Michał Bałucki

PROFESORKA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

PROFESORKA

Michał Bałucki

I

Między wsiami Obierzynką a Kołtunowem — w szczerym polu — statła chałupa na wpół rozwalona i opustoszała.

Kiedyś była to (karczma, przed którą zatrzymywały się chętnie fury jadące na jarmark, budki żydowskie, górale z gontami — i bywało tu gwarno, ludno, hałaśliwie, wesoło. Często gęsto w niedziele i dnie odpustowe piszczał  żałośnie klarnet, dudniały basy, ściągając dziewki i parobków z sąsiednich wsi na tany.

Ale odkąd wybudowano kolej i trakt cały obrócił się w inną stronę, droga koło karczmy opustoszała nagle; nikt nią nie jeździł, chyba chłopi do lasu po drzewo albo smolarz z mazią.

Do (karczmy pies nie zajrzał.

Toteż karczmarz wyniósł się z niej gdzie indziej i z karczmy wkrótce zrobiła się pustka. Pod ciężarem śniegu dach się zawalił, wiatry rozwiały strzechę, że tylko krokwie sterczały jak nagie żebra, rysując się smutnie na tle jasnego nieba; deszcze rozmoczyły gliniane ściany, więc odpadły jak obdarta skóra; okna z szybami na pół wytłuczonymi zakupił jakiś bogatszy kmieć do swego domu, który właśnie stawiał, i w karczmie zostały tylko czarne otwory, przez które w dzień jaskółki i wróble przelatywały, szukając sobie miejsca na gniazdko, a w nocy nietoperze miękkimi skrzydłami obijały się o nagie, obdarte ściany.

Nikt nie zaglądał do tego pustkowia, które z każdym rokiem chyliło Się coraz więcej ku upadkowi.

Aż jednego dnia na wiosnę, kiedy to jeszcze na drogach błoto, jak czekolada, po kostki, w zaułkach cienistych skorupy brudnego śniegu, a na wierzbach już bazie aksamitne i słońce w górze ciepłe, jaskrawe — koło karczmy zjawiło się kilkoro ludzi, między którymi dwóch wójtów z mosiężnymi blachami na piersiach, które się  świeciły w słońcu jak złoto.

Stawili się tu, bo przyszło z urzędu, że będzie „konwisja skroś szkoły" — i sam pan starosta. Więc przyszli na oznaczony czas ci dwaj wójtowie z Obierzynki i Kołtunowa i radni, i kilka kobiet przybiegło z ciekawości, a za nimi, trzymając się matczynych spódnic, przydreptały po błocie małe (dzieci z dużymi brzuchami, w zgrzebnych koszulinkach, które jak zobaczyły bryczkę z panami urzędnikami zajeżdżającą przed karczmę  — dalej w nogi za karczmę i stamtąd zza węgła kukały na przybyłych.

Było ich czterech: starosta w mundurze, inżynier powiatowy w myśliwskim ubraniu, inspektor szkolny i woźny z orzełkiem na czapce i papierami pod pachą.

Wysiadłszy z bryczki obeszli karczmę dookoła, zajrzeli do środka, opukali ściany, kazali na próbę naciąć siekierą podłogę, by się przekonać, czy nie zgniła od wilgoci, potem nad czymś radzili ze sobą, a po naradzie starosta, przywoławszy wójtów i radnych, oświadczył im, że tu będzie szkoła.

Przyjęli tę wiadomość w ponurym milczeniu jako smutną konieczność, od której uchronić się nie można. Gdyby im powiedziano, że dostaną po kilkanaście batów, niegorsze mieliby miny.

Starosta im tłumaczył, że miejsce to będzie najdogodniejsze, bo i z Obierzynki, i z Kołtunowa dzieci jednaką drogę mieć będą, że już dawno w tych gminach należało postawić szkołę, ale nie było jeszcze dostatecznych funduszów i dopiero teraz dzieci będą mogły korzystać z dobrodziejstwa oświaty.

Chłopi poskrobali się markotni, bo każdemu przyszło zaraz do głowy, kto będzie bydło pasał, dzieci niańczył, z dwojaczkami w pole chodzić, jak dzieci pójdą do szkoły. Dobrodziejstwa oświaty wcale ich nie zachwycały, uważali je za dopust boży. Starosta im bowiem wyraźnie powiedział, że przebudowa karczmy na szkołę odbędzie się kosztem gmin, że te obowiązane są zreparować idach i poszyć, wylepić i pobielić szkołę i izbę dla nauczyciela, wprawić okna, drzwi i podłogę w alkierzyku, co pociągało za sobą wydatek kilkudziesięciu reńskich.

Był to dostateczny powód do znienawidzenia tej szkoły, która — według ich pojęcia — tylko na straty narażała gminy. Bo że tam dzieci w kościele na książce czytać będą umiały i list przeczytać, to jeszcze nie opłaci tych strat i wydatków, jakie będą mieli z tego powodu.

Toteż gdy panowie, wydawszy rozporządzenie, żeby szkoła na jesień, na 1 października była gotową, wsiedli do bryczki, zapalili na drogę cygara i pojechali, chłopi długo jeszcze stali gromadką przed karczmą i rozprawiali o nieszczęściu, jakie na nich padło.

Rozumie się, że o zabraniu się od razu do roboty mowy nie było. Do jesieni jeszcze tyle czasu, a tu żniwa za pasem; to było pilniejsze.

Wprawdzie od czasu do czasu wójtowie, zszedłszy się na jarmarku albo przed kościołem po nabożeństwie, mówili sobie nieraz, że trzeba by coś pomyśleć o tej „sakramenckiej szkole" - jeden z nich nawet, przechodząc raz koło chałupy stolarza, wstąpił i mówił, że może by majster zaczął robić coś koło okien i ławek, ale gdy stolarz zapytał się, kto to będzie płacić za to, i dowiedział się, że gmina, skrzywił się, bo wiedział, że gmina Mchy płatnik, pieniędzy się od niej prędko nie doprosi — i z robotą się nie kwapił wcale.

Mijały więc dnie, tygodnie — i karczma jak stała pustką, tak stała.

Zwieziono raz furkę gliny i wysypano na kupkę; potem trochę piasku — i na tym koniec. Przyszły deszcze, rozmoczyły glinę, wbiły piasek w ziemię  — i śladu nie było.

I byłaby tak długo jeszcze stała karczma nie tknięta, gdyby nie to, że panu staroście wypadło tamtędy jechać na jakieś imieniny. Zobaczywszy, że jeszcze nic nie zrobiono, oburzył się okropnie, kazał zawołać kołtunowskiego wójta, nabeształ go za niedbałość i zagroził, że przyśle egzekucję, jeżeli szkoła w przeciągu dwóch tygodni nie będzie gotowa.

Obawa egzekucji popchnęła wójta do roboty. Na gwałt zaczął sztormować do stolarza o okna; napędził ludzi do ugniatania gliny i lepienia ścian; wyreperowano dach i pokryto słomą. Przez jeden tydzień robota raźno postępowała, ale na drugi stanęła znowu, bo utknęła o kwestię finansową. Dwór dał drzewo, a gminy miały płacić rzemieślnikom, a tu płacić nie było czym, bo nikt dać nie chciał na szkołę.

Gminy zaczęły spierać się o to, ile która ma dać na budowę. Kołtunów był większy, ale w Obierzynce było więcej dzieci. Spierano się więc o to, czy Kołtunów ma dać więcej, czy Obierzynka - i nie dawali ani ci, ani ci. Ludzie wymawiali się, że zboże jeszcze nie wymłócone, że nie mają jeszcze z czego płacić, że pierwsze podatki i inne potrzeby domowe.

Nareszcie w początku września przyszło zapytanie ze starostwa do zwierzchności szkolnej, czy szkoła już gotowa, i zawiadomienie, że profesor przybędzie z końcem miesiąca.

Zwierzchność szkolną reprezentował Walenty Kaciała. Nie umiał wprawdzie ani pisać, ani czytać, ale że nikt we wsi nie umiał, więc wybrano jego, jako najstarszego wiekiem.

Kaciała z początku dumny był z tej godności i tytułu, nie wiedział wprawdzie, co właściwie ma robić, ale cieszyło go, że był  „zwierzchnością szkolną", że reprezentował jakąś władzę. Gdy jednak pisarz gminny go objaśnił, że będzie musiał zajmować się wszystkim, co się szkoły tyczy, dbać o utrzymanie szkoły, o to, żeby dzieci regularnie uczęszczały do szkoły, żeby nauczyciel miał wszystko, co mu będzie potrzeba, i za to nie będzie miał  żadnego wynagrodzenia, bo to godność honorowa, praktyczny chłop skwitował z godności i honoru, odesłali pismo starosty do wójta i oświadczył, że „on się tym zajmować nie będzie i czasu tracił po próżnicy".

Wójt kołtunowski, dowiedziawszy się od swego pisarza, co stoi w piśmie starosty, poszedł z tym do wójta w Obierzynce i potem obaj udali się na obejrzenie budynku szkolnego. Ściany były jeszcze nie obielone i wilgotne, tak że pod naciskiem palca uginała się. glina, a ziarnka owsa, które się ze słomą dostały przy mieszaniu i obrabianiu gliny, puściły zielone kiełki; podłoga zasypana była rumowiskiem, że jej znać nie było; drzwi i okna już były założone, ale drzwi bez zamka, a okna bez szyb - i pieca jeszcze nie było ani w szkole, ani w alkierzyku przeznaczonym dla nauczyciela.

Wyglądało to okropnie - te ciemne, wilgotne ściany, puste okna, rumowisko na podłodze. Dla wójtów jednak, którzy mieszkali w dymnych chałupach, w brudzie i nieporządku, nie wydawało się wcale tak źle i Obaj zgodzili się na to, że szkoła już prawie jak skończona, że to, czego brakuje, zrobi się niezadługo, a jak w piecu palić się zacznie, to i ściany wyschną  „duchem", a wtedy się szyby wprawi, szkołę wybieli i będzie „galanto".

Bo tej naradzie pisarz gminny z ich polecenia wypisał raport do starostwa, że szkoła już gotowa, i wójtowie obaj z czystym sumieniem wycisnęli na raporcie urzędowe pieczęcie.

II

Nastała jesień  — z nią słoty i zimna.

Jednego takiego dżdżystego dnia przed domem wójta z Kołtunowa zatrzymał się wóz, na którym obok furmana na pościeli, związanej w grube prześcieradło, siedziały dwie kobiety, bo dalszą część wozu zajmowały różne sprzęty domowe, jak łóżka, stołki, ceratowa kanapka wytarta i szafa pokostowana.

Jedna z (kobiet była młoda, o ile przez czarną woalkę dojrzeć można było. Młodość zdradzały żywe, błyszczące oczy i świeże rumieńce na twarzy, które i przez woalkę przebijały.

Druga wyglądała na służącą. Spod derowej chustki, okrywającej głowę i ramiona, widać było twarz jej żółtą i pomarszczoną i oczy czarne, przenikliwe, rozumne.

Młoda, wysiadłszy z wózka, weszła do domu i zapytała się o wójta.

Spał gdzieś w szopie na sianie po powrocie z jarmarku, gdzie sobie trochę podchmielił. Ledwie się go dobudzono. Wyszedł zaspany, niedobrze jeszcze wytrzeźwiony, z pomierzwioną czupryną pełną siana, zły, że go obudzono.

Zobaczywszy czarno ubraną panią, zdjął kapelusz, pokłonił się jak przed dziedziczką i wypatrzył na nią cybulaste oczy, ciekawy, co powie.

— Gdzie tu szkoła? — spytała. — Jestem nauczycielką przeznaczoną do tych wsi.

— A prefesurka! — rzekł z lekceważeniem i wsadził od razu kapelusz na głowę, a ręce do kieszeni. — No, a skądże prefesurka tu nam przychodzi, skoro była zawsze mowa o tym, co będzie prefesur?

Panienka z uśmiecham wzruszyła ramionami.

— Nic nie wiem, mój przyjacielu. Mnie przysłali, więc przyjechałam. Oto nominacja. Macie... czytajcie.

Podała mu papier, który wójt obracał w rękach, nie wiedząc, co z tym zrobić, bo czytać nie umiał, a pisarz gminny, który mu te czynności załatwiał, nie wrócił jeszcze z jarmarku. W końcu zdobył się na wykręt, bo oddając papier, rzekł:

- To ta nie do mnie się patrzy ono pisanie, ino do zwierzchności szkolnej.

- No, a gdzież ta zwierzchność szkolna?

- O! właśnie idą  - rzekł wskazując na chłopa pędzącego prosię uwiązane na sznurku. Był to Kaciała, wracający także z jarmarku. - Walenty - zawołał wójt - jest tu do was pisanie. Przyjechała ano do szkoły prefasurka. No, to wy, jako zwierzchność szkolna...

- Ja żadna zwierzchność szkolna - zaprotestował chłop - ja wam mówiłem, co ja nie stoję o ten honor.

- Ale starosta was mianował, a dopóki on inaczej nie postanowi, to wy jesteście zwierzchnością i to do was należy, a nie do mnie.

Kaciała znowu zaprzeczył i tak jakiś czas sprzeczali się, a panna stojąc czekała,  co z tego będzie, i przypatrywała się ze zdziwieniem i ironicznym trochę uśmiechem tej zwierzchności szkolnej bez butów, z prosięciem, i wójtowi z idiotyczną twarzą. Więcej ją to bawiło, jak gniewało.

Ale deszcz, który znowu kropić zaczął, przetrwał jej obserwację i przypomniał, że trzeba się przecież schronić gdzie pod dach. Więc odezwała się niecierpliwie:

— No, a gdzież ta szkoła?

— Szkoła jest za wsią, przy drodze — objaśniał ją wójt.

— No, ale my nietutejsze — odezwała się służąca z wozu — nie wiemy, gdzie się obrócić. Pokażcież nam, zaprowadźcie.

— Walenty, pokażcie im — rzekł wójt.

— Mnie nic do tego — odmruknęła zwierzchność szkolna.

I byliby Bóg wie jak długo się tak sprzeczali, gdyby nie to, że nadjechał wóz, na którym kilka bab i chłopów siedziało, w dobrych widocznie humorach, powracających z jarmarku, bo śpiewali i wykrzykiwali wesoło. Wóz nie mógł przejechać, bo ten, na którym przyjechała profesorka, tamował mu drogę, a droga była wąska. Więc się zatrzymał, a furman zaczął wołać, aby mu z drogi zjechano.

- A! Grześ! witajcie - zawołał ucieszony wójt kołtunowski. - Dobrze, że jedziecie, to pokażecie drogę do szkoły. To wójt z Obierzynki, co także należący do tej szkoły - objaśniał nauczycielkę  - on wam pokaże, bo jemu to po drodze. Grzesiu! pokażcie tej pannie, gdzie szkoła, bo to prefesurka nasza.

- Prefesurka? nie prefesur? - mówił skrzywiwszy się, jakby co gorzkiego połknął.

— No, nieprawda, że nam starosta zawdy prefesura obiecywał?

— No, tak.

— Ja też to samo mówił.

Tymczasem baby pijane zaczęły przyglądać się z wozu nauczycielce i robić nad nią swoje uwagi.

— Cie wy, i cóż ta chudzina poradzi, a dyć ona tak na prefesurkę, jak ja na ślachciankę  — zawyrokowała wójtowa z Obierzynki.

— Ja też tak mówię  — odezwała się druga.

— No, pokażcie już raz, gdzie ta szkoła — zawołała z wozu zniecierpliwiona staruszka. — Cóż wy myślicie nas tu trzymać na drodze, nie widzicie, że deszcz leje?

— O! dyć was nie rozmoczy. Przecieście nie z soli — odezwał się jakiś chłop z wozu, a wszyscy śmiać się zaczęli.

— Cie wy, rozkazuje kieby jaka pani — rzekła urażona wójtowa.

- Cóż to za jedna? Pewnie matka? - spytała kumoszka.

- A niech sobie będzie, kto chce, rozkazywać nie ma prawa. Jak jej się nie podoba, niech sobie jedzie, gdzie jej się podoba. Nikt tu ich nie prosił, nikt po nich płakać nie będzie.

Wójt jednak innego był zdania i miał widać litościwsze serce, bo nie chcąc, aby profesorka mokła dłużej na drodze, odezwał się:

- No, to siadajcie, to wam pokażę do onej szkoły. Panna wywindowała się po drążku na swój wóz, a wójt, zaciąwszy konie, puścił się przodem.

Musiał się często zatrzymywać, bo koniska, wiozące profesorkę, zmęczone długą drogą i mając sporo rzeczy do wiezienia, nie mogły nadążyć za rączymi konikami wójta. Baby sarkały na to ciągłe zatrzymywanie się, ale je wójt ofuknął:

— Cicho, baby, nie odzywajcie się, kiejście głupie i nic nie wiecie.

Nie wiedziały bowiem tego, co on wiedział i co niepokoiło jego sumienie, że profesorka nie znajdzie szkoły, jak należy — i dlatego chciał ją grzecznością udobruchać. Grzeczność swoją posunął tak daleko, że stanąwszy przed szkołą, zlazł z wozu i czekał na profesorkę, aż nadjedzie.

— No, tu jest ta szkoła — rzekł wskazując biczyskiem na oblepiony gliną budynek. — Szyb jeszcze w oknach nie ma, bo szklarza we wsi dawno już nie było... i piec jeszcze niegotów; ale to będzie, będzie. Jutro się pośle po majstra.

Zachwalał, jak mógł, profesorce nową siedzibę i pomagał jej zsiąść z wozu. Stara służąca tymczasem bez jego pomocy zsunęła się z drugiej strony. Gdy stanęła na ziemi, ledwie ją znać było, taka była mała, pokrzywiona, garbata. Miała jednak ową  żywość, ruchliwość właściwą garbuskom; drobnym krokiem dreptała po błocie do domu - i nim profesorka zeszła z wózka, ona już przebiegła wszystkie kąty i wkrótce pojawiła się znowu we drzwiach, do których wójt właśnie chciał wprowadzić profesorkę.

- To to ma być szkoła? - spytała zastępując drogę wójtowi, zadarłszy głowę do góry i patrząc na niego swymi przenikliwymi oczami.

- No, a cóż? przecież nie chlew - odrzekł zmieszany.

- Gorzej niż chlew, bo chlew ma przynajmniej jakie takie zaopatrzenie. A tu nie ma nic: ani drzwi, ani okien, ani pieca. I wy myślicie, że my tu będziemy mieszkać? 

— Patrzcie, kumoszko, jak się to stawia ta pokraka — odezwała się wójtowa.

— A cóż ona by chciała, żeby jej pałace stawiać. Widzicie ją, jaka ma pani. I za to powinna Panu Bogu podziękować, że będzie miała dach nad głową i pieniędzy tyle.

— Porno dwieście papierków.

— Ano.

— O laboga, tyle pieniędzy, i za co?

— Za nic, za te trochę abecadła, co dzieci nauczy. Gdy baby tak rezonowały na wozie, profesorka,

która tymczasem zajrzała do wnętrza, wyszła i zbliżywszy się do wójta, rzekła:

— Wiecie, wójcie, moja Magdusia ma rację; tu przecież mieszkać nie podobna.

— A tożby się rozchorować można — wtrąciła służąca.

— Niech no tylko piec stanie, to piorunem wyschnie, potem się wybieli pięknie.

- Ale nim wyschnie, nim się wybieli?...

Wójt ruszył ramionami, jakby go to nic nie obchodziło.

- Czy ja wiem - mruknął skrobiąc się w głowę.

- Nie ma innej rady, Anielciu - odezwała się garbuska - tylko jechać do starosty i powiedzieć, jak jest. Niech on zrobi porządek z nimi; co się ty będziesz ujadać  z tymi chamami. Siadaj i jedźmy.

- A jedźcie sobie z Panem Bogiem - zawołały kobiety z wozu. - Nikt tu po was płakać nie będzie. Cie wy, jakie mi rarytne osoby.

- Cicho, baby - wrzasnął wójt zirytowany.

Na wspomnienie starosty niedobrze mu się zrobiło. Bit się, że może go skazać na karę pieniężną za niespełnienie obowiązków, że może przysłać  żołnierzy na egzekucję. Głupie baby nie znały się na tym i dlatego paplały, co im ślina do gęby przyniosła, ale on wiedział, czym to pachnie, gdyby się do starosty doniosło. Chciał więc załatać jako tę sprawę i zaproponował nauczycielce, czyby tymczasem nie zamieszkała u niego lub jego syna, który ma także porządną chałupę, dopóki szkoła nie będzie gotowa.

Z konieczności przyjąć musiała ofiarowaną jej gościnność, bo nie było na razie nic lepszego. Co większe rzeczy, jak szafę, stolik, kanapkę, zostawiła w szkole, a z resztą zabrała się i pojechała do mieszkania wójta.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej