Michał Bałucki

PRZEBUDZENI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III 

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV

XVI

XVII

XVIII

XIX

XX

XXI

XXII

XXIII

PRZEBUDZENI

Bałucki Michał

I

ALKHADAR

Warszawo! niewolnico! kiedyś na poranione ciało balowe szaty wdziewała i wdzięczyłaś się do wroga malowaną twarzą, i szalałaś uciechą na nieporosłych jeszcze mogiłach twych dzieci — z pogardą odwracałem wzrok od ciebie i kląłem cię, hańbiącą swoje wdowieństwo; ale dziś, gdy szał minął, gdyś odtrąciła od siebie uściski carskiego ramienia i zarzuciwszy na barki żałobę krzyknęłaś: „cierpię... wierzę...", dziś klękam przed tobą, męczennico, i proch, co się u nóg twych wala — to moje namaszczenie.

Każda myśl, każdy czyn, którym się naród odzywa — zatętnił najpierwej w tobie jako krew w sercu i wstał przez ciebie poczęty, twoją boleścią ochrzczony; więc powieść, co ma zawierać dzieje obecnych chwil, od ciebie zacząć się musi — w twoich murach muszę szukać przebłysków świtu, podobnych światełkom przeglądającym przez mgłę nadwiślańską w zaranie.

Zaczynam więc moją powieść w Warszawie, przy ulicy Wąski Dunaj, na pierwszym piętrze. Na ulicach już pociemniało — wieczór był wilgotny, drobny gęsty deszcz dzwonił po szybach. W pokoju skromnie, ale gustownie umeblowanym siedział młody człowiek przy biurku, 'Wśród książek i papierów. Blask białej lampy padał na rozłożone karty geograficzne, oświecał twarz młodzieńca — reszta przedmiotów w pokoju była wpółcieniu niewyraźnym, co mnie uwalnia od szczegółowego ich wpisu, wspomnę tylko o oszklonej szafie napełnionej książkami; wpółuchylone bowiem drzwi tej szafy każą nam się domyślać, że mieszkaniec tego pokoju ma chęć i możność kształcenia się — i biblioteczka nie służy tylko do upiększenia pokoju, do zadowolnienia literackiej próżności. Młody siedział pochylony — żywe, niebieskie oczy miał utkwione w książkę, a ściągnięte nad oczami brwi i mars, co mu cieniem dzielił wysokie czoło na dwie połowy, pokazywały wielkie zajęcie umysłowe. Twarz miał ściągłą jak gotyckie rzeźby, włosy jasne, długie, w tył zarzucone. Młody człowiek czasami wstawał — zamyślony chodził po pokoju i znów siadał przy biurku i pochylał się nad książką. Zegar mały ścienny zasyczał, wydzwonił dziewiątą, a niedługo potem dał się słyszeć na schodach stęp ciężkiego, męskiego chodu, drzwi się otwarły i wszedł jakiś człowiek barczysty, kształtów herkulesowyeh, czarno zarastający. — Dobry wieczór, Władysławie.

— Alkhadar! — rzekł Władysław i wstał na przywitanie gościa.

Alkhadar rzucił na stołek laskę i czapkę, uścisnął rękę Władysława i usiadł przy biurku przypatrując się pilnie książkom rozłożonym.

— Przeszkodziłem ci — cóż robisz?

— Pracuję teraz nad historią Wschodu — rzekł gospodarz siadając — uczę się odczytywać hieroglify. Mozolna to praca po odrobinie odchylać to wieko, jakim Egipt zamknął swoją przeszłość przed nami.

— I ta praca cię zajmuje, zadowalnia? — spytał przybyły, patrząc badająco, głęboko w twarz Władysława.

— I kogóż by nie zadowolniła? Śledzić, badać każdy nerw ludzkości, dochodzić do jego początków, patrzyć na jego rozwój, z okruchów pozostałych składać posąg dziejów, odtworzyć sobie życie, co umarło — to trud, ale połączony z rozkoszą.

— A cel tego trudu?

— Wiedzieć, co było...

— To mało. Taka praca przypomina mi cmentarz i grabarzy odgrzebujących stare groby, by  nowym trupom zrobić miejsce. Mnie się zdaje, że historyk jak anatom powinien krajać trupa przeszłości nie na to, by go znać, ale aby z niego nauczyć się leczyć żywych.

— To zadanie ma historia.

— W słowach, w czynie tego nie widziałem nigdzie. Albo ludzkość zmienia się jak kameleon, albo historycy są złymi lekarzami. Ja lubię historię, ale tylko o tyle, o ile mogę ją zastosować w życiu. Zresztą więcej mnie obchodzi co będzie niż co było. Wyniknęło to może po części z mego życia. Sam od młodości grzebałem się w górę, za sobą nie miałem nic, przed sobą wszystko; więc myśl i wzrok przywykły patrzeć naprzód, w górę.

— Jak to sam? a rodzice?

— Dzieckiem mnie odumarli.

— I bez niczyjej pomocy doszedłeś aż do uniwersytetu? — zapytał zdziwiony Władysław, nie pojmując, jak można bez pomocy rodziców lub krewnych poświęcać się naukom, które po długich latach dopiero dają to, co nazywamy chlebem powszednim.

 — Długie to historie...

— I tajemnicze?...

— Nie, tajemnicy w  nich nie ma, ale nierad o tym mówię.

— Dlaczego?

— Boję się, by ktoś powieści mego życia nie wziął za skargę, za przymówienie się o litość. Ja tego nie lubię. Co mam — to własne, to zapracowane — to mi wystarcza.

— Ale jak mogłeś sobie dać radę? — pytał Władysław przysuwając się z ciekawością i rodzajem -uszanowania do swego kolegi.

— Jak? bardzo łatwo. W ubogim dziecku było jakieś pragnienie wydobycia się na wierzch życia, chęć pracy i wola. To czarnoksięskie moje potęgi. — Rodzice moi byli chłopami. Ojciec umarł wcześniej, potem matka. Matkę pamiętam trochę, jak przez mgłę — nauczyła mnie pacierza — to jedno, co po niej dostałem w spuściźnie, i tę pamiątkę zgubiłem gdzieś po drodze życia... Potem pasałem bydło u sąsiada naszego, za to miałem przyodziewę i wyżywienie. Ale życie bezczynne, na pastwisku, nudziło mnie, chciało mi się czegoś, sam nie wiedziałam czego. A najprzód gniewało mnie i martwiło, że ksiądz i organista patrzą w kilka poczernionych kartek i Bóg wie co z nich mówią, a ja patrzał nieraz cały dzień i byłem taki mądry, jak przedtem. Działo mi się wtedy coś podobnego, jak tobie, gdy patrzysz w hieroglify. Organista zmiarkował chęć moją i zimą wyprosił mnie nieraz od służby u sąsiada i czytać uczył. Jakaż to była dla mnie radość i duma, gdym całą książkę przeczytać umiał — czułem taką dumę, jak starożytni, gdy stanąwszy u Herkulesowych Słupów mniemali, że widzą krańce świata. Ale wnet spokorniałem, gdy organista pokazał mi inną książkę, na której ani rusz — nic czytać nie umiałem. Więc znowu do organisty w prośby — znowu mnie uczył, pokazywał. Poczciwy organista — nieraz w snach jego czerwony nos stawał nade mną jak anioł opiekuńczy... ty się śmiejesz, Władziu? dziwno ci, że poczciwca nie idealizuję — darmo! takim go zapamiętałem, takim go kocham. Czyż dziecko ma nie kochać matki z oszpeconą twarzą, albo kłaść jej na twarz anielskie maski, na tę twarz, którą widziało w nocy nad swą kołyską, nad łóżkiem, na które go choroba rzuciła? — Ale wracam do organisty i do siebie. Od owego czasu brałem książkę po książce — i coraz jaśniej robiło się w głowie. Dowiedziałem się, że jest więcej ziemi nad ten kawał, com widział z dzwonnicy, że jest więcej ludzi na świecie niż tych, których widziałem na odpuście, i wyrozumowałem sobie, że gdzieś dalej także książek trochę więcej być musi niż na stole pana organisty — i coś rwało w świat — do ludzi. Takie czytanie i rozmyślanie rozwijało powoli umysł, zyskałem sam duchowo wiele, ale mój gospodarz bardzo mało. Nieraz gdym się zaczytał, bydło wlazło w szkodę, nieraz słonko dawno zeszło z południa, a o bydle i o mnie ani słychu w domu. Aż tu nagle widzę za sobą gospodarza ma pagórku, jak grozi, klnie i krzyczy: „Kasper! Kasper!"

— Więc to twoje imię właściwe? — spytał Władysław. — Nieraz już chciałem cię zapytać, dlaczego i kiedy Alkhadarem cię przezwano?

— Znasz powieść pod tym arabskim tytułem , co znaczy: przeznaczenie. Powieść ta żywe między nami obudziła zajęcie i dysputy o przeznaczeniu. Ja liczyłem się do najzapaleńszych obrońców Alkhadara i stąd moje imię.

— I cóż dalej się z tobą stało? — pytał ciekawie Władysław — któż się zajął tobą?

— Powieści mówią przez ciebie, Władysławie — chcesz jakiegoś bogatego pana, któremu by wpadło w oczy wiejskie chłopię — bierze go ze sobą do miasta — daje uczyć itd. — Niestety — rzadko życie jak powieść się złoży — i ze mną tak było. Samemu sobie winien jestem prawie wszystko. To sam powtarzam dziś trochę z dumą — dawniej często z westchnieniem je powtarzałem.

Mówiłem ci, że gospodarz nieraz mnie szukać musiał i z pagórka nawoływać do domu. Nie wychodził wtedy sam, ale zwykle miewał w ręce uździelnicę lub pętaczkę na konie, której kształty, skręty i guzy nieraz z zadziwiającą dokładnością odfotografowały się na mojej sukmance. Tę operację dość często i z zamiłowaniem powtarzał mój gospodarz, szczególniej, gdy wracał od strony karczmy. Porzuciłem więc jednego dnia rodzinną wioskę i uciekłem do najbliższego miasteczka. Licha to była mieścina: kościół i kilka murowanych domów różniły ją nieco od wsi; dla mnie jednak ta mieścina pyszną stolicą się wydawała i wchodziłem do niej z obawą i pokorą, lubo nie bez pewnej otuchy i wiary w siebie. „Człowiek z wykształceniem nie umrze z głodu", mawiał pan organista — a ja umiałem czytać, pisać i rachować, co w moim przekonaniu ówczesnym stanowiło apogeum wykształcenia. Zmieniłem wkrótce to zdanie, gdym stanął przed bakałarzem miejscowym, prosząc go o jakie zatrudnienie odpowiednie mojej nauce, a on kiwając nade mną głową z politowaniem radził wrócić na wieś i bydło paść. Poczerwieniałem cały, rozbeczałem się i nuż prosić bakałarza, by mi nie zagradzał losu, by mi pomógł wygrzebać się na człowieka, gdy mam chęć do pracy. Pan bakałarz był niewzruszony — argumentował, że teraz lada chłop pnie się w górę i dlatego ludzie tacy jak on muszą się na stare lata poniewierać i nie znajdują odpowiedniego stanowiska. — Już zabierałem się odejść, gdy we drzwiach pokazała się okrągła twarz w czepcu, którego końce jak wachlarz chwiały się za każdym poruszeniem. Była to, jak się później dowiedziałem, dostojna małżonka profesora. W tej chwili była dla mnie czymś więcej — była ową księżniczką zaczarowaną w żabę, o której nieraz w zimowych wieczorach nasłuchałem się na wsi siedząc na przypiecku. Pani profesorowa bowiem, dowiedziawszy się, o co rzecz chodzi, zaproponowała mężowi, czyby mnie nie wziął do służby na miejsce jakiegoś Wojtka, który uciekł — a za to mógłbym się czasem w szkole przysłuchać mądrości pana profesora. — Zostałem więc u nich. Różnie mi tam bywało: sypiałem w komórce pod schodami. Miejsce to szczególniej w zimie nie bardzo powabne było; radziłem sobie więc, jak mogłem — to zapraszałem do siebie na noc dużego psa kamienicznego, którego sierścią się grzałem, to w worki kładłem słomę i zapakowawszy się jak mebel w to zawiniątko, nachuchałem wewnętrz ciepłego powietrza i zaciskając worek koło szyi bałem się o utratę drogo nabytego ciepła jak skąpiec o swe skarby. Jadałem ze służącą w kuchni, w szkole siadywałem pod piecem. Za to na brak roboty skarżyć się nie potrzebowałem. Pani profesorowa była genialniejsza w wynajdywaniu zatrudnień niż egipscy kapłani. Tylko noc więc miałem do rozporządzenia — i wśród głośnego chrapania państwa profesorstwa, przy ogarku wyproszonym u służącej czytywałem, co mi wpadło pod rękę — pisywałem przekupkom listy, przepisywałem mieszczańskim pannom modlitwy, czym sobie jaki taki grosz złożyłem.

Pilność moja i postęp zadziwiały profesora i zjednały mli jego łaski, i nieraz, gdy pan profesor na jarmark miał wyjeżdżać lub szedł na preferansa do proboszcza, mnie zastępcą mianował. Z prowizorycznego zostałem rzeczywistym profesorem. Profesor bowiem umarł, a burmistrz z proboszczem zgodzili się na to, bym  go zastąpił, z warunkiem, że połowy pensji profesorskiej zrzekę się na rzecz wdowy nieboszczyka. Stanąłem więc u kresu moich marzeń. „Pan profesor" — mówiono w mieście, „panie profesorze" — wolały dzieci, „jestem profesorem!" — mawiałem nieraz z dumą do siebie strojąc się przed zwierciadłem w stojące kołnierzyki na sumę do kościoła. Towarzysze moich lat dziecinnych — pastuchy — z uszanowaniem czapki przede mną uchylali. — Nic mi więc nie brakowało do szczęścia, gdy wtem przyjechał na wakacje do naszego miasta siostrzeniec księdza proboszcza, akademik. Zeszedłem się z nim na odpuście, na śniadaniu u  księdza proboszcza. Mówił nam o rzeczach, o których nie miałem wyobrażenia, o książkach, których nie czytałem, o umiejętnościach, których nie znałem. Wstyd palił mi twarz, czułem się upokorzony, przygnieciony. Wcześniej wróciłem do domu — słowa akademika szumiały mi ciągle w uszach, stały mi w myśli jak zwycięstwa Miltiadesa przed Temistoklem i spać mi nie dały. Truchlałem, gdym pomyślał, że mogłem się zestarzeć, umrzeć i nie wiedzieć tego, co wiedział siostrzeniec księdza proboszcza. Świat za górami wabił mnie znowu. „Jestem jeszcze młody — mogę się uczyć — muszę się uczyć", powiedziałem sobie i z końcem roku, pożegnawszy mój stołek profesorski, księdza proboszcza i dzieci, wybrałem się piechotą do Warszawy. Tu poczęło się moje dość przykre pasowanie z losem. Zielone nadzieje pożółkły. Skromne bowiem zasoby moje wyczerpnęły się wkrótce, lekcyj, jako nieznajomy, dostać nie mogłem — musiałem więc w pół roku porzucić szkoły i iść do sklepu. I tam pracowałem nad sobą; powoli rozpatrzywszy się w Warszawie poznałem się z jednym rzemieślnikiem, któremu dzieci uczyć miałem. Porzuciłem więc sklep i wróciłem znowu do szkół.

Tu nagle przestał Alkhadar i chwilkę przysłuchiwał się czemuś. Na schodach słychać było czyjeś kroki, ktoś przeszedł koło drzwi i poszedł na wyższe piętro. Alkhadar spojrzał na zegarek — była już dziesiąta.

— A to się zasiedziałem i rozgadałem — rzekł wstając

— Kończ, Alkhadarze — prosił go Władysław, zmuszając do siedzenia. — Mówisz mi o rzeczach, o których wyobrażenia nie miałem. Dla mnie od dzieciństwa opieka rodziców wygodami i przyjemnościami wyścielała tę twardą drogę życia, po której ty z takim trudem iść musiałeś. Cierpkie to twoje życie, ale pełne uroku.

— Poetyczne — rzekł trochę szyderczo Alkhadar — tak — poetyczne jak zapadła w ziemi wieśniacza chata. Malarz, poeta zachwyci się pięknością jej, a nie pomyśli, że to nędza pochyliła chatę, że w niej niedostatek, a może i cierpienie mieszka. Chorobliwa ta wasza poezja szuka ruin, by płakać nad nimi.

Władysław nie słuchał ostatnich słów kolegi, siedział zamyślony i widocznie jakąś myślą zajęty.

— Alkhadarze — rzekł po chwili — wiem, że i teraźniejsze twoje położenie nienajlepsze być musi. Lekcje męczą cię, a nie zabezpieczają dostatecznego utrzymania. Ja mam aż nadto od rodziców... wystarczy nam obom... — dodał nieśmiało, biorąc kolegę za rękę, i w oczach zakręciły mu się łzy.

— A co — nie powiedziałem? i ty jak drudzy — i znowu litość. Dobre masz serce, gdy dajesz — ja może złe, że nie biorę; ale tak zostać już musi. Boję się dobrodziejstw — może nie umiałbym być wdzięcznym...

— Ja tego nie żądam...

— Nie, nie, nie chcę — nie mów mi o tym, jeżeli chcesz mnie widzieć u siebie. Masz dobre serce, Władziu, i cnót pełne — jednej ci tylko brakuje... największej...

— Co takiego? — spytał Władysław.

— Tego ci nie powiem — to powinno zwodzić się w tobie, wyjść z ciebie samo — a wtedy będzie cnotą...

— A jak nie zrodzi się — więc wciąż mam chromać? Proszę cię, powiedz...

Alkhadar namyślał się chwilkę, wreszcie rzekł: — Zanadto głęboko siedzisz w hieroglifach i egipskie sarkofagi zasłoniły ci ziemię rodzinną.

— Mylisz się — równie skrzętnie grzebię w krajowych kronikach.

Alkhadar się uśmiechnął.

— I to ma być dosyć? — spytał. — Wydajesz mi się teraz podobny do człowieka, który ze wzgórza patrzy na wylew rzeki chłonącej dobytek i ludzi i robi naukowe postrzeżenia, i bada naturę rzeki.

— Nie rozumiem cię.

— To źle — rzekł krótko, cierpko Alkhadar i niecierpliwość, niezadowolenie malowało się na jego twarzy. — Grzebiesz, Władysławie, w starych trumnach, gdy naokoło ciebie wre fala nowych dziejów, strasznych, bolesnych.

— Poetyzujesz, Alkhadarze — Warszawa teraz spokojna... po krwawych demonstracjach przeszłorocznych śladu nie ma.

— Więc śpi Warszawa? więc ofiary były próżne?

— Tego nie mówię. Wierzę, że żadna kropla krwi marnie nie przepada, ale...

— Ale cóż?

— Ale ofiar już dosyć — może zanadto.

— I ja tak myślę — więc cóż robić? — Czekać...

— Nie rozumiemy się — rzekł opryskliwie Alkhadar i pożegnawszy zdziwionego Władysława prędko wyszedł.

Władysław stał długo patrząc za nim — ruszył ramionami i począł chodzić po pokoju trąc w zamyśleniu białe czoło.

— Dziwny ten Alkhadar — myślał — raz wesoły, lekki, roztrzepany — to znowu poważny, zagadkowy — czego on chce?

Postąpił ku oknu, otworzył je i patrzał na ulicę. Po świeżo spadłym deszczu zwilżone kamienie odbijały światło latarni jak weneckie kanały — ruch był wielki. Wtem postrzegł przy blasku latarni dwóch ludzi wychodzących z domu, w którym mieszkał. Jeden z nich... zdawało mu się, że to Alkhadar — drugiego także gdzieś widział. Wychylił się z okna, by się lepiej przypatrzyć, ale znikli w zakręcie ulicy. — To pewnie nie on — perswadował sobie — on już dawno wyjść musiał.

I począł przypatrywać się obojętnie przechodzącym. Mimo błota ludzie tłumnie roili się po ulicy — gwar idących, rozmawiających mieszał się z turkotem dorożek, czasem głośniejszy uśmiech, piosenka, którą gwizdał ulicznik, lub sentymentalny głos katarynki silniejszym tonem wybiegały z tego gwaru.

— Śmieszny Alkhadar, i on to nazywa falą nowych dziejów... — zakończył Władysław i uspokojony tą uwagą wrócił do biurka i zatopił myśl w egipskich hieroglifach.

II

SPISKOWI

Nie mylił się Władysław i wcale mu się nie przewidziało, że Alkhadar wychodził z domu z jakimś nieznajomym. Rzeczywiście to był on, ale zmieniony da niepoznania. Czarne, bystre oczy zasłonił niebieskimi okularami, długi surdut z wąskimi rękawami, białe, stojące kołnierzyki tamujące swobodne ruchy twarzy i  czarna chustka po formie okręcająca mu szyję zmieniły buńczucznego Alkhadara w jakąś biurową machinkę żyjącą, działającą bez własnej Woli, podług woli paragrafów. Nieznajomy szedł obok niego w milczeniu. Weszli do piwiarni i usiedli we framudze okna przy stoliku. Tu możemy lepiej przypatrzyć się towarzyszowi Alkhadara. Ubiór jego zdradzał człowieka mniej zamożnego. Twarz okrągła, chuda, słowiańskiego składu, włosy jasne, gęste, najeżone i nieco w nieładzie. Oczy w głąb wsunięte, błękitne, żywo latające i silnie rozdęte nozdrza świadczyły o namiętnej duszy i silnym charakterze. W tej chwili był niespokojny, roztargniony, co się szczególniej w nerwowych poruszeniach rąk przebijało. Alkhadar śledził pilnie usposobienie swego towarzysza.

— Czemu nie  pijesz, Ludwiku? — spytał go cicho, spokojnie.

— Zimno mi czegoś, niedobrze. Tamtego nie ma jeszcze?

— Przyjdzie zapewne niedługo — pijmy.

To mówiąc podniósł szklankę do ust, jakby tym przykładem chciał zachęcać towarzysza. Potem znowu spokojnie rozglądał się po towarzystwie, rzucając od czasu do czasu spojrzenia ku drzwiom.

W piwiarni było gwarno, gorąco. Przy stolikach różne toczyły się rozmowy.

— Niech żyje  wielki książę! — wrzasnął któryś z podpitych mieszczan.

Alkhadar spojrzał pogardliwie na opilcę — towarzysz jego przygryzł wargi.

— Bóg by dał, żeby wielki książę jak najprędzej do nas zjechał — zagadał głosem bezdźwięcznym, glinianym jakiś chudy urzędnik.

— Odetchniemy nieco i może lepiej nam będzie — rzekł pierwszy mieszczanin.

— Alboż to nam źle teraz? — wtrąciła jakaś figurka podejrzanej miny.

Mieszczanin spojrzał na mówiącego, obejrzał go od głowy do nóg, odwrócił się, splunął i mruknął:

— Bierz licho dzisiejsze nasze życie...

— Cicho, kumie, gotów kto podsłuchać — cytadela nie bawaria — szepnął kum na ucho.

— Pal diabli — wszystko mi jedno — krzyczał mieszczanin opierając się kumowi, który go z piwiarni wyciągnąć usiłował.

W tej chwili wszedł jakiś wysoki, przystojny mężczyzna do piwiarni — przerzucił oczyma po zgromadzonych, zatrzymał się na Alkhadarze — zdawało się, że sobie oczami jakieś znaki rzucili — potem usiadł spokojnie i kazał sobie podać piwa. Alkhadar poruszył się na stołku, ale wnet wrócił do dawnego spokoju i przysłuchiwał się rozmowie kilku osób u pobliskiego stolika, gdzie jakiś kancelista pod sekretem rozpowiadał, że wielki książę dlatego zwleka swój przyjazd, bo czeka na wygotowanie reform dla Polski.

— Ha, może... — rzekł jeden.

— A może się też i boi — zauważył po cichu jakiś poczciwiec, którego wnet zakrzyczano i kazano milczeć, ale się odstraszyć nie dał: — I cóż niepodobnego? A tamten Konstanty także z reformami przyjechał, a potem zmykać musiał. Dawne czasy się wracają — i teraz także w Paryżu Napoleon, a w Petersburgu Aleksander... kapka w kapkę jak wtedy. A co? — rzekł uradowany z trafności swego pomysłu.

— Na miłość boską ciszej, panie Tomaszu — prosili towarzysze obglądając się wokoło ze strachem.

Za nimi w kąciku siedział jakiś niepoczesny człowiek, zdawał się być mocno zaczytany i zajęty gazetą, mimo to czasem ciekawie zerkał burymi oczami. Pan Tomasz spostrzegł go, skrzywił się, urwał rozmowę, wstał i rzekł:

— Czas nam do domu.

I wyszli, a ów człowieczek po chwili położył gazetę i wyszedł za nimi.

— Patrz — rzekł Alkhadar — ten człowiek przyczepił się do nich jak pająk do muchy — nie wywinie się pan Tomasz od kozy. Ale i nam wyjść już trzeba.

Towarzysz jego ocknął się z zamyślenia, wstał i wyszli. — Nieznajomego człowieka nie było już w piwiarni.

Wąską ulicą Alkhadar i jego towarzysz przeszli na Krakowskie Przedmieście i weszli potem do hotelu niedaleko poczty w ciasnej uliczce — na drugie piętro. Alkhadar przesunął trzy razy paznokciem po drzwiach, wnet drzwi otworzono i nieznajomy, któregośmy już widzieli w piwiarni, przywitał wchodzących, potem starannie zamknął drzwi za nimi. W pokoju był jeszcze jeden człowiek siedzący w cieniu firanek pod oknem.

Nieznajomy wziął Alkhadara pod rękę, odprowadził na bok i spytał:

— Mówiłeś z nim?

— Mówiłem.

— Cóż?

— Waha się jeszcze — pomów z nim. Nieznajomy zwrócił się do towarzysza Alkhadara.

— Panie Jaroszyński, pan wiesz już, o co chodzi?

— Wiem.

— I zgadzasz się pan?

Jaroszyński zawahał się — na bladej twarzy znać było pomieszanie, zakłopotanie. Nieznajomy skrzywił się.

— Pan należysz do organizacji? — spytał go. — Tak.

— I przysięgałeś?

— Przysięgałem.

— Na zupełne poświęcenie się dla sprawy narodowej, posłuszeństwo dla władz i tajemnicę?

— Tak.

— Mielibyśmy więc prawo żądać po panu tego, o co prosimy.

Na bladą twarz Jaroszyńskiego wybiegł rumieniec wstydu i zapału.

— Ja się nie cofam przed poświęceniem, ale chciałbym tylko wiedzieć, czy ono zda się na co — bo taka wiara doda mi męstwa.

— Siadajmy — rzekł nieznajomy — w kilku słowach panu wytłumaczę konieczność. Za parę dni Konstanty przyjeżdża do Warszawy; spodziewać się należy, że przywiezie ze sobą odrobinkę reform, jak doktór karmelki dla dzieci, nim gorzką poda im medycynę — i tym uśpi większą połowę narodu, których rewolucja straszy jak widmo. W takim razie Konstanty bardziej nam niebezpieczny niż największy tyran. Bo tyrania obudza rozpacz i chęć zemsty w narodzie. I cóż pan. na to?

— Ja?... nic, panie — ja, człowiek prosty, nie rozumiem się na tym — kocham moją ziemię i chcę, żeby była wolną. Jeżeli panu sumienie mówi, że moje poświęcenie się będzie z korzyścią dla kraju — to. zrobię, co chcecie.

Alkhadar z założonymi Tekami stał na boku ze spuszczaną głową i patrzał na swego towarzysza smutno, prawie ze łzami i z uwielbieniem zarazem. Tymczasem nieznajomy otworzył komodę, wyjął z niej błyszczący rewolwer i zbliżając się do Jaroszyńskiego rzekł:

— Tym uwolnisz Polskę od największego jej wroga.

I począł tłumaczyć użycie rewolweru tak systematycznie, zimno, jakby wykładał naukę rzymskiego prawa.

— Ocalenie twoje — mówił dalej — trudne, lubo nie niemożliwe, śmierć więc Konstantego będzie poprzedniczką twej śmierci. Tu masz to, co cię uwolni od prześladowania wrogów, od badań — i podał mu strychninę — zażyjesz ją przed napadem na wielkiego księcia. Jeżeli jakim cudem zdołasz uciec — znajdziesz koło siebie takich, którzy ci ucieczkę ułatwią — i wyleczą — i wyszlą za granicę.

Jaroszyński wziął rewolwer i truciznę — ręce mu drżały — usta miał blade...

— Tylko odważnie... —  upominał nieznajomy.

— Będę nim, tylko się nieco przyzwyczaję do tej myśli...

— Twojej: roztropności zostawiamy wybrać stosowną porę do zamachu... my ci tylko doradzać i ułatwiać będziemy.

— Czy dużo osób wie o zamachu? — spytał Jaroszyński.

— Oprócz mnie i Alkhadara nikt więcej. Tamten trzeci — tu pokazał na siedzącego w cieniu — także nas nie wyda. Za kilka dni. ma zgładzić margrabiego. Margrabia i wielki książę — to dwie nitki, którymi Rosja chce nas przywiązać do siebie; trzeba je przeciąć, aby była wielka przepaść między nami. Nie poznajomię was i nie będziecie wiedzieli waszych nazwisk, bo . może obaj wpadniecie w ręce policji...

— Czy nic więcej nie macie mi polecić?

— Nie... tylko męstwa, męstwa... jeżeli zginiesz, cały naród będzie cię ze czcią wspominał; a jeżeli się ocalić zdołasz, będziesz oglądał skutki twego poświęcenia.

To mówiąc nieznajomy uścisnął Jaroszyńskiego, Alkhadar toż samo uczynił; ale ten ostatni prędko w głąb się usunął, by nie widziano, że mu się oczy łzami zaszkliły.

— A ostrożnie w postępowaniu i w mowie, byś się przed czasem nie zdradził — radził nieznajomy otwierając drzwi.

Jaroszyński wyszedł, a nieznajomy wróciwszy do Alkhadara rzekł:

— Może być, że się uda...

—   Takich kilka tysięcy, a począłbym złote snuć nadzieje.

— Znajdzie się, znajdzie... i cóż słychać, co z Zamojskim się dzieje?

— Męczą go, słyszę, przy śledztwie; ale nikogo nie wydał.

— Zacny i hartowny człowiek. A organizacja rozszerza się?

— Dotąd słabo. Myślę, że po zamachu na księcia śmielej działać będziemy mogli. Znam wielu poczciwych ludzi, ale za mało odważnych. Trzeba ich siłą wyrwać ze spokoju i pchnąć na tę drogę, skąd nie ma powrotu, chyba do hańby.

— Długa praca, ale da Bóg nie próżna — rzekł zamyślając się nieznajomy.   — Ale już późno, trzeba się rozejść. Zobaczymy się podczas przybycia księcia. Bądź zdrów.

— A tamten? — spytał Alkhadar.

— Zostaje u mnie na noc. Szukają go.

III 

ZAMACH NA ŻYCIE WIELKIEGO KSIĘCIA

Wśród pięknych i okazałych gmachów Krakowskiego Przedmieścia często widzieć można stare, obdarte kamieniczki. Zabłąkały się one tam jak żebrak między wielmożnych na odpuście — wstydzą się swej nędzy i nasunęły na czoło sczerniałe dachy niby podarty kapelusz. W jednej takiej kamieniczce na dole w oknie okratowanym i gęsto bluszczem zarosłym stała kobieta już niemłoda, wypracowaną, chudą ręką trzymała się kraty i ciekawie patrzała na ulice. Na ulicy na chodnikach ścisk wielki; środek ulicy był czysty jak wymiótł dzięki usiłowaniom policjantów. Czekano na wielkiego księcia, który tędy miał przejeżdżać do teatru. Drugi to był dzień pobytu wielkiego księcia w Warszawie — miasto całe było w ruchu — różne domysły i nadzieje podawano sobie do ucha — jedni oczekiwali wielkich zmian w rządzie, inni wątpliwie kiwali głowami. Byli tacy, którzy mówili o nieporozumieniach Aleksandra z Konstantym, o przychylności tego ostatniego do Polaków, o dobroci wielkiej księżny itd., nie dziw więc, że powóz namiestnika natrafiał często na  masy ludu, których ciekawość i nadzieja gromadziły. Stara Janowa stróżka, która w swej sklepionej izdebce siedziała i naprawiając dla syna bieliznę śpiewała godzinki, usłyszawszy niezwykły ruch na ulicy, wyszła na okno, ciekawa zobaczyć, czy brat carski podobny do innych stworzeń.

Podczas gdy stara zagapiona na ulicę stała z rozwartymi ustami, do izdebki wszedł chłopiec mający może 16 lat, ale mądre, przebiegłe oczy, zwiędła twarz i wyterana — pokazywały, że życie chłopca wyprzedziło lata i czy boleścią, czy rozpustą wcześnie dojrzał i rozwinął się młody. — W niższych warstwach często napotykamy podobne twarze, o których trudno powiedzieć, czy młode, czy stare. Wczesne otarcie się o każdą nędzę, o każdy występek zapisuje już na dziecięcych twarzach znamiona dojrzałości, walczenie z życiem ściera z nich delikatne odcienia duszy — stanowisko u spodu społeczeństwa, w błocie, rodzi w nich cynizm straszny. — Nie powiem, żeby Franek miał wszystkie te cechy, ale ich miał bardzo wiele. Wszedł do izby trochę niepewnym krokiem — na twarzy kilka czerwonych plam się rumieniło — oczy trochę dzikie błyszczały gorączkowo. Widać coś paliło go wewnątrz — może wódka, może jakieś uczucie, może obie przyczyny razem. Czapkę z na pół oderwanym daszkiem zasadził z fantazją nad prawym okiem, miał na sobie wytarty szpencer, pantalony zawieszone na krajce, obtargane, ze śladami dawno zaschłego błota. W ustach miał papierosa i gęstym obłokiem dymu od czasu do czasu otaczał swoją twarz; czerwoną.

— Dajcie jeść — rzekł wchodząc i usiadł przy stole opierając ciężko głowę na ręce.

Stara zapatrzona nie słyszała wchodzącego ani słów jego. Obejrzał się, a widząc matkę przy oknie uderzył silnie pięścią w stół i wrzasnął głośniej:

— Jeść u sto diabłów!

— Wszelki duch Pana Boga... — zawołała przestraszona starucha — co tobie, Franku?

— Głodnym i kwita — dajcie jeść.

— Poczekaj trochę — wielki książę będzie tędy przejeżdżał — chodź tu do okna, to go zobaczysz.

— Pal go licho — zamruczał chłopak, zmarszczył się groźnie i zacisnął pięście — co wam i mnie do niego.

A widząc, że matka nie uważa na niego i dalej ciekawa patrzy w okno — wstał, zbliżył się do niej i począł szyderczo mówić:

— O patrzcie, patrzcie — jest na co, na Moskali, co wam męża łońskiego roku zastrzelili jak psa.

Stara odwróciła się od okna, pobladłą na to straszne przypomnienie i z wypłowiałych oczów sznurkiem łzy pociekły po zmarszczkach na dół. — Franku, Franku, jakie z ciebie niepoczciwe dziecko — płakała mówiąc starucha i łzy fartuchem ocierała.

— Ba, niepoczciwe, że wam przypominam, czegoście nigdy zapomnieć nie, powinni, gdy wam konającego ojca dowlokłem do domu, by choć w domu skonał i nie w Wiśle był pogrzebany. Wyście może zapomnieli, ale ja pamiętam dobrze, jak nieboszczyk ojciec szedł tuż za krzyżem i śpiewał , ba, ryczał prawie, bo mu łzy głos tamowały — aż tu Moskale czarne lufy ku nam obrócili — ojciec zbladł i przycichnął na chwilę — potem strzał — potem ojciec się zachwiał, chwycił mi się za  ramię — krzyknął: „Jezus, Maria ratuj!", ale Jezus ratować nie mógł, bo go porąbali — więc ja chwyciłem ojca i cały krwią jego zlany i potem, wlokłem go nie jak ojca, ale jak kawał drzewa — — ach! — porwał stołek — rzucił nim o ziemię, że się w kawałki rozleciał — gdybym tak mógł się mścić na tych zbójach za śmierć mojego starego!

Starucha płakała wciąż — a młody wciąż się srożył.

— Idźcież teraz patrzeć na carskiego brata, co może każe syna waszego zabić, jak zabił męża.

— A toć mówią po mieście, że on nie winien, że on polepszy naszą dolę.

— Każ wilkowi paść owce — czy potrafi? Głupi albo podły, kto im wierzy.

W tej chwili na ulicy wielki rozruch się zrobił — zaturkotały po bruku powozy — jedzie, jedzie — niech żyje wielki książę Konstanty.

— Niech zdechnie wielki książę Konstanty! — zakrzyczał chłopak wznosząc pięście do góry i trzęsąc nimi nad głową.

Tymczasem powóz wielkiego księcia przeleciał wśród tłumów — książę się kłaniał i uśmiechał. Przed teatrem zatrzymał się powóz, adiutant podał mu  rękę, on wyskoczył — znowu okrzyk: „niech żyje wielki książę" — i książę znikł w przedsionkach teatru.

W teatrze grano Stradellę. Dziwnie brzmiała muzyka  w uszach Jaroszyńskiego. Stał pod ścianą blady, niespokojny — pod surdutem na piersiach ściskał gwałtownie rewolwer. Pierwszy raz miał zabić człowieka i ta chwilą miała być dla niego także ostatnią. Zimny dreszcz przeszedł po ciele. Przyczyniało się także do tego położenia działanie trucizny, którą zażył wychodząc z domu. Muzyka zdawała mu się smutną, posępną jak hymny pogrzebowe, to znowu przypominała mu organy w kościele wioski rodzinnej — sandomierskie łany — olchy na łajkach nad rzeczułką, płot zarosły z obu stron pokrzywami — za płotem niskie śliwy, stara grusza, biały domek ojców. Z tym wszystkim żegnał się myślą, bo tam już nie wróci — chyba wieść o nim tam dojdzie, stara matka może załamie ręce, że jej syn zbójcą... to okropnie. Otrząsnął się z tych myśli i spojrzał na scenę. Stradella śpiewał pieśń modlitewną, dziwnie rzewną, rozbrajającą:

Daj skuszonemu do grzesznych dróg,

By znów do ciebie wrócić się mógł,

Ale zuchwalcy nie przebacz, nie —

Co ci urąga — w grzechu trwać chce.

Biada, takiemu, co w zbrodni tkwi,

I jego dzieciom, i jego krwi

Biada na ziemi i biada tam —

I laskę sądu nad takim złam .

Stradella śpiewał — muzyka wtórzyła pieśni jak sąd boży grożący zbrodni, jak nadciągająca burza. Śpiewak ukląkł — a za nim... Jaroszyński zadrżał... za Stradella w cieniu błyskały sztylety zbójców i straszniejsze od sztyletów oczy, i za tonami pieśni to podnosili w górę sztylety — to upuszczali je na dół bezsilnie i klękali za śpiewakiem prosząc o przebaczenie wzruszeni. Zimny pot wystąpił mu na czoło. Zdawało mu się, że aktorzy dopatrzyli go, odgadli myśl jego i drwią z: niej... że zbójcy pokazują mu brzydotę jego czynu... ale nie, on nie zbójcą, ale ofiarnikiem— jego morderstwo zbawi miliony, ksiądz u spowiedzi mu przebaczył. — Wtem zbójcy postąpili tuż ku Stradelli, sztylety zbliżyli ku niemu. Wielki książę wstał i zabierał się do odejścia . Jaroszyński osłupiał.

— Już czas — idź! — szepnął mu nieznajomy przechodząc.

Jaroszyński wybiegł — wmieszał się niepostrzeżony między służbą policyjną. Książę się zbliżył. Nagle dał się słyszeć strzał. Konstanty chwycił się za pierś. Jaroszyński zwrócił otwór rewolweru ku swoim piersiom, ale go pochwycono. Nie bronił się — po osłabieniu poczuł skutek trucizny — obojętnie więc słuchał zaciekłych wrzasków moskiewskich żołdaków.

— Otruty! — zawołał zaciekle oberpolicmajster — ratować go, on żyć musi, żyć powinien.

Tymczasem wielki książę, uspokoiwszy przestraszonych adiutantów, wrócił do pokoju za lożą jego będącego i kazał opatrzyć ranę. Rana była lekka — raz dlatego, że niewprawna i drżąca ręka źle strzałem kierowała, a po wtóre, że kula ugrzęzła w bulionach szlify, przeszyła mundur i lekko tylko drasnęła skórę nad lewym obojczykiem. Kazał sobie podać papier, napisał do Aleksandra.

— Do telegrafu! — rzekł oddając pismo. — Co się z tym łotrem stało?

— Odwieziono go do cytadeli, Wasze Wieliczestwo, ale już nieprzytomnego.

— Ja chcę, żeby żył.

Do pokoju wbiegł oberpolicmajster zmieszany, zadyszany, zgięty w ukłonie i układny jak pies, gdy się łasi i boi laski swego pana.

— Jakże zdrowie Waszego Wieliczestwa?  Książę odwrócił się tyłem nie rzekłszy ani słowa. Oberpolicmajster zbladł — Widmo dymisji stanęło przed nim. Książę wyszedł, siadł do powozu i otoczony brodatymi kozuniami pojechał do Belwederu, nie dbając, czy po kamieniach, czy po ludziach powóz cwałem poleci, a turkot powozu i tętent koni wydawały się jak grzmot, co warczy w chmurze i każe się lękać piorunów. Tymczasem po ulicach poczęła się hulanka rozbestwionego żołdactwa — zaturkotały bębny, załysnęły bagnety wśród nocy.

„Welikiego kniazia zabijają" — wołało ze zgrozą żołdactwo i rzucało się na przechodniów kolbując, łapiąc i wlokąc do cytadeli. Kozacy pochyleni na koniach z nahajkami latali jak szaleni z przekleństwem dla buntowników. Bo domach odbywano rewizje, aresztowano. Wytoczono na place armaty, zapalono lonty. „Bunt, bunt" — wołali, to słowo straszyło ich i wzmagało wściekłość, rozbestwienie. Po ulicach słychać było krzyki ludu, narzekanie i jęki. Franek podniósł się na łóżku i słuchał — oczy mu zaiskrzyły się zielono jak u kota, zęby zacisnął.

— Co się to stało? — zapytała przestraszona matka budząc się.

Rozśmiał się strasznie Franek i wyszczerzył w uśmiechu rzadkie, żółte zęby.

— Nic — wielki książę daje Warszawie swobody!... Zgiełk i zamieszanie zbliżało się coraz bardziej.

— Ha psiewiary — krzyknął Franek i poskoczył ku drzwiom. Matka rzuciła się za nim, chwyciła, ale w skośniałych rękach został jej tylko kawał odzieży — Franek wyleciał. Właśnie kozak przed drzwiami walił nahajką jakąś kobietę zasłaniającą sobą młodego mężczyznę leżącego na ziemi. Franek rzucił się ku niemu, wspiął się na siodło, pięścią uderzył kozaka w czoło, że się zachwiał i potoczył z konia; wtem na zakręcie ulicy zatętniły inne konie — zawyli kozacy. Franek rozogniony, wściekły, ślepy na niebezpieczeństwo chwycił pałasz upadającego kozaka i leciał na tamtych, gdy Wtem pochwycił go ktoś silnie za ramię, pociągnął do sieni i zamknął drzwi.

— Szaleńcze!

— Puść minie, bo cię rozpłatam pałaszem — wrzasnął Franek i zamierzył się na nieznajomego, którego my już znamy i Pankracym nazywać będziemy.

— Szaleńcze — rzekł spokojnie Pankracy — szkoda twojej odwagi, pójdziesz i zginiesz od lada żołdaka, zachowaj się na coś lepszego...

— Tak? wy zawsze czekać każecie, wam niepilno, bo wam dobrze — rzekł Franek patrząc ponuro, spode łba na nieznajomego.

Pankracy głębokie w nim utopił spojrzenie, nad czymś myślał i wąs  targał.

— Franku! — rzekł po drwali nagie.

— Wy mnie znacie? — spytał zdziwiony chłopak i czy z uszanowania, czy z bojami przed nieznajomym w tył się cofnął i pałasz upuścił.

— Twój ojciec zginął zeszłego roku?

— Tak.

— Tyś kochał ojca?

Chłopak chciał odpowiedzieć, ale się zachłysnął łzami.

— Będziesz mógł pomścić się za ojca, ale...

— Ale? .

— Musisz odmienić życie. Tyś pijak... Frankowi wróciła odwaga.

— To i cóż, żem pijak? Piję, bo mnie wściekłość bierze, że tak źle na świecie, piję, bo... bo... mi strasznie źle — rzekł i targał na piersiach koszulę.

— To bądź zdrów — rzekł Pankracy i zabierał się do odejścia.

Franek gwałtownie chwycił go za połę. — Wy nie możecie odejść, wyście mi obiecali, że się pomszczę za mego starego. Powiedzcie.

— Żebyś po pijanemu lada komu wygadał? — i znowu zabierał się do odejścia.

Franek przyłożył rękę do rozpalonego czoła — twarz mu nabiegła krwią, oczy pałały — chwycił znowu nieznajomego i rzekł:

— Mech minie piorun trzaśnie, jeżeli odtąd dotknę kieliszka.

— Jak ojca kochasz? jak ojczyznę kochasz? Chłopiec ukląkł, podniósł dwa palce do góry i rzekł uroczyście:

— Tak mi Panie Boże dopomóż!

Pankracy wyjął kartkę, kilka słów napisał i rzekł dając ją Frankowi:

— Jutro o 9 wieczór przyjdź do apteki na rogu — tu mu szepnął ciszej ulicę — oddaj tę kartkę, a zaprowadzą cię do mnie.

I spiesznie wyszedł nieznajomy. Franek patrzał za nim zdumiały. — to pierwszy człowiek, co mu dał nadzieję, i to nadzieję bliską — ale kto on jest? — Tak rozmyślając wrócił do izby. W izbie było ciemnio. Idąc do łóżka potrącił nogą o coś — schylił się — to była jego matka.

— Co to wam? — i trząsł silnie staruchę, była zimna — przy blasku księżyca, co się przez bluszcze przedzierał, widział twarz bladą, oczy zamknięte.

Świecy nie było w domu. Zerwał się, poleciał po wodę i zaczął trzeźwić matkę. Po chwili westchnęła lekko — życie wracało — starucha otworzyła oczy i popatrzyła na syna.

— Żyjesz, Franku?...

— Więc to o  mnie tak zlękliście się? — pytał chłopak ponuro — wy mnie kochacie? to źle, to źle... — Głos jego był drżący, rozpaczny. — Ja chciałbym, żeby mnie nikt nie kochał — żebym niczego nie żałował na świecie — to mi lżej będzie umierać. Wyście nie powinni mnie kochać, bo.. — nagle urwał i zadumał się ulicznik.

Nieznajomy po owej scenie z ulicznikiem wsiadł do dorożki i wrócił do siebie. W mieszkaniu czekał na niego Alkhadar i dwóch poruczników rosyjskich. Jeden od saperów blondyn, z okazałą brodą, wysoki,, pogodnego wejrzenia — drugi brunet, niski, zamyślony, posępny.

— I cóż? — spytał wchodzącego.

— Nie udało się — Jaroszyński złapany... Wielki książę lekko ranny. Przeklęcie. — A obracając się do Alkhadara spytał: — Jesteś pewny, że Jaroszyński mas nie wyda?

— Ręczę za niego.

— W każdym razie na czas śledztwa trzeba nam się z Warszawy albo zakopać się w niej głęboko. Oni wymęczą na nim wyznanie.

— I wielki książę żyć będzie? — spytał Alkhadar.

— Mam na niego człowieka mściwego, szalonej odwagi — temu ręka nie zadrży. Chyba, że wielki książę zrobi się niewidzialnym dla Warszawy lub się od ludu bagnetami odgrodzi. Zawsze cel w połowie osiągnięty — strzał go przekonał, że lud w niego i w reformy nie wierzy.

— A jeżeli go przekonają, że strzał nie wypadł z woli narodu, ale był dziełem kilku szaleńców?

— Źle bym sądził o rozumie księcia, gdyby wierzył temu. Wie on dobrze, że siedzi na wulkanie, a jego wiara i pewność w naród — to komedia odwagi. Idzie jeszcze o margrabiego. Cóż R.?

— Siedzi go i on, i kilku jeszcze innych. Nienawiść ku margrabiemu tym większa, że polskie nosi nazwisko. By zabić zdrajcę, każdy rad chce zostać męczennikiem.

Pankracy chodził po pokoju i na te słowa Alkhadara uśmiechnął się boleśnie:

— Dziwny, straszny nasz katechizm! — rzekł kładąc na twarz obie dłonie. — U nas morderstwo cnotą, zbójcy męczennikami. Papież i kościół wyklina — naród wielbi. I kto wie jak długo jeszcze tak będzie! — dodał po cichu; wnet otrząsł się z przykrych myśli, usiadł obok oficerów i pytał: — I cóż u was om prowincji? w wojsku?

— W mieście nieźle — rzekł porucznik saperów — organizacja szerzy się powoli, policja daleką jest od tropu. Oficerów kilku moskiewskich przeszło na naszą stronę; tylko żołdactwo głupie, wstrętne, jak bydlę nawykłe do jarania. Pułkownik straszy ich wolnodumcami, co palą Moskwę i Petersburg — żołdactwo przeklina tych, co chcą ich wolności, i woła, że chce iść rezać. Niekarność między nimi wielka, zwiększona postępowaniem pułkownika, który nam nie dowierza.

— I nie ma sposobu zyskać czym ten tłum?

— Trudno. Rabunek — to ich marzenie, a tego im prędzej dozwoli car niż my. Hercen przysłał nam odezwy do wojska , dwóch z kolegów podjęło się rozrzucić je między żołnierzy. D. wziął się za gorąco do tego — przeczytał kilkunastu żołnierzom — potem spytał: „A co wy na to?" — milczeli — D. zmieszał się — „Niech żyje wolność!" — krzyknął. „Niech żyje car!" — zawołali żołnierze i wyszli. Po ich odejściu D. zastrzelił się. Mieczysława K. zdali żołnierze, uwięziono go natychmiast i dziś pewno już nie żyje.

— To źle — rzekł Pankracy — powstanie nie uda się bez buntu żołdactwa i bez udziału włościan — a przynajmniej trudno będzie, bardzo trudno, bo i arystokracja, i zamożniejsza szlachta drży na wieść o rewolucji. To Laokoonowe pasowanie się .

— Ale zwyciężyć musimy — rzekł Alkhadar i w głosie jego było coś proroczego, uroczystego.

— A pan nic nam nie powiesz? — spytał Pankracy milczącego, zadumanego oficera F., pragnąc go wciągnąć do rozmowy.

Porucznik saperów z uśmiechem spojrzał na swego kolegę.

— Dajcie mu pokój; jemu Helena Pawłowiczówna, córka pułkownika, zajechała do serca i biedak męczy się, bo nie maże pomieścić obok siebie polskiej myśli i moskiewskiego kochania.

— Nie drwij — rzekł F. patrząc z wyrzutem na swego kolegę; a obracając się do Pankracego rzekł: — Nie dziw się pan, że milczę. Mówić nie umiem i nie lubię, wiolę robić. Czekać to nudno. I kiedyż?

— Jeszcze, jeszcze...

— Tę piosnkę dawno już słyszę.

— Lepiej! niż żebyś pan smutne zakończenie piosenki usłyszał. Potrzeba nam jakąś część narodu przygotować, oswoić z myślą powstania. Dotąd mamy dopiero młodzież, żywioł najzapaleńszy — ale trzeba nam i inne warstwy pozyskać. Przy tym brak nam funduszów; potrzeba więc wciągnąć do organizacji ludzi zasobnych, ze stanowiskiem. A cóż, Alkhadarze, twój Władysław?

— Śpi jeszcze.

— Szkoda — takich jak on nam potrzeba, bo i zdolnościami, i kieszenią służyć sprawie mogą.

— Mam nadzieję, że się niedługo obudzi.

— Panowie — rzekł Pankracy zwracając mowę do oficerów — długo myślicie zabawić jeszcze w Warszawie?

— Jutro kończy się nasz urlop.

— Za kilka tygodni przeszlę panom szczegółowe rozkazy, które pana troszkę pocieszą — rzekł zwracając się ku porucznikowi F.

— Widzę, że F. śmiercią chce rozciąć ten węzeł, jaki mu powinność i miłość zawiązały — mówił oficer saperów, zabierając się do wyjścia.

— Jeszcze słówko — rzekł Pankracy — potrzeba nam rewolwerów — pan, panie poruczniku, ułatwisz nam przesyłkę do Warszawy. Oto banknot na wydatki. Wnet prześlę więcej pieniędzy ze składek na zakupienie broni, którą złożycie u S. Nakłaniajcie go jednak, aby broń wywiózł i zakopał w bezpiecznym miejscu, bo policja ma go na oku.

Oficerowie zabierali się do odejścia:

— Ale to już późno — patrole uwijają się po mieście — mówił Alkhadar patrząc na ulicę — może by lepiej zostać?

— Nas mundury bronią...

— Prawda, zapomniałem. Tu między nami tylko by panów potępić mogły.

Oficerowie wyszli. Pankracy zamknął drzwi za nimi, zasłonił starannie okna, poszedł do komody, wyjął dwa sztylety, flaszeczkę z jakimś płynem i rzekł:

— No, Alkhadarze, do pracy.

Alkhadar siadł przy stoliku, wyjął zwitki niebieskiego papieru i począł pisać. Pankracy napuszczał sztylety płynem zatrutym.

Dzwonek u bramy zabrzęczał — niezadługo szczęk pałaszy dał się słyszeć na schodach. Pankracy położył sztylety i słuchał...

— Zginęliśmy — szepnął cicho...

Alkhadar wziął leżący obok rewolwer, opatrzył go z zimną krwią i czekał.

Szczęk pałaszy zbliżył się pod same drzwi — minął i coraz cichniał.

— To oficerowie z góry wracają do domu — rzekł Pankracy i wziął się znów do  roboty. — W każdym razie mieszkanie w hotelu niezbyt bezpieczne. Alkhadarze, jutro wyszukasz jaką kryjówkę, której by nie zwąchały wyżły moskiewskie.

IV

DWIE KOBIETY

Znowu attentat na margrabiego? to niegodziwie! to okropnie! — mówiła panna Irena — gdzież to słyszałeś, panie Władysławie?

— Byłem właśnie w alejach , gdy jakiś młody człowiek rzucił się z  sztyletem na stopnie powozu margrabiego — ale woźnica ciął go batem przez twarz, a margrabia wymierzonym pistoletem powstrzymał zbrodniarza.

— To bezecnie — w Warszawie teraz dzieją się rzeczy okropne. Ludzie takiego imienia i takich zasług, jak margrabia — w jasny dzień napastowani. I nie wiadomo ci, panie Władysławie, jaki powód zamachu — czy osobista zemsta?

— Różnie mówią; niektórzy utrzymują, że rządowe indywidua wchodzą w te sprawki — chcą burzyć  lud, by mu zagrodzić drogę do łask cesarskich i uniemożebnić zacne chęci wielkiego księcia.

Panna Jadwiga się rozśmiała, ale w tym śmiechu była jakaś cierpkość, szyderstwo.

— Zapomniałeś, Władziu, że kruk krukowi oka nie wykolę. Margrabia wie dobrze, skąd zamach idzie. Rządowe kreatury — to jego atmosfera, tam żyje.

— Więc myślisz, kuzynko?...

— Że lud uciśniony karze zdrajców.

— Kilku szaleńców, powiedz raczej, Jadwiniu — rzekła Irena. Rzucają się na luminarzy jak ćmy na świecę i zginą, a lud wyprze się zbrodniarzy.. Panie Władysławie, jakież twoje zdanie — wszak zgadzasz się ze mną?

— I prawo, i kościół potępiają zbrodnię.

Jadwiga spojrzała z oburzeniem na mówiącego, pokrasła.

— Prawo i kościół wciągasz w rachubę? Rzeczywiście bardzo mądrze, bo i prawo, i kościół dziś przeciw nam. Biedni my!— i łzy zaszkliły czarne oczy Jadwigi.

Władysław patrzał zdumiony na nią — nigdy jej taką gwałtowną nie widział. Zdawała mu się zawsze spokojną, milczącą — zdziwił się, gdy zobaczył ogień spod zastygłej lawy.

— Jadwiniu, bój się Boga, to herezją trąci — (rzekła pół ze śmiechem, pół na serio panna Irena.

Rozmowa ta toczyła się wieczór w salonie państwa M.., z którymi Władysław był spokrewniony przez matkę.

Stary sędzia M. należał do łych szczęśliwych ludzi, którzy od świata niczego nie żądają, tylko świętego spokoju — aby mogli wygodnie siedzieć w poduszkach domowego szczęścia i używania. Wyborna kuchnia, miłe towarzystwo, drzymka po obiedzie i stare wino — to było wszystko, co wypełniało treść jego życia. I teraz oto napotykamy go w towarzystwie dwóch znajomych emerytów i baronowy L., starej elegantki, przy zielonym stoliku. Pulchny, okrąglutki, łysy — w tłustych, krótkich łapkach trzyma karty, zmrużył oczy — uśmiecha się, a z otwartych ust ciekawy język się wychylił i spoczął wygodnie na wardze, podparty dwoma żółtymi zębami. Szczęśliwy.

Pani M. stanowiła zupełną sprzeczność ze swoim mężem. On sybaryta, ona ascetyczka prawie, nabożna, dobra, pokorna. Nie była przecież taka z natury; owszem, była to kobieta wielkiego hartu duszy, wielkiej energii, ale ją więziła w ciasnej obroży katolickiej pokory i przepisów kościoła. Te dwie potęgi odbywały ciągłą walkę w jej sercu — świat widział tylko rezultat walki: uległość dla męża, pobłażanie dla ludzi, pokorę. „Takie stanowisko naznaczył kościół kobiecie" — mawiała zawsze. Za to jej córka Jadwiga była wyrazem tego, co się kryło w duszy matki. Jadwiga, brunetka, smagławej twarzy, koralowych ust, nad którymi lekki, czarny wąsik się rysował, była nieugięta, odważna, nawet gwałtowna. Rady i przykład matki trzymały ten dziki charakter na wodzy — ale były chwile, w których rwał pęta i wybuchał. Władysław widział ją zawsze milczącą, zamyśloną — historyk mało znał się na psychologii — toteż niepomału się zdziwił nagłym odezwaniem się kuzynki i to w sposób zupełnie sprzeczny z jego wyobrażeniami.

Panna Irena, kuzynka Jadwigi bawiąca u nich od kilku dni, chciała jeszcze coś powiedzieć. Jadwidze, gdy weszła pani M. — wzrokiem wyrażającym niezadowolenie spojrzała na córkę:

— Jadwiniu! niechętnie słyszę, gdy kobiety występują tak śmiało ze sądem, zwłaszcza w rzeczach,  które stoją nad nimi. Mówcie o czym innym.

— Mamo! i czyż to można nazwać zbrodnią, że ludzie chcą być wodnymi?

— Do wolności nie przez krew droga. Przykazania boskie mówią: nie zabijaj, a kto się na boskie przykazania rzuca, ten i ludzkie potarga.

— O czymże tak żywa dysputa? — zapytała baronowa od stolika.

— O zamachu na margrabiego — rzekł Władysław.

— Jak to? drugi raz?

— Tak.

—  Impossible!

— Co to? co to? — spytał sędzia, który, widząc nieład w grze domyślił się, że się coś stało.

— Nie słyszysz, sędzio? Chciano zabić Wielopolskiego.

— A, słyszałem o tym — rzekł układając karty — proszę wychodzić.

— Ależ drugi raz.

— Co drugi? a fe, fe— to nieładnie, to, to... to szkaradnie. Margrabia jest zacnym. To okropnie! Teraz człowiek nigdzie nie może czuć się bezpiecznym — rabusiów, złodziei pełno w Warszawie — teraz znowu zbójcy — masz tobie. A fe — to szkaradnie! nieładnie!

W tej chwili wszedł lokaj z oznajmieniem, że rada miejska, dygnitarze i korporacje udadzą się za chwilę do margrabiego z kondolencją.

— A, bardzo naturalnie — trzeba i mnie iść — chodź mnie ubierać — państwo darują — pani baronowa, proszę nas nie opuszczać — wrócę niedługo — dokończemy puli.

Baronowa wstała od stolika, przybliżyła się do młodych; emerytów pani domu bawiła rozmową.

— O czymże mowa? — spytała baronowa siadając a wdzięcznym uśmiechem i rzucając zalotne oczy na Władysława.

— Mówiemy — rzekła Irena — że Warszawa teraz strasznie nudna. Myślałam, że przyjazd wielkiego księcia ją ożywi, i dlatego porzuciłam wieś — a tu tymczasem jak w grobie.

— Wszak miałaś, kuzynko, uroczystą zabawę przed trzema dniami — rzekła Jadwiga.

— A to jaką?

— Rocznicę Unii

— A daruj — ale śmiać się muszę z tej demonstracji. Pstrokate tłumy jak po ujeżdżalni (kręciły się po Saskim Ogrodzie, panie powyciągały gdzieś z kuferków staromodne suknie. Damy dworu przejeżdżając się z urąganiem lornetowały tę maskaradę... doprawdy wstyd mnie było w tym dniu, żem Polką.

Jadwiga wstała — nozdrza lekko rozdęła — pierś się podniosła. Władysław z wzrastającym zdziwieniem patrzał w kuzynkę. Odeszła.

— Gdzie idziesz, Jadwiniu? — spytała matka i wzrokiem silnym magtnetyzowała córkę.

— Słabo mi — muszę odejść, malino.

— Idź, potrzyj skronie kolońską wodą, ale wróć do nas. — Mówiła głosem słodkim, ale pod słodyczą czuć było rozkaz i żelazną wolę matki.

Jadwiga uciekła do swego pokoju, bo czuła, że się powstrzymać nie mogła, że musiałaby być niegrzeczną dla kuzynki, co gościła w ich domu. Wpadła do swego pokoiku, rzuciła się przed łóżkiem na kolana i ukryła twarz w obie dłonie.

— Ha, straszna męka — okropni ludzie! Boże! daj mi siły przenieść to!

Chwilkę tak poklęczała — potem westchnęła — przetarła oczy, poprawiła włosy i ubranie i wróciła do salonu. Pani baronowa spytała słodko:

— I cóż, lepiej, kochanie?

— Trochę lepiej.

— Czy widziałeś pan, pianie Władysławie, wielką księżnę? — spytała Irena.

— Widziałem, właśnie podczas demonstracji.

— Była podobno ubrana ciemno?

— Talk.

— To dowodzi wielkiego taktu. Nieoceniona księżna!

— Ale wyobraźcie sobie państwo — zaczęła baronowa — mówią, że podobno margrabia z Brühlowskiego pałacu przypatrywał się demonstracji.

— I litować się musiał — dokończyła Irena.

— Patrzał jak hiena na człowieka, którego wolałaby trupem widzieć — wtrącił piętnastoletni brat Jadwigi, który niedawno wszedł do salonu i stanął za stoikiem przy siostrze, jakby na jej obronę.

— Adaś niegrzeczny — rzekła matka.

— A cóż, mateczko — może nieprawdę mówię? Zły ten człowiek, co się boi ludzi i światła dziennego. A słyszała  pani — pytał baronowej — tatrzańską kozę ?

— Nie, duszka.

— Ślicznie grał góral jakieś dumki smutne, urwane, niespokojne. Zupełnie tak, jak kiedy wiatr szumi, a gdzieś daleko gra muzyka i wiatr pogmatwane tony przynosi. Śliczna to była muzyka, jakby dla nas. Doprawdy mnie się na płacz zbierało, jenom się wstydził. Dużo ludzi zebrało się koło górala przy Saskim Ogrodzie, ale mu policja kazała odejść. Ludzie się nie sprzeciwiali, bo kazano tego dnia zachować się poważnie. Moskale wściekali się, że nie mieli sposobność prześladowania tych tłumów ludzi, co jak duchy chodziły milczące, uroczyste.

Jadwiga spojrzała na brata oczami pełnymi radości i wdzięczności.

— Ważne nowiny, ważne nowiny — wołał od drzwi już sędzia wracający od margrabiego we fraku i białym krawacie. — Ważne nowiny, jak Boga kocham, ważne — powtarzał tocząc się do krzesła; usiadł, odsapnął. — Wojda już nie jest prezydentem miasta.

— A któż?

— Zgadnijcie — rzekł stary i uśmiechnął się jak smakosz nad zakrytym talerzem.

— Ależ sędzio — to się nie godzi — prosiła baronowa drżąca z ciekawości.

— Syn margrabiego — Zygmunt.

— Wybornie — rzekła Irena.

— Przedziwnie! — wykrzykła baronowa.

— A jakiż powód? — spytał Władysław.

— Nie wiem — rzekł tajemniczo sędzia.

— Wojda za mało sprężysty — rzekła baronowa.

— Zanadto poczciwy — szepnęła Jadwiga.

Adaś nachylił się do ucha Jadwisi i szepnął:

— Jadwiniu, mam coś dla ciebie.

— Cóż? — spytała Jadwiga patrząc oczyma łagodnymi na brata.

— Nowy numer „Strażnicy". Chodź, przeczytamy. Jadwiga pocałowała brata w czoło i rzekła:

— Później, Adasiu, jak się goście rozejdą.

— I jeszcze jedno... — rzekł sędzia.

— Cóż, cóż?

— Margrabia, dziękując nam za okazane współczucie, zalecał odwagę cywilną naprzeciw zgrai ulicznych wichrzycieli — i nakazał wszystkim urzędnikom noszenie cylindrów.

— Chwiała Bogu — zawołały Irena i baronowa. Władysław się ironicznie uśmiechnął i skrzywił.

— Panu się to nie zdaje dobrym? — spytała go Irena, która jego uśmiech pochwyciła.

— Może być, że to dobre — ale śmieszne. Margrabia stracił takt — to dowód jego bezsilności.

— Więc pan nie wierzysz w margrabiego?

— Odtąd mniej, odkąd margrabia kapeluszami chce wojować.

— Tatku, tatku, nie chodź, nie chodź ty w cylindrze, bo ci go uliczniki na oczy wbiją, tak jak hrabiemu A. P. — zrobił Adaś uwagę, na którą nie zważano.

— Dziś uroczysta iluminacja, — mówił dalej sędzia.

— To lubię — zaczyna mi się Warszawa podobać, doczekam się balu — rzekła Irena rzucając spojrzenie w zwierciadło, i rozchyliła ustka w uśmiechu, łysnęła białymi ząbkami. Rozkosznica!

— A ty, Władysławie — spytała Jadwiga, podchodząc do kuzyna — czy cieszysz się z iluminacji?

Władysław patrzał na nią z zajęciem. Jadwiga żyła dziś jakimś niezwykłym, gorączkowym życiem — gorączka spiekła jej koralowe usta.

— I cóż, będziesz świecił?

— Nie, kuzynko, boby mi się zdawało, że własną głupotę i nędzę oświecam.

— Bóg ci zapłać za to. Uścisnęła mu rękę i odeszła.

— Pani baronowo, służę — rzekł sędzia siadając przy zielonym stoliku.

Dwaj emeryci położyli gazety i milcząc przysunęli się także do stolika.

Władysław pożegnał towarzystwo. Odchodząc rzucił okiem w zwierciadło i zobaczył w nim rozkosznie odchylone różowe piersi Ireny i błyszczące oczy Jadwigi.

V

SZUBIENICE

Jak fale czarnej rzeki płynie lud ulicami Warszawy w stronę cytadeli — pod szubienicę. Drzewo hańby, straszydło zbrodniarzy — stanęło na naszej mogilnej ziemi jak nagrobek naszych boleści, godło męczeństwa. Ileż szlachetnych serc zastygło pod jej cieniem? ileż tw|arzy białych, spokojnych, świętych widział lud na niej? Pod każdą szubienicą nowa Golgota — mogiła wstaje, zdaje się, że to ziemia cierpiąc westchnęła i podniesiona jej pierś westchnieniem w mogiłę się zamieniła; a w każdej mogile trup w białej szacie z twarzą siną jako żelazo, z czarną obwódką na szyi śpi i słucha płaczu niewiast i dzieci — a Zmartwychwstania ludu doczekać się nie może. O ciężka jemu wtedy mogiła! I czyż to dziw, że nieraz lud, co długie chwile niewoli znaczy męką, mogiłami — że ten lud nieraz zapomni o modlitwie i bluźnierczy głos rzuca w niebo? — Patrzcie! na straszne urągowisko z cierpienia ludu wysunęły się na ulice bure zastępy wojska — najeżone bagnetami — walczą bębnami jak tygrys, gdy łapy na zdobyczy położy, i idą za ludem na plac egzekucji.

Alkhadar przeciskał się przez tłumy idąc do mieszkania Władysława — ktoś z tłumu chwycił go za rękę — Alkhadar się obrócił — jakiś kacap rudobrody z torbą zarzuconą na plecy stał za nim, rzucił mu znak oczami i szedł dalej, nie zatrzymując się. Alkhadar, rozciekawiony i domyślający się czegoś, zwrócił się i szedł za nim. Kacap wszedł do małej sionki, zatrzymał się pod schodami, dając znak Alkhadarowi, by szedł za nim.

— Alkhadarze — rzekł do zbliżającego się — nie poznajesz mnie?

— Ktoś ty?

— Pankracy.

Alkhadar osłupiał, tak do niepoznania zmienił się Pankracy.

— Ty tu? szukają cię. Jaroszyński wydał cię ...

— Wiem o tym — biedaka uwiedli nadzieją uwolnienia, ale nie na długo — w ostatnich chwilach miał zachować zadziwiający spokój i pogardę śmierci. A ty bezpieczny?

— O mnie zamilczał; ależ na Boga, ciebie chwycą.

— Nie, dziś jeszcze opuszczam Warszawę — mam ci wiele powiedzieć, zlecić.

— Gdzie?

— Przyjdź do szynku na ulicę... spytaj przekupki, wiele ma lat, a zaprowadzi cię do mnie, do piwniczki, gdzie teraz mieszkam. Do widzenia do zmierzchu.

To rzekłszy wysunął się kacap na ulicę — po chwili za nim Alkhadar, który udał się teraz wprost do mieszkania Władysława.

Władysława zastał przy stoliku.

— Ty wciąż wśród książek?

— Nie, Alkhadarze — rzekł z miłym uśmiechem

Władysław, idąc na powitanie gościa — od kilka dni praca mi orne idzie.

— Czemu?

— Obecne chwile dały mi dużo do myślenia — zabłąkałem się w tym lesie i nie mogę znaleźć prawdy.

 — Spytaj się o nią własnego serca.

— Jaroszyński całą noc stał mi na myśli. Nie przypuszczałem nigdy, że wielki książę podpisze wyrok śmierci na tego nieszczęśliwego szaleńca.

— Więc szaleństwem nazywasz poświęcenie?

— Mój drogi, serce go tłumaczy, ale rozum i prawo potępia.

— Spojrzyj, Władysławie, na te tłumy ludu smutne, milczące, idące tam, by widzieć śmierć męczennika, by mu oddać ostatnią posługę — to ci więcej powie za nim niż moje słowa.

Władysław mieszał się i nie wiedział, co powiedzieć. Alkhadar mówił dalej.

— Więc prawo, którego wykonawcą jest rząd stojący gwałtem i bezprawiem, może się nazwać prawem? A jeżeli kogo głos narodu całego obwini o zbrodnię i znajdzie się człowiek, co chce być wykonawcą woli narodu z narażeniem własnego życia — to jak go nazwać, zbrodniarzem czy ofiarnikiem? Mówię ci to, bo wiem, żeś w twoich kółkach słyszał wiele głosów potępiających, a mało broniących.

— Zgadłeś — rzekł Władysław — lubo był tam głos jeden, jedno serce, co mnie przekonało, co mi myśli rzuciło w odwrotną jak dotąd drogę. Ale pytam ci się, na co zda się poświęcenie, co przyjdzie z zamachu, choćby się i udał?

— Krótko widzisz, Władysławie — grzebiesz w historii a nie dopatrzyłeś tego, że w dziejach stają nieraz ludzie w poprzek wezbranej fali jak progi kamienne, że ich usunąć trzeba, by strumień dziejowy popłynął wyznaczoną drogą. Ale inną razą o tym — chodźmy na egzekucję, już czas.

— Idę z tobą — zwyciężyłeś mnie, lubo niezupełnie. Tylko nie patrz na mnie tak surowo — rzekł z. uśmiechem. — Możemy się różnić w zdaniach, a być przyjaciółmi.

— Tak? więc chcesz rozciąć człowieka na dwoje — inaczej żyć, inaczej myśleć może? Oj uczeni, uczeni!

Tak rozmawiając zbliżali się do placu egzekucji.

Na ciemnym tle wałów czerniła się szubienica wyczekująca ofiary, co za chwil kilka miała skonać na niej. Wokoło szubienicy plac wolny otoczony jakby murem czworobokiem nieruchomego żołdactwa — na murze sztachety bagnetów — czarne otwory armat zwrócone na lud, który z daleka zalegał równinę długim, czarnym pasem. Nad tym wszystkim niebo ciężkie, posępne, ołowiane.

Władysław na ten widok uczuł jakąś duszność w piersiach, rozterkę w myślach, gorączkę. Od tłumu ludu zaleciał go jakiś smętek, jak wilgotny wiatr od mogiły. Nie poznawał siebie, nie rozumiał, co się z nim dzieje.

Wmieszali się w tłum ludu.

— Będą go wieszać w tym miejscu, gdzie w czterdziestym szóstym Żarskiego i Kociszewskiego wieszali — rzekł jakiś stary mieszczanin głosem drżącym.

— Pokaż, pokaż, tatku — prosiło chłopię małe, pnąc się na ojca, .

— Nie można — ofuknęła go matka.

— Owszem — matka, weź go na ręce, albo daj, ja go potrzymam, niech się przyzwyczai do widoku tej śmierci, co może i jego spotka. — I mówiąc to całował chłopaka w czoło.

— Na Boga, mężu — lepiej byście cicho byli — gotów kto usłyszeć.

—. Niech słyszy — niech mnie wezmą — będzie nas dwóch — rzekł mieszczanin, z zaciętością wznosząc rękę do góry.

Władysław przypatrywał się tej scenie w niemym podziwieniu. — Za nimi znowu inna toczyła się rozmowa. .

— Więc myślicie kumie, że mu darują życie?... — pytała Janowa.

— Słychać, że wielka księżna prosiła za nim, to może...

— Bo i miała za co prosić — wtrącił jakiś garbusek — Jaroszyński mógł zabić wielkiego księcia na kolei, wielki książę przechodził tuż obok niego, ale prowadził pod rękę małżonkę — więc Jaroszyński nie strzelał, bo szanował kobietę.

— O, to mu darują — pocieszała się Janowa.

— Wielki książę nie od tego...

— Bo się boi widma nad poduszką ze stryczkiem na szyi, co by mu spać nie dało, a księżna boi się, by przekleństwa ludzi dziecka jej nie zabiły — rzekł ponuro Franek, który dotąd stał milczący.

Dziwnie się zmienił od czasu, kiedy go widzieliśmy — jakąś ciężką myślą spoważniał, posmutniał, dzika, burzliwa dusza ustaliła się jak stal hartowna. Matka nie mogła rozumieć, co się z nim stało — był dla niej dobrym jak nigdy, ale milczący, zadumany często, a gdy mówił, to w głosie jego było coś, co matce łzy wyciskało. I dziś przyszedł na egzekucję z matką — stanął, oczy nieruchome wbił w szubienicę — jakieś tęskne przeczucie go ogarnęło — szubienica zdawała się kiwać na niego jak druh na druha, gdy go woła — ręce mu febrycznie drżały.

— Go tobie, Franku? — pytała trwożna starucha.

— Nic mi, nic mi, matko — ot tak...

— Więc margrabia nie pozwolił na łaskę — o łotr — rzekł ktoś cicho.

— Jaką też noc miał biedak? — rzekł powroźnik.

— Który? — spytał woziwoda.

— Ano  Jaroszyński.

— Śliczną, modlił się gorąco i dziękował Bogu, że mu pozwala za kraj umrzeć.

— Bo ja słyszał od pana profesora, któremu wiodę noszę, że miał żałować swego postępku i miał wielki żal do tych, co go namówili. Moskale pokazali mu jakieś zagraniczne gazety, co go potępiały i oburzały się na niego.

— Ot, szelmy gazety — ale przyszedł ksiądz do niego z boskim słowem i skrzepił go.

Kilka powozów pokazało się od strony miasta.

— Wieżą go,

— Nie, powozy do nas się zwróciły.

Władysław się spojrzał — w jednym z powozów przyjechała Jadwiga z matką. Jadwiga była blada, zmieniona, osłabła — ujrzawszy Władysława skinęła mu lekko głową i trochę smutnie się uśmiechnęła. Władysław, zostawił na chwilkę Alkhadara i zbliżył się ku powozowi.

— Ty się może gorszysz, Władysławie, że na taką pielgrzymkę, którą boso trzeba by odprawiać, my w powozie przyjechały jak na widowisko. Ale nie mogłyśmy inaczej — byłam tak słaba... myślałam, że więcej mam odwagi i hartu.

Władysław z rodzajem uwielbienia patrzał na kuzynkę; nie wiedział, co powiedzieć, i mimowolnie zapytał:

— A gdzież panna Irena?

— Przyjechała tu z generałową M...

— Jak to? z Moskiewką?

— Zabrała ją ze sobą generałowa, by się lepiej przypatrzyć mogła.

— Jedzie, jedzie — rozszedł się głos w tłumie; Władysław chciał się usunąć od dam i wrócić do Alkhadara.

 — Nie odchodź nas, Władysławie, my same kobiety.

Władysław rzucił oczami Alkhadarowi pożegnanie i wsiadł do powozu. 

Od miasta pokazała się czarna gromada kozaków, którzy się wnet rozsypiali na dwie strony odpędzając lud od drogi, bijąc nahajkami.

— Patrzcie, patrzcie, ktoś pędzi czerwono ubrany — to jakiś jenerał... — mówił ktoś w tłumie.

— Nie — to kat leci.

— Jeszcze wojsko idzie od miasta — boją się widać.

— A tam on — on.

— Gdzie? gdzie? — krzyczał mały chłopczyk.

Ojciec wziął go na ręce.

— Widzisz, Józiu, wśród żołnierzy na wozie.

— Tatku, on taki blady, jakby miał twarz z opłatka wyciętą.

— Zdejm przed nim czapkę, Józiu.

Chłopiątko zdjęło czapkę i mnąc ją w rękach wytężało wzrok.

— Straszne pamiątki dajesz synowi z młodych lat — rzekł ktoś do ojca.

— Daj Boże, by jak dorośnie, takie rzeczy w pamięci tylko były.

Orszak się zbliżał ku szubienicy — w tłumie odezwało się głośne, spazmatyczne łkanie niewiast. Jadwiga chwyciła rękę Władysława i siliła się na męstwo, ale z konwulsyjnych ruchów ręki Władysław odgadywał całą walkę uczuć, całe szamotanie się wewnętrzne. Spojrzał na Alkhadara. Ten był blady jak posąg i jak posąg nieruchomy.

— Cicho! cicho! wyrok mu teraz czytają.

— Módlmy się — rzekł ktoś i cały tłum upadł na kolana, i było cicho jak na podniesieniu w kościele, jeno zamiast dzwonka był cichy płacz.

Nagle na ciemnym tle wałów zabieliła się śmiertelna koszula delikwenta — mający skonać skinieniem głowy żegnał lud — lud wydał krzyk okropny, rozpaczy — rzucił się wstecz ku miastu, jakby chciał uciec przed tym strasznym widokiem, przed własną boleścią. Potem przystanął i znowu modlić się zaczął — niewiasty załamując ręce rzucały się jak wichrem rzucane snopy na ziemię i jęczały.

— Coś chce mówić, cicho.

Wtem bębny zawarczały i stłumiły głos, co chciał pożegnać lud.

Na białej koszuli delikwenta zaczerwieniła się ręka kata — ciało zawisło na stryczku — Jaroszyński już nie żył.

Na resztę tego strasznego obrazu rzucam płaszcz Cezarowy — takim boleściom nie patrzy się twarz w twarz, oko w oko.

Władysław odwiózł Jadwigę i jej matkę do domu. Jadwiga była jak skamieniała Niobe — konwulsyjnym uściskiem ręki pożegnała Władysława — z zaciśniętych ust trudno jej było dobyć słowo. — Władysław wrócił do siebie; na schodach spotkał Alkhadara. Gdy weszli do mieszkania, Władysław rzucił się na pierś przyjacielowi i płakać począł.

— Nie śmiej się ze mnie, Alkhadarze, mnie potrzeba we łzach wydać ten ból, co mi kamieniem piersi giniecie. O! my okropnie biedni. Wrogi mordują ofiarników w naszych oczach, a my nie mamy na obronę, jeno płacz i modlitwę. Tak dłużej być nie może.

Oczy mówiącego błyszczały niezwykłym blaskiem — zapałem. Alkhadar patrzał na niego z radością.

— Przed zwierzem nie obroni się płaczem — trzeba obucha... a tu Warszawa taka skora do męczeństwa — a na czyn nie stać nikogo...

— A gdyby byli tacy, co myślą o tym?

— Co mówisz?

— A gdybym ci powiedział, że jest — spisek, organizacja przygotywująca powstanie?

— Alkhadarze — Alkhadarze, i tyś mi o tym nie mówił?

— Boś nie wierzył, boś spał...

— Dajcie i mnie cząstkę tej pracy — mnie tu pali w piersiach pragnienie innego życia.

— Dziś wieczór — rzekł Alkhadar — pójdziesz na ulicę... gdzie szynk, spytasz przekupki, wiele ma lat — ta cię wprowadzi do piwniczki — i ja tam będę — jeżeli mnie nie złapią.

— Jak to — miałożby ci grozić niebezpieczeństwo?

— Coś złego przeczuwam — dziś na egzekucji kręciło się koło mnie kilka podejrzanych figur — między innymi jeden człowiek, który mnie raz widział z Jaroszyńskim.

— Więc wyjeżdżaj z Warszawy.

— To wkrótce nastąpi, w tej chwili niepodobieństwo... Zresztą pomówimy o  tym — wieczór. Gdybym nie przyszedł — będzie znakiem, że mnie chwycili. Wtedy powiesz człowiekowi, którego tam spotkasz, żem cię dał na zastępcę — on cię uwiadomi o całym stanie rzeczy. Do widzenia.

— Zostań lepiej, po cóż się narażasz. Gdy się zmierzchnie, pójdziemy razem.

— Jeżeli na mnie czyhają — to i tutaj znajdą. Zresztą iść muszę — jutro sąd na Rzońcę i Rylla — muszę ich kilku słowami wzmocnić — mam dobrą sposobność przesłania im kartki. Do widzenia.

Władysław żegnał go z żalem; po odejściu jego był czegoś niespokojny. By się oderwać od przykrych myśli, siadł do stolika i począł czytać. Wtem na ulicy zrobił się rozruch — Władysławowi zabiło mocno serce — skoczył ku oknu i zobaczył — Alkhadara otoczonego żołnierzami. Mimo woli krzyknął — Alkhadar spojrzał się w górę i skinieniem głowy żegnał swego przyjaciela.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej