Julian Ursyn Niemcewicz

PROMETEUSZ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PIEŚŃ I.

PIESŃ II.

PIEŚŃ III.

PIEŚŃ IV.

PROMETEUSZ

poema z pozostałych pism

Niemcewicz Julian Ursyn

PIEŚŃ I.

Gdy Prometeusz, jak nam wieść niesie daleka,

Wziąwszy kawałek gliny ulepił z niej człeka,

Tak był doskonałością pupki tej przejęty

Iż chciał ją widzieć pierwszą pomiędzy zwierzęty;

Obdarzył ją więc w światło, rozum, serce tkliwe,

I nazwał człekiem to tak stworzenie szczęśliwe.

Patrząc wtenczas na godność w całym jego toku,

Na to pogodne czoło, na tę bystrość wzroku:

Co to za szczęście, rzeknie, gdy to ludzkie plemie

Rozmnoży się szeroko, i zaludni ziemię,

Gdy każdy swe zdolności w szlachetnym zapędzie

Do powszechnego dobra wspólnie łączyć będzie;

Jak się wzbiją w pomyślność państwa i narody;

Co za ogromna massa szczęścia i swobody,

Oświata, przemysł, handel, jak, się wzniosą nagle,

Okryją szumne morza rozwinięte żagle, —

Każdy pójdzie bezpiecznie w obranym zawodzie

I świat cały zakwitnie w pokoju i zgodzie. —

Takie sobie sny lube Prometeusz marzył,

Niestety ! wszystko opak los zawistny zdarzył;

Czyli chybienie jakieś w robocie artysty:

Ten człowiek, co to miał być od wad wszystkich czysty,

Te ludy co w tak świetnym kwitnąć miały stanie,

I brodzić aż po uszy w szczęścia Oceanie,

Namiętnościom powszechne poświęciły zdrowie,

Broiły często ludy, lecz częściej królowie.

Długo narody, zmienne przechodząc koleje

Przez srogie dopuszczenia, zwodnicze nadzieje,

Na przemian doznawały tłuszczy okrucieństwa,

Przewodzeń gminowładzców, i królów szaleństwa:

Wpoczcie ich mało który cnotami się wsławił,

Mniej takich, których pamięć naród błogosławił;

Najwięcej, co choć głośno za życia chwaleni,

Przeklinani po zgonie, wreszcie zapomnieni.

Jeden atoli łącząc przymioty i wady,

Rzadkich z sobą sprzeczności zostawił nam ślady:

Hoży, grzeczny, zalotny umiał miłość wzbudzać,

Słodką mową, spojrzeniem pociągać, ułudzać;

Mniej wyniosły jak próżny, widokiem zmylonym

Nie tak sławnym, jak raczej lubił być chwalonym.

Kędy prawdziwa sława, nigdy niezrozumiał,

Chciał dobrze, ale dobra wykonać nieumiał.

Mniemał że go chce każdy i podejść i zdradzić,

Strzegł się wszystkich, sam sobie nieumiał poradzić;

Brał przyjacioł, i równie oddalał z niełaską,

Ćmiła go każda wyższość, wolał mierność płaską;

Zabobonny, zajęty widmy mystycznemi,

Czekając zjawień nieba zapomniał o ziemi;

Mógł nam wznowić Augusta, Tytusa, Trajana,

Że krzywo widział, zyskał imię szarlatana.

Słowem, stworzon do szczęścia, lecz że podejrzliwy,

Nieznał co słodycz życia, i zgasł nieszczęśliwy.

Po cóż dziejów tych dalszą trudnić się osnową

I znane światu klęski powtarzać na nowo;

Obłąkani królowie w smutnym swym zawrocie,

Na pogardzie praw wszystkich i ludów ślepocie

Trwałość i pewność rządów swoich gruntowali.

Ach czemuż nieszczęśliwi tej prawdy nicznali:

Że najmniej im dogodna, że najmniej bezpieczna

Ze wszystkich władz na świecie, jest władza zbyteczna;

Że kto ją nad granicę praw wszystkich rozszerza,

Kto ufa niewolnikom, zdradzie się powierza. —

Ach! jak chlubniej, bezpieczniej z władzą określoną,

Rządzić narodem światłym, niż trzodą spodloną.

Wzgardzono prawdy temi, a skutkiem niewoli

Pogrążenie się wszystkich w ostatniej niedoli.

Wszędyś widział nikczemność, podłość i zepsucie,

Z samego nawet wstydu bezczelne wyzucie.

Postrzegł to Bożek, i jak będzie i bywało,

Nieroztrząsnąwszy rzeczy, złożył winę całą

Na nieszczęśliwe ludy: "Ach co za łajdaki,

Zawołał, alboż ja to świat chciałem mieć taki?

Natoż dałem i światła i rozumu dary,

Byście się plugawili jak dzikie poczwary!

Wstyd mi dzieła mojego; ten człowiek tak dumny

Mniej ma prawdziwie sensu, jak zwierz nierozumny.

Patrzcie, bydło w pokoju ciche wiedzie życie,

A wy światłe stworzenia za łby się wodzicie;

Patrzcie na te owadów Rzeczypospolite,

Na te malenkie mrówki, pszczoły pracowite,

Jaki rząd, i ochota, i w pracach usilność,

Jaka w wychowywaniu lubych dziatek pilność,

Wierność w nienaruszeniu ustaw przepisanych,

Jaka czujność w królowej, i miłość w poddanych ?

A w was, czy cnoty jakiej został ślad najmniejszy ?

Niechaj mnie djabli wezmą, pies od was godniejszy.

Tak jest, gdy w ludziach wszystkie uczucia zniszczone,

Pies posłuży za krewnych, przyjacioł i żonę;

On wierny nędznikowi za kawałek gnata,

Nieodstąpi go, by iść na stoły magnata;

On to ślepego starca na nici prowadzi,

I gdy człowiek opuści, pudel go niezdradzi;

Nigdy się w przywiązaniu swojem niezachwieje:

Nakoniec życia z tobą przebywszy koleje,

Gdy ty biegu dokonasz i złożysz twe brzemie,

A dziedzic co najprędzej spuściwszy cię w ziemię

Spieszy by rychłe słodkie pędzić krotofile, —

Pies jęczy rozciągniony na twojej mogile.

Jestże u was ta wdzięczność, ta stałość, życzliwość?

Niemasz jak samolubstwo, i podłość, i chciwość.

Zwyczaj u was zarówno wszystkie zważaćkraje,

Nie ojczyznę, lecz kochać władzę co rozdaje,

Bez talentów, bez pracy o nagrody prosić,

Nie zasługą, ale się podłością wynosić.

Ten mniema że już świata ogarnął naukę,

Że na szaloną głowę rudą wdział perukę;

Ton się donosicielem, tamten robi błaznem,

I podle kark ugina pod berłem żelaznem.

W żadnem ulu, ni w psiarni między ogarami

Niema tyle plugactwa, ile między wami.

Tu Prometeusz złością prawdziwą indyka

Tak się uniósł, że w gębie zapomniał języka.

Zaczekawszy aż minie ta chmura burzliwa,

Z jak największą pokorą tak się człek odzywa:

Niech się wasza Boska-Mość nieco udobrucha,

I nim osądzi, strony obydwie wysłucha;

Niech pozna kto najwięcej w tej tu sprawie błądzi:

Czy lud jeden, czy mocarz całym ludem rządzi.

Rozkazujesz nam wzory w zwierząt czerpać źródle,

Wystawiasz nam za przykład i pszczoły i pudle;

Podobieństwo to Panie, mylnie ciebie łudzi:

Kto inny rządzi w ulu, kto inny u ludzi.

Matka pszczół, między gęstym poddanych swych tłumem

Obdarzoną jest wyższym od wszystkich rozumem,

Doskonalszej natury, niezna co przesądy,

Mądrą jest, i dla tego szczęśliwe jej rządy:

Ze czcią jej ulegają te maleńkie płazy,

Bo miło słuchać, kiedy rozumne rozkazy.

U nas z jednejże gliny mocarz i poddany.

Gdybyś był króle zrobił z lepszej porcelany,

Gdyby wyższością darów przez ciebie nadanych

Doskonalszemi byli od swoich poddanych,

Gdyby przynajmniej zdrowy chcieli mieć rozsądek,

Zachwialżeby się kiedy społeczeństw porządek?

Lecz kiedy choć ubrani w złoto i szkarłaty,

Często nierównie od nas większe warjaty,

Kiedy z szczęścia swych ludów tem zuchwałej szydzą,

Że żadnego nad sobą hamulca niewidzą,

Niedziw że tak ustawne porywają szały.

Ten bierze kwiat młodzieży jeszcze niedojrzały

I stawia go jak lalki w niezliczonych szykach,

Szczęście zakłada w pludrach, a sławę w guzikach;

Ów urojonych spisków ścigając sprężyny,

W maleńkich dzieciach straszne widzi Katyliny.

Matka pszczół z ludem swoim i w zimie, i w lecie,

Nasz nigdy w domu, zawsze gdzieś lata po świecie;

"I gdy pszczoła swe trutnie powypędza z ula,

Nasz je wszystkie zwołuje, do serca przytula,

Potęźnego mocarstwa na nich zdaje sprawy,

Dla nich jedynie hojny, przystępny, łaskawy;

Napróżno lud się skarży na niedolę srogą,

Bunt to, król woła, trutnie pobłądzić niemogą.

Gdy więc cnotliwy wzgardzon, głupiec wyniesiony,

Moźnaż się dziwić że ród ludzki tak spodlony?

Sarn wyznam, że jak dzisiaj, z cnót wszystkich wyrodni,

Dalecyśmy od pszczoły, psa nawet niegodni.

Któż w tem winien, na kogo świat cały narzeka?

Na tych co samowolnie spodlili człowieka,

Co nagradzając podłość, prześladując cnotę,

Do wszystkiego co zacnem zniszczyli ochotę.

Racz nam więc Panie króle z lepszej zrobić gliny,

A niebędzie na świecie zgorszenia przyczyny." —

Skończywszy człowiek tę swą mowę niewytworną,

Oddał w ręce Pół-Bożka suplikę pokorną.

Zdziwiony Prometeusz miesza się rumieni,

Wreszcie suplikę człeka kładąc do kieszeni,

Nielubiąc się najmniejszym zatrudnić kłopotem,

Rzekł mu: "możesz pójść sobie, pomyślę ja o tem." —

Koniec wersji demonstracyjnej.

PIESŃ II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIEŚŃ III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIEŚŃ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej