardzo niezamożny, wziął chłopca do siebie, nie chcąc, by ten był ciężarem rodziny jego żony; okazał się bardzo dobry, bardzo tolerancyjny, zapewnił dziecku dach nad głową i wyżywienie, a nie wzbraniał praktyk religijnych i dalszej nauki w sąsiadującej szkole zakonnej.

Izdebka, w której sypiał Zefirynek, była małą rupieciarnią, starannie wyporządzoną na jego przyjęcie; okno otwierało się tuż nad brukiem na tyłach budynku szkolnego, w najbardziej opuszczonym zakątku placu. Owego ranka młodszy nauczyciel, Mignot, zamieszkały na pierwszym piętrze, wychodząc z domu jeszcze przed siódmą, zauważył, że okno jest otwarte na oścież. Mignot był zamiłowanym rybakiem. Korzystając z pierwszych dni wakacji, wyruszał w słomkowym kapeluszu i w drelichowej kurcie, z wędziskiem na ramieniu na połów w Verpille, małej rzeczce przecinającej dzielnicę handlową Maillebois. Mignot, syn rodziny chłopskiej, wstąpił do École Normale w Beaumont całkiem tak samo, jakby wstąpił do seminarium duchownego: aby się uchronić przed ciężką pracą na roli. Był to blondyn o krótko ostrzyżonych włosach, o grubej, ospowatej twarzy, co mu nadawało wyraz surowy, chociaż w rzeczywistości nie był bynajmniej złym człowiekiem, raczej dobrym — ot, po prostu dbał, by w niczym nie narazić sprawy swego awansu. Dożywszy lat dwudziestu pięciu nie kwapił się do ożenku i w tej materii, jak w pozostałych, zajmował stanowisko wyczekujące, snadź przeznaczony na igraszkę okoliczności.

Tego ranka widok szeroko otwartego okna w pokoju Zefirynka tak go zaintrygował, że podszedł i zajrzał w głąb izdebki, jakkolwiek w samym fakcie nie było nic niezwykłego, gdyż malec zazwyczaj wstawał bardzo wcześnie.

Ale to co ujrzał, przejęło go osłupieniem: wydał okrzyk zgrozy.

— Boże! Biedne dziecko! Boże! Mój Boże! Cóż to się stało, co za okropne nieszczęście!

Ciasny pokoik o jasnych obiciach zachował swój spokojny wygląd siedliska bezpiecznego dzieciństwa. Na stole widniał barwny posążek Matki Boskiej, kilka książek, parę świętych obrazków uporządkowanych, poukładanych starannie. Białe łóżeczko było nietknięte: dziecko nie kładło się spać. Na podłodze zaś przewrócone krzesło. I tam, 'na dywaniku przed łóżkiem, leżało żałosne ciałko zaduszonego Zefirynka — w samej koszuli, z bladą twarzyczką, z obnażoną szyją, na której widać było ślady potwornych palców mordercy. Spod zbrukanej, poszarpanej, rozdartej na pół koszuli wyzierały chude nogi, szeroko rozrzucone, w pozycji nie pozostawiającej wątpliwości co do ohydnego zamachu; widać też było skrzywiony kręgosłup — żałosny garb znaczył się tym wydatniej, że dziecko zarzuciło lewe ramię ponad głowę. Ale ta głowa, mimo zsiniałą bladość oblicza, pozostawała urzekająco wdzięczna: była to głowa złotowłosego kędzierzawego aniołka, delikatna dziewczęca twarz o niebieskich oczach, o cienkim nosie, drobnych ślicznych ustach i uroczych dołeczkach wówczas gdy dziecko uśmiechało się czule.

Mignot, wstrząśnięty, nie przestawał zawodzić:

— Och, mój Boże! Ach, mój Boże! Jakie to straszne!... Ach, mój Boże! Na pomoc, chodźcie tu!

Panna Rouzaire, nauczycielka, usłyszawszy te krzyki przybiegła na miejsce. Wyszła była wcześnie do swego ogródka, aby obejrzeć grządki sałaty, wybujałej po niedawnych deszczach. Była to trzydziestodwuletnia niewiasta, rudowłosa, wysoka, tęga, o okrągłej; popstrzonej piegami twarzy, z dużymi, szarymi oczyma i bezbarwnymi ustami pod spiczastym nosem, znamionującym chytrą zaciętość i sknerstwo. Choć nieładna, okazywała ponoć względy inspektorowi szkół powszechnych, pięknemu Mauraisin, co zapewniało jej awans. Pozostawała zresztą w najpoprawniejszych stosunkach z proboszczem parafii, księdzem Quandieu, z kapucynami i również z braćmi szkolnymi; osobiście też prowadziła swoje uczennice na lekcje katechizmu i na nabożeństwa.

Ujrzawszy ten okropny widok wydała okrzyk grozy.

— Boże miłosierny, zlituj się nad nami! To zbrodnia, to dzieło szatana!

A widząc, że Mignot zamierza przeleźć przez parapet okienny, powstrzymała go.

— Nie, nie! Niech pan nie wchodzi! Trzeba dać znać, zawołać, kogo należy.

Lecz właśnie gdy się obróciła rozglądając się dokoła w poszukiwaniu pomocy, spostrzegła ojca Filibina i brata Fulgenjusza, zakonnicy nadchodzili przez ulicę Courte od strony placu Kapucyńskiego, gdzie przed chwilą widziały ich „te panie". Poznawszy ich panna Rouzaire wzniosła ręce ku niebu, jak gdyby objawił jej się Bóg we własnej osobie.

— Ach, ojcze! Ach, braciszku! Chodźcie, chodźcie prędko! To miejsce nawiedził zły duch!

Dwaj zakonnicy podeszli. Energiczny i opanowany ojciec Filibin zachował milczenie w obliczu straszliwego widowiska, natomiast impulsywny brat Fulgencjusz, zawsze skłonny do wysuwania się na pierwszy plan, dał upust wykrzykom:

— Ach, biedne dziecko!... Cóż za ohydna zbrodnia! Takie łagodne, takie dobre dziecko, najlepszy z naszych uczniów i taki pobożny, taki gorliwy!... Zaraz! Zastanówmy się! Nie możemy tego tak zostawić!

I — teraz już bez protestu ze strony panny Rouzaire — pierwszy przesadził parapet, po nim zaś ojciec Filibin; ten spostrzegłszy obok zwłok kulę zmiętego papieru, skwapliwie ją podniósł. Nauczycielka, powodowana lękiem czy raczej przezornością, nie weszła do wnętrza; a nawet przez chwilę powstrzymywała swego kolegę, Mignota. To, na co mogli sobie pozwolić kapłani, było może dla zwykłych nauczycieli niebezpieczne. Tymczasem gdy brat Fulgencjusz wśród nowej serii bezładnych okrzyków krążył nad trupem nie dotykając go jednak, wciąż milczący ojciec Filibin rozwijał papierowy czop, jak gdyby starannie go badając. Odwrócił się tyłem do okna; widać było jedynie ruchy jego łokci, niewidoczny zaś był ów cicho szeleszczący papier. Trwało to kilka sekund. A kiedy Mignot z kolei wskoczył do pokoju, stwierdził, że kłąb papieru składa się z gazety oraz z wąskiej, białej kartki, zgniecionej i wyplamionej.

— Cóż to jest?

Jezuita popatrzył na Mignota i swym niskim, powolnym głosem odrzekł spokojnie:

— To numer „Petit Beaumontais" z datą wczorajszą, 2 sierpnia, a co jest osobliwe, to to, że w środku znajduje się zmięta stroniczka wzorów kaligraficznych... Niech no pan spojrzy!

Nie pozostawało mu nic innego, jak pokazać ów papier, skoro Mignot go dostrzegł. Trzymał kartkę w grubych palcach, ukazując jedynie słowa: „Miłujcie się wzajemnie", wykaligrafowane pięknym angielskim pismem. Ten podarty i wyplamiony wzór był już tylko strzępem. Mignot ledwo zdążył rzucić nań okiem, gdyż na dworze rozbrzmiały nowe okrzyki przerażenia.

To przybył Marek; widok tego żałosnego ciałka wstrząsnął nim, wzbudził zgrozę i oburzenie. Nie zważając na wyjaśnienia nauczycielki, odsunął ją na bok i przesadził parapet, aby zobaczyć, co się stało. Zdziwiła go obecność zakonników; dowiedział się od Mignota, że to on oraz panna Rouzaire wezwali ich ujrzawszy, że właśnie przechodzą.

— Proszę nic nie dotykać, nic nie poruszać! — zawołał Marek. — Trzeba natychmiast wezwać mera i żandarmów.

Jakiś młodzieniec spośród zgromadzonego tłumu podjął się załatwienia tej sprawy i ruszył pędem, podczas gdy Marek w dalszym ciągu rozglądał się po pokoju. Przy zwłokach ujrzał brata Fulgencjusza; mnich, nerwowiec impetycznie reagujący na silne doznania, stał, wstrząśnięty litością, z pełnymi łez oczyma. Marka wzruszyła ta postawa; sam dygotał z wrażenia wywołanego szczegółami, jakie skonstatował, odrażającym charakterem okaleczeń, świadczących o ohydnym, obleśnym sadyzmie, będącym niejako podpisem mordercy-gwałciciela. Raptem tknęło go pewne podejrzenie, które miało się w nim później znowu odezwać; ale teraz rozwiało się i Marek zauważył już tylko ojca Filibina w postawie spokojnej, pełnej ubolewania powagi, trzymającego jeszcze w ręce egzemplarz gazety i wzorek kaligraficzny. W pewnej chwili jezuita odwrócił się, jakby chciał zajrzeć pod łóżko, po czym wrócił do poprzedniej postawy.

— Proszę spojrzeć! — zagaił z miejsca, wskazując numer dziennika i kartkę z wzorami — oto co znalazłem zmięte na podłodze. Nie ulega wątpliwości, że morderca usiłował wtłoczyć ten knebel chłopczykowi w usta, aby stłumić jego krzyki. Kiedy się to nie udało, zadusił dziecko... Na tej stroniczce poplamionej śliną widać ślady zębów nieszczęsnego malca... Wszak prawda, panie Mignot? Knebel leżał tutaj, przy tej nodze stołu. Widział go pan.

— O tak — rzekł nauczyciel. — Zauważyłem go od razu.

Podszedłszy bliżej, aby raz jeszcze obejrzeć wzorek kaligraficzny, zdziwił się nieco: stwierdził bowiem, że prawy rożek jest oddarty. Zdawało mu się, że nie zauważył tego szczegółu, kiedy mu jezuita pokazywał przedtem ową kartkę. Ale cóż, ten ślad oddarcia zapewne był wówczas niewidoczny, zakryty grubymi palcami mnicha. Pamięć Mignota zmąciła się, nic już nie wiedział, nie potrafiłby teraz rozstrzygnąć tej sprawy.

Tymczasem Marek, wziąwszy z kolei stroniczkę do ręki, rozumował na głos:

— Tak, tak, to ślady zębów... Niezbyt użyteczna to będzie wskazówka, bo takie wzorki są rozpowszechnione w handlu, spotyka się je wszędzie. Litografowane pismo jest, ma się rozumieć, bezosobowe... Ach! Ależ tutaj, u dołu, widać coś niby inicjały, skrót podpisu, lecz trudno to odczytać.

Ojciec Filibin podszedł bez pośpiechu.

— Podpis, myśli pan? Ja to wziąłem za plamę z atramentu, rozmytą przez ślinę i zatartą skutkiem ucisku zębów, co przedziurawiły kartkę o tu, z boku.

— Plama z atramentu? O nie! To są bezsprzecznie inicjały, ale istotnie nieczytelne.

Następnie Marek spostrzegł oddarcie.

— Tutaj w górze brak jednego rożka. Zapewne także wyszarpnięte... Czy znalazł ksiądz ten kawałek?

Ojciec Filibin oświadczył, że go nie szukał. Po czym znowu rozłożył egzemplarz gazety i obejrzał go starannie, podczas gdy Mignot, schylony, przeszukiwał podłogę. Nic nie znaleziono. Uznano to zresztą za szczegół bez znaczenia. Marek zgodził się z zakonnikami, że wystraszony morderca widocznie zadusił dziecko, gdy nie udało mu się stłumić krzyków ofiary przez wtłoczenie jej w usta kłębu papieru. Co było niezwykłe, to ów wzorek kaligraficzny zwinięty z gazetą. Bieżący numer „Petit Beaumontais” nie stanowił osobliwości, mógł się znaleźć w kieszeni każdego. Ale wzorek... skąd się tu wziął, zmięty, jakby ugnieciony razem z tym numerem? Różne nasuwały się przypuszczenia — organa sprawiedliwości przeprowadzą śledztwo, aby ustalić prawdę.

Marek uczuł tragiczny powiew tajemnicy, jak gdyby nagle zapadły wokół okropne ciemności.

— Ach! — wyrwało mu się mimo woli — to smok na dnie swej mrocznej otchłani!

Tymczasem pod oknem wciąż zatrzymywali się ludzie; przybyły tam i panie Milhomme, właścicielki pobliskiej papeterii, zwabione zbiegowiskiem; pani Aleksandrowa, wysoka blondynka o łagodnym wyrazie twarzy i pani Edwardowa, również wysoka, ale brunetka, szorstkiego obejścia; były szczególnie wzburzone, ponieważ syn jednej, Wiktor, uczył się u braciszków, a Sebastian, syn drugiej, uczęszczał do szkoły Simona. Obie słuchały relacji panny Rouzaire, która, oczekując przybycia mera i żandarmów, dzieliła się wiadomościami z otaczającą ją gromadką ludzi.

— Byłam wczoraj wieczorem w kaplicy kapucynów na adoracji Najświętszego Sakramentu. Takie wzruszające było nabożeństwo! Biedny Zefirynek był tam razem z kilkoma kolegami szkolnymi, którzy w tym roku przystąpili do pierwszej komunii. To był widok dla wszystkich budujący, wyglądał jak aniołek.

— Mój Wiktor nie brał udziału w nabożeństwie, ma dopiero dziewięć lat — wtrąciła pani Edwardowa. — Ale czy Zefirynek przyszedł tam sam? I nikt go nie odprowadzał do domu?

— Och, stąd do kaplicy dwa kroki — wyjaśniła nauczycielka. — Wiem, że bratu Gorgiaszowi polecono odprowadzić dzieci mieszkające daleko, których rodzice nie mogli po nie przybyć. Zresztą pani Simon prosiła mnie o zaopiekowanie się Zefirynkiem, więc sama odprowadziłam go do domu. Był bardzo wesoły; rozsunął przymknięte okiennice i wszedł do pokoju przesadziwszy okno. śmiejąc się, dokazując, zapewniając, że to najdogodniejsza i najkrótsza droga. Chwilkę tu postałam, zaczekałam, aż zapali świecę. Marek podszedłszy bliżej słuchał uważnie. Zapytał:

— A która była godzina?

— Punkt dziesiąta — odpowiedziała panna Rouzaire. — Właśnie bił zegar u Św. Marcina.

Przez tłum przebiegł dreszcz. Obraz chłopczyny, jednym susem wskakującego do pokoju, w którym miał tak tragicznie zginąć, rozrzewniał wszystkich. Pani Aleksandrowa łagodnie sformułowała nasuwającą się uwagę:

— Niezbyt to było przezorne zostawiać tak dziecko na noc, samo w tym odległym pokoju z oknem wychodzącym na plac. Należało na noc zasuwać sztabę na okiennicę.

— O, Zefirynek zamykał okiennice — powiedziała panna Rouzaire.

Znów wtrącił się Marek:

— A czy zamknął je wczoraj wieczorem, zanim pani odeszła?

— Nie, tego nie potrafię powiedzieć. Kiedy się z nim rozstałam i obchodziłam dokoła budynek wracając do domu, zauważyłam, że zapalił świecę i porządkował obrazki na stole, a okno było otwarte na oścież.

Z kolei wmieszał się do rozmowy Mignot.

— Simon niepokoił się z powodu tego okna, rad byłby dać chłopcu inny pokój. Toteż nieraz mu zalecał starannie zamykać okiennice. Ale zdaje mi się, że malec nie bardzo się do tego stosował.

Dwaj zakonnicy zdecydowali się również opuścić izdebkę. Ojciec Filibin, złożywszy na stole egzemplarz „Petit Beaumontais” wraz z wzorkiem kaligraficznym, zachowywał milczenie, rozglądał się, przysłuchiwał, zwracając baczną uwagę na każde słowo, każdy gest Marka; natomiast brat Fulgencjusz wciąż lamentował. Jezuita, jak gdyby czytając z oczu młodego nauczyciela, w końcu powiedział:

— Sądzi więc pan, że to jakiś włóczęga nocny, zobaczywszy dziecko samo w izdebce, przedostał się do wnętrza oknem?

Marek przezornie wstrzymał się od wypowiedzi.

— Och, ja nic nie sądzę, to sprawa władz, one poszukają i znajdą winowajcę... Zresztą, łóżko jest nietknięte, dziecko zapewne miało się właśnie położyć spać, co wskazuje chyba, że zbrodni musiano dokonać wkrótce po dziesiątej. Przypuśćmy, że chłopczyk zajmował się swymi obrazkami przez kwadrans... no, powiedzmy, najwyżej przez pół godziny. Na widok nieznajomego wdzierającego się do pokoiku byłby niewątpliwie krzyknął... usłyszano by jego krzyk... Pani nic nie słyszała, panno Rouzaire?

— Nie, nic — odrzekła nauczycielka. — Co do mnie, położyłam się około pół do jedenastej. W dzielnicy panował zupełny spokój. Zbudziłam się dopiero o jakiejś pierwszej nad ranem z powodu burzy.

— Świecy wypaliło się bardzo niewiele — zauważył jeszcze Mignot. — Zbrodniarz z pewnością ją zagasił uciekając oknem, które pozostawił szeroko rozwarte, tak jak je niedawno zastałem.

To stwierdzenie, nadające niejaką wagę wersji o włóczędze rzucającym się na swą ofiarę, gwałcącym ją i duszącym, padło wśród trwożnego zakłopotania zgromadzonych. Nikt nie chciał się narażać, każdy wolał zataić swoje wątpliwości co do prawdopodobieństwa tej hipotezy. Po chwili, gdy mer i żandarmi wciąż nie nadchodzili, odezwał się ojciec Filibin:

— A pan Simon? Czy nie ma go w Maillebois? Wzburzony i niezdolny opanować wstrząsu, Mignot patrzał na księdza z wyrazem osłupienia. Wreszcie i Marek także wyraził zdziwienie.

— Simon z pewnością jest w domu... Czyż go nie zawiadomiono?

— A rzeczywiście! — zawołał Mignot. — Straciłem zupełnie głowę!... Pan Simon był wczoraj na jakimś bankiecie w Beaumont, ale z pewnością wrócił w nocy. Jego żona Jest trochę cierpiąca, pewno jeszcze nie wstali.

Dochodziło już pół do ćsmej, lecz niebo było wciąż jeszcze zachmurzone, przytłaczające, jak gdyby nad tym opuszczonym zakątkiem placu dopiero wstawał mętny świt.

Wreszcie Mignot zdecydował się pójść po Simona.

— Ładne „dzień dobry"! — narzekał — przyjemna misja do spełnienia wobec zwierzchnika!

Simon był synem skromnego żydowskiego zegarmistrza w Beaumont, miał brata o trzy lata starszego od siebie. Kończył piętnaście lat, a jego brat Dawid osiemnaście, kiedy stracili ojca, który zrujnowany przewlekłymi procesami sądowymi zmarł nagle wskutek udaru mózgu. Po trzyletniej wegetacji w biedzie zgasła z kolei matka. Simon zapisał się wówczas do École Normale, a jego brat zdecydował się na wstąpienie do służby wojskowej. Ukończywszy nader chlubnie studia, zaczął pracować jako zastępca nauczyciela w głuchym pobliskim miasteczku Derbecourt i pozostawał tam przez dziesięć łat. Tam też w dwudziestym szóstym roku życia ożenił się z miłości z Rachelą Lehmann, córką krawca z ulicy du Trou, mającego w Maillebois niezłą klientelę. Była to kobieta wybitnej urody, brunetka o wspaniałych włosach, z wielkimi oczyma o czułym wejrzeniu; mąż był w niej rozkochany, otaczał ją namiętnym kultem. Mieli już dwoje dzieci: czteroletniego chłopczyka, Józefa, i dwuletnią dziewczynkę, Sarę. Uzyskawszy dyplom Simon szczycił się, iż w trzydziestym drugim roku życia jest już etatowym kierownikiem szkoły w Maillebois, które to stanowisko zajmował od dwóch lat — rzadki przykład szybkiego awansu w świecie nauczycielskim w tych stronach.

Marek bynajmniej nie lubiący Żydów, mimo swój wybitnie postępowy pogląd na świat obciążony jakąś atawistyczną odrazą i nieufnością, których przyczyn nigdy nie usiłował zgłębić, był z Simonem na „ty" i zachował go w przyjaznej pamięci z czasów wspólnych studiów w École Normale. Mówił o nim, iż jest to człowiek bardzo inteligentny, doskonały pedagog przejęty swymi obowiązkami, ale uważał, że jest nadto drobiazgowy, zbyt pedantyczny, niewolnik przepisów i ciasnej dyscypliny, ustawicznie zafrasowany obawą, by nie zepsuć sobie marki, nie wzbudzić niezadowolenia zwierzchności. Odkrywał w nim lękliwość i pokorę odwiecznie prześladowanej rasy, która żyła w nieustannym strachu przed zniewagą i krzywdą. Zresztą Simon nie bez racji zachowywał ostrożną postawę: w Maillebois, tym klerykalnym miasteczku, gdzie była szkoła klasztorna oraz potężna placówka kapucynów, nominacja jego wywołała nieomal skandal. Zabiegał więc o to, by mu wybaczano jego żydostwo, co osiągał jedynie dzięki nienagannemu zachowaniu się, a zwłaszcza dzięki płomiennemu patriotyzmowi, wychwalając na swych wykładach Francję zbrojną, wróżąc jej przyszłość pełną chwały i panowanie nad światem.

Nagle zjawił się Simon sprowadzony przez Mignota. Niski, szczupły i nerwowy, włosy miał rude, krótko ostrzyżone, rzadką brodę. Niebieskie oczy patrzały łagodnie, nad cienkimi ustami sterczał duży i wąski nos — znamię rasy; ale w całości twarz ta była dosyć niepokaźna, nijaka, mętna i mizerna. W tej zaś chwili Simon tak był wstrząśnięty okropną wiadomością, że sprawiał wrażenie pijanego: chwiał się, bełkotał, ręce mu drżały.

— Czyż to możliwe, o Boże! Podobna ohyda, taka potworność!

Kiedy podszedł do okna, trwał dłuższy czas w osłupieniu, z wzrokiem utkwionym w martwe ciałko, nie mogąc już słowa wymówić, nie przestając trząść się wszystek jakimś mimowolnym dygotem. Ludzie dokoła niego — dwaj zakonnicy, panie Milhomme, nauczycielka — patrzeli nań w milczeniu, dziwiąc się, że nie płacze.

Wreszcie Marek, zdjęty litością, ujął go za ręce i uściskał.

— Opanuj się, przyjacielu, trzymaj się dzielnie, musisz zdobyć się na największy wysiłek.

Ale Simon nie zważając na słowa Marka zwrócił się do młodszego kolegi:

— Błagam was, Mignot, idźcie do mojej żony. Nie chcę, żeby to zobaczyła. Bardzo kochała swego bratanka, a teraz jest i tak już zbyt cierpiąca, aby znieść ten straszny widok.

Po odejściu młodego nauczyciela ciągnął chrapliwym głosem:

— Och, co za przebudzenie! Postanowiliśmy sobie raz jeden poleżeć dłużej. Moja biedna Rachela spała, a ja, żeby jej nie zmącić tego krzepiącego spoczynku, leżałem cichutko z otwartymi oczyma, rozmyślając o tym i owym, rojąc o miłym spędzeniu wakacji... Tej nocy obudziłem ją wracając późno, i nie mogła zasnąć aż do trzeciej rano z powodu burzy.

— O której więc wróciłeś? — spytał Marek.

— Dokładnie o jedenastej czterdzieści. Żona zapytała o godzinę, sprawdziłem na zegarze.

Panna Rouzaire okazała zdziwienie: głośno zauważyła: — Ale przecież o tej porze nie ma pociągu z Beaumont.

— Nie wróciłem koleją — wyjaśnił Simon. — Bankiet przeciągnął się, tak że nie zdążyłem już na pociąg o pół do jedenastej; zdecydowałem się więc przejść te sześć kilometrów pieszo, żeby nie czekać aż do północy na następny pociąg... Pilno mi było wrócić do żony.

Ojciec Filibin, bardzo spokojny, wciąż milczał; ale brat Fulgencjusz nie mogąc pohamować wzburzenia począł się dopytywać:

— O jedenastej czterdzieści... Wtedy zbrodnia musiała być już popełniona... I pan nic nie widział, nic nie usłyszał?

— Nic zgoła. Plac był pusty, burza już huczała w oddali. Wróciłem nie spotkawszy żywej duszy. Cały dom był objęty głęboką ciszą.

— I nie przyszło panu na myśl pójść zobaczyć, czy ten nieszczęsny Zefirynek wrócił rzeczywiście z kaplicy, czy śpi? Więc pan go nie odwiedzał co wieczór „na dobranoc"?

— Nie. Chłopczyna był już całkiem rozsądnym człowieczkiem; pozostawialiśmy mu jak najwięcej swobody. Zresztą, wszystko dokoła wyglądało tak spokojnie... Po cóż miałbym mu zakłócać sen? Poszedłem wprost na górę do naszego pokoju starając się czynić jak najmniej hałasu. Ucałowałem śpiące dzieci, położyłem się niezwłocznie i zadowolony, że zastałem żonę nieco zdrowszą, rozmawiałem z nią cichutko.

Ojciec Filibin kiwnął głową z aprobatą, odzywając się wreszcie:

— Oczywiście, to wszystko doskonale się tłumaczy.

Wszyscy obecni wydawali się przekonani: wersja o włóczędze, który dokonał napadu około godziny pół do jedenastej i uciekł przez okno, zyskiwała coraz więcej prawdopodobieństwa. To, co opowiadał Simon, potwierdzało fakty przedstawione przez pannę Rouzaire. A panie Milhomme, właścicielki sąsiedniego sklepu, utrzymywały nawet, że widziały tuż po zapadnięciu zmroku jakiegoś osobnika o podejrzanym wyglądzie, wałęsającego się po placu.

— Tyle spotyka się niegodziwych ludzi! — zakonkludował jezuita. — Miejmy nadzieję, że policja znajdzie mordercę, chociaż to nie zawsze łatwa sprawa.

Jeden tylko Marek trwał w niepewności i odczuwał przykre zakłopotanie. Wprawdzie on to pierwszy wysunął hipotezę o nieznajomym napastniku, ale następnie zawahał się czując, jak mało jest prawdopodobna. Czyliż nie należało raczej przyjąć, że ów człowiek właśnie znał Zefirynka i że z początku z nim porozmawiał przymilając się, uspokajając go? Potem snadź nawiedziła go nagła ohydna pokusa i następuje wściekła napaść, zdławione wołanie o pomoc, gwałt i morderstwo dokonane w panice. Ale wizja ta była tak zagmatwana, że Marek, ledwie ją wysnuwszy raptownym błyskiem intuicji, zapadł na nowo w ciemności, w trwożny chaos sprzecznych domysłów. Aby Simona ostatecznie uspokoić, poprzestał na oświadczeniu:

— Wszystkie zeznania są zgodne, prawda rychło wypłynie na wierzch.

W tym momencie powrócił Mignot zdoławszy nakłonić panią Simon, aby nie opuszczała swego pokoju, a równocześnie ukazał się mer Darras w towarzystwie trzech żandarmów. Darras, przedsiębiorca budowlany dorabiający się znacznego majątku, był to czterdziestodwuletni ćwik o rumianej, okrągłej twarzy, krótko ostrzyżonych blond włosach i gładko wygolonych policzkach.

Natychmiast kazał zasunąć okiennice, postawił dwóch żandarmów na warcie przed oknem, trzeci zaś przeszedł wewnętrznym korytarzem, aby objąć straż u drzwi do pokoju, zamkniętych po prostu na klamkę. Zefirynek nigdy nie zamykał ich na klucz.

Z tą chwilą począł obowiązywać surowy zakaz dotykania czegokolwiek, a nawet zbliżania się do miejsca zbrodni. Mer zatelegrafował był już do Beaumont, do prokuratury, i oczekiwano przybycia urzędników sądowych, zapewne najbliższym pociągiem. Gdy ojciec Filibin i brat Fulgencjusz wspomnieli o swoich zajęciach — chodziło o wyznaczoną na popołudnie uroczystość rozdania nagród — Darras radził im załatwić jak najśpieszniej, co potrzeba, a następnie wrócić, ponieważ prokurator z pewnością będzie chciał ich przesłuchać w związku z owym numerem „Petit Beaumontais” i wzorkiem kaligraficznym, znalezionymi przy zwłokach Zefirynka. Tymczasem gdy na placu dwaj żandarmi ledwo mogli utrzymać jaki taki porządek wśród rosnącego teraz tłumu, wzburzonego, wydającego mściwe okrzyki, Simon wraz z Darrasem, Markiem, panną Rouzaire i Mignotem czekali w obszernej sali wykładowej, oświetlonej promieniami słońca, które wpadały tu przez ogromną wnękę okienną wychodzącą na dziedziniec, szkolny.

O godzinie ósmej zerwała się raptowna burzliwa ulewa, następnie niebo się przetarło, nastała przepiękna pogoda. Przedstawiciele władzy sądowej przybyli dopiero około dziewiątej. Zjawił się osobiście prokurator Raoul de la Bissonnière w towarzystwie sędziego śledczego Daix, obydwaj przejęci wagą przestępstwa, przewidujący grubszą sprawę. Mały, fertyczny brunecik o lalkowatej twarzy, obramionej wypielęgnowanymi faworytami, La Bissonniere, człek wielce ambitny, nie zadowalał się bynajmniej szybkim awansem, osiągniętym w czterdziestym piątym roku życia: wciąż wyglądał jakiegoś rozgłośnego procesu, który by mu utorował drogę do Paryża, gdzie spodziewał się załapać wysokie stanowisko dzięki swej wielkiej obrotności i skwapliwemu poszanowaniu wszelkiej władzy. Przeciwieństwo jego stanowił wysoki, chudy Daix o rysach ostrych jak brzytwa; ten był typem sędziego pedanta. Całkowicie pochłonięty obowiązkami zawodowymi, wiecznie zafrasowany i nieśmiały, miał żonę szpetną a pełną pretensji; rozrzutna niewiasta, którą mierziły skromne warunki bytowania, terroryzowała i zasmucała małżonka ustawicznymi gorzkimi wyrzutami na temat jego braku ambicji.

Obaj przedstawiciele władzy udali się do budynku szkolnego, kierując się przede wszystkim do pokoju, w którym popełniono zbrodnię, aby dokonać wstępnych oględzin przed wysłuchaniem pierwszych zeznań.

Towarzyszyli im Simon i Darras; Marek, panna Rouzaire i Mignot czekali w sali wykładowej, dokąd też niebawem ściągnęli ojciec Filibin z bratem Fulgencjuszem. Kiedy sądownicy tam wrócili, mieli już zebrany materiał faktyczny, byli poinformowani o wszystkich znanych dotychczas okolicznościach. Nieśli też egzemplarz gazety i arkusz z wzorem pisma, najwidoczniej przedmiotom tym przypisując wielką wagą. Toteż zasiadłszy za stołem wykładowcy zbadali je starannie, żywo dyskutując; interesował ich zwłaszcza ów wzór kaligraficzny, który pokazywali kolejno obydwu nauczycielom, jako też pannie Rouzaire i zakonnikom. Chodziło tu zresztą tylko o informacje ogólne: żaden protokolant nie spisywał składanych zeznań.

— Och! — odpowiedział Marek — takie wzorki są powszechnie używane we wszystkich szkołach, zarówno w świeckich, jak zakonnych.

— Niewątpliwie — potwierdził brat Fulgencjusz — znaleźlibyśmy i u nas takie same jak ten tutaj. La Bissonniere chciał dokładniejszych wiadomości.

— Ale czy pan sobie przypomina — zwrócił się do Simona — że taki właśnie wzorek dał pan do rąk któremuś z uczniów? „Miłujcie się wzajemnie..." To zdanie zwróciłoby chyba pana uwagę?

— Nigdy nie posługiwałem się tym wzorem w swojej klasie — odrzekł stanowczo Simon. — Jak pan słusznie powiada, byłbym to zapamiętał.

A kiedy prokurator z tym samym pytaniem zwrócił się do brata Fulgencjusza, ten zrazu jak gdyby się lekko zawahał.

— Mam tutaj trzech współpracowników, są to: brat Izydor, brat Łazarz i brat Gorgiasz; trudno mi cośkolwiek twierdzić. — Po czym gdy zaległo głębokie milczenie, mnich rzekł:

— Nie, nie, nigdy u nas nie było tego wzoru; byłby mi się rzucił w oczy.

Sądownicy nie nalegali; zachowali powściągliwość nie chcąc wręcz okazywać wyraźniej, jak bardzo ich ten przedmiot interesuje. Niemniej przecie wyrazili zdziwienie z powodu nie odnalezienia oddartego rożka.

— Czy wzory kaligraficzne — spytał Daix — nie bywają niekiedy znaczone w narożniku pieczątką szkoły?

— Owszem, czasami — musiał przyznać brat Fulgencjusz.

Ale Marek zaprzeczył żywo.

— Nigdy, jeśli o mnie chodzi, nie stemplowałem wzorów kaligraficznych. Tego się u nas nie praktykuje.

— Za pozwoleniem — oświadczył nader spokojnie Simon — mam tutaj kilka arkusików, na których figuruje pieczątka. Ale znaczę je u dołu, o, w tym miejscu.

Wobec widocznego zakłopotania obu urzędników sądowych ojciec Filibin, dotychczas przysłuchujący się w milczeniu, pozwolił sobie na stłumiony śmieszek.

— To dowodzi — zauważył — jak nie łatwe jest ustalić prawdę... Ot, panie prokuratorze, chociażby ta plama, której się pan w tej chwili przygląda. Dopatrywano się już w niej jakiegoś niby inicjału, czegoś w rodzaju skróconego podpisu. Mnie się wydaje, iż raczej jest to kleks, który ktoś z uczniów próbował zetrzeć palcem.

— Jest zatem zwyczajem — zapytał znowu Daix — że nauczyciele sygnują wzory kaligraficzne?

— A, owszem — wyznał znowu brat Fulgencjusz — tak się u nas robi.

— O nie! — zawołali razem Simon i Marek — my tego w szkołach gminnych nie stosujemy.

— Mylicie się, panowie — zastrzegła się panna Rouzaire. — Ja wprawdzie nie stempluję wzorców, ale zdarzało mi się podpisywać je inicjałami.

La Bissonniere gestem wstrzymał dyskusję, z doświadczenia bowiem wiedział, do jakiego zamętu prowadzi rozpatrywanie błahych szczegółów rozmaicie stosowanych praktyk. Śledztwo zajmie się tak ważnym dowodem rzeczowym jak arkusik z brakującym rożkiem, możliwość istnienia pieczątki i inicjału. Poprzestał teraz na wysłuchaniu relacji osób, które odkryły zbrodnię. Mignot opowiedział tedy, jak uwagę jego zwróciło rozwarte na oścież okno i jak krzyknął na widok małego ciałka tak okrutnie zbezczeszczonego. Panna Rouzaire opisała swoje przybycie, po czym złożyła szczegółowe sprawozdanie z odbytej w przeddzień uroczystości kościelnej oraz odtworzyła scenę powrotu Zefirynka i opowiedziała, jak go odprowadziła aż do okna, które chłopczyk przeskoczył, aby się dostać do swego pokoju. Z kolei ojciec Filibin i brat Fulgencjusz wyjaśnili okoliczności, w jakich przypadkowo zetknęli się z okropnym dramatem, opisując, w jakim stanie zastali pokój, wskazując dokładnie miejsce, gdzie leżał papierowy knebel, który pozwolili sobie po prostu rozwinąć przed odłożeniem go na stół. W końcu Marek przedstawił garść spostrzeżeń, jakie mu się nasunęły, kiedy później niż inni przybył na miejsce.

Wreszcie La Bissonniere zwrócił się do Simona.

— Powiedział nam pan, że wrócił o godzinie jedenastej czterdzieści, i że cały dom wydał się panu pogrążony w głębokim spokoju... Żona pańska spała.

Ale Daix ośmielił się przerwać mu:

— Panie prokuratorze, czy nie byłaby pożądana obecność pani Simon? Może by zeszła tu na chwilę?

La Bissonniere poparł go skinieniem głowy i Simon udał się po żonę, którą też niebawem przyprowadził.

W skromnym szlafroczku z kremowego płótna Rachela wyglądała tak pięknie, iż jej wejście wywołało wśród milczących zebranych jakby dreszcz zachwytu i rozczulenia. Był to typ żydowskiej urody w rozkwicie: twarz o czarującym owalu, przepyszne czarne włosy; złotawa cera, duże pieściwe oczy, czerwone usta i olśniewające, nieskazitelne zęby. Wyczuwało się, że to istota wszystka oddana miłości, nieco ospała, pochłonięta troską o męża i dzieci, zamknięta w życiu rodzinnym, jak kobieta Wschodu, w swym ustronnym, zacisznym ogródku. W chwili gdy Simon zamykał za sobą drzwi, do sali — nie zważając na zakaz rodziców — wtargnęli Józef i Sara, dwoje dorodnych, zdrowych malców; dzieci przytuliły się do matczynych kolan, a przedstawiciele władzy gestem przyzwolili na pozostawienie ich w sali.

Pełen galanterii La Bissonniere, ujęty tak wielką urodą, jął miodowym głosem zadawać pytania.

— Kiedy mąż pani wrócił do domu, była godzina jedenasta czterdzieści?

— Tak, proszę pana, spojrzał na zegar, potem się położył i rozmawialiśmy jeszcze półgłosem, żeby nie obudzić dzieci, kiedy wybiła północ.

— Ale czy pani przed przybyciem męża, między godziną dziesiątą a pół do dwunastej, nic nie słyszała: żadnych kroków, głosów, jakiegoś szamotania, zdławionych krzyków?

— Nie, proszę pana, absolutnie nic. Spałam. Dopiero wejście męża do pokoju zbudziło mię... Pozostawił mnie nieco cierpiącą więc się ucieszył zastawszy mnie zdrową, śmiał się wesoło i dokazywał całuiąc mnie, aż go musiałam mitygować, aby nie zakłócał snu sąsiadom — tak głęboka cisza panowała dokoła nas... Och! kto by pomyślał, że podobne nieszczęście nawiedziło nasz dom!

Była wstrząśnięta do głębi, łzy spływały jej po policzkach; obróciła się w stronę męża, jakby od niego wyglądała otuchy i pokrzepienia. A on, płacząc sam na widok jej łez, niepomny, gdzie się znajduje, pochwycił ją w ramiona i ucałował w porywie ogromnej czułości. Dzieci podniosły ku nim niespokojne główki. Był to moment głęboko wzruszający, budzący życzliwość i współczucie.

— Nieco zdziwiła mnie godzina powrotu męża, bo nie ma pociągu o tej porze — dorzuciła już nie pytana pani Simon — kiedy się położył, opowiedział mi wszystko.

— Właśnie — wyjaśnił Simon — nie mogłem się wymówić od udziału w tym bankiecie; i tak się zirytowałem, kiedy przybywszy na stację zobaczyłem pociąg, ten o pół do jedenastej, umykający mi tuż przed nosem, że nie chcąc czekać na następny, który odchodzi o północy, od razu ruszyłem piechotą. Sześć kilometrów drogi to nie takie straszne. Noc była bardzo piękna, bardzo ciepła... Około godziny pierwszej, gdy się zerwała burza, opowiadałem jeszcze wrażenia z owego wieczoru, rozmawiałem cichutko z żoną, która nie mogła ponownie zasnąć. Dlatego właśnie poleżeliśmy nieco dłużej dzisiaj rano, nic nie wiedząc, że śmierć weszła do naszego domu.

Rachela znowu wybuchnęła płaczem, a Simon znów ją przygarnął uściskiem miłosnym i ojcowskim zarazem.

— No, moja najdroższa, uspokój się! Kochaliśmy całym sercem biednego chłopca, traktowaliśmy go jak własne dziecko, i w obliczu tej tragedii sumienie nic nam nie wyrzuca.

Tegoż zdania byli wszyscy obecni. Mer Darras darzył nauczyciela Simona wielkim uznaniem, ceniąc jego sumienność i uczciwość. Mignot i panna Rouzaire, choć na ogół bynajmniej nie sympatyzowali z Żydami, zgodnie stwierdzali, że ten Żyd starał się nienagannym postępowaniem okupić swe pochodzenie. Pozostawali dwaj zakonnicy; ci wobec jednolitego podówczas nastroju zebranych zachowywali postawę neutralną, stojąc jakby na uboczu, w milczeniu, rozglądając się bacznie, bystrymi spojrzeniami nicując osoby i przedmioty. Śledztwo zatonęło w ciemnościach; rozporządzając jedyną wersją nieznanego złoczyńcy, który zbiegł oknem, sądownicy musieli poprzestać na tych pierwszych stwierdzeniach. Jedynie pora była ustalona wyraźnie: zbrodni dokonano między godziną pół do jedenastej a jedenastą; samą zbrodnię jednak, ohydną i niesamowitą, zasnuwał ponury mrok.

Przedstawiciele władz zajęli się jeszcze jakimiś formalnościami, Marek zaś wymieniwszy bratni uścisk z Simonem udał się do domu na śniadanie. Niedawna scena między małżonkami nie była dla niego bynajmniej niespodzianką, wiedział bowiem, jak gorąco się kochali. Ale wzruszyła go do łez swą bolesną tkliwością. Zegar na wieży kościoła Św. Marcina wydzwaniał południe, kiedy Marek przechodził przez plac, tak zatłoczony wciąż rosnącą ciżbą, że ledwie torował sobie drogę. W miarę jak się rozchodziła wieść o zbrodni, zewsząd ściągali ludzie tłocząc się przed zamkniętym oknem, do którego żandarmi z trudem bronili przystępu; a obiegające w tym tłumie, przekazywane z ust do ust relacje, zniekształcane, przesadne, potworne, wzniecały wybuchy gniewu, wywoływały zbiegowisko groźnie pomrukującego tłumu. Kiedy się Marek wreszcie przecisnął, zagadnął go spotkany ksiądz:

— Wychodzi pan ze szkoły, panie Froment, czy to prawda, te wszystkie okropne szczegóły?

Był to ksiądz Quandieu, proboszcz parafii Św. Marcina, mężczyzna czterdziestotrzyletni, rosły i krzepkiej postaci, ale o twarzy okrągłej, łagodnej i poczciwej i bardzo jasnych niebieskich oczach. Marek poznał go u pani Dupar-que, której ów był spowiednikiem i przyjacielem; i choć nie lubił kleru, dla księdza Quandieu żywił niejaki szacunek, jako do człowieka tolerancyjnego i rozsądnego, obdarzonego zresztą raczej uczuciowością aniżeli inteligencją.

W kilku słowach Marek przedstawił suche fakty, dostatecznie potworne bez dodatków fantazji.

— Ach, biedny ten pan Simon! — rzekł z akcentem współczucia ksiądz. — Jakież to musi być zmartwienie dla niego, wszak bardzo kochał swego bratanka i postępował wzorowo w stosunku do niego. Sam miałem sposobność się o tym przekonać.

To spontaniczne świadectwo ucieszyło Marka i jeszcze przez chwilę rozmawiał z księdzem Quandieu. Lecz oto przyłączył się do nich kapucyn, ojciec Teodozjusz, przełożony zakonników obsługujących sąsiednią kaplicę. Był to mężczyzna postawny, o pięknej twarzy i płonących oczach, a wspaniała ciemna broda przydawała mu majestatu. Ojciec Teodozjusz cieszył się opinią doskonałego spowiednika i kaznodziei pełnego mistycznej głębi, jego ciepły głos przyciągał tłumy dewotek. Chociaż z księdzem Quandieu trwał w głuchej wojnie, przybierał wobec niego uniżoną postawę młodszego i pokorniejszego sługi bożego. Z miejsca wyraził swą żałość i wzruszenie. Ten biedny chłopaczek, który wczoraj wieczorem w kaplicy zwrócił jego uwagę żarliwą pobożnością! Istny aniołek niebieski z uroczą kędzierzawą główką cherubina! Marek spiesznie pożegnał się zaraz po pierwszych słowach ojca Teodozjusza, który w nim wzbudzał nieprzepartą nieufność i antypatię. Pilno mu już było na śniadanie, lecz został raz jeszcze zatrzymany po drodze: przyjazna dłoń spoczęła na jego ramieniu.

— Ha! Férou!... Zawitaliście do Maillebois?

Férou był nauczycielem w Moreux, drobnej, zapadłej gminie, odległej o cztery kilometry od Jonville, nie posiadającej nawet własnej parafii i obsługiwanej przez księdza Cognasse, proboszcza z Jonville. Toteż Férou żył tam w czarnej nędzy wraz z żoną i dziećmi — miał bowiem trzy córki. Był to wysoki, trzydziestoletni niezdarny drągal, na którym ubrania zawsze wydawały się zbyt kuse. Na długiej kościstej głowie ciemne włosy jeżyły się bezładnie, nos był garbaty, usta szerokie, podbródek wystający. Ogromne ręce i ogromne nogi sprawiały ich posiadaczowi ustawiczny kłopot.

— Jak wata wiadomo — odpowiedział Férou — moja żona ma tutaj w Maillebois ciotkę, właścicielkę sklepiku spożywczego. Otóż wybraliśmy się do niej w odwiedziny... Ale, ale, powiedzcie, co za ohydna historia z tym chłopaczkiem, nieszczęsnym garbuskiem, zgwałconym, uduszonym! A teraz przebrzydłe klechy skorzystają ze sposobności, żeby się przejechać po nas, nauczycielach szkoły świeckiej, tych gorszycielach, szerzycielach zarazy!

Marek uważał Férou za człowieka bardzo inteligentnego, oczytanego, ale stetryczałego wskutek szarej, pełnej wyrzeczeń egzystencji i skłonnego do gwałtownych wybuchów goryczy, do desperackich rojeń o jakichś rewindykacjach i odwetach. Jednakże słowa kolegi poruszyły go.

— Jak to: „przejechać się po nas"? — zapytał. — Nie rozumiem, co my tu mamy do rzeczy.

— Ha! Naiwni jesteście! Nie znacie tego bractwa... Zobaczycie, zobaczycie ich przy robocie, tych wszystkich sutanniarzy, tych wszystkich zacnych ojczulków i braciszków... No, powiedzcie, czy już nie dali do zrozumienia, że to Simon sam zgwałcił i zadusił swego bratanka?

Tu już Marek rozgniewał się. Doprawdy, ten Férou przesadza w swej nienawiści do kleru.

— Ależ gadacie od rzeczy! Nikt nie podejrzewa, nikt nawet by się nie ośmielił chociażby przez moment podejrzewać Simona. Wszyscy uznają jego szlachetność, jego dobroć. Ot, przed chwilą właśnie ksiądz Quandieu powiedział mi, że miał możność przekonać się o jego ojcowskim stosunku do nieszczęsnego chłopczyka.

Konwulsyjny wybuch śmiechu wstrząsnął chudą postacią Férou, włosy zjeżyły mu się jeszcze bardziej na końskiej czaszce.

— Nie, dalibóg, śmieszny z was człek: myślicie, że będą się cackać z parszywym Żydem! Czy taki parch zasługuje na sprawiedliwość? Ten wasz Quandieu wraz z całą bandą powiedzą, co powiedzieć wypadnie, jeżeli trzeba będzie dowieść, że parszywy Żyd jest winowajcą, oczywiście w spółce z nami, z bandą bezbożników i zaprzańców zatruwających francuską młodzież.

Marek, wstrząśnięty, wciąż protestował, lecz Férou podjął jeszcze gwałtowniej:

— Ależ wiecie przecież doskonale, co się dzieje w Moreux. Zdycham tam z głodu, pogardzany i zepchnięty niżej od nieszczęsnego kamieniarza, co tłucze szaber na szosie. Ksiądz Cognasse, kiedy się zjawia, aby odprawić mszę, oplułby mnie chyba, gdybyśmy się spotkali. I dlatego że odmówiłem śpiewania na chórze oraz dzwonienia na nabożeństwo, dlatego nie mam na chleb codzienny... Znacie księdza Cognasse. Tam w Jonville zdołaliście go mniej więcej okiełznać, od czasu jak się wam udało zyskać poparcie ze strony mera. Ale bądź co bądź ani na chwilę wojna nie ustaje między nim a wami i proboszcz, gdyby mu tylko popuścić, rozdarłby was w kawałki... Nauczyciel — toż to bydlę robocze, to lokaj każdego, facet zdeklasowany, wykolejeniec, na którego chłopi zezują nieufnie, a księża spaliliby go, aby nad calutkim krajem roztoczyć wyłączne panowanie katechizmu!

Z goryczą mówił dalej, wyliczając strapienia i udręki znoszone przez tych, których nazywał „potępieńcami szkolnictwa powszechnego". On sam, syn pastucha, po chlubnym ukończeniu nauki w szkółce rodzinnej wsi, a następnie w École Normale, stale cierpiał niedostatek, albowiem powodowany uczciwością, zdobył się na szaleńczy krok zaślubiając ekspedientkę sklepową, która za jego sprawą zaszła w ciążę, kiedy był ledwie suplentem w Maillebois. Czyż zresztą i Markowi, którego żona ma babkę stale darzącą ich prezentami, czyż jemu samemu wiedzie się znów tak dobrze w Jonville, gdzie żyje w ustawicznych kłopotach finansowych, w ciągłej walce z księdzem, aby ocalić własną godność i niezależność? Na szczęście, sekunduje mu tam nauczycielka szkoły żeńskiej, panna Mazeline, tęga głowa i złote serce; ta mu dopomogła pozyskać sobie stopniowo radę miejską oraz całą gminę. Stało się to dzięki pomyślnym okolicznościom i przykład ten stanowił wyjątek na terenie całego departamentu. A to co się dzieje w Maillebois, czyż nie jest godnym uzupełnieniem całości obrazu? Panna Rouzaire, skaptowana przez księży i mnichów, urywająca godziny lekcji na to, by prowadzić uczennice do kościoła, w misji ogłupiania zastępuje siostrzyczki zakonne tak gorliwie, że kongregacja uznała za zbędne zakładanie w Maillebois szkoły dla dziewcząt! A ten biedaczyna Simon to niewątpliwie człek porządny, ale schlebia wszystkim ze strachu, by go nie nazwano parszywym Żydem; pozwalał siostrzeńcowi chodzić do szkoły zacnych braciszków, kłania się nisko klechom, co zapaskudzają okolicę.

— Parszywy Żyd! — zakończył brutalnie Férou. — Jest i na zawsze pozostanie tylko parszywym Żydem! Nauczyciel Żyd — toż to zgroza!... Zobaczycie, zobaczycie!

I zniknął w tłumie, gestykulując gwałtownie, tak że chwiała się cała jego duża, niezgrabna postać.

Marek stał dłuższą chwilę na skraju chodnika, wzruszając ramionami; uważał kolegę za półwariata, gdyż odmalowany przez niego obraz wydawał mu się doprawdy grubo przesadzony. Na cóż by się wszakże zdała dyskusja z tym nieszczęśliwcem, któremu niepowodzenia w końcu do reszty odbiorą rozum? Marek ruszył dalej, kierując się w stronę placu Kapucyńskiego, niezdolny jednak otrząsnąć się z wrażenia wywołanego wszystkim, co usłyszał, i trapiony głuchym niepokojem.

Było już kwadrans po dwunastej, kiedy Marek wchodził do domku przy placu Kapucyńskim. I od kwadransa „te panie” wraz z Genowefą czekały na niego w jadalni przed zastawionym stołem. To nowe spóźnienie rozsierdziło panią Duparque do ostateczności. Nie odezwała się ani słowem, ale jej gwałtowne, nerwowe ruchy, gdy siadała i rozwijała serwetkę, świadczyły, jak surowo potępia podobny brak punktualności.

— Najmocniej przepraszam — wyjaśniał Marek — musiałem czekać na przybycie urzędników sądowych, a na placu tak tłoczno, że nie podobna było się przecisnąć.

Chociaż sobie poprzysięgła milczeć, pani Duparque przecie zawołała:

— Mam nadzieję, że nie będziesz się zajmował tą okropną sprawą!

— Zapewne — odparł z prostotą — mam nadzieję, że nie wypadnie mi się nią zajmować, chyba że będzie to moim obowiązkiem.

I gdy Pelagia podawała omlet, a następnie stek barani z puree ziemniaczanym, opowiedział szczegółowo wszystko, czego się dowiedział. Genowefa słuchała go drżąc ze zgrozy i współczucia, podczas gdy jej matka, również bardzo wzruszona, powstrzymywała napływające do oczu łzy pozierając ukradkiem w stronę pani Duparque, jak gdyby niepewna, czy wolno jej się tak roztkliwiać. Ale pani Duparque powróciła do swej postawy niemej dezaprobaty wobec wszystkiego, co się jej wydawało sprzeczne z ustalonym porządkiem rzeczy. Posilała się statecznie. Wreszcie powiedziała:

— Za czasów mojej młodości pamiętam doskonale fakt zniknięcia jakiegoś dziecka z Beaumont. Odnaleziono je poćwiartowane w przedsionku kościoła Św. Maksencjusza; brakowało jedynie serca... Oskarżono Żydów, że serce było im potrzebne na tę ich paschalną macę.

Marek patrzał na nią, osłupiały.

— Nie mówisz chyba poważnie, babciu, nie podobna, byś wierzyła tym nikczemnym bzdurom?

Zwróciła ku niemu chłodne, jasne spojrzenie i uchylając się od bezpośredniej odpowiedzi dodała:

— To po prostu odległe wspomnienie, które mi się, nasunęło... Ma się rozumieć, nie oskarżam nikogo...

Ale Pelagia, która właśnie wniosła deser, wmieszała się do rozmowy państwa z poufałością długoletniej sługi:

— Bardzo słusznie pani robi, że nikogo nie oskarża, i ludzie powinniby postępować tak samo jak pani... Cała dzielnica aż kipi z powodu tej zbrodni, ludzie opowiadają sobie Bóg wie jakie okropności; przed chwilą słyszałam, jak jakiś robotnik wołał, anie trzeba by spalić szkołę braciszków.

Po tych słowach zapadła głęboka cisza. Marek, poruszony nasuwającym mu się skojarzeniem, już miał się odezwać, ale natychmiast powstrzymał ten odruch, uznając, że lepiej zachować dla siebie swoje uwagi. Pelagia zaś dorzuciła jeszcze:

— Pani pozwoli mi pójść dzisiaj na uroczystość zamknięcia roku szkolnego? Nie spodziewam się, by mój. siostrzeniec Polidor dostał jaką nagrodę, ale zawsze rada bym to zobaczyć... Ach! niewesołe to będzie dla braciszków święto... w dniu, kiedy im zamordowano jednego z najlepszych uczniów!

Pani Duparque skinieniem głowy wyraziła przyzwolenie, zmieniono temat rozmowy i śniadanie dobiegło końca w nieco weselszym nastroju dzięki małej Ludwice, która śmiała się, ze zdziwieniem obserwując wzburzone twarze rodziców, tak zazwyczaj pogodne i uśmiechnięte. Nastąpiło pewne odprężenie, przez chwilę rozmawiano w serdecznie poufałej rodzinnej atmosferze.

Poobiednia uroczystość w szkole braciszków wywołała żywe poruszenie. Nigdy dotychczas nie było takiego napływu publiczności. Przede wszystkim całkiem szczególnego blasku przydawało jej przewodnictwo ojca Filibina. kierownika kolegium w Valmarie. Rektor tej szkoły, ojciec Crabot, jezuita ustosunkowany, jak powszechnie wiedziano, w wysokich sferach towarzyskich i posiadający znaczne wpływy na wydarzenia bieżące, stawił się również, pragnąc w ten sposób publicznie dać braciszkom wyraz swego uznania. Przybył także poseł z ramienia stronnictwa reakcyjnego, hrabia Hektor de Sangleboeuf, właściciel wspaniałego pobliskiego majątku Désirade, wniesionego mu w posagu wraz z kilkoma milionami gotówki przez żonę, córkę wielkiego żydowskiego bankiera Nathan. Co jednak najbardziej podniecało umysły i przepełniało rozgorączkowaną ciżbą tak zazwyczaj mało ożywiony plac Kapucyński — to owa potworna zbrodnia odkryta rankiem. Ów nieszczęsny chłopczyk, uczeń szkoły braciszków, zgwałcony, zaduszony, był, rzekłbyś, obecny, wypełniał sobą cienisty dziedziniec, z estradą wzniesioną przed ciasnymi rzędami krzeseł, podczas gdy ojciec Filibin wygłaszał pochwałę zakładu, jego kierownika, wysoce światłego brata Fulgencjusza, i jego trzech pomocników, braci: Izydora, Łazarza i Gorgiasza. Niesamowity ten nastrój wzmógł się jeszcze w momencie, gdy brat Gorgiasz — człek chudy i kościsty, o niskim brutalnym czole pod czapą czarnych, kędzierzawych włosów, o dużym orlim nosie, sterczącym spomiędzy wystających kości policzkowych, i grubych ustach odsłaniających wilcze kły — wstał, aby odczytać listę nagrodzonych. Zefirynek był w swojej klasie prymusem, zdobył wszystkie nagrody. Nazwisko jego powracało co chwila, a brat Gorgiasz, w długiej czarnej sutannie z białą plamą, wymawiał je tak przeciągle i ponuro, że za każdym razem dreszcz obiegał zgromadzonych: zdawało się, że biedny mały nieboszczyk zgłasza się na apel po odbiór swego wieńca i książki o złoconych brzegach. Stos wieńców i książek narastał na stole, wstrząsającą wymowę miało owo milczenie i pustka w miejscu, gdzie zgromadzono tyle odznaczeń dla tego wzorowego dziecka, które zginęło tak tragicznie, którego żałosne ciało, udręczone i zbezczeszczone, leżało o kilka domów opodal. Wzruszenie obecnych niebawem dosięgło szczytu, rozległy się łkania. Tymczasem brat Gorgiasz w dalszym ciągu wywoływał to imię, z charakterystycznym lekkim skurczem warg, odsłaniającym po lewej stronie koniuszki białych zębów w mimowolnym grymasie, jakby szyderczym i okrutnym zarazem.

Uroczystość dobiegła końca w nastroju ogólnego przygnębienia. Mimo obecność dostojników, przybyłych w celu podkreślenia zasług braci szkolnych, narastała trwoga, niepokój ważył się nad głowami wszystkich niby groźba nadciągająca z daleka. Najcięższy moment nastąpił przy wyjściu, wśród szeptów i głuchych złorzeczeń w licznych gromadkach robotników i chłopów, zebranych na placu. Wspomniane przez Pelagię okropne pogłoski krążyły w tym tłumie, podnieconym wieścią o zbrodni. Przypominano sobie plugawą historię, zatuszowaną ubiegłego roku, o jednym z braciszków, którego zwierzchnicy ukryli, aby go ocalić przed sądem przysięgłych. Od owego czasu powtarzano sobie różne brzydkie pogłoski: o potwornych praktykach odbywających się w tej szkole, o dzieciach, co wzbraniały się mówić, przejęte srogim lękiem. Przechodząc z ust do ust owe tajemnicze przestępstwa oczywiście rosły. A teraz zbrodnia, której ofiarą padł uczeń braciszków, przypomniała zebranym ludziom dawne podejrzenie, obudziła je na nowo, wzburzyła umysły. Zaczynano już formułować oskarżenia, zrywały się mściwe słowa: „Czyż i tym razem winowajcy pozwoli się ujść bezkarnie? Czy nie zamknie się tej budy z krwawym plugastwem?” Gdy zaś przedefilowali dostojni goście, gdy się ukazały habity i sutanny, wzniosły się pięści, rozległy się okrzyki: „Śmierć im!” Cała gromada odprowadzała szyderczymi okrzykami pobladłych i zatrwożonych ojców Crabota i Filibina, a tymczasem brat Fulgencjusz kazał mocno zaryglować wszystkie drzwi w budynku szkolnym.

Marek z ciekawości śledził całą tę scenę wyglądając oknem z domku pani Duparque; żywo zainteresowany, w pewnym momencie zszedł nawet i stanął w progu, aby lepiej widzieć i słyszeć. Ha, co też powiedziałby na to Férou, który prorokował, że Żydowi przypisana będzie cała wina, że nauczyciel świeckiej szkoły stanie się kozłem ofiarnym zajadłych klechów? Nic podobnego! Zanosiło się raczej na to, że właśnie braciszkowie znajdą się w opałach. Wzmagający się gniew tłumu, mściwe okrzyki — wszystko to wskazywało, iż sprawy mogą zajść daleko, od pojedynczego winowajcy sięgnąć do społeczności, zatoczyć szersze kręgi, nawet zachwiać samym Kościołem, jeżeli istotnie sprawca przestępstwa okaże się jego sługą. Marek zastanawiał się, lecz nie mógł jeszcze wydać sądu, a wobec tego najlżejsze nawet podejrzenie wydawało mu się niebezpieczne i niezbyt godziwe. Postawa ojca Filibina i brata Fulgencjusza była, jego zdaniem, całkowicie poprawna; zachowali niezmącony spokój. Marek zmuszał się do jak największej tolerancji i sprawiedliwości, z obawy, by nie ulec swej pasji wolnomyśliciela, wyzwolonego z więzów wszelakich przesądów. W mrokach straszliwego dramatu czekał, póki nie dowie się czegoś więcej.

W pewnej chwili ujrzał powracającą do domu Pelagię. Odświętnie wystrojona, prowadziła za rękę swego siostrzeńca Polidora Souquet, jedenastoletniego chłopaczka, który niósł pod pachą okazałą księgę w wytłaczanej oprawie ze złoceniami.

— Nagroda za dobre sprawowanie, proszę pana! — zawołała z dumą. — To bodaj jeszcze cenniejsze od nagrody za czytanie albo pisanie, prawda?

Ów Polidor, spokojny i mrukliwy, zdumiewał po prostu braciszków swym lenistwem. Był to blady grubasek o bezbarwnych włosach, z długą twarzą o tępym wyrazie. Syn robotnika drogowego, który się stale upijał, wcześnie osierocony przez matkę, Polidor chował się samopas, podczas gdy ojciec tłukł kamienie na szosie. I z nienawiści do wszelkiej pracy, przerażony myślą, że i jemu z kolei przyjdzie tłuc kamienie na szosach, godził się z rojeniami ciotki, która pragnęła ujrzeć go kiedyś w habicie ignorantyna; potakiwał jej we wszystkim, często odwiedzając ją w nadziei otrzymania jakiegoś smacznego kąska.

Pelagia, chociaż uradowana, rozglądała się nerwowo i piorunowała:

— O, proszę! Słyszy pan tych anarchistów? Jak złorzeczą braciszkom, co tak kochają dzieci, co tak o nie dbają jak rodzone matki! O, na przykład Polidor mieszka z ojcem przy drodze do Jonville, o kilometr stąd. Otóż wczoraj wieczorem, po tej uroczystości, brat Gorgiasz odprowadził go aż do samego domu, by mu się nic złego po drodze nie przytrafiło... Czy nie tak było, Polidorze?

— Tak o k swym głuchym głosem odpowiedział lakonicznie malec.

— I to ich właśnie się znieważa, im się grozi! — ciągnęła dalej służąca. — Wyobraża sobie pan tego biednego brata Gorgiasza, tłukącego się w ciemności dwa kilometry po to tylko, żeby się nic nie stało temu oto kawalerowi. Dalibóg, można by się zniechęcić! Nie warto być troskliwym i poczciwym!

Marka, gdy przyglądał się chłopcu, uderzyła jego uporczywa milkliwość, jakaś obłudna ospałość, w której przyczajał się niby w miękkim gnieździe. Nie słuchał już dalszych słów Pelagii, nigdy zresztą nie przywiązywał do nich wagi. Ale kiedy wszedł do saloniku, gdzie Genowefa czytała książkę, a panie Duparque i Berthereau ślęczały nad swymi nie kończącymi się nigdy włóczkowymi robotami na dobroczynne cele, zaniepokoił go widok żony: odłożyła książkę i była wyraźnie wzruszona tym, co działo się na placu. Podbiegła do męża, niemal zawisła u jego szyi w odruchu zalęknionej czułości, śliczna w tym swoim niepokoju.

— Cóż się tam dzieje? — spytała. — Pobiją się?

A gdy ją uspokajał, pani Duparque, oderwawszy wzrok od roboty, powtórzyła surowo swoje zalecenie:

— Marku, mam nadzieję, że się nie będziesz mieszał do tej nieczystej sprawy... Podejrzewać, znieważać braciszków to doprawdy szaleństwo! Bóg pomści swoje sługi!

II

W nocy Marek nie mógł spać. Prześladowały go wczorajsze wydarzenia, potworna, tajemnicza zbrodnia; rozum jego biedził się nad tą groźną zagadką. Obok niego ukochana żona spała spokojnie, z sąsiedniego łóżeczka dobiegał miarowy oddech drogiej córeczki, a on odtwarzał w pamięci każdy szczegół, porządkował zebrane wiadomości, usiłował przeniknąć mrok i wydobyć prawdę.

Marek miał umysł światły i logiczny. Jego bardzo trzeźwy i jasny rozum domagał się pewności. Stąd jego namiętność do pełnej prawdy. Nie mógł zaznać spoczynku, istotnego zadowolenia, dopóki nie zyskał pewności, póki ta pewność nie przeniknęła do jego istoty w postaci całkowitej, ostatecznej i niewątpliwej prawdy. Nie był wielkim uczonym, ale dbał o to, aby dobrze wiedzeć to, co wiedział, by nie mieć już wątpliwości co da posiadania prawdy, prawdy doświadczalnej, zdobytej na zawsze. Wraz z ustąpieniem niepewności ustępowało jego cierpienie, odzyskiwał wesołość, czuł się doskonale, a jego pasji prawdy dorównywała z kolei jedynie namiętna potrzeba głoszenia tej prawdy, wprowadzania jej do wszystkich umysłów i serc. Wtedy ujawniały się jego niepospolite zdolności, wnosił metodę, co wszystko upraszcza, klasyfikuje i oświetla. Niewzruszone przeświadczenie Marka udzielało się słuchaczom, najtrudniejsze pojęcia wydawały się jasne, łatwe i proste. W jego ujęciu najbardziej suche, niewdzięczne tematy stawały się ciekawe, nabierały życia. Potrafił wykrzesać zainteresowanie nawet dla gramatyki i arytmetyki, które się dla jego uczniów stawały zajmujące jak baśnie. Był rzeczywiście urodzonym nauczycielem.

Ten dar odkrył w sobie Marek wtedy, gdy otrzymawszy świadectwo wyzwolin jako siedemnastoletni chłopak, kończył praktykę rysowniczo-litograficzną w firmie „Papon-Laroche” w Beaumont. Kiedy mu powierzono wykonanie tablic szkolnych, zatroszczył się o jak największe ich uproszczenie i stworzył istne arcydzieła przejrzystości i precyzji: to mu wskazało drogę życiową, odkryło radość nauczania maluczkich tego świata. Tam też, w firmie „Papon-Laroche", zawarł znajomość z Salvanem, obecnym dyrektorem École Normale, który zwrócił uwagę na jego uzdolnienia, i za jego to zachętą Marek usłuchał głosu powołania poświęcając się zawodowi pedagoga; jako skromny nauczyciel szkoły powszechnej miał poczucie szlachetnej użyteczności swej roli, zadowolony, że ją spełnia w zapadłej małej wiosce. Umiłowanie ubożuchnych, drzemiących umysłów wypełniło mu życie. I właśnie na tym skromnym stanowisku jego namiętność do prawdy stale jeszcze wzrastała stając się coraz żywszą potrzebą. Stanowiła o jego samopoczuciu, zdrowiu, wręcz o jego życiu, gdyż tylko oddychając prawdą mógł żyć normalnie. A gdy mu jej brakło, wpadał w depresję, w niepokój, aż do bólu pragnął ją zdobyć, posiąść, przekazać innym; bez prawdy życie zmieniało się w nieznośną udrękę moralną, a nawet wręcz fizyczną.

Takie było niewątpliwie źródło niepokoju, co mu teraz nie pozwalał zasnąć- obok śpiącej żony. Dręczyło go to, że nie wie, nie rozumie, że się gubi w mrokach otaczających tę podwójną zbrodnię gwałtu i mordu, dokonaną na dziecku. Wyczuwał, że nie chodzi tu tylko o ohydną zbrodnię, ale że poza nią otwierają się zmącone i groźne głębie, otchłań ciemności. Czyż mu sądzone tak cierpieć, dopóki będzie trwał w niewiedzy, i czy się kiedykolwiek dowie prawdy, skrytej za ścianą mroków, coraz bardziej nieprzeniknionych, w miarę jak usiłował je rozproszyć? Zdjęty niepewnością i lękiem, wyglądał niecierpliwie świtu, aby co najrychlej wznowić swoje dociekania. Lecz oto śpiąca obok niego żona zaśmiała się leciuchno — zapewne pod wpływem radosnego, czułego snu; wtedy zamajaczyło mu w pamięci oblicze groźnej babki i wspomniał jej przestrogę: że nie powinien zajmować się tą przykrą sprawą. Na myśl o nieuniknionym konflikcie z rodziną żony ogarnęła go tym większa niepewność i przygnębienie. Dotychczas żadna poważniejsza przykrość nie spotkała go ze strony tej pobożnej rodziny, z której on, nie wierzący, nie praktykujący, nie uznający żadnej religii, wywiódł panienkę, aby z niej uczynić żonę i matkę, towarzyszkę życia. Nie posuwając tolerancji aż tak daleko, jak czynił był jego teść, wolnomyśliciel Berthereau, który żonie towarzyszył na mszę, Marek przecie nie oponował, gdy chodziło o ochrzczenie córeczki; kwestią religijną nie przejmował się, zależało mu jedynie na utrzymaniu pokojowych stosunków z „tymi paniami". Zresztą, rozmiłowana w nim żona zaprzestała zaraz po ślubie praktyk religijnych, więc nie było powodów do najmniejszego nieporozumienia. Niekiedy wszakże zauważał, jak odżywało w niej długoletnie katolickie wychowanie, pojęcia absolutnie sprzeczne z jego pojęciami, przesądy, bezwolne oddanie się w ręce samolubnego i okrutnego Boga — chorobliwe wyobrażenia, które napełniały go odrazą. Ale były to zaledwie podmuchy: wierzył, że wzajemna miłość posiada wystarczającą moc, aby zatryumfować nad tymi rozbieżnościami; po takich momentach, w których zdawali się sobie obcy, jakby przybyli z różnych światów, rychło we wzajemnym uścisku odnajdowali znowu swoją wspólnotę. Genowefa chlubnie ukończyła nauki w szkole sióstr wizytek i uzyskawszy dyplom, zrazu zamierzała również poświęcić się zawodowi nauczycielskiemu. Nie mogła jednak objąć posady w Jonville, gdzie dzielna panna Mazeline prowadziła szkołę żeńską, a Genowefa, rzecz prosta, nie chciała opuścić męża; zajęta gospodarstwem, a obecnie i wychowaniem córeczki, odkładała wciąż na później — zapewne na zawsze — swój pierwotny zamiar. W tym gnieździe rodzinnym panowało szczęście, doskonała harmonia, których — zdało się — żadna burza nie mogła zamącić. Jeżeli zacny Salvan, ów wierny przyjaciel pana Berthereau, przed skojarzeniem związku między córką drogiego zmarłego, wychowanką zakonnic, przekarmioną nabożnością przez babkę i matkę, a wolnomyślicielem, nie wierzącym ani w Boga, ani w diabła, głoszącym konieczność zniesienia instytucji Kościoła, zawahał się przez chwilę, czy w imię ich przyszłego szczęścia nie przeciwstawić się ich potężnej miłości — z pewnością teraz musiał już odzyskać spokój na widok tej pary, wciąż czule zespolonej po trzech latach małżeństwa. A oto tej nocy, gdy żona była pogrążona w słodkim śnie, mąż po raz pierwszy doznał niepokoju w obliczu konfliktu z własnym sumieniem, przewidując, iż czeka go zatarg z „tymi paniami" i że wynikną stąd w jego pożyciu różne niemiłe następstwa, jeśli ulegnie swej przemożnej pasji prawdy.

W końcu przecie zasnął smacznym snem, a rankiem, zbudziwszy się w pełnym świetle jasnego, pogodnego dnia, ze zdumieniem pomyślał o tych kilku bezsennych godzinach, zatrutych przykrymi wizjami. Z pewnością przyczyniło się do tego natrętne wspomnienie straszliwej zbrodni. Genowefa pierwsza o niej zaczęła mówić, pełna wzruszenia i litości.

— Ten biedny Simon przeżywa ciężkie chwile. Nie możesz go opuścić, powinieneś zaraz go odwiedzić i ofiarować swą pomoc.

Marek, ujęty dobrocią i odwagą żony, chwycił ją w objęcia.

— Ale babka znowu się rozgniewa, życie tutaj stanie się nie do zniesienia.

Zaśmiała się cicho, łagodnie wzruszywszy ramionami.

— Och! Babcia nawet z aniołami musi się kłócić... Gdy się spełnia choćby połowę jej wymagań, to i tak aż za dużo.

Ta uwaga rozbawiła ich oboje; a gdy z kolei obudziła się Ludwika, przeżyli kilka rozkosznych chwil figlując z dzieckiem w łóżeczku.

Marek postanowił tedy wyjść zaraz po śniadaniu i wznowić swe dociekania. Ubierając się snuł spokojnie, trzeźwo rozważania. Znał dobrze spore miasteczko Maillebois z jego dwutysięczną ludnością, złożoną z drobnych mieszczan, ze sklepikarzy oraz robotników, zatrudnionych w liczbie około ośmiuset w zakładach prowadzonych przez paru wielkich przedsiębiorców, którym się dobrze powodziło dzięki sąsiedztwu z Beaumont. Tak tedy, przedzielona prawie na dwie równe części, ludność ta współzawodniczyła o władzę, czego wiernym odbiciem była rada miejska, tak samo przepołowiona: odłam klerykałów i reakcjonistów toczył ustawiczną walkę z grupą republikańsko-postępową. Figurowało tam jeszcze dwóch czy trzech socjalistów, ale ci, zagubieni w masie, nie wywierali zgoła żadnego wpływu. Niemniej mer, przedsiębiorca budowlany Darras, był zdeklarowanym republikaninem, głoszącym nawet otwarcie poglądy antyklerykalne; wybór zaś swój zawdzięczał właśnie owej równowadze stronnictw w radzie. Przewagą dwóch głosów dano mu pierwszeństwo — jemu, bogaczowi, ruchliwemu przemysłowcowi mającemu pod rozkazami setkę robotników — przed drobnym rentierem Philisem, który po zwinięciu fabryczki brezentu wycofał wprawdzie kapitalik przynoszący mu dziesięć czy dwanaście tysięcy franków renty, ale wiódł żywot zamknięty i surowy, jako wojujący klerykał, zasklepiony w rygorach najciaśniejszej dewocji. Darras musiał więc postępować z jak największą przezornością, czując, że utrzymanie swego stanowiska zależy od kilku wyborców. Ha! gdyby był przeszedł solidną większością głosów republikańskich, jakżeby odważnie działał dla sprawy wolności, prawdy i sprawiedliwości! Tymczasem musiał przy pomocy arcydyplomatycznych chwytów zachowywać postawę oportunistyczną.

Marek orientował się także, iż ów podział w Maillebois na dwa przeciwne obozy zaostrzał się wskutek wzrastającej potęgi stronnictwa klerykalnego, które groziło zawojowaniem całego okręgu. Nieliczni kapucyni, od lat dziesiątka osiedleni w dawnym klasztorze, którego część odstąpili braciom szkolnym, uprawiali tam coraz śmielszy kult świętego Antoniego Padewskiego z takim powodzeniem, że dochody sięgały kwot bardzo znacznych. Gdy bracia, również ciągnący korzyści z tego kultu, cieszyli się pomyślnym rozwojem swego zakładu w cieniu sąsiedniej kaplicy i zacierali dłonie na widok coraz większego napływu uczniów, kapucyni świątyńkę tę eksploatowali tak, jak się użytkuje gorzelnię, wydobywając z niej wszelkie możliwe trucizny. Święty tronował na złotym ołtarzu, zdobnym stale w świeże kwiaty, skąpanym w blasku świec... I wszędzie poumieszczano- skarbonki, a w zakrystii, bez przerwy, od rana do wieczora, czynny był istny kantor, w którym klienci tłoczyli się w kolejce przez cały dzień.

Chodziło już nie tylko o zgubione przedmioty, które święty odnajdował; rozszerzył on swój interes: za kilka franków podejmował się przepchnąć przez egzaminy najgorszych matołów, za jego sprawą najbardziej niepewne interesy dawały świetne zyski, gwarantował nawet zwolnienie od służby wojskowej bogatych synów patriotycznych rodzin, nie licząc już mnóstwa autentycznych cudów, jak uzdrawianie chorych i kalek, niezawodna ochrona przed ruiną i śmiercią, a nawet wskrzeszenie młodej panny na trzeci dzień po zgonie. I ma się rozumieć, po każdej nowej historyjce wzmagał się napływ gotówki, klientela się rozszerzała — od Maillebois reakcyjnego, miasta burżujów i sklepikarzy, aż po Maillebois republikańskie, po społeczność robotniczą, do której trucizna zaczynała przenikać. Wprawdzie ksiądz Quandieu, proboszcz parafii Św. Marcina, w swych kazaniach w każdą niedzielę energicznie przestrzegał przed niebezpieczeństwem niedorzecznych zabobonów, ale go nie słuchano. On, wyznawca światlejszej wiary, ubolewał nad krzywdą, jaką wyrządzała religii żarłoczna gospodarka kapucynów. Przede wszystkim go rujnowali — wszystkie źródła dochodów w parafii wyschły, wszelkie jałmużny i ofiary wpływały obecnie do ich kaplicy. Poza tym cierpienie jego było wzniosłejszej natury: cierpiał jako kapłan rozumny, który mimo wszystko przed Rzymem się nie płaszczył i jeszcze wciąż wierzył w powstanie Kościoła Francuskiego, niezawisłego i liberalnego, uczestniczącego w wielkim nowoczesnym ruchu demokratycznym. Wojował tedy z handlarzami w świątyni, co po raz drugi zabijają Jezusa; a jak powiadano, biskup diecezji Beaumont, jego ekscelencja ksiądz Bergerot, podzielał te poglądy, co jednak bynajmniej nie przeszkadzało kapucynom osiągać coraz nowych sukcesów, zawojować Maillebois i przy pomocy serii cudów przekształcać je w miejsce święte.

Marek wiedział też, że jeżeli za księdzem Quandieu stał biskup Bergerot, to kapucyni i braciszkowie mieli oparcie w osobie wszechpotężnego ojca Crabot, rektora słynnego kolegium w Valmarie. Tym się tłumaczyła obecność kierownika kolegium, ojca Filibina, w charakterze przewodniczącego na uroczystości zamknięcia roku szkolnego — był to publiczny wyraz wysokiego uznania tudzież wysokiego poparcia. Złośliwi utrzymywali, że jezuici należą do spółki... Tak tedy nauczyciel Simon znajdował się w ognisku zawiłych sporów, wśród rozpętanych namiętności religijnych w tym niebezpiecznym momencie, gdy zwycięstwo miało przypaść bardziej bezczelnemu. Wszystkie serca były poruszone, jedna iskra wystarczyłaby do wzniecenia niszczącego pożaru we wszystkich umysłach. Na razie bądź co bądź szkoła świecka nie straciła ani jednego ucznia; zarówno liczbą wychowanków, jak i wynikami nauki wytrzymywała jeszcze współzawodnictwo ze szkołą kierowaną przez braci; a to względne zwycięstwo było niewątpliwie zasługą przezornej zręczności Simona, który ze wszystkimi pozostawał w poprawnych stosunkach, popierany zresztą otwarcie przez mera Darras i potajemnie przez księdza Quandieu. Lecz tutaj właśnie, na terenie rywalizacji obu szkół, miała się rozegrać istotna bitwa, straszne i rozstrzygające natarcie musiało prędzej czy później nastąpić, gdyż te dwie szkoły nie mogły istnieć obok siebie, jedna musiała nieuchronnie pochłonąć drugą. Kościół nie będzie zdolny do życia, z chwilą gdy mu się wymknie z rąk nauczanie, ujarzmianie maluczkich. W czasie pierwszego śniadania, spożywanego w towarzystwie „tych pań" w ciasnej, ponurej jadalni, Marek, na nowo spochmurniały pod wpływem swych rozmyślań, czuł się jeszcze bardziej nieswojo. Pani Duparque całkiem spokojnie oświadczyła, że jeżeli Polidor otrzymał nagrodę, zawdzięcza to nabożnej zabiegliwości Pelagii, która pośpieszyła złożyć franka świętemu Antoniemu Padewskiemu. A pani Berthereau zdawała się jej z przekonaniem przytakiwać głową. Nawet Genowefa nie pozwoliła sobie na uśmiech, lecz z zaciekawioną miną słuchała tych czarnoksięskich baśni. Pani Duparque opowiadała dalej, przytaczając nadzwyczajne fakty: to zostało ocalone czyjeś życie, to znowu majątek — dzięki jakimś dwom czy trzem frankom, zainkasowanym przez agencję kapucynów. Stawało się zrozumiałe, że w końcu, grosz do grosza, płynęły do nich całe strumienie złota, niby podatek pobierany od ludzkich cierpień i głupoty.

Ale oto przyniesiono poranne wydanie „Petit Beaumontais” i Marek — obok długiego artykułu poświęconego zbrodni w Maillebois — z zadowoleniem przeczytał bardzo przychylną wzmiankę dotyczącą Simona. Zaznaczono w niej, że cieszący się powszechnym uznaniem nauczyciel otrzymał w związku z nieszczęściem, które na niego spadło, wiele wzruszających dowodów sympatii. Najwidoczniej reporter zredagował swą notatkę poprzedniego dnia, widząc, na co się zanosi, kiedy tak burzliwie zakończyła się uroczystość w szkole. Nikt nie mógł wtedy mieć wątpliwości co do wrogiego nastroju opinii wobec braci, a wszystkie owe głuche pogłoski, echa wszystkich podejrzanych historii niegdyś stłumionych pogarszały ich sprawę grożąc wybuchem ogromnego skandalu, który mógł całkowicie pogrążyć stronnictwo katolicko-reakcyjne.

Toteż Marka zdziwiła dziarska i tryumfalna mina Pelagii, gdy przyszła uprzątnąć stół. Zatrzymał ją, skłonił do swobodnej rozmowy.

— Ach! prószę pana, dobre nowiny! Dziś rano, kiedy wyszłam po zakupy, dowiedziałam się różnych różności! No cóż, ja tam dobrze wiedziałam, że ci anarchiści, co wczoraj urągali braciszkom, to wszystko łgarze.

I Pelagia poczęła wytrząsać zasłyszane po sklepikach plotki, wszystko, co uzbierała na ulicy od drzwi do drzwi. W atmosferze ciężkiej grozy i niepokojącej tajemnicy, ważącej się od zeszłej doby nad miastem, rodziły się i rosły stopniowo najdziwaczniejsze wyobrażenia. Rzekłbyś, że w ciągu owej nocy wykiełkowała cała jakaś potworna plantacja. Z początku były to tylko wątłe hipotezy, jakieś rzekome zeznania świadków, ot, ledwie poszepty pełzające przy ziemi. Następnie jakieś na ślepo rzucane komentarze stawały się pewnikami, niewyraźne zbieżności zmieniały się w dowody nie do odparcia. I było widoczne, że cała ta podziemna robota odwracała się na korzyść braci, a przeciw Simonowi; dokonywał się dyskretny, ale stanowczy zwrot, nie wiadomo gdzie rozpoczęty, a potężniejący z każdą godziną, siejący w umysłach zamęt i wątpliwość.

— Wie pan, jest całkiem pewne, że nauczyciel wcale nie kochał swego bratanka. Źle się z nim obchodził, są tacy, co to widzieli i zaświadczą... No i drażniło go, że Zefirynek nie u niego się uczy... Kiedy chłopaczek przystąpił do pierwszej komunii, Simon złościł się okropnie, wygrażał mu pięścią i bluźnił. W każdym razie bardzo to osobliwe, że zgładzono tego aniołka prawie w momencie, gdy odchodził od Stołu Pańskiego, kiedy jeszcze Pan Bóg w nim przebywał.

Marek, zdrętwiały, ze zdumieniem słuchał paplania służącej.

— Cóż to Pelagia ma na myśli? Czy ktoś oskarża Simona o zamordowanie wychowanka?

— Ha! są tacy, co się nie krępują i tak właśnie mówią... To wygląda jakoś niewyraźnie: ta cała wyprawa do Beaumont na zabawę, to spóźnienie na pociąg o wpół do jedenastej i ten powrót na piechotę. Wrócił, jak mówi, dwadzieścia minut przed północą, ale nikt go nie widział, mógł doskonale przyjechać pociągiem o godzinę wcześniej, właśnie, kiedy dokonano zbrodni. W takim razie, kiedy już było po wszystkim, wystarczyło mu zdmuchnąć świecę i zostawić okno szeroko otwarte, żeby wyglądało, że niby zbrodniarz przedostał się z zewnątrz... Panna Rouzaire, nauczycielka, całkiem wyraźnie słyszała kwadrans przed jedenastą odgłosy kroków w szkole, jakieś jęki i krzyki, hałas otwieranych i zamykanych drzwi.

— Jak to! panna Rouzaire?! — zawołał Marek. — Nie wspomniała o tym ani słówkiem w swym pierwszym zeznaniu. Byłem przy tym.

— U, przepraszam! Przed chwilą u rzeźnika panna Rouzaire wszystkim o tym opowiadała; sama słyszałam.

Osłupiały Marek nie przerywał już Pelagii.

— Pana Mignot także bardzo zdziwił ten twardy sen pana Simona. i rzeczywiście wygląda to osobliwie, żeby aż trzeba go było budzić w dniu, kiedy w jego domu została popełniona zbrodnia! Nie mówiąc już o tym, że podobno wcale się nie zmartwił i że patrząc na zwłoki chłopczyka drżał jak listek.

Marek chciał zaprotestować, ale Pelagia ciągnęła ze złą i upartą miną:

— To zresztą na pewno on, bo w ustach Zefirynka znaleziono wzorek kaligraficzny pochodzący z jego klasy. Więc, prawda, tylko gospodarz klasy mógł mieć w kieszeni ten wzorek. Mówią nawet, że jest przez niego podpisany. A poza tym jedna pani, tam u owocarki, zapewniała, że policja znalazła w jego szafie mnóstwo takusieńkich wzorków.

Teraz Marek wystąpił przeciw tym plotkom, wspomniał o nieczytelnych inicjałach, opowiedział, jak to Simon przysiągł, iż nigdy nie miał w rękach owego wzoru, chociaż, będąc w powszechnym użyciu, mógł on się znaleźć w każdej szkole. Kiedy jednak Pelagia znowu oświadczyła, że rano, w czasie rewizji, władze śledcze wykryły jakieś druzgocące dowody, Marek, wreszcie znękany, przestał protestować, zdając sobie sprawę z bezużyteczności wszelkiej dyskusji wobec przerażającego zamętu, jaki owładnął umysłami.

— Bo to, uważa pan, kiedy się ma do czynienia z Żydem, można się wszystkiego spodziewać. Przed chwilą mówił mi właśnie mleczarz: to są ludzie, co nie mają rodziny ani ojczyzny, kumają się tylko z diabłem i rabują, i zabijają, ot, tak, bez przyczyny, dla samego zadowolenia z cudzej krzywdy... Może pan sobie mówić, co chce, ludzie i tak będą wierzyli, że temu Żydowi potrzebne było życie dziecka dla jakiejś paskudnej sprawy z diabłem i że podstępnie wyczekał chwili, gdy siostrzeniec przystąpił do pierwszej komunii, aby go splugawić i zarżnąć — takiego niewinnego, uświęconego hostią.

Oto powracało oskarżenie o mord rytualny... Mord rytualny, ta zmora prześladująca tłumy, przywleczona z głębi stuleci, wciąż odradzająca się, przy każdej klęsce upatrująca w Żydach zatruwaczy studzien i katów małych dzieci.

Genowefa widząc, co się dzieje z Markiem, dwukrotnie usiłowała wtrącić się, aby podtrzymać jego protesty. Ale milkła natychmiast z obawy, iż rozdrażni babkę, wyczuwała bowiem, że ta jest rada plotkom sługi, którym przytakuje ruchem głowy. Pani Duparque tryumfowała; i uważając męża wnuczki za pokonanego, nie raczyła strofować go więcej, poprzestała tedy na oświadczeniu zwróconym do wciąż milczącej pani Berthereau:

— To zupełnie tak samo jak z owym martwym dzieckiem, znalezionym niegdyś w przedsionku kościoła Św. Maksencjusza: kobieta, co służyła u Żydów, omal nie została skazana zamiast nich, boć tylko Żyd mógł być sprawcą morderstwa. Kto przestaje z tymi ludźmi, jest stale pod grozą pomsty niebieskiej.

Marek wolał nie replikować i prawie natychmiast wyszedł. Ale był mocno zmieszany, zaczynała go dręczyć wątpliwość, pytał sam siebie, czy też Simon istotnie mógł być winowajcą. Podejrzenie to opanowywało go jak złośliwa gorączka nabyta w niezdrowym środowisku; uczuł potrzebę zastanowienia się, uspokojenia nerwów przed udaniem się w odwiedziny do nauczyciela. Zboczył z drogi i przez dłuższy czas szedł pustym traktem wiodącym do Valmarie, przeżywając na nowo we wspomnieniu wczorajszy dzień, analizując fakty i osoby. Nie, nie! Podejrzewanie Simona było niedorzecznością! Dowody napływały zewsząd. Przede wszystkim nie miał żadnych motywów popełnienia tej ohydnej zbrodni; była ona nielogiczna, niemożliwa. Simon to człowiek zdrowy na duszy i na ciele, bez skazy fizycznej, pełen pogodnej łagodności, świadczącej o normalnym funkcjonowaniu organizmu. A przy tym ma wspaniałej urody żonę, którą kocha, w której objęciach żyje w rozkosznym upojeniu, wdzięczny za śliczne dzieci, co się zrodziły z ich miłości i stały ich żywym kochaniem i kultem. Jakże tu chociażby na chwilę przypuścić, iż ten człowiek uległ nagłemu napadowi ohydnego szaleństwa tuż przed udaniem się do swej sypialni, gdzie w sąsiedztwie dziecinnych łóżeczek czekała na niego ukochana małżonka? I jakiż akcent prostoty i prawdy u tego człowieka, śledzonego przez tylu wrogów, przywiązanego do swego zawodu wręcz heroicznie, godzącego się na swe ubóstwo bez słowa skargi!... Jego sprawozdanie ze spędzonego wieczoru było bardzo jasne, żona potwierdziła ścisłość podanych przez niego godzin, żadna z jego informacji nie wydawała się wątpliwa. I jeżeli nawet pozostawały ciemne punkty, jeżeli ten wzorek kaligraficzny, zgnieciony, skręcony razem z numerem „Petit Beaumontais”, majaczył wciąż jak nierozwiązalna zagadka, wszechmocny rozum powiadał, że należy szukać gdzie indziej, że Simon w grę nie wchodzi; rozstrzygała o tym jego osobowość, jego życie, warunki, w jakich się znajdował. Wówczas w umyśle Marka zrodziła się pewność ugruntowana na rozumowaniu, czysta prawda, niezachwiana, gdy tylko ustaliła ją obserwacja i logika faktów. Od tej chwili jego przekonanie stało się punktem wyjścia, do którego będzie wszystko sprowadzał; mogą się mnożyć błędy i kłamstwa — odsunie je wszystkie precz, jeżeli nie będą zgodne z cząstkami prawdy już poznanej i dowiedzionej.

Odzyskawszy pogodę, uwolniony od brzemienia swej wątpliwości, Marek zawrócił do Maillebois mijając dworzec w chwili przybycia jakiegoś pociągu. Zobaczył wychodzącego z wagonu inspektora szkolnego, pięknego Mauraisin, trzydziestoośmioletniego eleganckiego brunecika, którego wąskie usta ocieniała jedwabista broda, a bystre oczy kryły szkła nieodstępnych binokli. Mauraisin, były profesor École Normale, należał do nowego pokolenia karierowiczów, wiecznie czatujących na awans służbowy, troszczących się tylko o jedno: by stać po stronie mocniejszego. Powiadano, iż niegdyś ubiegał się o kierownictwo École Normale, a że to stanowisko przypadło Salvanowi, Mauraisin żywił ku niemu skrytą nienawiść, chociaż zarazem dbał o jego względy, wiedząc o zaufaniu, jakim go darzy inspektor szkół wyższych, Le Barazer, od którego sam zależał. Aż dotychczas zresztą, wobec równowagi stronnictw walczących o władzę okręgu, spryciarz potrafił nie zaangażować się zbyt otwarcie, mimo osobistą sympatię do klerykałów, księży i zakonników, których uważał za diablo mocnych. Marek ujrzawszy go mógł przypuścić, że to zacny Le Barazer przysyła inspektora w sukurs Simonowi wobec tej groźnej katastrofy, która łacno mogła zniszczyć nauczyciela z Maillebois razem z jego szkołą.

Przyśpieszył kroku pragnąc powitać pięknego Mauraisin, lecz zatrzymał się na widok wychodzącego z sąsiedniej ulicy duchownego, w którym poznał rektora kolegium w Valmarie, ojca Crabot we własnej osobie. Był to mężczyzna wysoki, postawny, lat czterdziestu pięciu, bez jednego siwego włosa, z szeroką twarzą o regularnych rysach, potężnym nosie, miłym wejrzeniu oraz mięsistych łagodnych ustach. Zarzucano mu jedynie pewną pretensjonalność w manierach duchownego-światowca, silącego się na styl arystokratyczny. Ale dzięki temu jego potęga tylko wzrosła i jak powiadano nie bez niejakich podstaw, był on szarą eminencją departamentu, a niewątpliwie bliskie już zwycięstwo Kościoła od niego tylko zależało.

Marek przystanął, zdziwiony i zaniepokojony tym rannym spotkaniem. Bardzo wcześnie ten ojciec Crabot musiał wyjechać z Valrnarie! Jakaż to pilna sprawa, jakie ważne inspekcje ściągnęły go do Maillebois? Skąd przybywał, dokąd zmierzał ulicami miasteczka, pełnymi ruchu i plotek, rozdając na prawo i na lewo ukłony i uśmiechy? I oto nagle Marek zobaczył, jak rektor zatrzymał się dostrzegłszy Mauraisin i z ujmującą serdecznością podał mu rękę. Rozmowa ich nie potrwała długo, była to zapewne wymiana zdawkowych uprzejmości, ale wydawali się być w doskonałej komitywie, w naturalnym a dyskretnym porozumieniu; pożegnawszy jezuitę, inspektor prężył swą drobną figurkę, najwidoczniej pyszniąc się owym uściskiem dłoni, czerpiąc z niego pogląd, decyzję, z której powzięciem może dotychczas zwlekał. Gdy ojciec Crabot ruszył w dalszą drogę, zobaczył z kolei Marka i przypomniawszy sobie znajomość zawartą z nim u pani Duparque, którą czasami raczył odwiedzać, powitał go zamaszystym ukłonem. Młody nauczyciel, sterczący na skraju chodnika, musiał oczywiście odpowiedzieć na ten wyraz uprzejmości; po czym patrzył na odchodzącego księdza, który, powiewając szeroko sutanną, sunął ulicami Maillebois budząc podziw jego mieszkańców, wielce zaszczyconych i podbitych tymi odwiedzinami.

Marek wolnym krokiem skierował się w stronę szkoły. Nastrój jego się zmienił, myśli znów spochmurniały, jak gdyby powracał do strefy zakażonej, do atmosfery nasiąkającej trucizną i nieprzyjaznej. Wydawało mu się, że domy mają inny niż wczoraj wygląd, zwłaszcza że ludzie są jakby odmienieni. Gdy zaś wszedł do mieszkania Simona, wręcz zdziwił się zastając go w rodzinnym gronie, spokojnie porządkującego jakieś papiery. Rachela siedziała przy oknie, dzieci bawiły się w kącie pokoju. Gdyby nie głęboki smutek przenikający atmosferę, można by pomyśleć, iż nic niezwyczajnego nie wydarzyło się w tym domu.

Simon wszakże podszedł ku niemu i uścisnął mu obie dłonie z żywym wzruszeniem, wyczuwając, ile przyjaźni i oddania wyrażają te odwiedziny. Zaraz też zaczęli rozmowę o porannej rewizji.

— Przyszła policja? — spytał Marek.

— Tak, to zupełnie zrozumiałe, spodziewałem się tego. Naturalnie nic nie znaleźli, odeszli z próżnymi rękoma.

Marek powstrzymał odruch zdziwienia. Cóż to mu opowiadano? Skąd te pogłoski o druzgocących dowodach rzeczowych, wśród których wymieniano wzory pisma całkiem podobne do tamtego, znalezionego na miejscu przestępstwa? Więc to były kłamstwa.

— I jak widzisz — ciągnął Simon — porządkuję sobie trochę papiery, które mi poprzewracano. Co za straszne wydarzenie, mój drogi! Nie możemy się uspokoić!

Sekcja zwłok miała się odbyć tegoż ranka; oczekiwano przybycia lekarza sądowego. Pogrzeb nastąpiłby zapewne dopiero nazajutrz.

— Rozumiesz, żyję jak w jakimś koszmarnym śnie. nie mogę uwierzyć, że podobne nieszczęście jest możliwe. Od wczoraj nie potrafię o niczym innym myśleć, odtwarzam sobie wciąż tę samą historię: mój powrót piechotą, późne, tak spokojne przybycie do domu pogrążonego we śnie... i nazajutrz rano to okropne przebudzenie!

Korzystając ze sposobności, Marek zdecydował się zadać kilka pytań.

— Po drodze nikogo nie spotkałeś? Nikt nie widział, jak wracałeś tu o podanej przez siebie godzinie?

— Nie, dalibóg, nikogo nie spotkałem i sądzę, że nikt nie widział mnie wracającego. Nocą o tej. porze w Maillebois jest zupełnie pusto.

Na chwilę zapanowało milczenie.

— Ale skoroś nie wrócił pociągiem, nie zużyłeś swego powrotnego biletu. Masz jeszcze ten bilet przy sobie?

— Bilet powrotny? Otóż właśnie! Byłem tak wściekły na widok zmykającego mi sprzed nosa pociągu, tego o dziesiątej trzydzieści, że kiedym się zdecydował wrócić piechotą, wyrzuciłem go na dworcu.

Znowu chwila ciszy, podczas której Simon spojrzał uważnie na przyjaciela.

— Dlaczego mnie wypytujesz o to wszystko?

Marek uścisnął mu serdecznie obydwie dłonie zatrzymując je na chwilę w swoich; postanowił uprzedzić go o niebezpieczeństwie, powiedzieć mu wszystko.

— Tak, szkoda, że cię nikt nie widział, a jeszcze bardziej, żeś nie schował swego biletu powrotnego. Tylu jest głupców i łotrów! Rozpuszcza się pogłoski, że policja znalazła w twoim domu druzgocące dowody rzeczowe, egzemplarze wzorków kaligraficznych cyfrowane przez ciebie; tego Mignot pono zdziwił twój głęboki sen, kiedy przyszedł do was rankiem; a panna Rouzaire jakoby przypomina sobie teraz, że właśnie między pół do jedenastej a jedenastą słyszała głosy i stąpania, jak gdyby ktoś tu wchodził...

Nauczyciel, mocno pobladły, lecz bardzo spokojny, począł się uśmiechać wzruszając ramionami.

— Aha, to tak! Zatem ludzie mnie podejrzewają. Rozumiem teraz osobliwe miny tych, co tu od rana przechodzą i gapią się... Mignot, w gruncie rzeczy porządny chłop, powie to samo, co wszyscy, z obawy by się nie skompromitować, ponieważ jestem Żydem. A co się tyczy panny Rouzaire — ta bez wahania wyda mnie na pastwę, jeżeli jej to podszepnął spowiednik i jeśli w tym szlachetnym czynie upatruje jakieś widoki awansu czy chociażby uznania... Ha! podejrzewają mnie, i teraz ruszy cała ta klerykalna sfora!

Mówił niemal ze śmiechem. Ale Rachela, pogrążona w swej zwykłej bierności, jak gdyby jeszcze wzmożonej przez ciężkie zmartwienie, zerwała się nagle i z twarzą płonącą od bolesnego wzburzenia wybuchnęła:

— Ciebie! Ciebie podejrzewają o podobną ohydę! Ciebie, który wróciłeś wczoraj taki dobry, taki łagodny! Trzymałeś mnie w objęciach przemawiając tak czule! Ta dzika niedorzeczność! Czyż nie wystarcza, że powiedziałam prawdę wskazując godzinę twego powrotu owej nocy, którąśmy razem spędzili?

Iz płaczem rzuciła się mężowi na szyję ulegając ponownie słabości kobiety rozpieszczonej, uwielbianej. Simon przyciskał ją do serca starając się pocieszyć, uspokoić.

— Nie trap się, najdroższa! To brednie, te wszystkie historie nie wytrzymują krytyki. Nie przejmuj się, ja jestem całkiem spokojny, mogą tu przyjść jeszcze raz, mogą przetrząsnąć całe moje życie, nie znajdą tam nic zdrożnego. Wystarczy mi mówić prawdę, bo, widzisz, nic się nie może ostać wobec prawdy, ona jest wielką, wieczną tryumfatorką.

I zwrócił się do przyjaciela:

— Czyż nie tak, mój poczciwy Marku: kiedy się ma za sobą prawdę, jest się niezwyciężonym?

Gdyby nawet pogląd Marka nie był ustalony, resztki jego wątpliwości rozwiałyby się pod wpływem tej wzruszającej sceny. Ulegając serdecznemu odruchowi uściskał tych dwoje ludzi, jak gdyby na znak swej wierności i gotowości okazania im pomocy w krytycznych przejściach, jakie przewidywał. Pragnąc działać niezwłocznie, skierował rozmowę ponownie na temat owego wzorca kaligraficznego, wyczuwał bowiem dobrze, że stanowi on ważny punkt, jedyny, na którym ma się oprzeć cała sprawa. Ale jakiż to zagadkowy obiekt ten wzorek, zmięty, pogryziony, z jednym rogiem zapewne oderwanym zębami nieszczęsnej ofiary, cały zmoczony śliną, z tym na poły zatartym inicjałem czy.: też kleksem! Nakreślone pięknym angielskim pismem słowa: „Miłujcie się wzajemnie”, zakrawały na okrutną ironię. Skąd pochodził ten arkusik? Kto go przyniósł: dziecko czy morderca? Jak to stwierdzić, skoro panie. Milhomme, właścicielki pobliskiego składu materiałów piśmiennych, sprzedają stale takie wzorki? Simon zaś mógł jedynie powtórzyć oświadczenie, że tego wzorka nigdy nie miął w swojej szkole.

— Wszyscy moi uczniowie to potwierdzą: takiego wzorka nigdy nie było w szkole, nigdy go nie widzieli na oczy.

Słowa te stanowiły dla Marka cenną wskazówkę.

— Zatem mogliby złożyć takie zeznanie! — zawołał. — Skoro ludzie puszczają fałszywe pogłoski, jakoby policja znalazła u ciebie obciążające dowody w postaci identycznych wzorków pisma, trzeba niezwłocznie przedstawić stan faktyczny zgodnie z prawdą, należy więc porozumieć się z twoimi uczniami u nich w domach, w obecności rodziców, skłonić do złożenia zeznań, zanim ludzie zamącą ich dziecięcą pamięć... Podaj mi kilka nazwisk, podejmuję się załatwić tę sprawę, zabiorę się do tego jeszcze dziś po południu.

Ufny w swą niewinność, Simon wzbraniał się. Wreszcie ustąpił podając nazwisko gospodarza Bongard, mieszkającego przy drodze do Désirade, robotnika budowlanego Doloir przy ulicy Plaisir oraz urzędnika Savin — przy ulicy Fauche. Ci trzej wystarczali, mógł też Marek odwiedzić papeterię pań Milhomme. Kiedy już wszystko omówiono, Marek udał się do domu na śniadanie, przyrzekłszy, że wróci jeszcze wieczorem zdać sprawę ze swych starań.

Ale po drodze, doszedłszy do placu, natknął się znowu na pięknego Mauraisin. Inspektor prowadził ożywioną rozmowę z panną Rouzaire. Zazwyczaj zachowywał się bardzo poprawnie,bardzo ostrożnie wobec nauczycielek, od czasu gdy pewna panienka o mało nie naraziła go na znaczne kłopoty, podniósłszy krzyk, jak gdyby ją obdzierał ze skóry, dlatego że chciał ją pocałować. Szpetna panna Rouzaire, jak mówiono, bynajmniej nie krzyczała; tym się tłumaczyły jej chlubne świadectwa oraz czekający ją rychły awans. Stojąc przy furtce swego ogródka, panna Rouzaire rozprawiała z ożywieniem, gestykulowała szeroko, wskazując sąsiedni budynek szkolny, a Mauraisin słuchał uważnie, kiwając głową. Następnie oboje przeszli do ogrodu, dyskretnie zamknąwszy furtkę. Niewątpliwie nauczycielka opowiadała o zbrodni, o przypadkowej roli, jaką w tym wydarzeniu odegrała, o odgłosach, które jak to obecnie utrzymywała, słyszała owej nocy. I Marek wzdrygnął się znowu, tak jak rankiem, czując, że wkracza w środowisko wrogie, że się tu zawiązuje głuchy spisek ciemnych sił, że się zbiera burza, a atmosfera staje się coraz cięższa. Ten inspektor szkolny w osobliwy doprawdy sposób śpieszy na pomoc nauczycielowi w niebezpieczeństwie, wysłuchując przede wszystkim opinii wszystkich nieprzyjaznych i zawistnych sąsiadów...

Już o drugiej po południu Marek mijał rogatkę Maillebois kierując się na drogę wiodącą do Désirade. Bongard miał tam niewielkie gospodarstwo. Sam uprawiał swoje poletka z wielkim trudem, ot, jak powiadał, byleby tylko mieć co do gęby włożyć. Marek zastał go wracającego z pola z furą naładowaną sianem. Był to tęgi, barczysty chłop, rudy, z okrągłymi oczyma, z twarzą spokojną i bez wyrazu; nie nosił wąsów ani brody, ale golił się rzadko. Opodal ujrzał Marek jego żonę przygotowującą karmę dla krowy; była to wysoka blondynka, koścista i nieładna; jej zaczerwieniona piegowata twarz miała wyraz zamknięty. Oboje obrzucili nieufnym spojrzeniem wchodzącego do ich zagrody obcego pana.

— Jestem nauczycielem z Jonville. Wasz synek chodzi do szkoły gminnej w Maillebois, prawda?

Ów synek, Ferdynand, który bawił się na drodze, nadbiegł właśnie. Był to dziewięcioletni tęgi chłopak, jakby wyciosany nożem ogrodniczym, czoło miał niskie, a rysy grube. Za nim szła siostra Aniela, dziewczynka siedmioletnia o podobnej tępej twarzy, lecz z roztropniejszym wyrazem i bystrymi oczyma, w których błyskała budząca się inteligencja, jakby usiłująca przerobić oporną powłokę cielesną. Aniela usłyszała rzucone przez Marka pytanie i zawołała piskliwym głosem:

— Ja chodzę do panny Rouzaire, a Ferdynand do pana Simon.

Istotnie Bongard umieścił dzieci w szkole świeckiej: przede wszystkim dlatego, że to nic nie kosztowało, a nadto ponieważ stronił od księży instynktownie, nie rozważając dokładniej tej sprawy. On sam nie praktykował, a żona wprawdzie uczęszczała do kościoła, ale ot tak, z przyzwyczajenia tudzież gwoli rozrywce. Był zupełnym nieukiem, ledwo potrafił czytać i pisać; w żonie, jeszcze mniej od niego wykształconej, cenił jedynie wytrzymałość roboczego bydlęcia, pozwalajnycą jej pracować bez skargi od rana do wieczora. Toteż niewiele go obchodziły postępy dzieci w naukach; pracowity Ferdynand okrutnie się mozolił nic sobie nie mogąc przyswoić, a mała Aniela zadawała sobie jeszcze więcej trudu i dzięki uporowi była znośną uczennicą. Rzekłbyś, że w tej bryle ludzkiego surowca, ledwie wczoraj wydobytej z iłu, budziła się inteligencja w długotrwałym, bolesnym wysiłku...

— Jestem przyjacielem pana Simona — podjął Marek — i przychodzę w jego imieniu, w związku z tym, co się stało. Słyszeliście przecie o tej zbrodni?

Oczywiście, słyszeli. Nagle ich oblicza, już od początku niespokojne, stały się jeszcze bardziej nieprzeniknione, nie wyrażając ani uczuć, ani myśli. Po cóż przychodzą do nich z jakimiś pytaniami? Nikomu nic do tego, co oni sądzą o tych sprawach. A w podobnych rzeczach należy być ostrożnym, bo nieraz jedno nieopatrznie wypowiedziane słówko wystarczy, aby kogoś skazano.

— Otóż — ciągnął Marek — chciałbym wiedzieć, czy wasz chłopczyk widział w klasie wzorek do kaligrafii taki jak ten.

Marek przed udaniem się w drogę własnoręcznie wykaligrafował na skrawku papieru odpowiednich rozmiarów ozdobnym angielskim pismem sentencję: „Miłujcie się wzajemnie." Teraz dokończywszy wyjaśnień podsunął papier Ferdynandowi, który przyglądał mu się, zdumiony, medytując ociężale, nie pojmując jeszcze, o co chodzi.

— Przyjrzyj się dobrze, mój mały, czy widziałeś taki wzorek w szkole?

Ale zanim malec zdobył się na odpowiedź, wtrącił się Bongard oświadczając z nieufną miną:

— On nie wie, skąd by dziecko miało wiedzieć!

A gospodyni, jak cień trzymająca się swego chłopa, przywtórzyła:

— Ma się rozumieć, dziecko nie może wiedzieć.

Nie zwracając na nich uwagi, Marek ponowił pytanie, wetknąwszy papierek Ferdynandowi do ręki; ten w obawie, że go mogą ukarać, wykrztusił wreszcie z wysiłkiem:

— Nie, proszę pana, nie widziałem.

Uniósłszy głowę napotkał oczy ojca tak bacznie w niego wpatrzone, że czym prędzej dorzucił zająkliwie:

— Chyba żebym przecie widział... Ja nie wiem.

I nie podobna było nic poza tym z niego wydobyć; chłopak bąkał odpowiedzi bezładne, a równocześnie sami rodzice mówili na chybił trafił „tak”, to znowu „nie” — zależnie od tego, co im się wydawało korzystne. Taki już miał przezorny zwyczaj Bongard: kiwał głową, przytakując wszystkiemu, co mu mówiono, byle się tylko nie narazić. Tak, tak, to straszna rzecz podobna zbrodnia, a jeżeli złapią sprawcę, powinni mu uciąć łeb. Cóż, każdy powinien trzymać się swojego zawodu — żandarmi swój dobrze znają, a łotrów nigdzie nie brak. Co się zaś tyczy księży, owszem, i oni mają swoje dobre strony, ale, bądź co bądź, każdy ma prawo postępować wedle swego rozumienia... I Marek wreszcie odszedł z niczym, przeprowadzony zaciekawionymi spojrzeniami dzieci i ścigany piskliwym głosem Anielki, która teraz, kiedy już „tego pana" nie było przy nich, paplała swobodnie z braciszkiem.

Wracając do Maillebois, młody nauczyciel medytował smętnie. Oto przed chwilą zderzył się z grubym pokładem ciemnoty, z olbrzymią ślepą i głuchą masą, jeszcze uśpio, ną. Podobnie jak owa rodzina Bongardów, cała masa chłopska uporczywie trwała w swej prymitywnej wegetacji, zwolna tylko budząc się z mroków. Toż był to cały wielki odłam narodu, który należało kształcić, jeżeli się pragnęło zbudzić go dla prawdy i sprawiedliwości! Ale jakiż to ogromny trud, jakże go wydźwignąć z mułu, w którym grzązł, ilu jeszcze trzeba, by pokoleń, aby tę rasę wyzwolić z ciemności! W tej chwili znaczna większość społeczeństwa tkwi oto w dzieciństwie, w pierwotnym nierozumie. W zetknięciu z takim Bongardem natrafiamy na surową materię, niezdolną do sprawiedliwością ponieważ nic nie wie i o niczym wiedzieć nie chce.

Marek zboczył na lewo i minąwszy Grand' Rue znalazł się w ubogiej dzielnicy Maillebois. Zakłady przemysłowe, cuchnące odpadkami, zakażały rzeczkę Verpilłe, mrowie robotniczego ludu gnieździło się w ponurych domach przy wąskich uliczkach. Tam to, przy ulicy Plaisir, murarz Doloir zajmował na pierwszym piętrze, nad handlem wiń, cztery dosyć obszerne izby. Niedokładnie poinformowany, Marek szukał mieszkania murarza i nagle natknął się na grupę przybyłych z pobliskiej budowy robotników, którzy wstąpili na szklaneczkę. Rozmawiali, wzburzeni, dyskutując na temat zbrodni.

— Ja ci powiadam, że Żyd jest zdolny do wszystkiego! — wołał wysoki blondyn. — Był u nas taki jeden w pułku; kradł, ale mu to nie przeszkodziło awansować na kaprala, bo Żyd zawsze sobie poradzi.

Drugi murarz, drobny brunet, odrzekł wzruszając ramionami:

— Zgoda, Żydzi są niewiele warci, ale przecie i księża też nielepsi.

— E, cóż księża! Trafiają się dobrzy, trafiają się i źli. Ale księża zawszeć to jeszcze Francuzi, a te parszywe bestie, Żydy, już dwukrotnie przehandlowały Francję zagranicy. — A gdy brunecik, na pół przekonany, pytał go, czy to w „Petit Beaumontais” wyczytał o tym — Nie — odpowiedział.— ja nie znoszę gazet. Ale mówili mi koledzy, każdy to doskonale wie.

Wszyscy murarze w zgodnym milczeniu opróżnili szklanki. Wychodzili właśnie z winiarni, kiedy Marek podszedł i zwracając się do wysokiego blondyna zapytał o adres murarza Doloir. Robotnik roześmiał się.

— Ja jestem Doloir, proszę pana, mieszkam tu: o, tam gdzie te trzy okna.

Krzepki drągal o postawie eks-wojskowego był szczerze ubawiony tą przygodą. Spod nastroszonych, bujnych, jasnych wąsów błyskały białe zęby pośrodku rumianej twarzy o szerokich, poczciwych oczach.

— No, proszę pana, nie podobna było lepiej trafić. Czym mogę służyć?

Marek przyglądał mu się z sympatią, choć brzmiały mu jeszcze w uszach okropne słowa, jakie przed chwilą usłyszał. Doloir, od wielu lat zatrudniony w przedsiębiorstwie burmistrza Darras, był niezłym robotnikiem; zdarzało mu się czasem wypić o jedną szklaneczkę za dużo, ale żonie akuratnie przynosił tygodniówkę. Pomstował trochę na przedsiębiorców nazywając ich podłą szajką, albowiem, nie bardzo wiedząc czemu, mienił się socjalistą; niemniej przecie żywił uznanie dla Darrasa, który grubo zarabiał starając się przy tym zachować koleżeńskie stosunki ze swoimi pracownikami. Najtrwalszy ślad na życiu Doloira pozostawiła jego trzyletnia służba wojskowa. Opuścił ją do szaleństwa uradowany z wyzwolenia i przeklinając ten szkaradny zawód, w którym przestaje się być człowiekiem. I od tego czasu wciąż przeżywał na nowo owe trzy lata życia w koszarach; nie było dnia, by się w nim nie odezwało jakieś wspomnienie. Rękę miał jakby popsutą wskutek manipulowania karabinem, kielnia mocno mu ciążyła, do pracy powrócił niechętnie, ospale, jak ktoś, co już od niej odwykł; wolę miał zdławioną, a ciało rozleniwione skutkiem nałogu próżnowania poza godzinami ćwiczeń. Nigdy już nie był potem doskonałym robotnikiem, jak dawniej. Wciąż zaprzątały mu głowę sprawy wojskowe, mówił na ten temat bez końca, z byle jakiego powodu, paplał zresztą mętnie i bez istotnej znajomości przedmiotu. Nie czytał nic i o niczym nie miał pojęcia — prostodusznie uczciwy, zacięty na punkcie patriotyzmu, który w jego rozumieniu sprowadzał się do tego, by uniemożliwić Żydom wydanie Francji na łup zagranicy.

— Ma pan dwoje dzieci uczęszczających do szkoły gminnej — rzekł Marek. — Otóż przychodzę w imieniu mojego kolegi, nauczyciela Simon, w sprawie pewnej informacji... Ale, jak widzę, niezbyt jest pan łaskawy dla Żydów...

Doloir nie przestawał się śmiać.

— A prawda, pan Simon jest Żydem... Ale, swoją drogą, aż dotychczas miałem go za porządnego człowieka... O jaką to informację chodzi?

A gdy się dowiedział, że chodzi tylko o pokazanie dzieciom wzorka do kaligrafii, aby sprawdzić, czy posługiwali się takimi wzorkami w szkole, zawołał:

— Nic prostszego, jeżeli się to panu może przydać! Proszę, wstąpimy na górę, dzieci muszą być w domu.

Otworzyła im pani Doloir, przysadzista brunetka; na twarzy jej malowała się stanowczość i powaga, czoło miała niskie, spojrzenie szczere, szczękę kwadratową. Mając lat zaledwie dwadzieścia dziewięć, była już matką trojga dzieci, a niebawem miała urodzić czwarte; mimo ostatnie miesiące ciąży wstawała pierwsza i kładła się spać ostatnia, ustawicznie zajęta porządkami, bardzo pracowita i oszczędna. Po narodzinach trzeciego dziecka porzuciła zajęcie w pracowni krawieckiej; zajmowała się teraz już tylko gospodarstwem domowym, ale jako kobieta rzetelnie zarabiająca na swój chleb.

— Ten pan jest przyjacielem kierownika szkoły i chce porozmawiać z dziećmi — wyjaśnił Doloir.

Marek wszedł do niewielkiej, czyściutkiej jadalni. Obok, po lewej stronie, szeroko otwarte drzwi prowadziły do kuchni. Naprzeciwko zaś znajdowały się pokoje rodziców i dzieci.

— August, Karol! — zawołał ojciec.

Przybiegli obydwaj, jeden ośmio- drugi sześcioletni, za nimi zaś czteroletnia siostrzyczka, Łucja. Były to dzieci ładne i zdrowe, podobne jednocześnie do obojga rodziców; młodszy był mniejszego wzrostu, ale wyglądał na rozumniejszego od brata, dziewczynka, już ładniutka, miała słodki uśmiech blondynki.

Kiedy Marek pokazywał chłopcom wzorek kaligraficzny i zadawał im pytania, pani Doloir, która dotychczas stała w milczeniu, wsparta o krzesło, z ogromnym brzuchem, mężnie panująca nad znużeniem, pośpieszyła wtrącić się do rozmowy.

— Pan wybaczy, ale ja nie chcę, żeby dzieci panu odpowiadały.

Wyraziła to grzecznie, beznamiętnie, tonem przykładnej matki rodziny, spełniającej swój obowiązek.

— Ale dlaczego? — zapytał zdziwiony Marek.

— Och, proszę pana, nie mamy potrzeby mieszać się w tę sprawę, która może się źle skończyć. Nasłuchałam się o niej od wczoraj, aż mi uszy puchną, no i po prostu nie chcę mieć z tym nic wspólnego.

A gdy Marek nalegał ujmując się za Simonem, dodała: — Ja nic nie mam przeciwko panu Simon; dzieci nigdy się na niego nie żaliły. Cóż, jeżeli go oskarżają, niech się broni, to jego rzecz. Ja tam zawsze odsuwałam męża od polityki; i teraz uważam, że powinien trzymać język za zębami, wziąć się za kielnię i nie zajmować się ani Żydami, ani księżmi. To wszystko właściwie także polityka.

Nigdy nie chodziła do kościoła, chociaż dzieci ochrzciła i była zdecydowana posłać je do pierwszej komunii. Tak, to się należy... Z instynktu była po prostu konserwatystką, przyjmowała to, co jest, urządzała się zabiegliwie w swym ciasnym bytowaniu, lękając się wszelkich katastrof, które mogłyby nadszarpnąć jeszcze zasoby rodziny. Tonem zaciętej stanowczości dorzuciła:

— Nie chcę, żebyśmy się narażali.

To byłej wielkie słowo, sam Doloir ugiął się potulnie pod jego wagą. Na ogół, choć we wszystkich sprawach pozwalał żonie przewodzić nad sobą, nierad był, kiedy wobec świadków wyzyskiwała swój autorytet. Tym razem wszakże schylił kark.

— Widzi pan, ja się nie zastanowiłem — podjął — ona jednak ma słuszność. Biedni ludzie, jak my, powinni siedzieć cicho. Pamiętam, w pułku mieliśmy takiego, co wiedział różne rzeczy o kapitanie. Ha! rychło się doczekał swego... Ileż to razy powędrował do paki!

Z kolei i Marek musiał ustąpić; rezygnując z dalszych prób rzekł! na odchodnym:

— Możliwe, że sąd zapyta waszych chłopców o to, o co ja chciałem pytać. Wtedy będą przecie musieli odpowiedzieć,

— W porządku! — odparła znów spokojnym tonem pani Doloir. — Niech się ich sąd wypyta, wtedy zobaczymy... Odpowiedzą albo nie odpowiedzą, to moje dzieci i moją sprawa.

Marek skłonił się i wyszedł w towarzystwie Doloira, któremu śpieszno było wrócić do pracy. Po drodze murarz niemal go przepraszał: z żoną nie zawsze jest łatwo, ale co racja, to racja.

Po rozstaniu z Doloirem Marek, zniechęcony, wahał się, czy pójść pod trzeci z wskazanych mu adresów, do drobnego urzędnika nazwiskiem Savin. Odmowa Doloirów nie wypływała z głębin ciemnoty jak u Bongardów. To już był wyższy szczebel, gatunek ludzki bardziej okrzesany; oboje, mężczyzna i kobieta, chociaż niewykształceni, ocierali się o inne warstwy społeczne, wiedzieli coś niecoś o życiu. Ale jakże jeszcze niewyraźny był ten świt, jakże niepewne było ich stąpanie omackiem poprzez mroki nierozumnego egoizmu, w jakże zgubnym kręgu omyłek utrzymywał ubogich ludzi brak solidarności! Jeśli nie byli szczęśliwsi, to dlatego że nie mieli pojęcia o warunkach życia zbiorowego, o tym, że warunkiem ich własnego szczęścia jest szczęście innych. I Marek rozmyślał o tym domu ludzkości, w którym od wieków usiłuje się trzymać drzwi i okna hermetycznie zamknięte, kiedy właśnie należałoby je otworzyć jak najszerzej, aby strumieniami wpuścić do wnętrza wolne powietrze, ciepło i światło.

Dumając nad tym minął róg ulicy Plaisir i szedł ulicą Fauche, przy której mieszkała rodzina Savin. Zawstydził się swego odruchu zniechęcenia i wkrótce znalazł się przed panią Savin, która przybiegła na odgłos dzwonka.

— Mąż, proszę pana, właśnie jest w domu, bo rano miał trochę gorączki i nie mógł udać się do biura. Pan będzie łaskaw za mną.

Śliczna była ta pani Savin; smukła brunetka, wesoła, mile uśmiechnięta; mając przeszło dwadzieścia osiem lat wyglądała wręcz na starszą siostrę swych czworga dzieci. Pierwsza przyszła na świat córka, Hortensja, potem bliźniaki, Achilles i Filip, następnie znowu chłopiec, Leon, którego jeszcze karmiła. Mówiono, że jej mąż jest okropnie; zazdrosny, że ją podejrzewa, śledzi, ustawicznie miotany gniewnym niepokojem, zupełnie zresztą bezpodstawnymi albowiem ta skromna hafciarka, poślubiona przez niego dla swej urody, sierota, samiutka wówczas na świecie po śmierci ciotki, u której mieszkała, żywiła dla niego szczerą wdzięczność i prowadziła się bez zarzutu, jak przystało na dobrą żonę i matkę.

W chwili gdy miała wprowadzić Marka do sąsiedniego pokoju, zawahała się, jakby pod wpływem nagłego zakłopotania. Zapewne obawiała się jakiegoś odruchu złego humoru zawsze skorego do kłótni, nieznośnego w pożyciu małżonką, któremu ona, pogodna i pojednawcza, wolała ustępować dla świętego spokoju.

— Kogo mam zapowiedzieć?

Marek wymienił swoje nazwisko oraz cel odwiedzin. Pani Savin zgrabnym, pełnym wdzięku ruchem prześliznęła się przez uchylone drzwi. Pozostawszy sam, Marek rozejrzał się po wąskim ciasnym przedpokoju. Złożone z pięciu i izb mieszkanie zajmowało całe piętro. Savin, niższy urzędnik skarbowy, kancelista w biurze poborcy podatkowego, uważał, że obowiązuje go zachowanie odpowiedniej stopy życiowej, pewnego blichtru. Żona nosiła kapelusz, on sam chodził zawsze w surducie. Żałosna była miernota tej egzystencji, skryta za fasadą wyższej, dostatniej klasy społecznej. Jego okropne rozgoryczenie wypływało z poczucia, że oto w trzydziestym pierwszym roku życia jest przykuty do mizernego stanowiska bez widoków awansu, skazany dożywotnio na pracę roboczego bydlęcia za śmiesznie niskie wynagrodzenie, ledwo starczające, by nie umrzeć z głodu. Nietęgiego zdrowia, stetryczały, Savin był wiecznie zły, zarazem potulny i porywczy, trawiony tyleż lękiem, co gniewem, w ustawicznej obawie przed niezadowoleniem zwierzchników. Uniżony i tchórzliwy w biurze, w domu terroryzował żonę swymi wybuchami wściekłości chorego dziecka. Ona się tylko łagodnie uśmiechała, a uporawszy się z dziećmi i gospodarstwem, znajdowała jeszcze czas na zajęcie się robotą dla pewnej firmy w Beaumont: wyrabiała kwiaty z paciorków, co było rzemiosłem delikatnym, bardzo dobrze opłacanym; zarobkami tymi opędzano owe rodzinne „wydatki reprezentacyjne". Lecz Savin, w głębi duszy podrażniony tym, urażony w swej mieszczańskiej ambicji, nie chciał, aby mówiono, że jego żona musi pracować; toteż trzeba  się jej było kryć z tymi perełkami i odnosić zamówioną robotę potajemnie.

 Przez chwilę uszu Marka dobiegały jakieś gniewne słowa ciskane falsetem. Następnie bardzo łagodny szept. W końcu zapanowało milczenie i pani Savin ukazała  się ponownie.

— Proszę! niech pan będzie łaskaw wejść.

Savin ledwo się uniósł z fotela, w którym kurował swą gorączkę. Nauczyciel wiejski nie był dość ważnym gościem... Mały, łysy, Savin miał żałosną ziemistą twarz o nikłych, znużonych rysach, oczy blade i bardzo rzadką brudnożółtawą brodę. W domu donaszał stare surduty. Tego zaś dnia okręcony dokoła szyi szalik nadawał mu wygląd schorowanego i zaniedbanego staruszka.

— Żona mi powiedziała, że przychodzi pan w związku z tą okropną historią, która pono grozi kompromitacją nauczycielowi Simon; w pierwszej chwili, wyznam szczerze, chciałem nie przyjąć pana...

Nagle urwał. Oto spostrzegł na stole rozpoczętą robotę: owe kwiatuszki z perełek, które wyrabiała żona siedząc przy nim w zamkniętym pokoju, podczas gdy on czytał „Le Petit Beaumontais". Łypnął z pasją w jej stronę; zrozumiała to jego spojrzenie i czym prędzej przykryła robotę niedbale porzuconą obok gazetą.

— Och — podjął — proszę nie uważać mnie za reakcjonistę. Jestem republikaninem, nawet bardzo zdecydowanym republikaninem, moi przełożeni doskonale o tym wiedzą. Kiedy się jest w służbie Republiki, nieprawdaż, być republikaninem to nakaz prostej uczciwości. Słowem, jestem zawsze i w każdej okoliczności lojalny wobec rządu.

Zmuszony do grzecznego słuchania, Marek potakiwał tylko głową w milczeniu.

— W kwestii religii mam pogląd nader prosty: księża powinni i się trzymać swojego podwórka. Jestem antyklerykałem, tak jak jestem republikaninem... Ale, śpieszę dodać, dzieciom i kobietom potrzebna jest, moim zdaniem, religia, a dopóki katolicyzm jest religią panującą w kraju, to cóż! tak samo dobra ta, jak każda inna... Toteż niniejszej mojej małżonce wytłumaczyłem, iż dla niewiasty w jej wieku, na jej stanowisku, jest właściwe i potrzebne okazanie ludziom, że trzyma się jakiejś reguły, jakiejś moralności. Moja żona chodzi na mszę do kapucynów.

Pani Savin zmieszała się i, zarumieniona, spuściła oczy. Sprawa praktyk religijnych przez długi czas stanowiła przedmiot małżeńskich sporów. Ona wzbraniała się, protestując całą swą uroczą subtelnością, całym sercem łagodnym i prawym. On, opętany zazdrością, wyrzucając jej ustawicznie to, co nazywał niewiernością myślową, wyłącznie w spowiedzi i komunii widział zapobiegawczy hamulec moralny, jedynie odpowiedni do powstrzymania kobiet na pochyłości zdrady. I w końcu musiała ustąpić; miała stałego spowiednika, wybranego przez męża: był nim ojciec Teodozjusz, w którym podświadomie wyczuwała rozpustnika. Toteż upokorzona, zawstydzona, wzruszała tylko ramionami, jak zawsze posłuszna w imię spokoju doniowego.

— Co się zaś tyczy dzieci — ciągnął Savin — to, niestety, moje środki materialne nie pozwalają mi na posyłanie Achillesa i Filipa do kolegium; więc jako urzędnik państwowy i republikanin, umieściłem ich, oczywiście, w świeckiej szkole państwowej. Podobnie moja córka, Hortensja, chodzi do szkoły panny Rouzaire, ale w głębi duszy bardzo się cieszę, że ta osoba ma przywiązanie do religii i że prowadzi do kościoła swoje uczennice, bo to ostatecznie jej obowiązek — zaprotestowałbym, gdyby go nie wypełniała... Chłopcy, uważa pan, zawsze sobie dadzą  radę. A jednak, gdyby nie to, iż muszę tłumaczyć się ze swych poczynań wobec zwierzchności, czy nie sądzi pan, że postępowałbym rozważniej, kształcąc synów w szkole zakonnej?... Byliby w przyszłości protegowani, popierani, zaopatrzeni, tak natomiast będą wegetować podobnie, jak ja sam wegetuję.

Zalewała go wprost gorycz, zdjęty głuchym lękiem, zniżył głos.

— Widzi pan, księża są mocniejsi; należałoby bądź co bądź trzymać z nimi.

Marek uczuł litość, tak żałosny wydał mu się ten wątły człeczyna, drżący wszystek, dławiący się własną miernotą i głupotą. Wstał wyczekując końca tej całej przemowy.

— A zatem, proszę pana, ta informacja, którą chciałem otrzymać od pańskich synów?...

— Chłopców nie ma w domu — odrzekł Savin. — Sąsiadka zabrała ich na spacer... Ale gdyby tu nawet byli, czy powinien bym zezwolić, aby panu odpowiedzieli? Niech pan sam osądzi! Urzędnikowi państwowemu w żadnej okoliczności nie wolno brać niczyjej strony. Dość mam już kłopotów w biurze, na cóż mi jeszcze obarczać się jakąś odpowiedzialnością w tej paskudnej sprawie!

A gdy Marek żegnał się pośpiesznie, Savin dorzucił:

— Zapewne, choć Żydzi pożerają naszą nieszczęsną Francję, temu panu Simon nic zarzucić nie mogę... chyba to tylko, że zawód wzbroniony. Spodziewam się, że „Le Petit Beaumontais” podejmie kampanię w tej sprawie... Owszem, wolność i sprawiedliwość — takie powinno być hasło prawego republikanina. Ale ojczyzna przede wszystkim, prawda? I tylko ojczyzna, kiedy jest ona w niebezpieczeństwie!

Milcząca przez cały czas pani Savin odprowadziła Marka aż do drzwi; z wciąż zażenowaną miną uległej kobiety-niewolnicy, przerastającej moralnie swojego surowego władcę, uśmiechała się tylko uroczo. W chwili gdy wychodził na ulicę, spotkał odprowadzone przez sąsiadkę dzieci. Dziewięcioletnia Hortensja była już ładną, zalotną osóbką, poglądającą spode łba oczyma, które błyskały figlarnie, kiedy ich nie przysłaniała bogobojna obłuda, nabyta pod kierunkiem panny Rouzaire. Bardziej jednak zainteresowali Marka dwaj bliźniacy, Achilles i Filip, chorobliwie chudzi i bladzi tak jak ich ojciec, siedmiolatki o niemiłym i ponurym usposobieniu, które wypływało z ich niedokrwistości. Tłocząc się ku poręczy schodów, omal nie przewrócili siostry. A kiedy się na górze otworzyły drzwi wejściowe, z mieszkania rozległy się przenikliwe wrzaski niemowlęcia; to malutki Leon krzyczał w ramionach karmiącej go matki.

Na ulicy Marek przyłapał się na głośnym monologowaniu. Teraz miał komplet: od ciemnego chłopa, poprzez otępiałego robotnika, do głupiego, lękliwego urzędniczyny, nadpsuty owoc koszar i pracy najemnej. Z każdym szczeblem wzwyż dołączało się do ciemnoty ciasne samolubstwo i niskie tchórzostwo. Wszystkie umysły tkwiły w gęstej pomroce, lecz wyglądało na to, że bez metody nabyte półwykształcenie, bez solidnych podstaw naukowych, doprowadzało tylko do zatrucia inteligencji, do jeszcze groźniejszego stanu zepsucia. Oświata! tak, oczywiście — ale pełna, wyzwolona z obłudy i kłamstwa i wyzwalająca całą prawdę! I Marek, na małym odcinku żarliwie podjętej misji ratowania kolegi, zadrżał w obliczu tej otchłani niewiedzy, ciemnoty i niegodziwości, która się nagle przed nim otwarła. Niepokój jego wzrastał. Jakaż to będzie klęska, gdy wypadnie zwrócić się do tych ludzi, aby dać świadectwo prawdzie! Ludzie ci — to Francja, ogromna rzesza, ciężka, bezwładna, wśród niej zapewne dużo poczciwych jednostek, ale tworzą ołowianą masę przygniatającą naród do ziemi, niezdolną do lepszego życia, niezdolną do egzystencji  wolnej, sprawiedliwej, szczęśliwej, albowiem jest ciemna i zatruta. Zmierzając powoli ku szkole, aby powiadomić Simona o żałosnym wyniku swoich starań, Marek nagle przypomniał sobie, że nie odwiedził pań Milhomme, prowadzących papeterię przy ulicy Courte. A choć się i po nich nie spodziewał wiele, postanowił misję swą wypełnić do końca. Starszy z dwóch braci Milhomme, Edward, odziedziczywszy po stryju niewielki składzik materiałów piśmiennych, mieszkał w Maillebois wiodąc wraz z żoną skromną egzystencję w domowym zaciszu, natomiast młodszy, Aleksander, ruchliwy i ambitny, był na drodze do zdobycia majątku, objeżdżając prowincję jako agent handlowy. Ale obu rychło dosięgła śmierć: starszy zginął tragicznie wskutek upadku do piwnicy, w pół roku zaś później młodszego — gdzieś na drugim końcu Francji — powalił krwotok płucny. Pozostały dwie wdowy, jedna ze swym skromnym sklepem, druga zaś z kilkunastoma tysiącami franków, stanowiącymi zaczątek spodziewanej fortuny. Pani Edwardowa, niewiasta stanowcza i zaradna, potrafiła skłonić bratową do wejścia w spółkę; kapitalik jej umożliwił rozszerzenie interesu: otworzono dział sprzedaży podręczników oraz pomocy szkolnych. Każda z nich miała syna, odtąd więc panie Milhomme, jak je nazywano, pani Edwardowa z małym Wiktorem i pani Aleksandrowa z małym Sebastianem, prowadziły razem gospodarstwo i żyły w ścisłej wspólnocie interesów, mimo radykalne przeciwieństwo charakterów.

Pani Edwardowa przestrzegała praktyk religijnych, nie tyle z głębokiej wiary, ile ze względów handlowych: miała bowiem klientelę pobożną, którą należało zjednywać. Pani Aleksandrowa natomiast, wyzwoliwszy się z więzów religijnych przez małżeństwo z niefrasobliwym ateuszem, zdecydowanie odsunęła się od kościoła, gdzie od dawna nie postała jej noga. Sprytna dyplomatka, pani Edwardowa, pomysłowo wyzyskała tę rozbieżność. Klientela wzrosła, sklep, nader fortunnie mieszczący się między szkołą braciszków a szkołą świecką, tkwił tam jakby okrakiem, prezentując swe artykuły odpowiednie dla obydwu zakładów: książki, tablice, ryciny, nie mówiąc już o zeszytach, piórach i ołówkach. Toteż obydwie zdecydowały, że każda zachowa swoje poglądy i zwyczaje, jedna w stosunkach z księżmi, druga — z wolnomyślicielami, tak aby zadowolić obie strony. By zaś ten stan rzeczy został uznany przez opinię publiczną i powszechnie wiadomy, Sebastiana umieszczono w szkole świeckiej, natomiast Wiktor uczył się u braciszków. W ten sposób uregulowana, prowadzona z niepospolitą zręcznością spółka rozwijała się pomyślnie; sklep pań Milhomme należał do najlepiej prosperujących firm w Maillebois.

Marek przystanął na ulicy Courte, gdzie były wszystkiego dwa domy: papeteria oraz plebania, i przez chwilę przyglądał się tej papeterii, na której wystawie święte obrazki mieszały się z tablicami szkolnymi wysławiającymi Republikę, a zawieszone na sznurkach pisma ilustrowane niemal zagradzały wejście. Miał właśnie przekroczyć próg, kiedy zaszła mu drogę pani Aleksandrowa, wysoka i jasnowłosa; choć miała dopiero trzydzieści lat, twarz jej o łagodnym wyrazie już przywiędła, lecz zawsze rozjaśniona była nikłym uśmiechem. Obok stał, przytulony do matki, Sebastian, chłopczyk siedmioletni, łagodny i jasnowłosy jak ona, bardzo ładny, z niebieskimi oczyma, cienkim nosem i wdzięcznie wykrojonymi ustami.

Pani Aleksandrowa znała Marka; pierwsza wszczęła z nim rozmowę na temat okropnej zbrodni, którą zdawała się być mocno przejęta.

— Ach! co za straszna historia, panie Froment! I pomyśleć, że stało się to tak blisko nas! Tego biednego Zefirynka widywałam stale, przechodził tędy idąc do szkoły i wracając; a tak często wstępował tu po zeszyty i pióra!... Nie mogę wprost sypiać po nocach od czasu, jak widziałam, jedna z pierwszych, jego zwłoki.

Następnie tonem współczucia poczęła mówić o Simonie, o jego ciężkim zmartwieniu. Uważała go za człowieka bardzo zacnego, bardzo uczciwego — ze względu na życzliwość dla jej synka, który w szkole wyróżniał się inteligencją i posłuszeństwem. Nigdy nie uwierzy, by Simon był zdolny do tak okropnego czynu. Wzorek kaligraficzny, o którym tyle się mówi, niczego by nie dowiódł, nawet gdyby w szkole Simona znaleziono identyczny.

— Sprzedajemy to, panie Froment, przejrzałam już wzorki, jakie mamy w sklepie... Otóż żaden nie zawiera zdania: „Miłujcie się wzajemnie."

W tym momencie przysłuchujący się uważnie mały Sebastian podniósł głowę:

— Ja widziałem taki sam wzór. Kuzyn Wiktor przyniósł od braciszków arkusik z takim właśnie napisem.

Matka spojrzała na niego, zdumiona.

— Co ty mówisz? Wcale mi o tym nie wspomniałeś!

— Pewnie nie pytałaś mnie o to. A zresztą Wiktor nie pozwolił mi mówić, ponieważ zabieranie wzorków jest zabronione.

— No więc gdzież jest ten wzorek?

— Och, nie wiem! Wiktor go gdzieś schował, żeby niedostać bury z tego powodu.

Marek słuchał tego dialogu z wielką radością, z bijącym nadzieją sercem. Czyż wreszcie prawda się narodzi, wypowiedziana ustami tego dziecka? Mogło to być owym nikłym promieniem, co się stopniowo rozszerza, by zajaśnieć olśniewającym blaskiem. I począł zadawać Sebastianowi ścisłe a rozstrzygające sprawę pytania, kiedy weszła pani Edwardowa wraz z Wiktorem; wracała z wizyty, którą właśnie pod pozorem obrachunku za dostawy złożyła bratu Fulgencjuszowi.

Wyższa jeszcze od bratowej, pani Edwardowa była tęgą brunetką o męskim wyglądzie; ruchy miała gwałtowne, mowę hałaśliwą. Niezła w gruncie kobieta, uczciwa na swój sposób, nie ukrzywdziłaby nawet na grosz wspólniczki, nad którą sprawowała bezapelacyjną władzę. Ona w tym stadle była mężczyzną, a jej towarzyszka na swą obronę miała jedynie tę swoją siłę bezwładności, tę właśnie łagodność, która nieraz po wielu tygodniach, nawet miesiącach, jej ostatecznie przynosiła zwycięstwo. Dziewięcioletni czarnowłosy Wiktor był również tęgi, pyzaty— zupełne przeciwieństwo Sebastiana.

Poinformowana natychmiast, o co rzecz idzie, pani Edwardowa spojrzała na syna surowo.

— Jakże to, wzór kaligraficzny? Ukradłeś u braciszków i przyniosłeś do domu?

Wiktor łypnął w stronę Sebastiana z rozpaczą i złością.

— Ależ nie, mamo!

— Ależ tak, mój panie, skoro twój kuzyn go widział! On nie ma zwyczaju kłamać.

Chłopiec zamilkł nie przestając obrzucać kuzyna groźnymi spojrzeniami; ten czuł się nieswojo, albowiem żywił respekt dla siły fizycznej swego towarzysza zabaw i zazwyczaj brał na siebie rolę pokonanego i bitego wroga, kiedy się bawili w wojnę. Były to, pod przewodem starszego, przerażające szarże, galopady bez końca po całym mieszkaniu, do których młodszy, tak łagodny i wrażliwy, pozwalał się wciągać z jakimś upojnym lękiem.

— Z pewnością go nie ukradł — podsunęła wyrozumiale pani Aleksandrowa. — Może zabrał przez nieuwagę.

Pragnąc przebłagać kuzyna za niedyskrecję, Sebastian skwapliwie potwierdził to przypuszczenie:

— Ma się rozumieć, tak musiało być, ja nie powiedziałem, że on ukradł ten wzorek.

Jednakże pani Edwardowa, już uspokojona, przestała się gwałtownie domagać od Wiktora odpowiedzi, widząc, że ten milczy, że za nic nie chce się przyznać. Musiała niewątpliwie rozważyć, iż nie jest rzeczą rozsądną roztrząsanie tej sprawy przy obcym, że może to mieć poważne następstwa. Wyobraziła sobie, że oto się angażuje, zrażając bądź szkołę braciszków, bądź szkołę państwową, tracąc z miejsca jeden z dwóch odłamów klienteli. Spojrzała rozkazująco na panią Aleksandrową, syna zaś odprawiła jedynie słowami:

— W porządku, wracaj, załatwimy to za chwilę. Zastanów się, a jeżeli nie wyznasz mi najprawdziwszej prawdy, będziesz miał ze mną sprawę. — Po czym. zwracając się do Marka, oświadczyła: — Zakomunikujemy o tym panu. Może pan być pewny, że on wszystko powie, bo inaczej oberwie lanie, które długo popamięta.

Marek musiał zrezygnować z dalszych nalegań, chociaż gorąco pragnął natychmiast poznać całą niewątpliwą prawdę, aby ją, jak zbawienny lek, przekazać Simonowi. Nie miał już wątpliwości co do faktu rozstrzygającego, tryumfalnego dowodu, który mu się trafem dostał w ręce. Niezwłocznie udał się do przyjaciela, aby mu zdać sprawę z tego popołudnia, opowiedzieć o kolejnych niepowodzeniach u Bongardów, Doloirów i Savinów, a następnie o niespodzianej rewelacji, jakiej mu dostarczyła wizyta u pań Milhomme. Simon wysłuchał go ze spokojem, nie okazując wielkiej radości, jak się tego spodziewał Marek. Aha, takie wzorki są u braciszków. To go nie dziwi. A co się jego tyczy, czemuż tu się martwić, skoro jest niewinny.

— Dziękuję, mój drogi, za wszystkie starania — dodał po chwili. — I rozumiem, jak doniosłe jest zeznanie tego dziecka. Ale, widzisz, nie mogę pogodzić się z myślą, że mój los zależy od tego, co ludzie powiedzą lub czego nie powiedzą, skoro w niczym nie zawiniłem. To dla mnie jasne jak słońce.

Marek roześmiał się serdecznie. Podzielał teraz tę niezachwianą ufność. I porozmawiawszy jeszcze przez chwilę, już miał odejść, lecz odwrócił się, by zapytać:

— A piękny Mauraisin? Czy cię nareszcie odwiedził?

— Nie, jeszcze nie.

— No to, kolego, widocznie pragnie przedtem poznać opinię całego Maillebois. Widziałem go dziś rano rozmawiającego z ojcem Crabot, potem z panną Rouzaire. A podczas moich dzisiejszych wędrówek spotkałem go chyba dwukrotnie, jak się chyłkiem przemykał ulicą Kapucyńską i jak się potem udawał do mera... Przeprowadza rekonesans, aby potem nie żałować, iż nie stanął po stronie mocniejszych.

Simon, dotychczas tak opanowany, drgnął niespokojnie, zachował bowiem nieśmiały respekt oraz lęk w stosunku do zwierzchników. W całej tej katastrofie najbardziej go trapiła możliwość skandalu, grożącego mu utratą posady albo w każdym razie popsuciem opinii. I już miał się zwierzyć z tych obaw, kiedy właśnie ukazał się Mauraisin. Minę miał chłodną i frasobliwą. Musiał wreszcie zająć stanowisko.

— Tak, panie Simon, pośpieszyłem tu w związku z tą okropną historią. Jestem wręcz w rozpaczy, chodzi mi zarówno o szkołę, jak i o was wszystkich, no i o nas samych. To sprawa bardzo, bardzo, bardzo poważna.

Cedząc słowa z rosnącą surowością, inspektor szkół powszechnych prężył swą drobną postać. Obdarzył suchym uściskiem dłoni Marka, o którym wiedział, że jest bardzo ceniony przez szefa, inspektora szkół wyższych, Le Barazera. Ale spoglądał nań z ukosa przez swój nieodłączny monokl, jakby wyczekując jego odejścia. Niesposób było pozostać dłużej, choć Marek z przykrością opuszczał Simona, widząc, jak on, co tak dzielnie zachowywał się od rana, blednie teraz przed człowiekiem, od którego zależy. Powrócił do domu pod nowym przykrym wrażeniem nieprzychylnego stanowiska, jakie zajął ten Mauraisin, w którym wietrzył zdrajcę.

Wieczór u „tych pań" minął spokojnie. Ani pani Du-parque, ani pani Berthereau nie odzywały się już na temat zbrodni; mały domek zasypiał w swym martwym spokoju, jak gdyby nic się nigdy do jego wnętrza nie przedostało z tragicznej ulicy. Marek uznał tedy za właściwe również zachować milczenie i nie wspomniał wcale, jak ruchliwie spędził popołudnie. Przed udaniem się na spoczynek powiedział tylko żonie, że jest już zupełnie uspokojony co do losów swego przyjaciela Simona. Genowefa bardzo się tym ucieszyła, potem rozmawiali aż do późnej godziny, gdyż dopiero wtedy mogli pomówić swobodnie w tym domu, gdzie nie byli nigdy sami i czuli się jak para obcych przybyszów. Zasnęli rozkosznie, spleceni czułym uściskiem, znów całkowicie zespoleni. Ale rankiem Marek z bolesnym zdumieniem przeczytał w „Petit Beaumontais" nikczemny artykuł wymierzony przeciwko Simonowi. Wspomniał notatkę z poprzedniego dnia, tak życzliwą, tak wychwalającą nauczyciela; a oto jeden dzień wystarczył, aby nastąpił zupełny zwrot. Żyd stawał się ofiarą dzikiej nagonki, oskarżono go wyraźnie o dokonanie potwornej zbrodni, z niesłychaną perfidią w doborze hipotez i fałszywych wniosków. Cóż to się wydarzyło, czyj tu potężny wpływ podziałał, jakie było źródło tego jadowitego artykułu tak zredagowanego, by na zawsze zgubić Żyda w opinii ciemnego ludu, skwapliwie chłonącego kłamstwo? Taki melodramat, pełen tajemniczych komplikacji i baśniowych nieprawdopodobieństw, wyda się — Marek czuł to dobrze — urzeczywistnieniem legendy, dowiedzioną prawdą, od której ludzie nie będą już chcieli odstąpić. Kiedy więc przeczytał artykuł, doznał znów wrażenia, że się tu dokonywa jakaś podziemna robota, że od wczorajszego dnia działają jakieś potężne tajemnicze moce, aby zgubić niewinnego i w ten sposób ocalić nieznanego winowajcę.

A tymczasem nie zaszło żadne nowe wydarzenie, sadownicy nie pokazali się więcej, na miejscu trwali wciąż tylko żandarmi, strzegąc izby, w której żałosny trupek czekał na pogrzebanie. Dokonana w przeddzień sekcja potwierdziła jedynie brutalność gwałtu, dorzucając ohydne szczegóły. Zefirynek umarł zaduszony, jak to wskazywały sine ślady dziesięciu drapieżnych palców na jego szyi. Pogrzeb wyznaczono na popołudnie; czyniono przygotowania, by odbył się z demonstracyjną pompą; pono miały w nim wziąć udział władze, jak również wszyscy koledzy chłopczyka — szkoła braciszków w pełnym komplecie.

Toteż Marek, na nowo zatroskany, spędził ranek w przygnębieniu. Nie poszedł zaraz tego ranka do Simona; postanowił udać się tam dopiero wieczorem, wracając z pogrzebu. Tymczasem poprzestał na przechadzce po miasteczku, które wydało mu się jak gdyby senne, opiłe okropnościami, wyczekujące następnego widowiska. Nieco swobodniejszy, kończył właśnie śniadanie w towarzystwie „tych pań”, rozweselony szczebiotem wyjątkowo ożywionej tego dnia córeczki, kiedy weszła Pelagia przynosząc deser: wspaniały placek ze śliwkami. Służąca nie mogła ukryć rozpierającej ją radości.

— Wie pani, właśnie aresztują tego żydowskiego bandytę... No, nareszcie, czas już był!

Pobladły mocno Marek zapytał:

— Aresztują Simona? Skąd ta wiadomość?

— Ależ wszyscy w mieście o tym mówią. Rzeźnik z przeciwka tylko co popędził tam, żeby zobaczyć.

Marek odłożył serwetkę i nie tknąwszy deseru wstał i wyszedł. „Te panie” spojrzały po sobie z osłupieniem, dotknięte takim brakiem ogłady. Nawet Genowefa była wyraźnie niezadowolona.

— Zachowuje się jak szaleniec — stwierdziła oschle pani Duparque. — No, moja maleńka, ja cię uprzedzałam. Tam, gdzie nie ma religii, nie ma szczęścia.

Na ulicy Marek istotnie zauważył, że dzieje się coś niezwyczajnego. Wszyscy sklepikarze stali w progach swych sklepów, ludzie uganiali we wsze strony, wzbierała fala groźnych i szyderczych okrzyków. Marek przyspieszał kroku. Gdy przechodził przez ulicę Courte, zobaczył panie Milhomme wraz z dziećmi stojące przed wejściem do sklepu, najwidoczniej również żywo zaciekawione wielkim wydarzeniem. Zaraz pomyślał, że tutaj mógłby znaleźć pożądanych świadków; należało się co do tego upewnić.

— Więc to prawda! —zagadnął. — Aresztują pana Simon?

— Ano tak, panie Froment — odpowiedziała swym łagodnym tonem pani Aleksandrowa. — Właśnie przechodził tędy komisarz.

— A wie pan — wtrąciła z kolei pani Edwardowa patrząc nań uważnie i nie czekając, aż Marek wypowie pytanie, które już odczytywała w jego spojrzeniu — wie pan, ten rzekomy wzór kaligraficzny... otóż okazało się z całą pewnością, że Wiktor nigdy go nie miał w rękach. Wybadałam go i jestem przekonana, że nie kłamie.

Chłopiec podniósł kwadratowy podbródek pozierając w stronę Marka ze spokojną czelnością.

— Nie, ma się rozumieć, że nie kłamię.

Lodowaty dreszcz przejął serce Marka. Zdumiony, zwrócił się do pani Aleksandrowej:

— Cóż więc znaczy to, co mówił pani syn? Widział przecie ten arkusik w rękach kuzyna, zapewniał o tym.

Wyraźnie zakłopotana matka nie odpowiedziała zrazu.

Synek, tak łagodny i wrażliwy, tulił się do jej kolan, jak gdyby chciał ukryć twarz w fałdach jej sukni; a ona gestem machinalnym, lecz drżącą dłonią gładziła go po włosach, rzekłbyś otaczając jego głowę frasobliwą opieką.

— Zapewne, panie Froment, Sebastian widział ten papier... zdawało mu się, że go widział... Ale teraz nie jest już tak całkiem pewny, obawia się, że się mógł omylić. Tak więc, pojmuje pan, nic się tu już nie da zrobić...

Nie nalegając dłużej na obie panie, Marek zwrócił się wprost do chłopczyka:

— A więc rzeczywiście nie widziałeś tego wzorka? Uważaj, moje dziecko, nie ma na świecie nic gorszego od kłamstwa!

Sebastian bez słowa jeszcze głębiej wtulił twarz w fałdy matczynej spódnicy i wybuchnął łkaniem. Nie ulegało wątpliwości, iż to pani Edwardowa narzuciła mu swą wolę wytrawnego kupca, gdyż obawiała się utraty jednego lub drugiego skrzydła swojej klienteli w razie zajęcia zdecydowanego stanowiska. Była jak skała, nic już nie można było z niej wydobyć. Niemniej raczyła dyskretnie wyjawić motywy swego postępowania.

— Mój ty Boże! Cóż, panie Froment, my tu nie zwracamy się przeciw nikomu, my, którym ze względu na sklep wszyscy są potrzebni... Tylko, to już trzeba przyznać, wszelkie poszlaki zwracają się przeciw panu Simon. Proszę: ten pociąg, na który, jak powiada, spóźnił się, ten bilet powrotny, który pono wyrzucił na dworcu, ten powrót piechotą, ten sześciokilometrowy marsz, w czasie którego nikt go nie widział. A poza tym, wie pan, panna Rouzaire całkiem wyraźnie słyszała jakieś hałasy przed jedenastą, on natomiast twierdzi, że wrócił dopiero o godzinę później. No i jeszcze: proszęż mi wyjaśnić, jak to się dzieje, że pan Mignot musiał pójść budzić go około godziny ósmej, skoro pan Simon zazwyczaj wstaje tak wcześnie?... Ale cóż, może wyjdzie z tego obronną ręką, daj mu to Boże...

Niecierpliwym gestem Marek powstrzymał dalsze jej słowa. To, co mu wyrecytowała, czego wysłuchał z przerażeniem, wszystko czytał był rano w „Petit Beaumontais”. W milczeniu spojrzał na obie kobiety, jedną zaciętą w ślepym uporze, drugą drżącą na całym ciele, sam wstrząśnięty do głębi wobec tego niespodziewanego kłamstwa, które mogło sprowadzić tak groźne następstwa. I odszedł spiesząc do Simona.

Przed wejściem, strzeżonym przez dwóch policjantów, stała karetka. Straż miała surowe instrukcje; w końcu przecie wpuszczono go. Podczas gdy Simon przebywał w sali wykładowej pod dozorem dwóch innych policjantów, komisarz policji, przybyły z rozkazem aresztowania, podpisanym przez sędziego śledczego Daix, przeprowadzał ponowną ścisłą rewizję w całym domu, zapewne w poszukiwaniu owego sławetnego wzorka do kaligrafii. Ale nic nie znalazł; a gdy Marek odważył się spytać jednego z policjantów, czy podobną rewizję przeprowadzono także w domu braci szkolnych, ten spojrzał nań z osłupieniem: rewizja u tych zacnych braciszków? Po cóż to? Marek zresztą sam wzruszył ramionami nad własną naiwnością, bo niewątpliwie nic by im taka rewizja nie zaszkodziła: dawno już wszystko zniszczyli, spalili. Ledwo mógł powstrzymać okrzyk protestu. Czuł swoją niemoc w wyprowadzeniu na jaw prawdy i to poczucie przyprawiało go wręcz o rozpacz. Przez całą jeszcze godzinę wypadło mu. czekać w przedpokoju, aż komisarz zakończy swe poszukiwania. Wreszcie na chwilę ujrzał Simona, kiedy go wyprowadzili policjanci. Znalazła się tam wraz z dziećmi i pani Simon, która z płaczem rzuciła się mężowi na szyję; podczas tego komisarz poczciwy w gruncie człek mimo szorstkie pozory służbisty, udał, że wydaje jakieś ostatnie polecenia. Nastąpił moment rozdzierający.

Simon, blady, złamany w obliczu tej katastrofy niszczącej jego karierę, usiłował okazywać całkowity spokój.

— Ach, nie martw się, moja droga! To jedynie omyłka, straszna omyłka. Wszystko się niewątpliwie wyjaśni, skoro tylko zostanę przesłuchany, i niebawem wrócę do ciebie.

Lecz ona łkała jeszcze gwałtowniej, piękne jej oblicze całe lśniło od łez, gdy wiodła ku niemu nieszczęsne dzieci, Józefa i Sarę, aby je raz jeszcze ucałował.

— Tak, tak, drogie maleństwa... bądź dobra dla nich, czuwaj nad nimi troskliwie aż do mego powrotu... Ach, proszę, proszę cię, nie płacz już, odbierasz mi całą odwagę.

Gdy się wyrwał z jej objęć, ujrzał tuż przed sobą Marka — oczy jego rozbłysły niewymowną radością. Skwapliwie uchwycił wyciągniętą dłoń przyjaciela.

— Ach! dziękuję ci, kolego! Zawiadom natychmiast mego brata Dawida i powiedz mu wyraźnie, że jestem niewinny. Niech szuka wszędzie i niech znajdzie winnego, powierzam mu honor własny i moich dzieci.

— Bądź spokojny — odpowiedział po prostu Marek głosem zdławionym przez wzruszenie — ja mu pomogę.

Powrót komisarza przerwał ten dialog; trzeba było wyprowadzić zrozpaczoną panią Simon, w momencie gdy nauczyciel opuszczał salę pod eskortą dwóch policjantów. Rozegrała się teraz scena wręcz potworna. Pogrzeb Zefirynka był wyznaczony na godzinę trzecią, aresztowanie zaś zdecydowano przeprowadzić o pierwszej, aby uniknąć niepożądanej zbieżności. Ale rewizja przeciągnęła się tak długo, że właśnie spotkanie to nastąpiło. Kiedy Simon ukazał się na ganku, w dole plac był już zapełniony tłumem ciekawych, którzy ściągnęli tu w odruchu gorączkowej, plotkarskiej litości, aby popatrzeć na kondukt. Toteż tłum ten, podniecony bajdami wyczytanymi w "Petit Beaumontais", wstrząśnięty potwornością zbrodni, wybuchnął mściwymi okrzykami na widok nauczyciela, tego przeklętego Żyda, mordercy dzieciątek, który dla swych niecnych praktyk potrzebował dziewiczej krwi, jeszcze uświęconej przez hostię. Oto odżywała legenda, teraz już niezniszczalna, przechodząc z ust do ust, wzburzając groźną tłuszczę.

— Śmierć, śmierć mordercy, świętokradcy!... Śmierć, śmierć Żydowi!

Zdrętwiały, bardzo blady i sztywny, Simon z wysokości ganku odpowiedział okrzykiem, który nie miał już zamilknąć w jego ustach, niby głos dobyty z głębi sumienia:

— Jestem niewinny! Jestem niewinny!

Wtedy rozpętała się wściekłość, urągliwe wrzaski wzbiły się nawałnicą, buchnęła olbrzymia, wezbrana fala, aby nieszczęsnego człowieka obalić, zdruzgotać.

— Śmierć, śmierć Żydowi!

Policjanci czym prędzej wepchnęli Simona do karetki, woźnica ruszył tęgim kłusem, podczas gdy nieszczęśliwiec wciąż niezmordowanie powtarzał swój okrzyk, górujący nad wrzawą:

— Jestem niewinny! Jestem niewinny! Jestem niewinny!

Przez całą długość Grand'Rue tłum gnał za pojazdem wrzeszcząc coraz głośniej. A Marek pozostał na placu, oszołomiony, przybity, wspominając tak różną manifestację — pomruki oburzenia, wybuchy buntu, którymi ledwie przedwczoraj powitano zakończenie uroczystości szkolnej u braciszków. Wystarczyły więc dwa dni, aby dokonał się taki zwrot w opinii publicznej! Przerażała go owa niezrównana zręczność, okrutny pośpiech, z jakim działały tajemnicze ręce gromadząc tyle mroków. Jego nadzieje runęły, widział prawdę zaciemnioną, pokonaną, w śmiertelnym niebezpieczeństwie. Nigdy dotychczas nie odczuwał podobnego przygnębienia.

Lecz oto formował się orszak pogrzebowy. Marek stwierdził, że panna Rouzaire, która prowadziła swe uczennice, obserwowała kalwarię nieszczęsnego Simona bez jednego odruchu sympatii, w sztywnej postawie oficjalnej pobożności. Otoczony kilkoma uczniami, Mignot również nie pokwapił się uścisnąć dłoni swego kierownika; trwał na miejscu z wyrazem chmurnego zakłopotania, niewątpliwie w rozterce między głosem serca a głosem rozwagi. Wreszcie kondukt ruszył z nadzwyczajną pompą, kierując się ku kościołowi Św. Marcina. I tu znów wyczuwało się, jak starannie doświadczone ręce przygotowały wszystko, by ludność rozrzewnić, wzniecić w niej litość i potrzebę zemsty. Przede wszystkim więc dookoła trumienki zgrupowano kolegów Zefirynka, tych, co równocześnie z nim przystąpili do pierwszej komunii. Następnie na czele żałobnego orszaku kroczył mer Darras z przedstawicielami władz. Wreszcie defilowali w komplecie uczniowie szkoły braciszków, a prowadził ich brat Fuigencjusz ze swymi trzema pomocnikami: Izydorem, Łazarzem i Gorgiaszem. Rzucała się w oczy postawa brata Fulgencjusza, który z poważną i przejętą miną spieszył to tu, to tam, wydawał polecenia, wtrącając się nawet do prowadzonych przez pannę Rouzaire dziewczynek, jak gdyby i one były pod jego komendą. A dalej widać było kapucynów z przeorem, ojcem Teodozjuszem, jezuitów z kolegium Valmarie z rektorem, ojcem Crabot, wielu księży przybyłych z okolicy. Było to takie kłębowisko habitów i sutann, jakby cały Kościół został zmobilizowany dla zapewnienia sobie tryumfu i sięgał, jak po swą własność, po to splugawione i skrwawione ciałko, odprowadzane z taką paradą. W szpalerze publiczności wybuchały łkania, tu i ówdzie rozlegały się wściekłe okrzyki:

— Śmierć Żydom! Śmierć Żydom!

Jeszcze jeden szczegół utwierdził Marka w jego gorzkich refleksjach. Zobaczył w tłumie inspektora szkół powszechnych. Mauraisin, przybyłego zapewne z Beaumont, podobnie jak poprzedniego dnia, aby wytyczyć sobie linię . postępowania. I oto w momencie gdy przechodził ojciec Crabot, Marek doskonale zauważył, jak ci dwaj wymienili uśmiechy i dyskretne ukłony, niby ludzie, co się rozumieją i popierają wzajemnie. Wszystka potworna niesprawiedliwość, od dwóch dni wzbierająca w mroku, ukazała mu się w jasnym świetle przy dźwiękach dzwonów kościoła Św. Marcina, bijących na cześć nieszczęsnego zmarłego malca, którego tragiczny zgon miał być przemyślnie wyzyskany.

Nagle szorstka dłoń zaciążyła Markowi na ramieniu, a jednocześnie rozległ się nabrzmiały ironiczną pasją głos:

— Ha! mój ty dzielny i naiwny kolego, co mówiłem? Proszę: parszywemu Żydowi dowiedziono, że zgwałcił i zamordował wychowanka, a podczas gdy jego wiozą do więzienia w Beaumont, zacni braciszkowie tryumfują.

Był to nauczyciel Férou, ów zbuntowany głodomór; jeszcze bardziej niż kiedykolwiek rozmamłany, potrząsał długą, kościstą głową ze zmierzwioną czupryną, rechocąc szerokimi ustami.

— Jakże tu ich oskarżyć, skoro mały nieboszczyk należy do nich, do nich wyłącznie i dq tego ich Pana Boga? Och! z pewnością nikt się nie ośmieli ich oskarżyć, teraz kiedy całe Maillebois widziało, jaki mu wspaniały sprawili pogrzeb. A najparadniejsze to bzykanie tej dziwacznej muchy, tego durnia, brata Fulgencjusza; wszędzie go pełno. Nadmiar gorliwości! A widzieliście ojca Crabot z tym sprytnym uśmieszkiem kryjącym sporo głupoty, mimo że ma renomę tryumfującego spryciarza? Ale zapamiętajcie sobie moje słowa: najmędrszy, jedyny mądry wśród nich, to niewątpliwie ojciec Filibin, udający poczciwego głupca. Możecie go dziś szukać, nie ma obawy, nie znajdziecie go. On tkwi w cieniu i gwarantuję, że nie byle jaką robótkę tam odwala... Ach! nie wiem, kto jest winowajcą, z pewnością żaden z tych tutaj, ale że ktoś z ich kliki, to bije wprost w oczy... a oni raczej świat wywrócą do góry nogami, niż go wydadzą! Marek, zgnębiony, w milczeniu potrząsał głową.

— Rozumiecie więc — ciągnął ierou — jaka to okazja, aby zgnieść szkołę świecką. Nauczyciel gminny — pederasta i morderca! Ha, jakaż to kolubryną! Jak się rozprawią z nami wszystkimi, bezbożnikami i bezojczyźniakami! Śmierć sprzedawczykom i zdrajcom! Śmierć Żydom!

I przepadł w tłumie, wymachując długimi rękami. Jak powiadał, zapamiętały w gorzkiej ironii, w gruncie rzeczy było mu obojętne: czy skończy na stosie, obleczony w nasiarkowaną koszulę, czy też zdechnie z głodu w swej nędznej szkółce w Moreux.

Wieczorem, gdy po obiedzie spożytym milcząco w zimnym domu w towarzystwie „tych pań" Marek położył się przy boku Genowefy, ta, widząc jego przygnębienie, objęła go łagodnym uściskiem kochanki i wybuchnęła płaczem. Wzruszyło go to do głębi, tego dnia bowiem wyczuł między sobą a żoną lekki rozdźwięk, jak gdyby sygnał grożącego rozstania. Przytulił ją do serca i długo w milczeniu płakali razem.

Wreszcie, z pewnym akcentem wahania, Genowefa powiedziała:

— Słuchaj, mój drogi, myślę, że dobrze by było przerwać nasz pobyt u babci. Wyjedźmy jutro.

Bardzo zdziwiony, zapytał:

— Czyżby już nas miała dosyć? Czy polecono ci zawiadomić mnie o tym?

— Och, nie, nie! Przeciwnie! To zmartwiłoby mamę. Trzeba by wymyślić jakiś pretekst, niechby nas, na przykład, odwołano depeszą.

— Czemuż tedy nie mielibyśmy spędzić tutaj całego miesiąca, jak zazwyczaj? Nie przeczę, są pewne tarcia, ale ja tam się nie skarżę.

Genowefa milczała, zakłopotana, nie śmiejąc wyznać, że nurtuje ją głuchy niepokój, bo tego wieczora, w atmosferze bogobojnej nieprzychylności, w której zmuszała ją żyć babka, uczuła, jakby ją coś rozdzielało od męża. Miała wrażenie, że wracają dawne panieńskie myśli i uczucia, sprzeczne z jej obecnym życiem żony i matki. Ale był to tylko przelotny dreszcz i niebawem pod wpływem pieszczot Marka Genowefa odzyskała pogodę i ufność. Z kołyski, stojącej obok, docierał do niej miarowy oddech śpiącej Ludwiczki.

— Masz słuszność, zostańmy tu... I spełniaj swą powinność, jak ci każe sumienie. Zanadto się kochamy, byśmy nie mieli być zawsze szczęśliwi.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ DRUGA

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Posiadłszy wzorek kaligraficzny, Marek zastanawiał się przez kilka dni, aż wreszcie dał znać Dawidowi, aby przyszedł któregoś wieczora do Lehmannów, na ulicę du Trou.

Od dziesięciu lat bez mała Lehmannowie, przytłoczeni powszechną wzgardą, żyli w odosobnieniu, w małym domku, wilgotnym i jakby martwym. Kiedy zgraje antysemitów i klerykałów zagrażały ich sklepikowi, zamykali okiennice i musieli pracować przy nikłym świetle dwóch kopcących lamp. Opuszczeni przez wszystkich klientów w Maillebois. nie wyłączając współwyznawców, utrzymywali się jedynie z szycia gotowych ubrań dla magazynów paryskich; ta ciężka, bardzo licho płatna praca zmuszała starego Lehmanna i jego smutną żonę do ślęczenia nad warsztatem czternaście godzin dziennie, dając im w zamian ledwie kęs chleba dla nich dwojga oraz dla córki Racheli i dzieci Simona, — na wyżywienie owych pięciu osób, zagrzebanych w ponurej nędzy i beznadziei. Jeszcze teraz, po tylu latach, przechodnie spluwali przed ich drzwiami, wyrażając w ten sposób pogardę i zgrozę na widok tej wstrętnej jaskini, dokąd, wedle legendy, przyniesiono jeszcze ciepłą krew Zefirynka dla dokonania jakiegoś tajemniczego obrządku... Do tego siedliska nędzy i cierpienia przybywały listy Simona, nieszczęsnego skazańca; nadchodziły coraz rzadziej i coraz krótsze, świadcząc o powolnej agonii niewinnie osądzonego człowieka.

Jedynie te wzruszające listy zdolne były wyrwać Rachelę z pełnego rezygnacji odrętwienia, w jakim żyła. Nic nie zostało z jej niezwykłej urody. Zniszczyły ją łzy. Przy życiu trzymały Rachelę dzieci: Sara, dziewczątko jeszcze, którą chowała przy sobie, nie śmiejąc jej narażać na zniewagi złych ludzi, i Józef, duży już chłopiec, rozumiejący wszystko, ten Józef, którego w szkole Marek brał w obronę. Przez długi czas udawało się ukrywać przed dziećmi okropną historię ich ojca. Ale w końcu trzeba było wyjawić prawdę, uświadomić je, aby małym główkom oszczędzić bolesnej pracy. Teraz, kiedy przychodził list z katorgi, odczytywano go przy nich: pod wpływem tych gorzkich doświadczeń mężnieli, dojrzewały ich młode umysły. Za każdym razem, gdy słuchano bohaterskich słów Simona, matka tuliła dzieci do siebie, powtarzając, że nie ma na świecie człowieka uczciwszego i szlachetniejszego od ich ojca. Przysięgała im, że jest niewinny, mówiła o strasznych męczarniach, jakie cierpi, i zapowiadała, że pewnego dnia wyjdzie na wolność, zrehabilitowany i witany ze czcią; prosiła, by go kochali z myślą o tym dniu, aby go czcili i otaczali szacunkiem, którego słodycz wymaże z jego pamięci długie lata katuszy. Tylko — czy aby dożyje on dnia prawdy i sprawiedliwości? To już był cud, że nie zmogły go krzyżowe męki, jakie cierpiał od tych zbirów. Zawdzięczał to swej niepospolitej sile moralnej, niezłomnej odporności i równowadze, logice umysłu. Jednakże ostatnie listy budziły coraz większy niepokój: Simon był u kresu sił, złamany, trawiony gorączką. Toteż pod wpływem rosnącej obawy Rachela, tak zwykłe bierna, nie radząc się nikogo, odważyła się pewnego ranka pójść do barona Nathan, bawiącego na letnisku u hrabiego de Sangleboeuf w Désirade. Zamierzała pokazać ostatni list męża baronowi i błagać, by zechciał użyć swego możnego wpływu: niechaj on, Żyd zwycięski, król pieniądza, wyjedna trochę litości dla nieszczęsnego nędzarza, Żyda ukrzyżowanego, który kona tam, na katordze. Powróciła we łzach, dygocąca, jak gdyby odwiedziła jakieś miejsce wspaniałe, a groźne. Nie pamiętała nawet dokładnie, co tam zaszło. Baron przyjął ją z miną surową, rozdrażniony jej zuchwalstwem. Może zastała go w towarzystwie córki, hrabiny de Sangleboeuf, damy o bladym, lodowatym obliczu. Nie potrafiłaby powiedzieć szczegółowo, w jaki sposób ją odprawiono niby żebraczkę, odrzuciwszy jej prośbę. Znalazła się znowu na drodze, olśniona ogromem bogactwa, tą czarowną Désirade z jej przepysznymi salonami, szemrzącymi zdrojami, jasnymi posągami. Od czasu tego nieudanego przedsięwzięcia pogrążyła się na nowo w posępnym oczekiwaniu; zawsze w żałobie, prześladowana przez ludzi i rzeczy, była już tylko niemą skargą boleści.

W tym domu niedoli i cierpienia Marek liczył jedynie na Dawida, na jego jasny umysł i prawe, mężne serce. Widział, jak przeprowadza swe dzieło od chwili skazania brata, to jest od lat bez mała dziesięciu, nie tracąc cierpliwości, nie upadając na duchu i nie wyrzekając się nadziei mimo trudności zadania. Wytrwał w niezachwianej wierze i przekonaniu o niewinności brata, był pewien, że kiedyś wydobędzie ją na jaw, i nie przestawał działać, zachowując maksimum ostrożności, godną podziwu trzeźwość i jasność rozumowania; tygodnie, miesiące poświęcał w ukryciu na to, aby się posunąć o jeden krok, i nic go od tego nie mogło oderwać. Od razu pojął, że wykonanie tak ogromnej pracy wymagać będzie pieniędzy. Dlatego też rozdzielił swe życie na dwie części, pozornie podjąwszy na nowo kierownictwo kopalni żwiru i piasku, oddanej mu w dzierżawę przez barona Nathan. Wszyscy byli przeświadczeni, że Dawid przedsiębiorstwo prowadzi osobiście, w rzeczywistości zaś lwią część pracy odrabiał główny majster, człowiek szczerze mu życzliwy. Dochody, którymi Dawid skrzętnie gospodarował, wystarczały na owo drugie dzieło, będące jego prawdziwą misją: na nieustannie prowadzone śledztwo. Uchodził nawet za sknerę, zarzucano mu, iż mając tak znaczne środki materialne, nie pomaga bratowej, przygarniętej przez Lehmannów, w których ubogim mieszkanku ciężka praca nie mogła usunąć niedostatku. Był czas, gdy omal nie utracił swego kamieniołomu: Sangleboeuf groził mu procesem, poduszczony oczywiście przez ojca Crabot; zakonnik pragnął pozbyć się Dawida z okolicy lub przynajmniej pozbawić go dochodów: wyczuwał, że ten milkliwy, lecz niezmordowany przeciwnik przebija się wytrwale krok za krokiem poprzez ciemności do celu. Na szczęście umowa dzierżawna zawarta była na okres trzydziestoletni, Dawid mógł więc nadal wydobywać żwir i piasek, co zapewniało mu potrzebne pieniądze.

Dawid od dawna skupiał swą uwagę na owym nielegalnym postępku prezesa Gragnon, którego podejrzewał o to, iż po zamknięciu rozprawy podał do wiadomości sędziom przysięgłym, zgromadzonym w sali obrad, jakieś nowe fakty. W wyniku żmudnych dociekań zdołał sobie odtworzyć tę scenę: przysięgli wzywają prezesa, gdyż odezwały się w nich skrupuły i pragnęliby poinformować się co do ewentualnej kary; i oto w tej chwili znalazł się w jego rękach dawny list Simona, list, który — jak sądził — mógł im pokazać, by uśmierzyć wszystkie skrupuły; ów list do przyjaciela, o nic nie mówiącej treści, lecz w postscriptum opatrzony podpisem pono całkiem podobnym do podpisu na wzorku kaligraficznym. Ten osobliwy dokument, przedłożony w ostatniej chwili, pod nieobecność oskarżonego i obrony, niewątpliwie zadecydował o wydaniu wyroku skazującego. Ale w jaki sposób ustalić prawdę? Jak nakłonić jednego z przysięgłych, aby poświadczył fakt mogący spowodować niezwłoczną rewizję procesu, zwłaszcza że Dawid był przekonany, iż owo postscriptum oraz podpis zostały sfałszowane. Przez długi czas próbował wpłynąć na . przewodniczącego ławy przysięgłych, architekta. Jacquin, człowieka uczciwego, praktykującego katolika; i oto w końcu zdołał, jak sądził, potężnie wstrząsnąć jego sumieniem, wykazując mu bezprawność postępku prezesa w danych okolicznościach. Z chwilą gdy mu się uda przekonać architekta o fałszerstwie, człowiek ten na pewno przemówi.

Przybywszy na ulicę du Trou na umówione z Dawidem spotkanie, Marek zastał sklepik zamknięty, dom niby wymarły; dla większej ostrożności rodzina schroniła się w izdebce za sklepikiem, gdzie Lehmann z żoną pracowali przy lampie; tam rozegrała się wzruszająca scena w obecności dygocącej Racheli i dwojga dzieci o roziskrzonych oczach.

Zaraz na wstępie Marek zapytał Dawida, co osiągnął w swoich poszukiwaniach.

— Ano, sprawa się posuwa, ale tak wolno! Jacquin należy do tych przykładnych chrześcijan, co miłują Jezusa litościwego i sprawiedliwego; i jeśli przez chwilę miałem obawy, dowiedziawszy się, jaki nacisk wywiera na niego ojciec Crabot używając wszelkich możliwych pośredników, teraz jestem spokojny: Jacquin posłucha tylko własnego sumienia... Trudność leży w tym, jak zbadać przedstawiony sędziom dokument.

— Ależ Gragnon go chyba nie zniszczył? — zapytał Marek.

— Podobno nie. Pokazawszy przysięgłym, nie poważył się usunąć go i zapewne dołączył do akt, gdzie musi jeszcze tkwić. Delbos jest tego pewien, są na to jakieś dowody. Trzeba by więc wydostać ów dokument z kancelarii sądowej, a to mi się nie wydaje łatwe... Bądź co bądź — posuwa się.

Po chwili ciężkiego milczenia dodał:

— A ty, przyjacielu, czy przynosisz nam coś dobrego?

— Tak, mam dobrą i ważną nowinę.

Powoli Marek opowiedział im o wszystkim: o chorobie Sebastiana, rozpaczy pani Aleksandrowej i jej wstrząsających wyrzutach sumienia, o tym, jak wręczyła mu wzór kaligraficzny, na którym widnieje pieczątka szkoły braciszków i podpis — bezsprzecznie podpis brata Gorgiasza.

— Proszę! oto ten papier... Stempelek jest tu, w tym rogu, który na egzemplarzu znalezionym przy Zefirynku był oderwany. Myśleliśmy, że może odgryzł go zamordowany. Ale nie, to ojciec Filibin zdążył go odedrzeć; Mignot, mój pomocnik, doskonale to sobie przypomina... A teraz spójrz na podpis. Na tym egzemplarzu jest dużo czytelniejszy i przecie identyczny. Można więc dotrze rozpoznać splecione z sobą inicjały F i G, inicjały brata Gorgiasza, które ci osobliwi eksperci, panowie Badoche i Trabut, przez jakąś niepojętą pomyłkę brali uparcie za F i S, inicjały twego brata... Dziś jestem absolutnie przekonany, że winowajcą jest brat Gorgiasz.

Przy bladym świetle lampy wszyscy wpatrywali się z napięciem w wąski arkusik pożółkłego papieru. Lehmannowie porzucili szycie i jak gdyby nieco przywróceni do życia, zbliżyli sterane twarze. Najbardziej jednak wzruszyła się Rachela; wyrwana z odrętwienia, stała drżąca, podczas gdy dzieci, Józef i Sara, z rozognionymi oczyma cisnęły się, żeby lepiej widzieć. Wśród głębokiej ciszy tego domu okrytego żałobą Dawid wziął w ręce papier, obrócił go, obejrzał.

— Tak, tak — powtórzył — i ja tak samo myślę. To, cośmy podejrzewali, staje się dzisiaj pewne. Winowajcą jest brat Gorgiasz.

Nastąpiła długa debata: przypomniano wszystkie fakty, zestawiono je i zebrano w jedną więź. Miały nieodpartą siłę oczywistości. Wyjaśniały się wzajemnie i wszystkie prowadziły do tego samego wniosku. Oto posiadano niezbite dowody rzeczowe, a ponadto zjawiła się pewność, jak gdyby to było zadanie matematyczne, dla którego rozwiązania wystarczy proste rozumowanie. Jednakże dwa lub trzy momenty sprawy pozostawały niejasne: w jaki sposób wzorek kaligraficzny trafił do kieszeni zakonnika i jak zniknął rożek opatrzony pieczątką, który niewątpliwie zniszczono? Za to przejrzyście malował się dalszy ciąg: powrót Gorgiasza, przypadek, który go sprowadził przed oświetlone okno, moment pokusy, następnie morderstwo... Nazajutrz znowu przypadek przywodzi tam przechodzących w pobliżu ojca Filibina i brata Fulgencjusza. Fakt, iż są wmieszani w tragedię, zmusza ich do działania: trzeba ratować jednego ze swoich! A jakiej wymowy nabiera dziś ów oddarty rożek, jak niezaprzeczalnie wskazuje winowajcę! Zresztą jego imię wyjawiła wręcz ta ostra kampania prowadzona przez Kościół, nie szczędzący wysiłków, aby go uchronić, a na jego miejsce skazać niewinnego! Każdy dzień przynosił nowe odkrycia, ogromny gmach kłamstwa miał już niebawem runąć.

— A zatem koniec naszej niedoli! — powiedział uradowany stary Lehmann. — Trzeba tylko pokazać ten papierek, a natychmiast oddadzą nam Simona.

Dzieci tańczyły z uciechy i śpiewały wesoło.

— Ach! Tata wróci! Tata wróci!

Ale Dawid i Marek trwali w zadumie. Znali sprawę i wiedzieli, że sytuacja jest wciąż jeszcze trudna i niebezpieczna. Nasuwały się im najgroźniejsze pytania: jaki użytek zrobić z nowego dokumentu, jaką drogą wnieść podanie o rewizję procesu? Wreszcie Marek rzekł cicho:

— Trzeba się zastanowić, poczekać jeszcze.

Wtedy Rachela znów się rozpłakała i wyjąkała wśród łkań:

— Na co mamy czekać? Aż biedak umrze tam, w tych męczarniach, o których pisze?

I czarny domek pogrążył się znowu w dawnej rozpaczy. Wszyscy poczuli, że nieszczęście nie jest zażegnane. Ogromna chwilowa radość ustąpiła miejsca niepokojowi o dzień jutrzejszy.

— Tylko Delbos może nam wskazać drogę — zawyrokował Dawid. — Jeśli się godzisz, Marku, pójdziemy do niego w czwartek.

— Dobrze, przyjdź do mnie w czwartek.

Wzięcie Delbosa, jako adwokata, znacznie wzrosło w Beaumont w ciągu dziesięciu lat. Sprawa Simona rozstrzygnęła o jego karierze — owa drażliwa sprawa, którą przez ostrożność odrzucali wszyscy jego koledzy, a którą on podjął i tak dzielnie poprowadził. Był podówczas jedynie chłopskim synem, demokratą z instynktu i posiadał dar wymowy. Ale w miarę jak się zagłębiał w powierzoną sobie sprawę, stał się zagorzałym obrońcą prawdy; w zetknięciu oko w oko z potęgą burżuazji, sprzymierzonej w obronie kłamstwa i niesprawiedliwości społecznej, stał się bojowym socjalistą, przekonanym, że ocalenie kraju spoczywa wyłącznie w rękach ludu. Po trochu zgrupowały się wokół niego wszystkie rewolucyjne żywioły miasta; podczas ostatnich wyborów okazał się groźnym kontrkandydatem radykała Lemarrois, posła od lat dwudziestu. Co prawda, doraźnie jego interesy ucierpiały na tym, że bronił Żyda pomawianego o wszelkie możliwe zbrodnie, ale za to zyskiwał sobie piękną pozycję dzięki niezłomności przekonań, spokojnemu męstwu, pogodzie i sile opartej na pewności zwycięstwa.

Gdy Marek pokazał mu otrzymany od pani Aleksandrowej wzorek kaligraficzny, adwokat wykrzyknął radośnie:

— Mamy ich nareszcie!

A zwracając się do Dawida, ciągnął:

— Oto więc drugi dowód... Pierwszym był list, bezprawnie podany do wiadomości sędziom przysięgłym, list z pewnością sfałszowany. Przekonamy się o tym, kiedy odnajdziemy go w aktach... Drugi to ten arkusik z pieczątką szkoły braciszków i podpisem brata Gorgiasza. Myślę, że ten dokument będziemy mogli wyzyskać łatwiej i w sposób prostszy.

— Cóż więc pan radzi? — zapytał Dawid. — Ja bym wystosował w imieniu bratowej odpowiednie pismo do ministra, wskazujące jako winnego brata Gorgiasza: oskarżyłbym go o zgwałcenie i zamordowanie małego Zefirynka, domagając się jednocześnie rewizji procesu mego brata.

Lecz Delbos znowu się zafrasował.

— Niewątpliwie należałoby tak postąpić. Ale sprawa jest nader delikatna, nie wolno się śpieszyć... Powróćmy do owego listu odczytanego ławie przysięgłych: bardzo trudno będzie tego dowieść, dopóki nie skłonimy pana Jacquin, aby uczynił zadość swemu sumieniu. Przypomina pan sobie zeznanie ojca Filibina, jak niejasno mówił o kartce z podpisem pańskiego brata, podobnym do podpisu na tym oto papierku? Tajemnica spowiedzi rzekomo nie pozwalała mu na dokładniejsze wyjaśnienia. Jestem przekonany, że czynił wówczas aluzję do listu wręczonego w ostatniej chwili prezesowi Gragnon. i dlatego podejrzewam tu fałszerstwo. Wszelako są to tylko przypuszczenia, dociekania, a nam potrzeba dowodu... Jeżeli nawet na razie zadowolimy się materiałem, jakiego nam dostarczy ten egzemplarz opatrzony stempelkiem i podpisem bardziej czytelnym, wciąż przecie stoimy wobec sprawy niepokojąco ciemnej. Nie bardzo można sobie wytłumaczyć, w jaki sposób taki arkusik znalazł się w kieszeni zakonnika w momencie zbrodni, ale to już pomijam; bardziej niepokoi mnie sprawa zniknięcia owego rożka, gdzie musiała znajdować się pieczątka; chciałbym spróbować go odszukać, zanim zaczniemy działać. Przewiduję bowiem wszystkie argumenty, jakie wytoczą przeciwnicy usiłując pogmatwać sprawę.

Marek popatrzył nań ze zdziwieniem. — Jak to odnaleźć ten rożek? Byłby to jakiś niezwykły przypadek. Wszak przypuszczaliśmy nawet, że to ten nieszczęsny chłopaczek wyrwał go zębami.

— Nie. to nie jest prawdopodobne — odparł Delbos. — Zresztą znaleziono by strzępek na podłodze. Skoro nic nie znaleziono, to znaczy, że rożek został oddarty umyślnie. I tu znów występuje ojciec Filibin, gdyż Mignot przypomina sobie, że arkusik początkowo był cały, a po chwili ku swemu zdumieniu ujrzał go w rękach zakonnika już uszkodzony. Nie ulega wątpliwości: oddarł go, gdy chór dziło o ratowanie winnego... Oto dlaczego chciałbym mieć pełny dowód, ten strzępek papieru przez niego zabrany.

Z kolei Dawid zawołał ze zdziwieniem:

— Myśli pan, że go zachował? — Oczywiście. W każdym razie uważam to za możliwe. Ten Filibin to milczek, człek ogromnie zręczny mimo pozory ociężałości. Powinien był zachować ten oddarty rożek dla własnej obrony i po to, żeby trzymać w szachu wspólników. Zaczynam podejrzewać; że był główną sprężyną tej niegodziwej machinacji; nie mogę tylko dociec, z jakich pobudek. Może przez wierność swemu zwierzchnikowi, ojcu Crabot, łączy ich przecie przestępstwo: ta mętna sprawa dotacji Valmarie; a może po prostu jako bojownik wiary pracuje w ten sposób ku zbawieniu Kościoła. To straszny człowiek, człowiek woli i czynu, a obok niego brat Fulgencjusz, pusty i hałaśliwy, wcielenie głupiej próżności.

Marek zadumał się.

— Ojciec Filibin, ojciec Filibin... Tak, oceniałem go ż gruntu fałszywie. Nawet po procesie miałem go jeszcze za człowieka zacnego, naturę szorstką wprawdzie, ale prawą, spaczoną przez środowisko... Tak, tak, to on ponosi najcięższą winę, on, ten straszny fabrykant fałszerstw i kłamstw!

Dawid zaczął znów wypytywać adwokata:

— Załóżmy, że zachował ten rożek. Ale chyba się pan nie spodziewa, że go odda na pańskie żądanie?

— O, nie — zaśmiał się adwokat. — Ale zanim podejmiemy krok stanowczy, chciałbym się zastanowić, rozważyć, czy nie możemy zdobyć jakiegoś niezbitego dowodu. Przy tym wniesienie prośby o rewizję procesu to rzecz bardzo poważna, nie można tutaj nic pozostawić przypadkowi. Trzeba zgromadzić wszystkie dane. Proszę o kilka dni zwłoki, może nawet o dwa lub trzy tygodnie; potem zaczniemy działać.

Zaraz nazajutrz Marek z zachowania się żony wywnioskował, że „te panie" musiały już zrobić swoje i że cała Kongregacja, od ojca Crabot począwszy, a na ostatnim braciszku skończywszy, została przestrzeżona. W mgnieniu oka sprawa odżyła. Do Marka dobiegały głuche odgłosy wzrastającej paniki. Kiedy uprzedzono winnych — brata Fulgencjusza, ojca Filibina oraz samego ojca Crabot — że znalazł się egzemplarz wzorka kaligraficznego, ci natychmiast wznowili swą kampanię. Widzieli bowiem., że rodzina skazanego docierała do prawdy i z godziny na godzinę oczekiwali doniesienia na brata Gorgiasza. Usiłowali tedy dawną zbrodnię osłonić nowymi. Wyczuwali, że ta misterna budowla niegodziwości, tak pracowicie wznoszona i dotychczas tak zaciekle przez nich broniona, znalazła się w wielkim niebezpieczeństwie; gotowi byli do najgorszych czynów, byle ją ocalić, gdyż przeznaczeniem kłamstwa jest rodzić dalsze, coraz to nowe, bez końca. I nie chodziło im tylko o własną skórę; od ich zwycięstwa miało zależeć wręcz ocalenie Kościoła. Gdyby runął ów stos nikczemności, czyż nie pogrzebałby Kongregacji? Oznaczałoby to upadek i zamknięcie szkoły zakonnej, rehabilitację i tryumf szkoły świeckiej; śmiertelny cios otrzymałby handel prowadzony przez kapucynów, którzy musieliby poprzestać na śmiesznie małych dochodach z ofiar czcicieli świętego Antoniego Padewskiego; kolegium w Valmane byłoby zagrożone, a jezuici zmuszeni do opuszczenia kraju, w którym nadal potajemnie nauczali; wpływ katolicyzmu osłabłby jeszcze bardziej, rozszerzyłaby się wyrwa w boku Kościoła, wolna myśl ruszyłaby naprzód, oczyszczając drogę ku przyszłości. Toteż cała armia klerykalna skupiła się, aby stawić rozpaczliwy opór, aby nie ustąpić ani piędzi tych terenów błędu i cierpienia, gdzie od wieków szerzyła ciemnotę.

Przełożeni uznali za konieczne podjąć obronę brata Gorgiasza, zanim jeszcze wykryto jego winę. Trzeba go było za wszelką ceną osłonić, uprzedzić atak, ukuć mu pancerz niewinności. Niemniej w pierwszym momencie powstał wielki popłoch, widziano braciszka, jak nieprzytomnie uganiał na długich, chudych nogach po ulicach Maillebois i po okolicznych drogach. Ze swym orlim nosem, wystającymi kośćmi policzkowymi i czarnymi oczami, głęboko osadzonymi pod czarną brwią, spłoszony i pełen szyderstwa, przypominał drapieżnego ptaka. Tegoż dnia widziano go, jak szedł gościńcem do Valmarie, potem jak wychodził od burmistrza Philisa, wreszcie jak wysiadał z pociągu, który go przywiózł z Beaumont. Nadto spotykano w mieście i po wsiach wielu księży i zakonników, których nerwowa bieganina świadczyu ka o prawdziwej panice. Dopiero nazajutrz wyjaśniła się przyczyna tego poruszenia: „Le Petit Beaumontais” ogłosił artykuł, w którym przypomniał sprawę Simona i oznajmiał z oburzeniem, że stronnicy podłego Żyda znowu zamierzają wzniecić zamęt w okolicy, denuncjując czcigodnego mnicha, najświątobliwszego z ludzi. Nie wymieniano jego imienia, choć od tej chwili artykuły na ten temat pojawiały się już codziennie. W ten sposób rozpowszechniono wersję ułożoną przez przełożonych brata Gorgiasza, wersję zupełnie sprzeczną z tą, którą podawał Dawid, a którą przewidziano, zanim ją jeszcze ujawnił. Chodziło o to, by ją zawczasu obalić. Zakonnicy z miejsca przeczyli wszystkiemu: brat Gorgiasz nie mógł się zatrzymać przed oknem Zefirynka, ponieważ świadkowie stwierdzili, iż był w domu z powrotem już o godzinie pół do jedenastej; podpis na wzorku nie należał do niego, gdyż eksperci ustalili kategorycznie, że to pismo Simona. Sprawa tedy była jasna: Simon, zaopatrzywszy się we wzorek kaligraficzny, podrobił podpis brata Gorgiasza figurujący w zeszycie Zefirynka. Następnie, wiedząc, że wzory były stemplowane, z iście szatańską przebiegłością oddarł rożek, aby później położono to na karb przebiegłości mordercy.

A miał w tym wszystkim piekielny cel: zwalić zbrodnię na sługę bożego, nasycić w ten sposób swą potępieńczą nienawiść ku Kościołowi. Ta nieprawdopodobna historia, powtarzana co rano w gazecie, zdobyła wkrótce wiarę ogłupionych, zatrutych kłamstwem czytelników.

Jednakowoż widać było z początku pewne niezdecydowanie, próbowano sprawę wyjaśniać na różne sposoby. Sam brat Gorgiasz jakoby poczynił jakieś niepokojące zwierzenia. Niezwykła to była osobistość ten brat Gorgiasz, dotychczas ukryty w cieniu i nagle wyprowadzony na światło. Ojciec jego, Jan Plumet, był kłusownikiem, który dzięki kaprysowi dawnej właścicielki Valmarie, hrabiny de Quédeville, został łowczym. Matki brat Gorgiasz nie znał: była nią jakaś włócząca się po ulicach dziewczyna, przygodnie zatrzymana pewnego wieczora, która zniknęła zaraz po połogu. Jerzy miał dwunasty rok, kiedy stracił ojca — zastrzelił go jakiś kłusownik, dawny kompan. Chłopiec pozostał w Valmarie. Hrabina była dla niego wielce łaskawa, wybrała go na towarzysza zabaw swego wnuka, Gastona. Niewątpliwie znał dobrze okoliczności przypadkowej śmierci młodego panicza, który utonął w czasie przechadzki odbywanej pod opieką wychowawcy, ojca Filibina; musiał też być dobrze poinformowany o wszystkim, co wydarzyło się później, w chwili śmierci ostatniej dziedziczki z rodu Quedeville. i o przejściu posiadłości w ręce jej spowiednika, ojca Crabot. W każdym razie od tego czasu obydwaj zakonnicy nie przestali zajmować się chłopcem; powiadano, że ułatwili mu wstąpienie do zakonu mimo poważne przeszkody. W związku z tym złośliwi zaczęli podejrzewać istnienie jakiegoś ponurego sekretu, wiążącego dwóch zwierzchników z tym kompromitującym podwładnym. Wszelako brat Gorgiasz uchodził za wzorowego zakonnika rozumiejącego ducha Bożego prawa. Miał wiarę, tę wiarę ponurą i zajadłą, która człowieka słabego, skłonnego do grzechu oddaje w ręce absolutnego władcy, szafarza gniewu i kary. Bóg tylko jeden króluje, Kościół to tylko narzędzie jego pomsty, wszystko poza tym winno się korzyć w bezgranicznej uległości aż do dnia zmartwychwstania, w czekaniu na rozkosze królestwa niebieskiego. Brat Gorgiasz sam często grzeszył, ale za każdym razem kajał się żarliwie, bijąc się w piersi, tarzając w prochu; wstawał potem rozgrzeszony, spokojny, pełen wyzywającej pogody człowieka o czystym sumieniu. Spłacił wszystko, był bez długu — aż do następnego grzechu, do którego pchały go niebawem skłonności grzesznego dala.. Dzieckiem ganiał po lesie, kradzież była mu chlebem powszednim, wtedy też gził się z dziewczynami. Później, w zakonie, ujawniły się jego niezmierne apetyty: objadał się, upijał, trawiła go lubieżność, łatwo się unosił. Ale kiedy ojciec Filibin i ojciec Crabot wyrzucali mu, że za daleko się posuwa w swych wybrykach, odpowiadał z miną uniżoną, lecz zarazem drwiącą i jakby z pogróżką: czyż nie grzeszą wszyscy? czy tylko on jeden potrzebuje przebaczenia? Śmieszył ich, a jednocześnie terroryzował, zawsze znajdował u nich łaskę — tak wielką i szczerą zdawała się jego skrucha, gdy sam skazywał się na całotygodniowe posty i dobrowolnie nosił na podbrzuszu włosienicę nabijaną gwoździami. Z tych właśnie względów zawsze miał dobrą markę u przełożonych, uznawali bowiem prawdziwie religijnego ducha w tym zakonniku, który wyskoki rozpętanych nałogów okupywał mściwym biczem pokuty. W pierwszych rozmowach z redaktorami „Le Petit Beaumontais” brat Gorgiasz miał nieostrożność zanadto się rozgadać. Najwidoczniej przełożeni nie narzucili mu jeszcze zmyślonej przez siebie wersji morderstwa, sam zaś był zbyt rozumny, aby nie wyczuć jej zupełnego bezsensu. Od chwili wykrycia nowego wzorka z podpisem wydawało mu się niedorzecznością zaprzeczać, że to jego pismo. Co do tego punktu żaden ekspert na świecie nie zdołałby przyćmić oślepiającej oczywistości. Puścił tedy w obieg własną, rozsądniejszą wersję, w której wyznał część prawdy: że przystanął na chwilę przed oknem Zefirynka, gawędził przyjacielsko z małym kaleka i zburczał go nawet, zauważywszy na stole wzorek kaligraficzny, bez pozwolenia zabrany ze szkoły. Dalszy ciąg już był skłamany: po jego odejściu dziecko zamknęło okno; wtedy przyszedł Simon i popełnił ohydną zbrodnię, przy czym szatan podszepnął mu nagle, aby użył wzorka kaligraficznego jako knebla: potem Simon otworzył okno, aby stworzyć pozory, iż morderca tamtędy uciekł. Ale ta wersja, którą gazeta podała początkowo jako pochodzącą z całkiem pewnego źródła, zaraz nazajutrz została stanowczo zdementowana, i to przez samego brata Gorgiasza, który w tym celu osobiście udał się do redakcji. Mnich przysiągł na Ewangelię, że w wieczór, kiedy popełniono zbrodnię, powrócił do domu nie zatrzymując się nigdzie po drodze oraz że podpis jest sfałszowany, jak tego dowiedli eksperci. Aby sobie zapewnić poparcie i ratunek ze strony przełożonych, musiał zgodzić się na ukutą przez nich wersję. Uczynił to klnąc i wzruszając ramionami — tak była niedorzeczna. Niemniej wypadło mu pokornie przyjąć ją, chociaż wiedział, że się ona długo nie ostoi. Brat Gorgiasz był w tej chwili naprawdę piękny w owej szyderczej bezczelności, w tym bohaterskim kłamstwie. Czyż nie miał za sobą Boga? Czyż nie dla zbawienia Kościoła świętego kłamał, pewny, że rozgrzeszenie zmyje jego winy? Roiły mu się nawet palmy męczeństwa, każda zbożna nikczemność miała mu zapewnić radość w niebiesiech. Odtąd był już tylko uległym narzędziem w rękach brata Fulgencjusza, za którym w ukryciu działał ojciec Filibin, dyskretnie kierowany przez ojca Crabot. Taktyka ich polegała na zaprzeczaniu wszystkiemu, nawet samej oczywistości — w obawie, by najmniejsza szczerba w świetnym murze klasztornym nie pociągnęła za sobą niechybnej ruiny. Ich bezsensowna wersja mogła się wydać głupią umysłom logicznie rozumującym, co nie przeszkadzało, że długo jeszcze była jedyną prawdą dla ogłupionego tłumu wiernych, w stosunku do którego pozwalali sobie na wszystko, znając jego bezgraniczną, bezdenną łatwowierność.

W ten sposób Kongregacja przystąpiła do ofensywy, nie czekając na grożącą bratu Gorgiaszowi denuncjację. Brat Fulgencjusz, kierownik szkoły, wykazał przy tym gwałtowną gorliwość. Zdawało się, że w momentach wielkiego wzruszenia odradza się w nim ojciec, lekarz psychiatra zmarły w domu wariatów. Ze swym porywczym charakterem i mętnym umysłem, dawał się ponosić pierwszemu impulsowi za podszeptem dziwacznej ambicji i próżności, marząc o oddaniu Kościołowi jakiejś wspaniałej przysługi, co by go wysunęła na czoło w zakonie. Toteż od czasu gdy wybuchła sprawa zbrodni, postradał resztki zdrowego rozsądku: zgubiła go nadzieja znalezienia tu oczekiwanej sławy; a kiedy sprawa wypłynęła z powrotem, szalał znowu. Było go ciągle pełno na ulicach Maillebois. mały, czarny, o wyglądzie niepozornym a przebiegłym, pędził z rozwianymi połami sutanny, jakby gnany wichurą. Namiętnie bronił swej szkoły, Boga wzywał na świadka anielskiej czystości braciszków, swoich pomocników. Krążące niegdyś okropne pogłoski, jakoby dwaj zakonnicy zostali haniebnie skompromitowani, tak iż musiano ich co rychlej usunąć ludziom sprzed oczu, określał jako diabelskie wymysły. I nawet w końcu może sam począł wierzyć w te zapalczywie głoszone kłamstwa, tak całkowicie żył w innym świecie, poza granicami zdrowego rozsądku. Jednakże wciągnęły go owe żarna kłamstwa, musiał nadal kłamać, teraz już czyniąc to świadomie, z jakimś zbożnym zapamiętaniem, kłamiąc przesadnie z miłości do Boga. Czyż on sam nie jest czysty? Czy nie walczył zawsze przeciw niezdrowym pokusom? Uznał tedy sobie za obowiązek przysięgać, że w zakonie panuje nieskalana czystość, ręczył za słabszych braci; świeckim nie przyznawał prawa sądzenia ich: ci są tylko stadem, któremu nic do świątyni. Jeśli brat Gorgiasz zgrzeszył, rachunek z tego zda jedynie Bogu, nie ludziom. Jako duchowny nie podlega sprawiedliwości ziemskiej. I brat Fulgencjusz, pożerany pragnieniem przodowania, nieznacznie kierowany wprawną ręką, głosił to wszystko, ściągając odpowiedzialność na siebie.

Nie trudno było się domyślić, że stoi za nim ojciec Filibin, będący z kolei narzędziem ojca Crabot. A jakież to było narzędzie! gibkie i mocne zarazem, nawet w posłuszeństwie zachowujące swoje właściwości! Świadome, z afektacją podkreślał swe chłopskie pochodzenie, udawał prostacką dobroduszność wieśniaka ledwo oderwanego od gleby; był przy tym niezwykle przebiegły i cierpliwy w realizowaniu dalekosiężnych planów, które przeprowadzał z niebywałą pewnością ręki. Zawsze dążył do jakiegoś ciemnego celu, ale bez hałasu, bez ambicji osobistej, doznając w tym jedynie cierpkiej radości samotnika na widok sukcesu swego dzieła. Może miał szczerą wiarę i gotów był wtedy bić się jak bezimienny szeregowiec, bez skrupułów, wyłącznie z potrzeby służenia swym zwierzchnikom i Kościołowi. Jako kierownik kolegium w Valmarie ten ruchliwy mimo krępą kompleksję, wesoły rudy tłuścioch o potężnych barach i szerokiej twarzy nad wszystkim miał pieczę, wszystkim się zajmował, wszystko widział. Nieustannie przebywał wśród uczniów, uczestnicząc w ich zabawach, siedząc ich i nicując do głębi, wglądając nawet w stosunki rodzinne i koleżeńskie; był okiem, co wszystko widzi, umysłem przenikającym mózgi i serca. Mówiono, że zamykał się z ojcem Crabot, rektorem, którego stylem było kierowanie zakładem z wyżyny, bez zajmowania się wychowańcami bezpośrednio; ojciec Filibin pokazywał mu notowane przez siebie oceny, sprawozdania, akta każdego z uczniów z najdrobniejszymi, najbardziej osobistymi szczegółami. Powiadano nawet, że ojciec Crabot, trzymający się przezornej zasady niszczenia wszelkich papierków, nie pochwalał tej metody gromadzenia i katalogowania dokumentów. Jednakże tolerował to z uwagi na wielkie przysługi, jakie mu wyświadczał ojciec Filibin; siebie uważał za dłoń kierującą, za wyższy umysł, a tamtego za swoje narzędzie. Czyż, zamknięty w swej surowej celi, nie królował nad wytworną sosjetą w całej okolicy dzięki wielkoświatowym sukcesom? Czy spowiadane przezeń damy, rodziny, których dzieci kształcił, nie należały do niego dzięki wszechmocy jego świętego stanu? Chełpił się, iż to on snuje wielką sieć, w którą spodziewa się zagarnąć cały okręg, gdy w rzeczywistości pracował nad tym ojciec Filibin, potajemnie przygotowując natarcia i torując drogi do zwycięstwa. Ten był niejako główną ukrytą sprężyną, zwłaszcza w sprawie Simona; nie zrażała go żadna robota, chociażby najbardziej nikczemna i podstępna; był politykiem; mógł bez wstrętu przyjaźnić się nadal z dawnym zdeprawowanym wyrostkiem, co za dużo wiedział, z dzisiejszym strasznym bratem Gorgiaszem. Obserwował jego życie, wspierał go jako osobnika równie niebezpiecznego, jak użytecznego, i mozolił się nad wydobyciem go z okropnej awantury, aby nie runąć razem z nim i ze swym zwierzchnikiem, potężnym ojcem Crabot, chlubą Kościoła. W Maillebois znowu rozgorzały namiętności. Zrazu obiegały miasto niewyraźne wieści: to Kongregacja siała postrach rozgłaszając, iż Żydzi podejmują zbrodnicze kroki, zmierzające do wybielenia nikczemnika Simona, a oczernienia szlachetnego brata Gorgiasza, człeka świątobliwego, poważanego w całej okolicy. Rozwinięto ożywioną agitację wśród rodziców uczniów, skłaniając do wyrażenia protestu nawet tych, których dzieci chodziły do szkoły świeckiej. Wszyscy tak się zachowywali, jak gdyby jakaś tajemnicza szajka zbrodniarzy, wrogów Boga i Francji, podminowała ulice i pewnego dnia, na dany z zagranicy znak, miała wysadzić w powietrze wszystkie domy. Mer Philis, na posiedzeniu rady miejskiej pozwolił sobie na aluzję do nieokreślonego niebezpieczeństwa, jakoby zagrażającego miastu; wyjawił nawet, iż temu diabelskiemu dziełu służy żydowskie złoto: jakaś tajemnicza szkatuła, w której gromadzą się miliony. Wypowiadając się wyraźniej, począł piętnować bezbożne poczynania nauczyciela, tego Marka Froment, od którego jeszcze nie zdołał uwolnić swych współobywateli. Ciągle miał go na oku; teraz spodziewał się nareszcie zmusić inspektora szkół wyższych do wymierzenia mu przykładnej kary. Wersje kolejno po sobie następujące na łamach „Le Petit Beaumontais” wywołały zamęt w umysłach. Była tam mowa o jakimś dokumencie znalezionym u pań Milhomme, właścicielek papeterii; ale jedni uważali to za jeszcze jedno okropne fałszerstwo dokonane przez Simona, inni natomiast — za druzgocący dowód współwiny ojca Crabot. Jedno było pewne: to, że generał Jarousse ponownie odwiedził swą kuzynkę panią Edwardową, ową ubogą krewną, o której istnieniu chętnie zapominał... Pewnego poranka ujrzano go, jak przyjechał, wpadł do sklepu, a po pół godzinie wyszedł z rozognionym obliczem. Rezultatem tej burzliwej wizyty był — nazajutrz — wyjazd na Południe pani Aleksandrowej z synem Sebastianem, rekonwalescentem po dopiero co przebytym tyfusie. Pani Edwardową zaś pozostała wraz z synem Wiktorem, w dalszym ciągu zarządzając papeterią ku zadowoleniu klerykalnej klienteli. Wyjazd bratowej tłumaczyła macierzyńską troskliwością. Zresztą, dla dobra interesu gotowa była w każdej chwili ściągnąć ją z powrotem, w razie gdyby szkoła świecka wyszła zwycięsko z wielkiej batalii.

Wśród pomruków, co zapowiadały mającą się rozpętać gwałtowną burzę, Marek dokładał starań, aby wypełniać nienagannie swe obowiązki nauczyciela. Sprawa była teraz w rękach Dawida; czekał tedy, gotów wspomóc go swoim zeznaniem. Nigdy jeszcze nie był tak całkowicie oddany swym uczniom, dziatwie, którą pragnął wychować na ludzi rozumnych i dobrych, jak gdyby czynny udział w naprawieniu jednej z najohydniej szych niegodziwości tego stulecia rozpalił go jeszcze bardziej do cudownej idei zbratania wszystkich ludzi. Z Genowefą Marek nie wszczynał sporów o to, co rozluźniło ich związek; był dla niej bardzo czuły, zdawał się pochłonięty wyłącznie drobnymi, a tak zawsze ważnymi sprawami życia codziennego. Ilekroć żona powracała od „tych pań", wyczuwał jej zdenerwowanie, zniecierpliwienie, wzrastającą agresywność w stosunku do niego; widać było, iż głowę ma nabitą opowieściami, których się nasłuchała u jego wrogów. Marek nie zawsze zdołał unikać kłótni, które, stopniowo nasycane jadem, stawały się zabójcze.

Wreszcie pewnego wieczora wojna wybuchła: powodem jej stał się nieszczęsny Férou. W ciągu dnia doszła Marka tragiczna wiadomość o dokonanym na nim morderstwie: Férou zginął, zastrzelony z rewolweru przez policjanta, któremu stawiał opór. Marek udał się do pani Férou. Zastał ją we łzach; wzywała śmierci, aby zabrała ją wraz z dwiema młodszymi córkami, jak to już litościwie uczyniła ze starszą. To, co się stało, było straszliwym a logicznym epilogiem: biedny, poniewierany nauczyciel, którego rozgoryczenie doprowadziło aż do buntu, usunięty ze swego stanowiska dezertuje, aby długu, częściowo spłaconego służbą w szkole, nie spłacać w koszarach, a potem, zwyciężony głodem, siłą wcielony do wojska, kiedy powrócił na rozpaczliwe wezwanie swych bliskich, kończy jak wściekły pies, w mękach, tam, pod rozpalonym niebem, zaznawszy udręczeń kompanii karnej. Stojąc przed zalaną łzami kobietą i dwoma ogłupiałymi dziewczątkami, w obliczu tych rozbitków zepchniętych na dno nędzy przez niesprawiedliwość społeczną, Marek poczuł, jak wzbiera w nim uczucie ludzkiego braterstwa, jak rodzi się gwałtowny protest.

Jeszcze wieczorem nie mógł się uspokoić i wszczął o tym rozmowę z żoną. która krzątała się po ich wspólnym pokoju przed odejściem do sąsiedniej izdebki, gdzie obecnie sypiała.

— Wiesz, co się stało? W czasie rozruchów w Algerze jakiś sierżant rozwalił czaszkę nieszczęsnemu Férou.

— Ach!

— Po południu widziałem się z panią Férou; szaleje z rozpaczy... Jest to z pewnością świadome, rozmyślne morderstwo. Wątpię, czy generał Jarousse, co się okazał tak nieubłagany w jego sprawie, będzie dzisiejszej nocy spał spokojnie. Ma on na rękach trochę krwi tego biednego szaleńca, którego zaszczuto jak dzikie zwierzę.

Genowefa, jak gdyby dotknięta w swych przekonaniach, odpowiedziała z miejsca:

— Generał okazałby zbyt wrażliwe serce, gdyby miał nie spać z tego powodu. Férou nie mógł skończyć inaczej.

Markiem wstrząsnął bolesny odruch oburzenia. Ale zapanował nad sobą, żałując, iż w ogóle wspomniał generała, jednego z najukochańszych penitentów ojca Crabot. Chciano mu nawet kiedyś powierzyć przygotowanie wojskowego zamachu stanu. Generał, pono bonapartysta, człek okazałej tuszy, był nader surowy względem podkomendnych; w gruncie usposobienie miał wesołe, był amatorem smacznego jadła oraz kobietek, co sprawie nic nie szkodziło, lecz rozmowy z nim wykazały stanowczo, że jest zbyt głupi. Kościół trzymał go jeszcze w odwodzie, nie mając pod ręką lepszego poplecznika.

Marek podjął łagodnie:

— Poznaliśmy w Moreux rodzinę Férou tak biedną, tak przytłoczoną pracą i troską w ich nędznej szkole. Kiedy teraz myślę o tym człowieku, ściganym i ubitym jak wilk, serce mi się ściska jakimś bezgranicznym niepokojem i litością.

Na te słowa Genowefa, wzburzona, zdenerwowana do ostateczności, zalała się łzami.

— Tak, tak, doskonale rozumiem, co masz na myśli: ja jestem bez serca, prawda? Kiedyś uważałeś, że jestem głupia, teraz już uważasz, iż jestem niedobra. Jakże możemy się jeszcze kochać, jeśli mnie traktujesz jak kobietę głupią i złą?

Próbował ją uspokoić, zdumiony i zgnębiony, że doprowadził do tego wybuchu. Ałeona mówiła z rosnącą pasją:

— O, nie, nie, między nami już skończone! Skoro z każdym dniem jestem ci coraz bardziej nienawistna, lepiej będzie, gdy się rozstaniemy natychmiast, nie czekając, aż dojdzie do scen niegodnych nas.

Po czym gwałtownie przeszła do swojej sypialni i zamknęła się tam, stanowczym gestem przekręciwszy klucz. Marek stał. zrozpaczony, ze łzami w oczach, przed tymi zamkniętymi drzwiami. Dotychczas co noc pozostawały one szeroko rozwarte, a oni rozmawiali; byli wciąż jeszcze razem, chociaż sypiali osobno. Z tą chwilą nastąpił zupełny rozdział, mąż i żona mieli się stać dla siebie obcy.

Następnych nocy Genowefa uparcie zamykała się w swym pokoju. Z biegiem czasu tak to weszło w zwyczaj, iż Markowi ukazywała się już ubrana i uczesana, jak gdyby ją krępowała najdrobniejsza poufałość, chociażby tylko w ubiorze. Już od siedmiu miesięcy była w ciąży; skorzystała więc ze swego stanu, aby przerwać wszelkie więzy małżeńskie; w miarę jak się zbliżał moment rozwiązania, wzrastał w niej wstręt do pieszczot, wzdrygała się przed najlżejszym kontaktem, niespokojna i ponura, ona. tak niegdyś czuła i namiętna. Marek, zdziwiony, początkowo kładł to na karb swoistych dziwactw związanych niekiedy z ciążą. Podporządkowywał się zresztą życzeniom żony i traktował ją z braterską wprost serdecznością, czekając, by się w niej na nowo zbudziło pożądanie. Z rosnącym zdumieniem stwierdzał, iż uczucia żony urastają do wstrętu, niemal do nienawiści, spodziewał się bowiem, że przeciwnie, narodziny jeszcze jednego dziecka powinny by przybliżyć ją do męża, zespolić ich jeszcze ściślej. Skądinąd wzmagał się jego niepokój, bo wiedział, jakim niebezpieczeństwem grożą kłótnie, nieporozumienia towarzyszące separacji od łoża; dopóki bowiem kobieta i mężczyzna spleceni są wzajemnym uściskiem, stanowią jedno ciało — zerwanie jest niemożliwe; najbardziej sporne sprawy topnieją co noc w żarze pocałunków; lecz z chwilą gdy się uścisk rozluźnia, kiedy małżonkowie godzą się z myślą o rozwodzie, najdrobniejszy konflikt staje się śmiertelny, pojednanie jest niemożliwe. Nieraz rozbicie i klęska jakiegoś małżeństwa, niespodziane i niezrozumiałe, ma właśnie za przyczynę zerwanie stosunków fizycznych, bezpowrotnie potargany związek cielesny. Dopóki Genowefa z miłością i pożądaniem obejmowała go za szyję, Marek nie lękał się kampanii, którą prowadzono, by mu ją odebrać. Wiedział, że żona należy do niego i że żadna w świecie siła nie pokona wszechmocnej miłości. Ale teraz, jeśli go już nie kocha, jeżeli go nie pragnie, czyż mu jej nie wyrwą wściekłe wysiłki, podejmowane przez jego przeciwników? W miarę jak chłodła w stosunku do niego, wyczuwał możliwość katastrofy i nieszczęsne jego serce ściskało się rosnącym nieznośnym niepokojem.

Pewien fakt na chwilę rozświetlił Markowi zawiły problem tej ubóstwianej przez niego kobiety, która miała ponownie zostać matką, a jak mu się zdawało, przestała już być kochanką. Oto dowiedział się, że Genowefa zmieniła spowiednika: opuściła łagodnego kapłana, księdza Quandieu, i przeniosła się do ojca Teodozjusza, przeora kapucynów, apostoła świętego Antoniego Padewskiego, i umiejącego doskonale reżyserować cuda. Przyczyną tej zmiany był rzekomo stan niepokoju, nienasyconego głodu, w jakim penitentkę utrzymywał proboszcz z Św. Marcina, zbyt „letni" teraz, jak" na jej płomienną wiarę. Urodziwy, pełen zapału ojciec Teodozjusz miał ją karmić życiodajnym chlebem mistycznym, którym pragnęła się pokrzepić. W rzeczywistości zadecydował o tej zmianie ojciec Crabot, wyrocznia „tych pań”, a uczynił to niewątpliwie w celu przyspieszenia pewnego już zwycięstwa — po tak długim a przemyślnym przygotowaniu. Markowi nie przyszło nawet na myśl podejrzewać Genowefę o jakąś brudną intrygę z dostojnym kapucynem, tym ciemnowłosym Chrystusem, którego wielkie, płonące oczy i kędzierzawa broda wywoływały dreszcze zachwytu u dewotek. Wiedział, że nie pozwoli na to jej prawy charakter, jej godność, ta godność cielesna, którą w niej wyczuwał nawet w upojnych momentach całkowitego poddania się. Ale nie posuwając się aż tak daleko, czyż nie można było, stwierdzając potężniejący wpływ ojca Teodozjusza na tę młodą kobietę, przypuścić, że w pewnym stopniu uległa ona urokowi pięknego mężczyzny, człowieka, co stał się Bogiem, co przemawiał z boskim autorytetem?

Po nabożnych rozmowach, a szczególnie po długich zwierzeniach w konfesjonale wracała do męża rozdygotana, na pół przytomna; nigdy nie zauważył, aby w takim stanie przychodziła od księdza Quandieu. Z pewnością budziła się w niej jakaś mistyczna namiętność, tam mogła zaspokoić swój głód miłości, tam znalazła coś, co jej zastępowało małżeńskie pieszczoty w tym okresie rozdrażnienia spowodowanego ciążą. Być może mnich potępiał w tej klęczącej obok niego kobiecie jej macierzyństwo, terroryzował ją myślą o dziecku potępieńca, które nosiła w łonie. Kilkakrotnie, opanowana jakimś przerażeniem, wspomniała z rozpaczą o biednej małej istotce, co się miała narodzić — jak to się nieraz zdarza matkom, nękanym trwogą, że wydadzą na świat potwora. A jeżeli się urodzi dziecko normalne, jakże je ustrzec od otaczającego grzechu, dokąd zabrać, aby wyrwać ze skalanego świętokradztwem domu ojca? Rzucało to trochę światła na sprawę żądanej przez Genowefę separacji fizycznej: były tu niewątpliwie wyrzuty sumienia, że poczęła dziecko bezbożnika, przysięga, że już nigdy nie będzie rodzić, miłość wypaczona, rozpaczliwa, szukająca teraz zaspokojenia poza pożądaniem cielesnym. A przecie, ileż jeszcze niejasności! Marek srodze cierpiał nie mogąc ich rozwikłać i czując zarazem, że ukochana kobieta wymyka mu się z każdą godziną, że Kościół mu ją odbiera, żeby, zadając ten cios. unicestwić go, a wraz z nim jego dzieło wyzwolenia ludzkości.

Pewnego razu, odbywszy jedną z długich rozmów z ojcem Teodozjuszem, Genowefa, z wyrazem uniesienia, a jednocześnie złamana, zwróciła się do Ludwiki, która właśnie przyszła ze szkoły:

— Jutro o piątej pójdziesz do spowiedzi do kapucynów. Jeżeli się nie wyspowiadasz, nie będziesz mogła dłużej chodzić na naukę katechizmu.

Marek stanowczo się temu sprzeciwił. Godził się na katechizację, ale dotychczas nie pozwalał, by Ludwiczka się spowiadała.

— Ludwiczka nie pójdzie do kapucynów — oświadczył dobitnie. — Jak wiesz, moja droga, ustępowałem we wszystkim, ale na spowiedź się nie zgodzę.

Panując jeszcze nad sobą Genowefa spytała:

— A czemuż to nie chcesz się zgodzić?

— Nie mogę tego powiedzieć przy dziecku. Ale wiesz, co mnie do tego skłania: nie życzę sobie, aby brukano umysł mojej córki pod pretekstem odpuszczania jej dziecinnych przewinień; wystarczy, że rodzice będą je znali i skarcą dziecko.

Marek wyjaśnił żonie swoje stanowisko: uważał, że wstrętne jest owo wtajemniczanie małej dziewczynki w sprawy podniet cielesnych za pośrednictwem mężczyzny, który wskutek swego ślubu wstrzemięźliwości może ulegać wszelkim odruchom niezdrowej ciekawości, wszelkim zboczeniom seksualnym. Wystarczy, aby na dziesięciu kapłanów roztropnych znalazł się jeden wykolejeniec, a spowiedź staje się czymś wręcz plugawym, i od tego niebezpieczeństwa pragnie swoją Ludwiczkę ustrzec. No i całe to drażniące zbliżenie, ten tajemniczy dialog szeptany w półmroku, w mistycznej, drażniącej atmosferze kaplicy; stanowiło to nawet coś więcej niż zniewagę i możliwość demoralizacji dla małej dwunastoletniej kobietki przeżywającej niespokojny okres budzenia się zmysłów. Był to akt zawładnięcia młodziutkim dziewczątkiem, przyszłą kochanką i matką, którą sługa boży na zawsze wtajemniczał i pozbawiał dziewictwa myśli. Pytaniami swymi gwałcił jej wstydliwość zaślubiając ją w ten sposób swemu zawistnemu Bogu. Odtąd, dzięki powierzanym mu tajemnicom, była własnością spowiednika, drżąca przed nim i posłuszna, zawsze gotowa być w jego rękach narzędziem wywiadu i poddaństwa.

— Jeśli nasza córka zgrzeszyła — powtórzył Marek — wyspowiada się przed tobą lub przede mną, kiedy odczuje tego potrzebę. Będzie to i logiczniejsze, i przyzwoitsze.

Genowefa wzruszyła ramionami na znak, iż takie rozstrzygnięcie uważa za bluźniercze i śmieszne.

— Biedny Marku, nie chcę już dyskutować z tobą. Powiedz mi tylko, jak Ludwiczka może przystąpić do pierwszej komunii, jeżeli zabraniasz jej iść do spowiedzi?

— Do pierwszej komunii? Czyż nie było postanowione, że zaczeka aż będzie miała dwadzieścia lat, aby samodzielnie o tym zadecydować? Pozwoliłem jej uczęszczać na lekcje katechizmu tak samo jak na historię czy inne przedmioty, po prostu po to, aby poznała te sprawy i mogła sobie później wyrobić pogląd i dokonać wyboru.

Wówczas Genowefa uniosła się gniewem. Zwróciła się do dziecka:

— A ty, Ludwiczko, jak myślisz? Czego chcesz?

Dziewczynka o wesołej, a już poważnej twarzy przysłuchiwała się rozmowie, znieruchomiała między ojcem a matką. Ilekroć wybuchały podobne sprzeczki najwidoczniej zmuszała się do neutralności, w obawie by ich nie zaostrzać. Wodziła rozumnymi oczami od jednego do drugiego z rodziców, jak gdyby błagając, aby się wzajemnie nie dręczyli z jej powodu, zrozpaczona, że jest wieczną przyczyną niesnasek. Była nadal bardzo uległa i tkliwa wobec matki, lecz ta wyczuwała, iż dziewczynka skłania się na stronę ojca, którego uwielbia i po którym odziedziczyła zdrowy rozsądek oraz pasję do prawdy i sprawiedliwości.

Ludwiczka patrzała na nich jeszcze chwilę, zgnębiona, z wyrazem wielkiej miłości, po czym odezwała się cicho:

— Co myślę, czego chcę, mamo? Ach! najchętniej myślałabym tak jak wy oboje i pragnęłabym tego, czego wy pragniecie... Czy życzenie tatusia wydaje ci się aż tak nierozsądne? Czemu nie zaczekać trochę?

Zirytowana matka nie mogła dłużej tego słuchać.

— To nie odpowiedź, moja droga! Zostań sobie z ojcem, skoro dla mnie nie masz już ani szacunku, ani posłuszeństwa. W końcu mnie stąd przepędzicie!

Z tymi słowy odeszła śpiesznie i zaryglowała się w swoim pokoju, jak to zresztą czyniła teraz przy lada nieporozumieniu. Był to jej system zamykania sporów; i za każdym razem zdawała się odsuwać, odgradzać coraz bardziej od drogiego niegdyś ogniska domowego.

Pewne zdarzenie ostatecznie utwierdziło Marka w przekonaniu, że usiłowano wyrwać córkę spod jego wpływu. Panna Rouzaire, dzięki długotrwałym a przemyślnym zabiegom, otrzymała na koniec upragnione od dawna stanowisko nauczycielki w szkole w Beaumont. Inspektor szkół wyższych, Le Barazer, ustąpił naleganiom posłów i senatorów klerykalnych, którym z animuszem dzielnego wojaka przewodził hrabia Hektor de Sangleboeuf. Jednakże gwoli zachowania równowagi politycznej oraz z właściwej sobie przekory Le Barazer powołał na wakującą w Maillebois posadę kierowniczki pannę Mazeline, nauczycielkę z Jonville, dawną współpracownicą Marka, który tak cenił jej jasny umysł oraz umiłowanie sprawiedliwości i prawdy. Możliwe tedy, że inspektor, zawsze skrycie popierający Marka, pragnął widzieć u jego boku sprzymierzeńca, kogoś kto by pracował dla tej samej sprawy, nie zaś bruździł mu nieustannie, jak to czyniła panna Rouzaire. Udał przeto zdumienie, gdy mer Philis ośmielił się w imieniu rady miejskiej zakwestionować decyzję powierzającą dziewczęta z Maillebois w ręce osoby niereligijnej. Czyż nie zrobił tego, czego się domagał hrabia Hektor de Sangleboeuf? Czyż można mieć do niego pretensję, skoro administracyjne przesunięcia personelu spowodowały mianowanie osoby jak najgodniejszej, na którą rodziny dotychczas nigdy się nie skarżyły?

Pierwsze poczynania panny Mazeline w Maillebois były istotnie nader fortunne. Spodobała się ogólnie dzięki swej pogodzie i macierzyńskiemu obejściu, które jej od pierwszego dnia pozyskało przywiązanie uczennic. Posiadała ujmującą łagodność i żarliwość, a starała się wychować swoje „córeczki", jak je nazywała, przede wszystkim na dzielne kobiety, żony i matki wolne i wydające na świat wolnych ludzi. Nie prowadziła jednak dziewcząt na mszę, na procesje, na modlitwy i katechizację, tak iż Genowefa, znająca ją dobrze z czasów sąsiedztwa w Jon-ville, oburzała się i protestowała wraz z grupą proklerykalną. Mimo że niewiele miała przyczyn, by wychwalać pannę Rouzaire, której skryte intrygi zatruwały jej spokój domowy, zdawała się teraz żałować jej odejścia, o nowej zaś nauczycielce odzywała się jako o kobiecie podejrzanej, zdolnej do najczarniejszych knowań.

— Słyszysz, Ludwiczko, gdyby panna Mazeline mówiła wam jakieś rzeczy niewłaściwe, masz mi o tym powiedzieć. Nie chcę, żeby mi zrabowano duszę córki!

Zniecierpliwiony Marek nie zdołał powstrzymać uwagi:

— Ależ to wariactwo! Panna Mazeline rabująca dusze! Przecież podziwiałaś ją tak samo jak ja. Trudno o wznioślejszy umysł i czulsze serce.

— O, mój drogi, ty, naturalnie, popierasz ją. Jesteście doskonale dobrani. Idźże więc do niej i oddaj jej naszą córkę, skoro ja się już nie liczę.

I Genowefa znowu biegła wypłakać się w swoim pokoju, a mała Ludwika musiała płakać z nią razem i godzinami błagać, zanim zdołała nakłonić matkę, do zajęcia się domem.

Wtem rozeszła się nieprawdopodobna wiadomość, która wywołała nie lada poruszenie. Oto adwokat Delbos udał się do Paryża i podjął starania w ministeriach odnosząc sławetny wzorek kaligraficzny, dostarczony przez panią Aleksandrową Milhomme. I wreszcie, dzięki nie wiadomo już czyjej wpływowej interwencji z góry, osiągnął ceł: postanowiono dokonać rewizji sądowej w Valmarie, u ojca Filibina. Co jednak było niezwykłe, to fakt, iż rewizję tę przeprowadzono błyskawicznie. Komisarz policji wtargnął tam znienacka, zaczął szperać w mnóstwie papierów w gabinecie prefekta — i w drugiej z kolei otworzonej teczce natrafił na pożółkłą już kopertę, zawierającą starannie przechowany kawałek papieru, ów kawałek niegdyś oddarty. Dowód był niezbity: rożek przystawał dokładnie do uszkodzonej kartki, znalezionej na miejscu zbrodni. Dodawano, że ojciec Filibin, wypytany niezwłocznie przez swego przełożonego, ojca Crabot, przerażonego podobnym skandalem, z miejsca się przyznał. Jako jedyne wytłumaczenie podawał, że uczynił to pod wpływem jakiegoś odruchu, że widok pieczęci braci szkolnych na kartce przyprawił go o taki niepokój, iż czyn wyprzedził myśl. Jeżeli zaś zachował później milczenie, to wskutek najgłębszego przeświadczenia, że winnym był właśnie Simon, który umyślnie pozostawił na widoku ten prostacko sfałszowany dokument, niewątpliwie z intencją zaszkodzenia religii. Ojciec Filibin szczycił się tedy swym postępkiem, gest jego bowiem, a następnie milczenie były bohaterstwem wynoszącym Kościół ponad sądy człowiecze. Czyż zwykły wspólnik zbrodni nie zniszczyłby tego skrawka papieru? A skoro go zachował, czyż to nie dowodzi, iż zamierzał wyjawić wszystko, gdyby zaszła potrzeba? Niektórzy co prawda upatrywali w tej osobliwej nieoględności zakonnika przejaw jego manii przechowywania wszelkich papierków, a może też chęć zapewnienia sobie obrony. Powiadano, że ojciec Grabot, który właśnie miał zwyczaj niszczyć nawet otrzymane bilety wizytowe, jest przerażony i zły o to niedorzeczne zamiłowanie do notat, kartotek i skorowidzów. Powtarzano nawet jego gniewny okrzyk w chwili zaskoczenia: „Jak to? Kazałem mu wszystko spalić, a on to zachował!" Ojciec Filibin, na którym nie ciążył jeszcze nakaz aresztowania, zniknął zresztą tegoż wieczora. Kiedy zaś pobożne dusze dowiadywały się troskliwie o jego losy, odpowiedziano im, że ojciec Poirier, prowincjał w Beaumont, zarządził wysłanie go do Włoch, w zacisze klasztorne, gdzie od razu, niby mogiła, pochłonęło go wieczyste milczenie.

Rewizja procesu Simona wydawała się teraz nieunikniona. Tryumfujący Delbos wezwał natychmiast Dawida i Marka celem ustalenia, w jaki sposób przedstawi się prośbę ministrowi sprawiedliwości. On to, Delbos, dopuszczał możliwość istnienia owego strzępka z pieczęcią szkoły braciszków i sam spowodował odnalezienie go, wydobywając nową okoliczność, wystarczającą, by obalić wyrok skazujący, wydany ongi przez sąd w Beaumont. Uważał nawet, że należy na tym poprzestać i nie poruszać na razie sprawy owej informacji bezprawnie udzielonej przez prezesa Gragnon gronu sędziowskiemu; trudno bowiem było dowieść tego, a przewód sądowy i tak z pewnością ten szczegół wyświetli. Najlepszą taktyką wydawało mu się bezpośrednie obwinienie brata Gorgiasza — teraz, gdy druzgocąc świadectwa biegłych wychodzi na jaw prawda o pochodzeniu wzorka kaligraficznego; ten dokument, ostemplowany, podpisany, był tak obciążający, że ojciec Filibin, przez to samo, że go zataił, stał się wspólnikiem zbrodni. Kiedy Marek z Dawidem opuszczali mieszkanie Delbosa, decyzja była powzięta. Dawid zaraz następnego dnia wystosował do ministra pismo zawierające formalne wskazanie winowajcy, oskarżające brata Gorgiasza o zgwałcenie i zamordowanie Zefirynka — zbrodnię za którą jego brat, Simon, już od dziesięciu lat przebywa na katordze.

Natenczas wzburzenie dosięgło szczytu. Nazajutrz po znalezieniu w biurku ojca Filibina strzępka papieru nawet najgorliwszym poplecznikom Kościoła opadły ręce. Tym razem sprawa wydawała sięprzegrana i w „Le Petit Beaumontais” ukazałsięartykułpiętnujący postępek jezuity. Jednakże po dwóch dniach klerykałowie opamiętali sięi ten sam dziennik wpadłna pomysłuświęcenia kradzieży i kłamstwa, wynosząc ojca Filibina na piedestałheroizmu i męczeństwa. Publikowano jego podobizny w aureoli i z palmąw dłoni. Urosła legenda, iżojciec Filibin przywdziawszy włosienicęmodli siędniem i nocą w cichym klasztorze w Apeninach, wśród dzikich borów, czyniąc pokutęza grzechy świata. Kursowały obrazki przedstawiające go klęczącego, a na odwrocie kartki wydrukowana była modlitwa odpustowa. Grzmiące oskarżenie publiczne rzucone na brata Gorgiasza ostatecznie przywróciło klerykałom napastliwązażartość, zdawali sobie bowiem sprawę, że zwycięstwo Żyda niechybnie zachwiałoby Kongregacją, że wywołałoby rysęw łonie samego Kościoła. Wszyscy dawni wrogowie Simona stanęli w gotowości, bardziej niżkiedykolwiek niezłomni, zdecydowani zwyciężyćlub zginąć. I walka rozgorzała ponownie, zarówno w Maillebois, jak i w Beaumont. Po jednej stronie wszystkie umysły wyzwolone, oddane prawdzie i sprawiedliwości, idące z postępem —po drugiej wszyscy reakcjoniści, czciciele władzy, czepiający się przeszłości i Boga gniewu, upatrujący zbawienie świata w sile wojska i kleru. Radni miejscy w Maillebois znów kłócili sięzawzięcie o nauczyciela, w rodzinach następowały rozłamy, uczniowie Marka i wychowankowie braciszków wychodząc ze szkoły obrzucali się kamieniami na placu Republiki. Szczególnie wstrząśnięte było wytworne towarzystwo Beaumont. Niepokój opętał uczestników pierwszego procesu, sędziów, urzędników, a nawet co drobniejsze płotki: lękali się kompromitacji, gdyby miano sięgnąć do zwałów potworności, ukrytych w mroku.

Salvan radował się wraz z Markiem przy każdym spotkaniu, ale iluż było takich, co nie sypiali po nocach wobec groźby wystąpienia spod ziemi wszystkich tych kłopotliwych upiorów. W przededniu wyborów działacze polityczni drżeli o swoje mandaty: radykał Lemarrois, były mer, mąż niegdyś tak niezastąpiony, patrzał z trwogą na rosnącą popularność Delbosa. Gładki Marcilly, wiecznie na czatach, wietrzący szansę zwycięstwa, tracił kontenans nie wiedząc już, czyją brać stronę. Posłowie i senatorowie reakcji — z porywczym Hektorem de Sangleboeuf na czele — stawiali rozpaczliwy opór. czując, że nadchodzi burza, co ich zmiecie. W urzędach, w administracji szkolnictwa panowało niemniejsze poruszenie. Prefekt Hennebise użalał się. że nie może sprawy zatuszować; rektor Forbes wrzał i wylewał swą żółć na inspektora Le Barazer, który pośród tego zamętu zachowywał spokój i pogodę. Dyrektor Depinvilliers w dalszym ciągu prowadził swoje córki na mszę z taką determinacją, jak gdyby skakał w przepaść, a inspektor Mauraisin, przerażony i zdumiony obrotem sprawy, zastanawiał się, czy nie czas wstąpić do loży masońskiej. Największe jednak poruszenie panowało w palestrze: czym jest bowiem rewizja procesu, jeśli nie nowym procesem wytoczonym pierwszym sędziom? I jakie też straszne rewelacje wydobędzie ponowne zbadanie akt przewodu sądowego? Sędzia śledczy Daix, uczciwy pechowiec, dręczony wyrzutami sumienia, że ustąpił pod naciskiem nienasyconych ambicji żony, przychodził teraz do swego gabinetu w pałacu sprawiedliwości blady i milczący. Fertyczny prokurator Raoul de la Bissonnière popisywał się natomiast doskonałym humorem i niezmąconą swobodą, w której przebijała rozpaczliwa chęć ukrycia obaw. Co się tyczy najmocniej ze wszystkich skompromitowanego prezesa Gragnon, ten jakby postarzał się nagle. Z grubą, nabrzmiałą twarzą wlókł ociężale wielkie cielsko, giął się pod niewidzialnym brzemieniem i prostował, rzucając wokół niepewne spojrzenia, kiedy czuł, że ludzie na niego patrzą. Małżonki tych panów ze swej strony znowu uczyniły swoje salony terenem intryg, przetargów i zajadłej propagandy. I cała ludność, od rodzin mieszczańskich do służby, od służby do dostawców, od dostawców do robotników, tłoczyła się w tej zawierusze powszechnego szaleństwa, unoszącej ludzi i sprawy.

Zauważono nagłe usunięcie się w cień ojca Crabot, którego rosłą, wytworną postać i piękne szaty dobrze znano na przyjęciach przy Avenue des Jaffres. Przestał się tam ukazywać: i w tej potrzebie odosobnienia, o której jego przyjaciele mówili z czułością i rozrzewnieniem, upatrywano dowód dobrego smaku i głębokiej pobożności. Po zniknięciu ojca Filibina pozostawał jedynie brat Fulgencjusz, zawsze kompromitujący dla otoczenia nazbyt ruchliwy, a tak we wszystkich swych poczynaniach niezręczny, że pośród kleru poczęły kursować różne przykre pogłoski, rozpuszczane zapewne zgodnie z instrukcją w Valmarie, by pozbyć się niezdarnego braciszka. Ale istnym bohaterem, postacią niesamowitą i coraz bardziej zdumiewającą okazał się brat Gorgiasz, z niebywałą zuchwałością stawiający czoło oskarżeniu. Już wieczorem owego dnia kiedy opublikowano demaskatorski list Dawida, przybiegł do redakcji „Le Petit Beaumontais” z odpowiedzią, w której lżył Żydów i zmyślał niestworzone historie. Prawdę ozdabiał natchnionymi fałszami, zdolnymi zamącić najtęższe głowy; przy tym szydził pytając, czy nauczyciele mają zwyczaj spacerować z wzorkami kaligraficznymi w kieszeni. Przeczył wszystkiemu, co dotyczyło podpisu i pieczęci, tłumacząc, jak to Simon, który podrobił jego pismo, doskonale mógł zaopatrzyć się w pieczęć szkolną lub nawet zamówić falsyfikat. Była to bzdura, lecz wykrzykiwał ją tak grzmiącym głosem, przy akompaniamencie tak gwałtownych gestów, że ta nowa wersja została oficjalnie przyjęta jako prawdziwa. Odtąd „Le Petit Beaumontais” już się nie wahał: uznał bajeczkę o podrobionym podpisie, o fałszywej pieczątce, o nikczemnej premedytacji Simona, który po dokonaniu zbrodni z szatańską chytrością zwalił ją na barki świątobliwego mnicha, aby zohydzić instytucję Kościoła. I niedorzeczny ten wymysł roznamiętniał żałosne móżdżki szarego tłumu, ogłupianego od wieków katechizmem i niewolnictwem. Brat Gorgiasz urósł do rzędu męczenników wiary, stając u boku ojca Filibina. Ilekroć się ukazał, spotykały go owacje, kobiety całowały skraj jego szaty, dzieci prosiły o błogosławieństwo... a on bezwstydny, tryumfujący, przemawiał do tłumów, celebrował jakieś dziwaczne obrządki niczym popularne, pewne poklasku bożyszcze. Ludzie zorientowani dopatrywali się jednak poza tą brawurą desperacji nędznika, zmuszonego do odgrywania roli, której niedorzeczną kruchość sam najlepiej wyczuwał. Było całkiem oczywiste, że tam, na scenie, znajduje się tylko aktor, tragiczna kukła poruszana niewidzialną ręką. Chociaż ojciec Crabot zniknął, pokornie zamknąwszy się w swej zimnej, surowej celi w Valmarie, czarny jego cień nieustannie przeciągał przez scenę: czuło się, jak jego smukłe ręce pociągają sznurki, przesuwają kukiełki — pracując na chwałę Kongregacji.

Wśród najgwałtowniejszych wstrząsów, wbrew opozycji zespolonych sił reakcji, minister sprawiedliwości musiał przedstawić trybunałowi kasacyjnemu wniosek o rewizję procesu, wystosowany przez Dawida w imieniu żony i dzieci skazańca. Było to pierwsze zwycięstwo prawdy, które na moment pognębiło stronnictwo klerykalne. Nazajutrz jednak walka rozgorzała ponownie, obrzucono błotem nawet trybunał kasacyjny, lżąc go każdego ranka i pomawiając o zaprzedanie się Żydom. „Petit Beaumontais” wymieniał konkretne kwoty, oczerniał prezesa sądu, prokuratora generalnego i zespół sędziowski, przytaczając ohydne i całkowicie zmyślone historyjki na temat ich prywatnego życia. Przez dwa miesiące śledztwa nie przestawała płynąć rzeka nieczystości i nie było chyba tak niegodziwych machinacji, oszczerstw, a nawet przestępstw, których by nie próbowano, aby wstrzymać bieg nieubłaganej sprawiedliwości. Wreszcie, po pamiętnych debatach, podczas których kilku prawników złożyło wspaniale dowody zdrowego rozsądku i szlachetnej odwagi, wyższej nad namiętności, wydano orzeczenie, a chociaż było ono z góry wiadome, rozległo się piorunowym echem. Sąd poparł petycję i — uznając, że sprawa wymaga rewizji — zarządził ponownie śledztwo.

Owego wieczora Marek po lekcjach znalazł się sam w swym ogródku; zapadał łagodny zmierzch wiosenny. Ludwika nie wróciła jeszcze ze szkoły, gdzie niekiedy panna Mazeline zatrzymywała swą ulubienicę. Genowefa od śniadania była u babki, z którą zresztą spędzała teraz całe dnie. I choć bez pachniał tak świeżo w ciepłym powietrzu, Marek obnosił po alejkach gorzki żal nad opustoszałym domem. Nie ustąpił w sprawie spowiedzi, córka przestała nawet uczęszczać na wykłady religii, bo ksiądz nie chciał jej na nie dopuścić, skoro nie bywała u konfesjonału. Marek musiał odpierać ustawiczne ataki żony, rozjątrzonej i zrozpaczonej na myśl o potępieniu czekającym Ludwikę; czuła się współwinną, gdyż nie zdobyła się na tyle siły. by wziąć dziecko za rękę i osobiście zaprowadzić przed trybunał pokuty. Wspominała zachwycający moment własnej komunii, ów najpiękniejszy w życiu dzień, białą sukienkę, kadzidło, świece, słodkiego Jezusa, którego z taką błogością wybierała na oblubieńca i który pozostał jej jedynym małżonkiem, jej niebiańską miłością; ślubowała wówczas, iż innej nigdy nie zazna... A oto córka jej ma być pozbawiona takiej szczęśliwości — jak istota upadła, sprowadzona do rzędu zwierząt, co nie znają religii! Genowefa korzystała tedy z każdej sposobności, by próbować wydrzeć mężowi przyzwolenie, zmieniając ognisko domowe w teren walki, gdzie najbłahsze przyczyny wywoływały nie kończące się spory.

Powoli zapadała noc niosąc ukojenie i Marek dziwił się w tej godzinie znużenia, iż się tak opiera, z odwagą okrutną dla wszystkich trojga. Odzywała się w nim dawna tolerancja: pozwolił przecież ochrzcić dziewczynkę — czemu nie pozwolić jej przystąpić do pierwszej komunii? Argumenty żony, przed którymi tak długo schylał czoło, nie są pozbawione siły: poszanowanie wolności osobistej, prawa matki, prawa sumienia... W domu matka — to z natury rzeczy wychowawczyni i duch opiekuńczy, zwłaszcza gdy chodzi o dziewczynki. Nie liczyć się z jej poglądami, działać wbrew jej przekonaniom i uczuciu — to wręcz dążenie do zerwania małżeństwa! Nic ich już nie łączy, szczęście jest zniweczone — i rodzice, i dziecko padają ofiarą tej strasznej wojny domowej rozdzierającej nieszczęsną rodzinę, tak niegdyś zgodny, i radosną. Marek długo chodził w mroku po wąskich alejkach ogródka, rozważając, na jakie jeszcze ważyć się ustępstwo dla odrobiny spokoju i szczęścia.

Nade wszystko dręczyły go skrupuły, czy nie on sam jest winien temu wielkiemu nieszczęściu? Rozumiał już, że częściowo ponosi odpowiedzialność, i nieraz zastanawiał się, czemu to od pierwszego dnia po ślubie nie usiłował pozyskać Genowefy dla swych przekonań. Wtedy, w objawieniu miłości, należała do niego całkowicie i spoczywała w jego objęciach tak ufna, gotowa stopić się z nim w jedną myśl i jedno ciało. On jeden w owej godzinie był władny wydrzeć kobietę klerowi i z wiecznego dziecka, kulącego się w strachu przed piekłem, uczynić świadomą towarzyszkę życia, umysł wyzwolony, zdolny do ogarnięcia prawdy i sprawiedliwości. W okresie pierwszych sprzeczek Genowefa mu to wypomniała: „Jeżeli bolejesz nad tym, że się różnimy w zapatrywaniach, twoja w tym wina. Trzeba było mnie wykształcić. Jestem taka, jaką mnie urobiono, a bieda w tym, żeś nie potrafił mnie przerobić.” Obecnie zresztą już tak nie mówiła; w niezachwianej pysze swojej wiary nie dopuszczała już myśli, że mąż mógł mieć na nią wpływ. On zaś wspominał z goryczą sposobność, żałował, iż tak egoistyczne było jego uwielbienie, kiedy w czarującej wiośnie małżeństwa zachwycał się urodą żony, uważając ją za doskonałość, i nie zatroszczył się, by wejrzeć w jej umysł, by ją oświecić. Wtedy zresztą nie myślał jeszcze, że stanie się krzewicielem prawdy, jakim jest obecnie; godził się na pewne kompromisy w mniemaniu, iż dość jest kochany i ma dosyć siły, aby pozostać panem położenia. Wszystka jego dzisiejsza udręka jest wynikiem męskiego zarozumialstwa, zaślepienia i słabostek jego miłości.

Marek przystanął przed zakwitłym w przeddzień krzakiem bzu o przemijającym aromacie. Czuł, że wzbiera w nim płomienna potrzeba walki. Jeśli nie spełnił był niegdyś zadania, nie działał, nie usiłował wyzwolić powierzonej sobie duszy, tak zatrutej błędnymi wierzeniami, czyż to znaczy, że i dzisiaj ma tego zaniedbać i dopuścić, aby córka błądziła tak samo jak matka? Byłoby to tym bardziej karygodne, że teraz wziął na siebie obowiązek: podjął się wyzwolić z odwiecznego kłamstwa dzieci innych rodziców; dałby więc zły przykład, gdyby nie zdołał uchronić własnej córki! Można od biedy wybaczyć, gdy jakiś pierwszy lepszy ojciec rodziny dla świętego spokoju ulega żonie dewotce, upierającej się ogłupić córkę przy pomocy niegodnych i niebezpiecznych praktyk. Ale on! On, który usunął z klasy krucyfiks, on, zwolennik wyłącznie świeckiego nauczania, głoszący konieczność wyrwania klerowi kobiety, jeżeli ma wreszcie powstać szczęśliwe społeczeństwo... Czyż nie byłoby to najdobitniejszym wyznaniem słabości, najgorszą klęską? W ten sposób przekreśliłby i zniweczył całe swe posłannictwo. Straciłby wszystką moc, nie miałby już prawa wymagać od innych tego, czego nie potrafił przeprowadzić we własnym domu, gdzie jego umysł i serce powinny były odnieść pierwsze zwycięstwo. Poza tym, jakaż lekcja egoistycznej słabości i obłudy dla córki, co zna jego przekonania, wie, że jest przeciwnikiem spowiedzi i komunii, i będzie się zastanawiała, czemu pozwolił w swoim domu na postępowanie, które stanowczo potępia u sąsiada. Myśleć jedno, a czynić drugie? Nie, nie! Tolerancja jest niemożliwa. Jeżeli ustąpi znowu, jego dzieło wyzwolenia runie pod brzemieniem powszechnej wzgardy.

Na blednącym niebie zapalały się pierwsze gwiazdy. Marek podjął na nowo swą samotną przechadzkę. Do tryumfów Kościoła należało, że wolnomyślni rodzice nic ważyli się odbierać mu dzieci; postępowali tak z obawy skandalu i skrępowani przyjętym w ich środowisku obyczajem. Któż tedy da początek, któż przełamie strach, iż nie usamodzielni syna, nie wyda za mąż córki, jeżeli ominą oni sakramenty — chociażby sprowadzone do zwykłej formalności? Z pewnością długo jeszcze wypadnie czekać, zanim nadejdzie czas, kiedy nauka obali dogmaty i zburzy w praktyce to, co już zburzyła w umysłach ludzkich. Ale odważni powinni pierwsi dać przykład. Marka zadziwiały zwłaszcza wysiłki Kościoła, by pozyskać sobie kobietę, którą pomiatał przez całe wieki, którą znieważał zwąc ją córą szatana, winną wszystkich grzechów świata. Jezuici, których genialnym chwytem było przystosowanie Boga do nieuchronnych namiętności ludzkich, zdawali mu się motorem wielkiego ruchu, co uczynił kobietę narzędziem zwycięstw społecznych i politycznych w ręku kleru. Potępiali miłość, ale ją wykorzystywali do swych celów. Traktowali kobietę niby lubieżne zwierzę, którego święty nawet tknąć nie powinien, a oto dogadzają jej, otaczają pochlebstwami, czynią ozdobą i podporą świątyń, od chwili gdy wpadli na pomysł wyzyskania jej wszechwładzy seksualnej nad mężczyzną. Płeć goreje wśród świec na ołtarzu, przyjmują ją niczym drogę łaski i posługują się nią jak sidłami, w które spodziewają się złowić mężczyznę, aby go obezwładnić. Czyż wszystek rozłam, bolesny spór we współczesnym społeczeństwie nie wynika z tego właśnie rozdarcia między mężczyzną, na poły wyzwolonym, a kobietą, co pozostała, niewolnicą, sługą pokorną i ugłaskaną przez obumierający katolicyzm? Zagadnienie polega na tym, aby nie pozostawić Kościołowi plonów niewczesnej czułości, jaką usypia nasze córki i żony, aby pozbawić go zasługi rzekomego wyzwolenia, jakie im daje, aby wyzwolić je naprawdę i odebrać Kościołowi, gdyż należą do nas, tak jak my do nich. Istnieją trzy siły: mężczyzna, kobieta, Kościół; nie wolno, by Kościół sprzymierzył się z kobietą przeciwko mężczyźnie; trzeba, by mężczyzna i kobieta sprzymierzyli się przeciw Kościołowi. Czy zresztą stadło małżeńskie to nie jedność? Niczego nie stworzy mąż bez żony ani żona bez męża. Złączeni ciałem i duchem — stają się niepokonani, tworzą życiodajną siłę, ziszczone nareszcie szczęście w ujarzmionej przyrodzie. I Marek nagle ujrzał w olśnieniu jedyne prawdziwe rozwiązanie: uczyć kobietę, dać jej u swego boku równorzędne miejsce towarzyszki życia, bo jedynie wolna kobieta może wyzwolić mężczyznę.

W chwili gdy Marek, pokrzepiony i uspokojony, skupiał odwagę do dalszej walki, usłyszał, że Genowefa wróciła. Wszedł za nią do sali. szkolnej, w której dogasało światło dzienne. Ujrzał jej postać, zniekształconą przez zaawansowaną ciążę, ale wyniosłą i wyprostowaną. Oczy jej błyszczały, a postawę miała tak zaczepną, iż Marek poczuł zbliżanie się ostatecznej burzy.

— No co? — zagadnęła szorstko — jesteś zadowolony?

— Z czego, kochanie?

— Aha, nie wiesz... Będę więc miała przyjemność pierwsza zakomunikować ci wielką nowinę... Wasze bohaterskie wysiłki wydały owoce, nadeszła właśnie depesza: trybunał kasacyjny zadecydował rewizję procesu.

Marek wydał okrzyk wielkiej radości, puszczając mimo uszu ton zjadliwej ironii, jakim oznajmiono mu ów tryumf.

— Nareszcie! Więc są jeszcze uczciwi sędziowie! Niewinny przestanie cierpieć... Ale czy to zupełnie pewna wiadomość?

— Tak, tak, zupełnie, mam ją od porządnych ludzi, którzy otrzymali telegram. Tak, tak, bezeceństwo się dokonało, możesz się cieszyć.

W tych drgających goryczą słowach brzmiały echa gwałtownej sceny, której Genowefa zapewne była świadkiem, gdy jakaś świątobliwa osoba, ksiądz lub mnich, zaufany ojca Crabot, przybiegł opowiedzieć o katastrofie, Boga na szwank wystawiającej.

Wciąż nie chcąc zrozumieć, Marek wesołym ruchem wyciągnął ramiona ku żonie.

— Dziękuję ci, najmilsza zwiastunko dobrej nowiny! Pocałuj mnie!

Nie ruszając się z miejsca odtrąciła go gestem nienawiści.

— Pocałować cię? dlaczego? dlatego że byłeś sprężyną haniebnego uczynku? że jesteś uszczęśliwiony tym zbrodniczym zwycięstwem nad religią? Burzysz własny kraj, własną rodzinę, niszczysz siebie samego, żeby ratować tego twojego ohydnego Żyda, największego zbrodniarza na ziemi!

Marek, wciąż jeszcze łagodnie, starał się ją uspokoić.

— Ależ, moja droga, nie mów takich rzeczy. Jak możesz, ty, taka rozumna, tak niegdyś dobra, powtarzać podobne potworności? Widocznie to prawda, że fałsz jest zaraźliwy, skoro może zaciemnić najzdrowszy rozum... Pomyśl, znasz przecie sprawę. Simon jest niewinny. Pozostawić go w więzieniu to okropna niesprawiedliwość, to wsączenie jadu zgnilizny społecznej, od której w końcu zginie naród.

— Nie, nie! — krzyknęła w jakimś mistycznym uniesieniu. — Simon jest winien, został nieodwołalnie potępiony. Oskarżyli go i oskarżają ludzie uznanej świątobliwości; i gdyby miał być niewinny, trzeba by utracić wiarę, uwierzyć, że sam Bóg może się mylić. Nie, nie! on musi pozostać w więzieniu! Dzień, w którym by wyszedł, to byłby koniec wszystkiego, co na tym świecie godne szacunku i boskie.

Marek stopniowo ulegał zniecierpliwieniu.

— Nie pojmuję, jak takie proste zagadnienie prawdy i sprawiedliwości może nas dzielić. Niebo nie ma z tym nic wspólnego.

— Przepraszam! Poza niebem nie ma prawdy ani sprawiedliwości.

— Ach! powiedziałaś wreszcie wielkie słowo! Oto co tłumaczy naszą niezgodę i mękę. Myślałabyś nadal jak ja, gdybyś nie wprowadzała między nas nieba; i wrócisz do mnie w dniu, kiedy zgodzisz się tu, na tej ziemi, myśleć rozsądnie i czuć po bratersku.. Jedna jest tylko prawda, jedna sprawiedliwość: ta, którą buduje nauka pod kontrolą doświadczenia i jednomyślności ludzkiej.

Teraz z kolei Genowefa wybuchnęła:

— Spróbujmy rozmówić się raz otwarcie: chcesz zniszczyć moją religię, mojego Boga?

— Tak! — zawołał. — Zwalczam właśnie katolicyzm, niedorzeczność jego doktryny i zakłamanie praktyki, perwersję jego obrzędów, jego zabójczy wpływ na dziecko i na kobietę oraz jego szkodliwość społeczną. Kościół katolicki — oto wróg, którego przede wszystkim trzeba usunąć z drogi. Pilniejsze od zagadnień społecznych i politycznych jest zagadnienie religii, która zagradza wszystko. Nigdy nie postąpimy kroku naprzód, jeżeli nie zaczniemy od zwalczania Kościoła, demoralizatora, truciciela, zabójcy. I posłuchaj mnie uważnie, oto dlaczego oświadczam stanowczo, że nie pozwolę Ludwiczce przystąpić do spowiedzi i komunii. Uważałbym, że nie spełniam swego obowiązku, znalazłbym się w zupełnej sprzeczności z własnymi ideami i naukami, które głoszę. A nazajutrz musiałbym opuścić tę szkołę, zaniechać wychowywania cudzych dzieci, skoro brak mi siły i lojalności, by prowadzić własne dziecko ku prawdzie, jedynie prawdziwej i dobrej. Nie ustąpię. Nasza córka sama osądzi i wybierze, gdy skończy dwadzieścia lat.

Doprowadzona do pasji Genowefa miała odpowiedzieć, kiedy weszła Ludwika. Panna Mazeline zatrzymała ją długo po lekcjach i teraz odprowadziła, aby się wesoło pochwalić, że nauczyła swą ulubienicę trudnego ściegu szydełkiem.

Nauczycielka, drobna i szczupła, nieładna, lecz pełna wdzięku, miała szeroką twarz o pełnych łagodnych ustach i pięknych czarnych oczach, błyszczących serdeczną życzliwością. Już od progu zawołała:

— Cóż to? nie macie państwo światła?... A ja chciałam wam pokazać śliczną, robótkę grzecznej dziewczynki.

Ale Genowefa, nie słuchając, szorstko przywołała córkę.

— Dobrze, żeś przyszła, Ludwiczko, podejdź bliżej... Ojciec znowu dręczy mnie o ciebie. Protestuje stanowczo przeciw twemu przystąpieniu do pierwszej komunii... Ja wymagam, żebyś poszła w tym roku. Masz dwanaście lat, nie podobna dłużej zwlekać bez wzbudzenia skandalu... Zanim coś postanowię, pragnę usłyszeć twoje własne zdanie.

Wysoka jak na swój wiek, sformowana już Ludwika była prawie małą kobietką; w jej inteligentnej twarzy subtelne rysy matki łączyły się z odziedziczonym po ojcu wyrazem spokojnej rozwagi. Nie spiesząc się odpowiedziała z czułą uległością:

— Moje własne zdanie? Mamo, ja nie mogę go mieć... tylko myślałam, że to już załatwione, bo tatuś chce jedynie poczekać, aż będę pełnoletnia. Wtedy powiem ci moje zdanie.

— Więc taka jest twoja odpowiedź, nieszczęsna dziewczyno? — z rosnącym rozdrażnieniem krzyknęła matka. — Czekać, kiedy widzę wyraźnie, jak te okropne nauki ojcowskie psują cię i z każdym dniem oddalają ode mnie!

W tym momencie nieopatrznie wtrąciła się panna Mazeline, gdyż w swej poczciwości cierpiała nad dramatem tego małżeństwa, którego szczęście tak ją dawniej wzruszało.

— O, droga pani Froment, Ludwiczka panią uwielbia, a to. co powiedziała, jest bardzo rozsądne.

Genowefa zwróciła się do niej porywczo:

— Proszę pilnować własnych spraw! Nie chcę się doszukiwać udziału pani w tym wszystkim... Niech pani swoje wychowanki uczy czcić Boga i rodziców. Każdy powinien robić swoje, nieprawdaż?

Kiedy rozżalona nauczycielka wycofała się w milczeniu, nie chcąc przyczyniać się do zaognienia sporu, Genowefa znowu spojrzała na córkę.

— Posłuchaj mnie, Ludwiko, i ty, Marku, posłuchaj mnie uważnie! Mam dosyć, zapewniam was, mam tego dość, a to, co dziś zaszło, co tu zostało powiedziane, dopełnia miary. Nie kochacie mnie już, prześladujecie mnie w mojej wierze, chcecie wygnać z domu.

W głębi dużej, mrocznej sali córka płakała, wstrząśnięta i zrozpaczona, a mąż stał nieruchomo, bolejąc nad tym ostatecznym zerwaniem. Zaprotestowali jednogłośnie:

— Wygnać cię z domu?

— A tak, robicie wszystko, aby mi tu uniemożliwić życie... Trudno! nie mogę pozostać w tym przybytku zgorszenia, błędu i bezbożności, gdzie każdy ruch, każde słowo rani mnie i oburza. Sto razy mi powtarzano, że to nie dla mnie miejsce! Nie chcę być potępiona wraz z wami. Odchodzę, wracam tam, skąd przyszłam.

Okrzyk ten rzuciła z niezwykłym żarem.

— Do twojej babki, prawda?

— Tak, do niej. To przystań, siedlisko najwyższego spokoju. Tam przynajmniej potrafią mnie rozumieć i kochać. Nie powinnam była nigdy opuszczać tego świętego gniazda mojej młodości... Żegnajcie, nic mnie już nie zatrzymuje, jestem tu obca ciałem i duszą.

I zacięta w swym gniewie, skierowała się ku drzwiom nieco chwiejnym krokiem, ociężała z powodu brzemienności. Ludwika wciąż szlochała, lecz Marek zdecydował się na ostatnią próbę: zagrodził żonie drogę.

— A teraz ja proszę, żebyś mnie wysłuchała. Nie dziwi mnie, że chcesz wrócić, skąd przyszłaś, gdyż wiem, że robiono tam wszystko, aby cię zabrać i oderwać ode mnie. To dom żałoby i zemsty. Ale nie jesteś sama: nosisz w sobie dziecko, którego nie możesz mi tak zabrać i oddać innym.

Genowefa zatrzymała się przed mężem opartym plecami o drzwi. Zdawała się rosnąć, stała się wyższa, bardziej harda.

— Dlatego właśnie odchodzę, żeby ci je odebrać — cisnęła mu w twarz — żeby je uchronić od twego gorszą-

cego wpływu. Nie zgadzam się, abyś je wychował na poganina i zatracił jego umysł i duszę, tak jak tej nieszczęsnej dziewczyny. Myślę, że ono chyba jest jeszcze moje i że nie będziesz się ze mną szarpał, aby je zatrzymać przy sobie. No, odejdź od tych drzwi, pozwól mi przejść.

Nie odpowiedział czyniąc nadludzki wysiłek, by nie pofolgować pasji i nie użyć siły. Przez chwilę patrzyli na siebie w nikłym, dogasającym świetle.

— Odsuń się od tych drzwi — powtórzyła twardo. — Zrozum, że moje postanowienie jest nieodwołalne. Chyba nie chcesz skandalu? Nic byś na tym nie zyskał, dostałbyś dymisję, nie pozwolono by ci prowadzić dalej tego, co nazywasz swym powołaniem, odsunięto by cię od tych dzieci, którym zawsze dawałeś pierwszeństwo przede mną, a które swymi pięknymi naukami wykierujesz na bandytów... No, no, uspokój się, musisz się oszczędzać dla twojej szkoły potępieńców, a mnie pozwól wrócić do mojego Boga, który cię kiedyś skarze.

— Ach, moja biedna żono — wyszeptał, ugodzony w serce. — Na szczęście, to nie ty przemawiasz, lecz przez twoje usta mówią ci żałośni ludzie, co użyli cię przeciwko mnie jak broń śmiercionośną. Poznaję ich słowa, ich rachuby na wywołanie dramatu, gorące pragnienie, bym otrzymał dymisję, aby moją szkołę zamknięto, żeby umarło moje dzieło. Gdyż chodzi zawsze o zwalczanie orędownika sprawiedliwości, przyjaciela Simona, człowieka, który niebawem dobędzie na jaw niewinność tamtego... I masz słuszność: nie chcę skandalu, zbyt wielu wrogów ucieszyłoby się z tego.

— Pozwól mi więc odejść — powtórzyła z uporem.

— Dobrze, za chwilę. Przedtem dowiedz się, że cię nadal kocham, nawet więcej jeszcze: jak dziecko dotknięte jedną z tych zaraźliwych chorób, po których tak powoli wraca się do zdrowia. Ale nie tracę nadziei, bo jesteś z natury dobra i zdrowa, jesteś istotą myślącą i kochającą, która musi pewnego dnia ocknąć się z koszmaru... Poza tym przeżyliśmy razem przeszło czternaście lat, ja cię uczyniłem kobietą, żoną i matką, a jeżelim nawet popełnił błąd nie przerabiając cię całkowicie, to jednak wpoiłem ci dość rzeczy nowych, aby ich wpływ oddziaływał na ciebie w dalszym ciągu... Wrócisz do mnie, Genowefo.

Zaśmiała się wyzywająco.

— Nie sądzę,

— Wrócisz — podjął z przekonaniem — kiedy poznasz prawdę, reszty dokona twoja dawna miłość do mnie. Jesteś wrażliwa, nie potrafisz długo trwać w niesprawiedliwości... Nigdy nie zadawałem ci gwałtu, zawsze szanowałem twoją wolę; idź tedy za swym szaleństwem, wyczerp je do dna, skoro nie można cię inaczej uleczyć. Odsunął się od drzwi, by zostawić jej przejście. Zdawała się wahać przez chwilę w drżącym mroku, co ogarniał jej drogi dom tonący we łzach. Twarz jej, zmieniona pod wpływem słów męża, była już niewidoczna. Wtem, zdecydowana, powiedziała zdławionym głosem:

— Żegnajcie!

Ludwika, zagubiona w mroku, rzuciła się teraz, usiłując ją zatrzymać.

— Och! mamo, mamo, nie możesz nas opuścić, nas, co cię tak kochamy i pragniemy, twego szczęścia!

Drzwi się zamknęły i z dala dobiegł tylko stłumiony przez śpieszne kroki ostatni okrzyk pożegnania:

— Żegnajcie! Żegnajcie!

Wtedy Ludwika, słaniając się, z płaczem padła w ramiona ojca i długo na tej szkolnej ławce szlochali oboje. Zapadła noc; w obszernej, ciemnej sali słychać było jedynie ich ciche łkanie. Pusty dom zionął ciężką ciszą opuszczenia i żałoby. Odeszła żona i matka. Zrabowano ją mężowi i córce, aby ich zadręczyć i wtrącić w rozpacz. Marek przejrzał teraz wszystkie długotrwale knowania, obłudną robotę podziemną, aby rozkrwawić mu serce, zabierając uwielbianą żonę, i w ten sposób osłabić go, sprowokować odruch buntu, który by zniszczył jego i jego dzieło. I znalazł w sobie moc, by przyjąć mękę. Nikt na świecie nie dowie się o jego rozpaczy, gdyż nikt nie widzi, jak szlocha wraz z córką w mroku opuszczonego domostwa — biedny człowiek, ogarnięty trwogą na myśl, że pewnego dnia odbiorą mu i dziecko, jedyną już teraz bliską istotę.

Tego samego wieczora Marek miał wykład dla dorosłych. Zapalono cztery gazowe lampy, w klasie stało się jasno i ludno. Wielu dawnych uczniów — robotnicy, drobni kupcy — uczęszczało pilnie na jego wykłady historii, geografii, fizyki, przyrody. Marek zasiadłszy przy stoliku mówił przez półtorej godziny, bardzo przystępnie, zwalczając fałsze, wpajając w ciemne mózgi maluczkich trochę prawdy. Męczył go ból straszliwy: jego ognisko domowe było zburzone, spustoszone, jego serce opłakiwało kochankę i żonę, która nie czeka już na górze — w zimnym pokoju, tak niegdyś rozgrzanym czułością. Ale odważnie, z cichym heroizmem prowadził dalej swoje dzieło.