Gustave Flaubert

PROSTOTA SERCA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

1

2

3

4

5

PROSTOTA SERCA

Gustave Flaubert

1

Od lat prawie pięćdziesięciu wszystkie panie domu w Pont-l'Evèque zazdrościły pani Aubain jej służącej Felicyty. Za sto franków rocznie gotowała, sprzątała, szyła, prała, prasowała, umiała też doglądać koni, tuczyć drób, robić masło, pozostając przy tym zawsze wierną swojej pani, która pomimo niezaprzeczonych zalet nie należała do osób o łatwym i miłym usposobieniu. Pani Aubain była wdową. Poślubiła niegdyś pięknego i ubogiego młodzieńca, który umarł na początku stycznia roku 1809, zostawiając ją z dwojgiem małych dzieci i znaczną ilością długów. Musiała więc (oprócz folwarków Geffosses i Toucques) spieniężyć wszystkie nieruchomości dające około pięciu tysięcy franków rocznego dochodu, wyprowadzić się z domu w Saint-Melaine i zamieszkać w innym, skromniejszym, który przypadł jej kiedyś jako scheda po dalekich krewnych i stał nie opodal rynku. Ten dom z łupkowym dachem wznosił się między dróżką biegnącą wśród płotów i uliczką wychodzącą na rzekę. Na skutek starości i zaniedbania pozapadały się tam podłogi i mieszkańcy potykali się o wystające deski. Wąski przedpokój oddzielał kuchnię od jadami, w której pani Aubain spędzała całe dnie, siedząc przy oknie w wyplatanym fotelu. Wzdłuż białej lamperii stało w szeregu osiem mahoniowych krzeseł. Nad starym fortepianem wisiał barometr, a pod nim stos pudełek i kartonowych teczek wznosił się na kształt piramidy. Miejsce po obu stronach żółtego, marmurowego kominka, z ozdobami w stylu Ludwika XV, zajmowały miękkie berżery obite gobelinem. Pośrodku pysznił się zegar, kopia świątyni Westy, a w całym pokoju było trochę czuć pleśnią, gdyż poziom podłogi znajdował się poniżej ogrodu.

Korytarz na pierwszym piętrze prowadził najpierw do obszernej i wyklejonej tapetą w jasne kwiaty sypialni „Pani”. Wisiał tu portret „Pana” w stroju, jaki nosili galanci w okresie Terroru. W mniejszym pokoju, obok, były dwa łóżeczka bez materaców. Przylegał do niego salon, zawsze zamknięty i pełen mebli obitych suknem. Salon łączył się z przejściem wiodącym do gabinetu. Na półkach biblioteki, ustawionej w podkowę pod ścianami, stłoczono mnóstwo książek i szpargałów. Środek zajmowało biurko z czarnego dębu.

Dwa podnoszone blaty nikły pod rysunkami piórkiem, pejzażami gwaszem i sztychami Audrana. Były to ślady lepszych czasów, zbytku, o którym wspomnienia rozwiewały się już w przeszłości.

Okienko na drugim piętrze, skąd roztaczał się widok na łąki, oświetlało izdebkę Felicyty. Zrywała się o świcie, żeby nie spóźnić się na prymarię, i pracowała bez przerwy aż do wieczora. Po obiedzie, gdy już starannie wymyte naczynia stały w należytym porządku, zagrzebywała w popiół tlącą się głownię i z różańcem w ręku drzemała pod piecem. Czystość i ład, jakie panowały w jej kuchni, a także blask bijący od wyszorowanych rondli, były powodem zawiści i utrapienia innych kucharek.

Felicyta była oszczędna, jadła powoli, zbierając palcem ze stołu okruchy chleba: dwunastofuntowego bochna pieczonego specjalnie dla niej, który miał jej wystarczyć na trzy tygodnie. O każdej porze roku wdziewała perkalową chustkę, którą przypinała szpilką na plecach, czepek zakrywający zupełnie włosy, czerwoną spódnicę i szare pończochy. Na kaftan kładła fartuch sięgający pod szyję, jaki noszą pielęgniarki w szpitalach.

Miała chudą twarz i cienki głos. Liczyła sobie tylko dwadzieścia pięć lat, a dawano jej czterdziestkę. Po pięćdziesiątce nie zmieniała się już wcale. I zawsze milcząca, o ruchach opanowanych, przypominała do złudzenia figurę wyrzezaną z drzewa, poruszającą się za pomocą ukrytego wewnątrz mechanizmu.

2

Jak każda kobieta miała i Felicyta swoje przeżycia miłosne. Ojciec jej, murarz, zabił się spadłszy z rusztowania. Potem odumarła ją matka, siostry rozeszły się po świecie, gospodarz wiejski przyjął Felicytę do służby i kazał dziewczynce paść krowy. Drżała z zimna, odziana tylko w łachmany, piła wodę z kałuży, kładąc się na brzuchu, brała cięgi za lada przyczyną, wreszcie wypędzono ją za kradzież trzydziestu miedziaków, której nie popełniła. Najęta w innym folwarku opiekowała się drobiem. Cieszyła się tutaj łaskami chlebodawców i dlatego reszta czeladzi popatrywała na nią z ukosa.

W pewien sierpniowy wieczór (miała wtedy osiemnaście lat) koleżanki zaciągnęły ją na zabawę do Colleville. Hałas wiejskiej muzyki, lampiony płonące wśród drzew, pstrokate suknie, koronki, złote krzyżyki, tłum ludzi podrygujących rytmicznie oszołomiły dziewczynę i wprawiły w zdumienie. Chciała już przysiąść wstydliwie z boku, ale bogato ubrany parobek z fajką w ustach, oparty do tej pory o dyszel ogromnego wozu z płócienną budą, poprosił ją do tańca. Zafundował Felicycie jabłecznik i kawę z plackiem, kupił chustkę u kramarza, a sądząc, że odgadła jego zamysły, zaofiarował jej swoje towarzystwo aż do domu. Na skraju łanu owsa przewrócił ją brutalnie. Przestraszona, zaczęła wołać na pomoc. Odszedł.

Innym razem Felicyta spotkała Teodora (takie imię miał parobek) u schyłku dnia na drodze do Beaumont, kiedy usiłowała wyminąć, ocierając się spódnicą o koła, wlokącą się krok za krokiem kopiatą furę siana.

Podszedł do niej grzecznie, prosząc o przebaczenie i zwalając winę na trunki, których wypił wtedy za wiele.

Nie wiedziała, co odpowiedzieć, i miała ochotę uciec.

Zaraz też jął gawędzić o urodzajach i wypytywać o notablów gminy, ponieważ ojciec jego przeprowadził się z Colleville na folwark Ecots i mieszkali teraz w sąsiedztwie.

— Tak — odpowiedziała.

Dodał, że jego rodzice życzą sobie, żeby już poszedł na swoje. Nie spieszył się zresztą, czekał na żonę, którą chciałby sam sobie wybrać. Spuściła głowę. Wtedy zapytał Felicytę, czy myślała już kiedy o małżeństwie. Odrzekła z uśmiechem, że nie godzi się stroić sobie takich żartów.

— Ależ nie, przysięgam ci — i objął ją lewą ręką wpół.

Szła tak, podtrzymywana jego ramieniem; zwolnili kroku. Wiatr był łagodny, wschodziły gwiazdy, olbrzymi wóz siana kołysał się przed nimi, cztery konie stąpały krok za krokiem, wzniecając tumany kurzu. Potem, bez rozkazu, skręciły w lewo. Pocałował ją jeszcze raz. Znikła w mroku.

W następnym tygodniu Felicyta przystała na schadzkę z Teodorem.

Od tego czasu spotykali się zawsze w głębi zabudowań gospodarskich, pod samotnym drzewem rosnącym za załomem muru. Felicyta nie była niewinna jak panienki z miasta, zwierzęta bowiem uświadomiły ją dostatecznie; ale rozsądek i honor niewieści uchroniły ją od upadku. Opór zwiększył namiętność Teodora do tego stopnia, iż aby wreszcie ją zaspokoić (a może i przez głupotę), zaproponował dziewczynie małżeństwo. Wahała się, czy mu zaufać. Złożył uroczystą przysięgę.

Po paru dniach zwierzył jej się z troski, która gnębiła go od dawna: ubiegłego roku rodzice, ażeby uchronić go od wojska, opłacili kogoś, kto stanął zamiast niego przed komisją, ale sprawa mogła wyjść na jaw, w każdej chwili mogli go złapać, i na samą myśl o życiu w koszarach trząsł się ze strachu. Tchórzostwo Teodora było dla Felicyty objawem delikatności, otaczała go więc tym większą tkliwością. Wymykała się nocą na schadzki, podczas których chłopak zadręczał ją obawami i naleganiem. Na koniec oznajmił, że pójdzie sam do gminy, wywie się dobrze, jak stoją sprawy, i zawiadomi ją o wszystkim w przyszłą niedzielę między jedenastą wieczór a północą.

Nie zjawił się sam, ale posłał przyjaciela, który oświadczył Felicycie, że nigdy więcej Teodora nie zobaczy. Chcąc zabezpieczyć się przed poborem, poślubił starszą i bardzo bogatą osobę, niejaką panią Lehouissais z Toucques. Rozpacz Felicyty nie miała granic. Padła na ziemię, krzyczała, wzywała miłosierdzia bożego i samotna jęczała w polu aż do wschodu słońca. Po czym wróciła do domu i oświadczyła, że zamierza odejść. I pod koniec miesiąca, otrzymawszy zasługi, zgarnęła cały swój dobytek w chustkę i powędrowała do Pont-l'Evêque. Przed zajazdem wdała się w rozmowę z panią w żałobie, która właśnie szukała służącej. Dziewczyna umiała niewiele, ale okazywała tyle dobrych chęci i stawiała warunki tak skromne, że pani Aubain powiedziała wreszcie:

— Niech będzie, przyjmuję cię.

W kwadrans później Felicyta rozłożyła zawartość węzełka na nowym mieszkaniu.

Z początku żyła tu w stanie ciągłego oszołomienia, którego przyczyną był „poziom domu” i wspomnienia „Pana”, unoszące się ponad wszystkim. Zdawało jej się, że siedmioletni Paweł i zaledwie czteroletnia Wirginia są zrobieni z cennego kruszcu. Nosiła ich cały dzień „na barana” i co chwilę obsypywała pieszczotami. Nie lubiąc przesady, parni Aubain była zmuszona zakazaćbezustannego całowania dzieci, co uraziło służącą do głębi. Mimo to była szczęśliwa. Spokój otoczenia zabliźnił jej ranę.

Co czwartek zjawiali się zawsze ci sami goście na partyjkę bostona. Felicyta przygotowywała karty i rozpalała w kominku. Przychodzili punktualnie o ósmej i przed wybiciem jedenastej wstawali od gry.

W poniedziałki tandeciarz zamieszkały w sąsiedztwie już od rana rozkładał na ziemi stare żelastwo. Po chwili miasteczko napełniało się ludzkim rozgwarem, z którym mieszało się rżenie koni, beczenie jagniąt, chrząkanie świń i łomot wozów po zabrukowanych ulicach. Około południa, w czasie największego targu, stawał w progu wysoki wieśniak z haczykowatym nosem i w czapce zsuniętej na tył głowy. Był to Robelin, dzierżawca z Geffosses. Zaraz po nim zjawiał się Lièbard z Toucques, chłop tłusty i opiekły, w szarej kurtce i w sztylpach z ostrogami.

Obydwaj mieli w koszyku kury i sery. Felicyta udaremniała zawsze drobne szachrajstwa, które zamierzali popełnić, co przejmowało ich takim respektem, że odchodząc kłaniali się w pas.

Od czasu do czasu wstępował, aby złożyć uszanowanie, markiz de Gremanville, jeden z wujów pani Aubain, zrujnowany hulankami i osiadły pod koniec życia na ostatnim skrawku ziemi, jaki pozostał mu w Falaise. Wpadał zawsze w porze drugiego śniadania razem z nieznośnym pudlem, po którego łapach zostawały na wszystkich meblach brudne ślady. Pomimo wysiłków, ażeby nie odstąpić w niczym od wykwintnych manier szlachcica z krwi i kości, przestrzeganych tak gorliwie, że uchylał kapelusza mówiąc „nieboszczyk mój ojciec", markiz nie mógł oprzeć się dawnemu nałogowi i wychylał kieliszek za kieliszkiem, przeplatając je pieprznymi dykteryjkami. Felicyta grzecznie wypychała go za próg domu.

— Już pan dość wypił, panie de Gremanville, do miłego zobaczenia.

I zamykała drzwi.

Otwierała je za to z prawdziwą przyjemnością panu Bourais, dawnemu rzecznikowi sądowemu. Jego biały krawat, łysina, żabot, obszerny brązowy surdut, okrągły ruch, jakim sięgał do tabakierki, cała w ogóle postać starszego pana onieśmielała Felicytę, tak jak zawsze onieśmiela nas i niepokoi zetknięcie z ludźmi niezwykłymi.

Administrował posiadłościami „Pani", zamykał się z nią więc w gabinecie „Pana" na długie godziny. Bał się narazić komukolwiek, miał niezmierny szacunek dla urzędów i rościł sobie pretensję do gruntownej znajomości łaciny. Chcąc sprawić przyjemność dzieciom, a także pouczyć je w sposób zajmujący i przystępny, podarował im geografię w obrazkach. Były na tych rycinach przeróżne zdarzenia z szerokiego świata: ludożercy z piórami na głowie, małpa porywająca biało ubraną dziewicę, Arabowie na pustyni, polowanie na wieloryba...

Paweł objaśniał Felicycie te ilustracje. Innego wykształcenia nie otrzymała.

Nauczycielem dzieci był niejaki Guyot, ubogi urzędnik z merostwa, znany z pięknych rąk i z tego, że umiał naostrzyć scyzoryk o podeszwę.

W pogodne dni cała rodzina wyruszała wczesnym rankiem do Geffosses.

Zabudowania gospodarskie leżały na zboczu wzgórza, dom stał pomiędzy nimi i z oddali morze wyglądało jak szara plama. Felicyta wyjmowała z kosza plastry zimnego mięsa i pani Aubain jadła z dziećmi śniadanie w pokoju za mleczarnią. Była to jedyna pozostałość wiejskiego pałacyku, obecnie już nie istniejącego. Pani Aubain pochylała głowę pod ciężarem wspomnień. Dzieci milkły, żadne z nich nie śmiało się poruszyć.

— Ależ idźcie się bawić — mówiła.

Wybiegały z ulgą. Paweł wdrapywał się na stodołę, zastawiał sidła na ptaki, puszczał kaczki po wodzie bajorka albo uderzał kijem w beczki, które dudniły jak bębny. Wirginia karmiła króliki, a potem biegła w pole nazbierać bławatków. Wiatr podnosił jej sukienkę i ukazywał haftowane majteczki.

W pewien jesienny wieczór wracali wszyscy przez pastwiska. Wąski nów oświetlał część nieba, a mgły spływały jak wstęgi na sfalowane pola. Woły, leżąc na trawie, spokojnie obserwowały przechodzącą gromadkę. Na trzeciej z rzędu łące kilka z nich wstało i otoczyło ją kołem.

— Niech się państwo nie boją — powiedziała Felicyta i szepcząc jakieś zaklęcia, poklepała po grzbiecie wołu, który stał najbliżej. Zawrócił i reszta poszła za jego przykładem.

Ale na następnym pastwisku rozległ się przeraźliwy ryk. Z gęstej mgły wyłonił się buhaj. Zaczął się zbliżać do obu kobiet. Pani Aubain przyśpieszyła kroku.

— Nie, nie, spokojnie! — zawołała Felicyta.

Mimo to obie zaczęły pędzić. Słyszały coraz bliżej sapanie, zwierzę zaczęło je ścigać. Racice waliły w ziemię jak młoty, buhaj galopował. Felicyta odwróciła się, nabrała pełne garście ziemi i cisnęła mu nią w ślepia. Opuścił pysk, potrząsnął rogami, dreptał i ryczał z wściekłości. Pani Aubain dobiegła tymczasem z dziećmi do skraju pastwiska i usiłowała wedrzeć się na stromy nasyp. Felicyta cofała się, rzucała bezustannie grudy ziemi i garście trawy, krzycząc:

— Prędzej, prędzej!

Pani Aubain skoczyła do rowu i popychając przed sobą Wirginię, potem Pawła, stanęła ostatnim wysiłkiem na krawędzi zbocza. Buhaj przyparł Felicytę do rzadkiego płotu, ślina ciekła mu z pyska i już brał dziewczynę na rogi. Zdążyła jednak przecisnąć się między żerdziami i olbrzymie zwierzę stanęło zdumione.

Zdarzenie to było przez lat wiele tematem rozmów w Pont--l'Evèque. Felicyta nie szczyciła się wcale swoim czynem, nie postało jej nawet w głowie, że był on bohaterski.

Uwagę służącej pochłonęło całkowicie zdrowie Wirginii. Przestrach wywołał u dziewczynki wstrząs nerwowy i doktor Poupart zalecił kąpiele morskie. Podówczas Trouville nie cieszyło się jeszcze taką sławą, jak dzisiaj. Pani Aubain zasięgała informacji ze wszystkich stron, radziła się pana Bourais i czyniła przygotowania jak do dalekiej podróży.

Bagaże zabrał na wóz Lièbard jeszcze o dzień wcześniej. Nazajutrz przyprowadził parę koni, z których jeden miał siodło damskie z aksamitnym oparciem, a na grzbiecie drugiego przymocowano pelerynę zwiniętą w ten sposób, że stanowiła wygodne siedzenie. Felicyta zaopiekowała się Wirginią. Paweł dosiadł osła, którego pan Lechaptois wypożyczył pod warunkiem, że będzie miał bardzo dobrą opiekę.

Droga była okropna, na przebycie ośmiu kilometrów stracono dwie godziny. Konie zapadały w błoto aż po pęciny i żeby się wydobyć, podrzucały nagle zadami. Potykały się o koleiny, musiały przeskakiwać rowy. Klacz Lièbarda przystawała co jakiś czas bez żadnego powodu. Czekał cierpliwie, aż zdecyduje się ruszyć dalej, ł opowiadał o ludziach, których posiadłości przylegały do drogi, dorzucając do ich dziejów własne poglądy. Tak oto, gdy w połowie ulicy prowadzącej przez Toucques mijali okna otoczone rozkwitłą nasturcją, powiedział wzruszywszy ramionami: „Ot i ta wdowa Lehouissais, zamiast wziąć sobie młodego chłopca”... Felicyta nie dosłyszała końca, ponieważ konie puściły się kłusa i osioł zaczął galopować. Skręcili na ścieżkę, otwarto bramę i wszyscy zsiedli przed gnojówką, rozlaną aż pod sam próg domu.

Widząc swoją panią, matka Lièbard okazała wiele hałaśliwej radości. Podała na drugie śniadanie pieczeń wołową, kiszkę, flaki, potrawkę z kurczęcia, musujący jabłecznik, tort, kompot i śliwki moczone w spirytusie. Przez cały czas posiłku zabawiała gości rozmową: prawiła komplementy pani, zachwycając się jej wybornym zdrowiem, unosiła się nad urodą panienki i nad tym, że tak ślicznie wyrosła, cieszyła się męską postawą i tuszą Pawła, a nie pominęła w swoich pochwałach nawet i zmarłych dziadków, których Lièbardowie pamiętali, już bowiem od kilku pokoleń służyli w rodzinie. Dom mieszkalny był nacechowany staroświecczyzną tak samo jak gospodarze. Belki powały były spróchniałe, ściany czarne od dymu, szyby zarosłe kurzem. Na dębowej półce stały i leżały bezładnie najrozmaitsze przedmioty: kubki, talerze, miski cynowe, potrzaski na wilki, nożyce do strzyżenia owiec i olbrzymia lewatywa, która wzbudziła wesołość dzieci. Pod drzewami rozsiadłymi za płotem rosły grzyby, spośród gałęzi przeglądały kępy jemioły, zwisające od ciężaru jagód. Grube strzechy, jakby obciągnięte brunatnym aksamitem postrzępionym u brzegów, oparły się wielu burzom i huraganom. Mimo to wozowni groziła ruina. Pani Aubain przyrzekła, że pomyśli o jej odnowieniu, i kazała siodłać konie.

Do Trouville było jeszcze pół godziny. Cała karawana zsiadła z koni, ażeby wdrapać się na urwisko nadbrzeżne, skąd było widać okręty, i ominąwszy zakręt bulwaru wjechała po kilku minutach na dziedziniec oberży „Pod Złotym Jagnięciem", należącej do pani David.

Zmiana powietrza i kąpiele dały prędko tak pomyślne skutki, że Wirginia poczuła się lepiej Już w parę dni po  przyjeździe. Nie mając kostiumu kąpielowego wchodziła do wody w koszuli. Posługaczka ubierała ją w budce straży celnej, którą wynajmowano letnikom.

Po południu cała gromadka szła na spacer, najczęściej w stronę Hennequeville albo na Czarne Skały. Z początku ścieżka prowadziła pod górę, doliną zieloną niby trawnik w ogrodzie, potem przecinała płaszczyznę, na której ciągnęły się pastwiska przeplatane łanami zbóż. Wśród gęstych cierni na skraju drogi sterczał ostrokrzew. Gdzieniegdzie gałęzie ogromnego, uschniętego drzewa rysowały zygzaki na błękicie.

Za każdym razem rozkładano pledy na łące, skąd po lewej stronie widniało Deauville, po prawej Hawr, a na wprost — morze. Błyszczało w słońcu, gładkie jak lustro i tak spokojne, że ucho z trudem chwytało jego szum i słychać było świergot wróbli ukrytych w listowiu. Cały ten obraz nakrywała niezmierzona kopuła nieba. Pani Aubain siedziała pochylona nad robótką, Felicyta zbierała lawendę. Paweł nudził się i chciał wracać. Niekiedy całe towarzystwo wyprawiało się łodzią aż za Toucques, aby nazbierać muszel. Przypływ zostawiał morskie jeże i meduzy, dzieci goniły za strzępami piany, które wiatr porywał. Senne fale, opadając na piasek, rozpościerały się przy brzegu rozległym aż po widnokrąg i graniczącym od strony lądu z wydmami, które oddzielały ów brzeg od bagniska i łąk podobnych do pola wyścigowego. Kiedy wracali, Trouville rosło w oczach, a jego domki rozmaitej wielkości wyglądały jak porozrzucane w wesołym nieładzie.

W dni nazbyt upalne nikt nie wychodził z domu. Oślepiająca jasność, przenikając między deszczułkami żaluzji, kładła na ścianie grube pręty światła. W miasteczku zamierały wszystkie głosy. Ulice świeciły martwą pustką. Cisza, rozpostarta szeroko, potęgowała jeszcze bezwład przedmiotów. Z oddali dolatywały uderzenia młotów, którymi robotnicy portowi bili w kadłuby okrętów, a ciężki wiatr przynosił zapach smoły.

Powrót łodzi rybackich był zawsze wydarzeniem dnia. Kiedy już ominęły znaki ostrzegawcze, zaczynały lawirować. Opuszczały żagle do połowy masztów, zostawiając tylko żagiel środkowy, co wydymał się jak balon; wtedy, ścigając się po pluszczących falach, sunęły do przystani i tu rzucały kotwice. Potem każda łódź ustawiała się wzdłuż krawędzi bulwaru. Marynarze ciskali przez burtę szamocące się ryby. Czekał na nie rząd wózków; kobiety w bawełnianych czepkach wybiegały na spotkanie, żeby uściskać mężów i odebrać kosze z połowem.

Pewnego dnia jedna z kobiet podeszła do Felicyty, która w chwilę później wpadła do pokoju promieniejąc z radości: spotkała siostrę. Zaraz potem Anastazja Barette, z męża Leroux, stanęła w progu; na jednej ręce miała niemowlę, drugą trzymała inne dziecko za rączkę. Towarzyszył im chłopczyk czupurnie podparty pod boki, w marynarskim berecie zsuniętym na lewe ucho.

Od tego czasu kręcili się zawsze pod kuchnią albo zjawiali się ni stąd, ni zowąd w czasie spaceru. Mąż nie pokazywał się nigdy. Felicyta pokochała rodzinę całym sercem. Sprawiła im kołdrę, kilka koszul i naprawiła własnym kosztem kuchnię. Ta słabość irytowała panią Aubain. Nie znosiła chłopca, ponieważ mówił „ty” do Pawła. Skorzystała z pierwszej nadarzającej się niepogody, która przyprawiła Wirginię o kaszel, i zarządziła powrót do Pont-l`Evèque.

Pan Bourais pomógł jej wybrać szkołę. Kolegium w Caen miało jak najlepszą opinię. Umieściła więc tam Pawła i zniosła dzielnie rozstanie z chłopcem, zadowolonym zresztą, że zamieszka w domu, gdzie będzie miał wielu kolegów.

Pani Aubain zgodziła się na rozłąkę z synem, ponieważ uważała ją za konieczną. Wirginia myślała coraz mniej o bracie. Felicycie brakowało jego hałaśliwych zabaw, ale pocieszyło ją nowe zajęcie: od Bożego Narodzenia miała towarzyszyć panience na lekcje katechizmu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

3

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5

Niedostępny w wersji demonstracyjnej