Kate Chopin

PRZEBUDZENIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ 1

ROZDZIAŁ 2

ROZDZIAŁ 3

ROZDZIAŁ 4

ROZDZIAŁ 5

ROZDZIAŁ 6

ROZDZIAŁ 7

ROZDZIAŁ 8

ROZDZIAŁ 9

ROZDZIAŁ 10

ROZDZIAŁ 11

ROZDZIAŁ 12

ROZDZIAŁ 13

ROZDZIAŁ 14

ROZDZIAŁ 15

ROZDZIAŁ 16

ROZDZIAŁ 17

ROZDZIAŁ 18

ROZDZIAŁ 19

ROZDZIAŁ 20

ROZDZIAŁ 21

ROZDZIAŁ 22

ROZDZIAŁ 23

ROZDZIAŁ 24

ROZDZIAŁ 25

ROZDZIAŁ 26

ROZDZIAŁ 27

ROZDZIAŁ 28

ROZDZIAŁ 29

ROZDZIAŁ 30

ROZDZIAŁ 31

ROZDZIAŁ 32

ROZDZIAŁ 33

ROZDZIAŁ 34

ROZDZIAŁ 35

ROZDZIAŁ 36

ROZDZIAŁ 37

ROZDZIAŁ 38

ROZDZIAŁ 39

PRZEBUDZENIE

Kate Chopin

ROZDZIAŁ 1

Zielonożółta papuga wisząca w klatce przy drzwiach powtarzała w kółko:

— Allez vous-en! Allez vous-en! Sapristi! Już dobrze!

Znała trochę hiszpański, a także język nie znany nikomu z wyjątkiem zapewne drozda w klatce po drugiej stronie wejściowych drzwi, który z obłędnym uporem wyśpiewywał głosem fletu melodie unoszone przez wiatr.

Pan Pontellier nie mogąc w spokoju przeczytać gazety wstał z oburzonym wyrazem twarzy, burknął coś pod nosem i skierował się ku galeryjce, która za pomocą „mostków” łączyła poszczególne pawilony pensjonatu pani Lebrun. Siedział był na ganku głównego domu. Papuga i drozd jako własność pani Lebrun miały pełne prawo czynienia zgiełku o każdej porze. Panu Pontellier pozostał przywilej opuszczenia tego towarzystwa z chwilą, gdy przestało go bawić.

Dotarł do swego domku, który był czwartym — licząc od głównego budynku — i przedostatnim w szeregu. Rozsiadł się w plecionym fotelu na biegunach i jeszcze raz przystąpił do lektury. Była niedziela; miał gazetę z soboty. Niedzielna prasa nie dotarła jeszcze na

Grand Isle. Zdołał już zaznajomić się z raportem giełdowym, przebiegł więc teraz pobieżnie artykuł wstępny i te z wiadomości, których nie miał czasu przeczytać przed wyjazdem z Nowego Orleanu.

Pan Pontellier nosił szkła. Miał lat czterdzieści, był mężczyzną średniego wzrostu i raczej smukłej budowy, lekko się garbił. Włosy miał brązowe, proste, z przedziałkiem na boku; brodę krótko przystrzyżoną i starannie utrzymaną.

Raz po raz podnosił wzrok sponad gazety i rozglądał się dokoła. Jakiż niezwykły hałas panował w domu. „Domem” nazywano główny budynek w odróżnieniu od „domków”. Ptaki nadal gadały i gwizdały. Para podlotków — bliźniaczki Farival — grała na pianinie duet z Zampy. Madame Lebrun krzątała się to w domu, to na podwórzu; z pokoju rzucała donośnym, piskliwym głosem polecenia chłopcu stajennemu, a z podwórka — równie donośnie — komenderowała służącą w jadalni. Pani Lebrun była wdzięczną, ponętną niewiastą, ubraną zawsze w białą suknię z rękawami odsłaniającymi łokcie. Jej wykrochmalone spódnice głośno szeleściły przy każdym kroku. Nieco dalej, za jednym z domeczków przechadzała się po ścieżce dama w czerni i z miną nabożną odmawiała różaniec. Większość osób mieszkających w tym pension udała się lugrem Beaudeleta do Chêniére Caminada na mszę. Młodzież grała w krokieta pod dębami. Było tam również dwoje dzieci pana Pontellier — malcy w wieku lat czterech i pięciu. Doglądała ich niańka pół-Mulatka z twarzą powleczoną wyrazem głębokiej zadumy.

Pan Pontellier zapalił wreszcie cygaro, puścił jeden i drugi kłąb dymu i pozwolił gazecie leniwie wysunąć się z jego ręki. Utkwił wzrok w białej plamie parasola, zbliżającego się w ślimaczym tempie od strony plaży. Ujrzał parasol najpierw pomiędzy sękatymi pniami dębów, potem na tle łąki porośniętej złocistymi rumiankami. W dali zatoka stapiała się mgliście z błękitem horyzontu. Parasol powoli się przybliżył. Okryta jego cieniem, zaróżowionym od jedwabnej podszewki, szła pani Pontellier z młodym Robertem Lebrun. Gdy dotarli do domeczku, osunęli się oboje z wyrazem znużenia na najwyższy stopień ganku i zwróceni do siebie twarzami oparli plecy o słupy podtrzymujące daszek.

— Ależ to prawdziwe szaleństwo! Kąpać się o tej porze, w taki upał! — wykrzyknął pan Pontellier. On sam wziął kąpiel o świcie. Z tego też powodu tak mu się dłużył poranek.

— Opaliłaś się, że trudno cię poznać — dodał patrząc na żonę, jak się patrzy na cenną własność, która doznała pewnego uszczerbku. Żona w odpowiedzi uniosła w górę ramiona — mocne, kształtne — i podwijając mankiety przyjrzała się krytycznie swym dłoniom. Widok ten przypomniał jej, że przed pójściem na plażę zostawiła mężowi wszystkie pierścionki.

Bez słowa wyciągnęła rękę; zrozumiał jej gest, sięgnął do kieszonki kamizelki i opuścił pierścienie w otwartą dłoń żony Wsunęła jeden po drugim na palce; potem objąwszy kolana spojrzała na Roberta i wybuchnęła śmiechem. Pierścionki zabłysły na jej palcach. Robert uśmiechem odpowiedział na jej śmiech.

— O co chodzi? — zapytał pan Pontellier przenosząc leniwe, rozbawione spojrzenie z żony na Roberta. Chodziło o coś zupełnie niedorzecznego — jakiś śmieszny epizod w wodzie, o którym próbowali oboje jednocześnie opowiedzieć. W opowiadaniu wcale nie wypadł zabawnie. Było to oczywiste dla całej trójki. Pan Pontellier ziewnął i przeciągnął się. Potem wstał mówiąc, że ma ochotę zajrzeć do hotelu Kleina i pograć w bilard

— Chodź ze mną, Lebrun — zaproponował Robertowi. Lecz Robert otwarcie przyznał, że woli pozostać na miejscu i porozmawiać z panią Pontellier.

— Trudno. Odpraw go, Edno, kiedy zacznie cię nudzić — pouczył żonę zabierając się do odejścia.

— Czekaj! Weź to! — zawołała sięgając po parasol. Wziął go z rąk żony, z rozpiętym nad głową parasolem zszedł po stopniach ganku i oddalił się.

— Czy wrócisz na kolację? — krzyknęła za nim. Przystanął na moment i wzruszył ramionami. Dłonią przeciągnął po kamizelce, wymacał w kieszeni banknot dziesięciodolarowy. Nie był zdecydowany: być może wróci na wczesną kolację, być może nie. Wszystko zależało od tego, jakie zastanie u Kleina towarzystwo i jak mu pójdzie gra. Nic z tego nie powiedział, lecz domyśliła się, roześmiała i kiwnęła mu głową na pożegnanie.

Obaj chłopcy chcieli iść z ojcem, gdy ujrzeli, że odchodzi. Ucałował dzieci i przyrzekł, że przyniesie im cukierków i orzeszków.

ROZDZIAŁ 2

Oczy pani Pontellier były błyszczące i ruchliwe; miały jasnobrązowy odcień jej włosów, Z charakterystyczną bystrością kierowała spojrzenie na przedmiot zainteresowania, a potem zatrzymywała na nim wzrok znieruchomiały przez chwilę, jakby pod wpływem natłoku myśli lub głębokiej zadumy.

Brwi miała odrobinę ciemniejsze od włosów. Tworzyły grubą i prawie prostą linię, podkreślającą głębię oczu. Była raczej urodziwa niż piękna. Twarz jej zniewalała swym szczerym wyrazem, w rysach czaiła się subtelna gra wewnętrznych sprzeczności. Sposób bycia miała ujmujący.

Robert skręcił papierosa. Palił papierosy, ponieważ — tak twierdził — nie mógł pozwolić sobie na cygara. Miał w kieszeni jedno cygaro, otrzymane w podarunku od pana Pontellier, ale chował je na popołudnie. Było to słuszne i naturalne w jego sytuacji.

Robert przypominał kolorytem swą towarzyszkę. Wzajemne podobieństwo wzmagała jego gładko wygolona twarz — byłoby inaczej, gdyby miał zarost.  Otwarte oblicze tego młodego mężczyzny nie zdradzało najmniejszego śladu jakiejkolwiek troski. Oczy jego wchłaniały i odbijały blask i ospałość letniego dnia.

Pani Pontellier sięgnęła po leżący na ganku wachlarz z palmowego liścia i zaczęła się wachlować. Robert puszczał wargami kłęby dymu z papierosa. Gwarzyli bez przerwy: o tym, co ich otacza; o śmiesznym incydencie nad morzem — odzyskał teraz swój zabawny aspekt; o wietrze, o drzewach, o osobach, które wybrały się do Chêniére; o dzieciach grających w krokieta pod dębami i o bliźniaczkach Farivalów, które grały dla odmiany uwerturę do Chłopa i poety.

Robert wiele mówił o sobie. Był bardzo młody i nie znał lepszego tematu. Z tego samego powodu pani Pontellier również mówiła o sobie. Słuchali się nawzajem z ciekawością. Robert zwierzył się z zamiaru podróży do Meksyku jesienią; w Meksyku na pewno czekała go fortuna. Wybierał się od dawna, lecz dziwnie jakoś nie mógł tam dotrzeć. Zamiast tego trzymał się skromnej posadki w domu handlowym w Nowym Orleanie, gdzie biegła znajomość zarówno angielskiego, jak i francuskiego i hiszpańskiego zapewniała mu nie najgorszą rangę urzędnika prowadzącego korespondencję firmy.

Spędzał letnie wakacje, jak zwykle, u matki na Grand Isle. Dawniej, w czasach, których Robert nie mógł pamiętać, dom ten był luksusową letnią rezydencją rodziny Lebrun. Obecnie, powiększony o tuzin lub więcej letnich pawilonów, zawsze wynajmowanych przez wytwornych gości z Quartier Français, zapewniał Madame Lebrun utrzymanie, a nawet egzystencję pełną wygód, do których — we własnym przekonaniu — miała prawo przyrodzone.

Pani Pontellier opowiadała o plantacji swego ojca w stanie Missisipi i o latach dziewczęcych spędzonych w rodzinnym domu w Kentucky, kochanym starym kraju, porośniętym błękitną trawą. Była Amerykanką, a niewielka domieszka krwi francuskiej chyba całkowicie już rozpuściła się w jej żyłach. Przeczytała list od swej siostry bawiącej na Wschodzie, która miała niebawem poślubić swego narzeczonego. Robert słuchał z zainteresowaniem, pragnął wiedzieć, jakie były siostry pani Pontellier, jaki był jej ojciec i kiedy umarła jej matka.

Gdy pani Pontellier złożyła odczytany list, pora była przebrać się do wczesnej kolacji.

— Widzę, że Léonce nie wraca — zauważyła rzuciwszy spojrzenie w stronę, w której zniknął jej mąż. Robert przytaknął; u Kleina zebrało się sporo bywalców nowoorleańskich klubów.

Pani Pontellier opuściła Roberta i udała się do swego pokoju; młody człowiek zszedł po stopniach ganku, skierował się ku gromadce młodzieży grającej w krokieta i przez pół godziny, aż do kolacji, bawił się z dziećmi państwa  Pontellier, które za nim przepadały.

ROZDZIAŁ 3

Minęła już jedenasta, kiedy pan Pontellier powrócił od Kleina. Był w świetnym humorze i w nastroju do pogawędki. Wejście jego zbudziło Ednę, która już mocno spała. Gadał rozbierając się, powtarzał anegdoty, wiadomości i plotki zasłyszane w ciągu dnia. Wyjął z kieszeni spodni garść pomiętych banknotów i srebrnego bilonu i niedbale położył to wszystko na biurku wraz z kluczami, scyzorykiem, chusteczką i innymi drobiazgami, które nosił w kieszeniach. Edna rozespana odpowiadała mu monosylabami.

Poczuł się dotknięty faktem, iż żona, której poświęcał wszystkie swe starania, okazała tak mało ciekawości dla spraw dotyczących jego osoby i tak mało sobie ceniła rozmowę z własnym mężem.

Pan Pontellier zapomniał przynieść chłopcom cukierki i orzeszki, niemniej — kochał ich bardzo i udał się do przyległego pokoju, aby rzucie okiem na synów i upewnić się, że śpią spokojnie. Rezultat tej inspekcji wcale go nie zadowolił. Musiał poprawić pościel i ułożyć chłopców — jeden z nich brykał przez sen i mamrotał o jakimś koszyku pełnym krabów

Pan Pontellier powrócił do żony z wiadomością, że Raoul ma gorączkę i trzeba się nim zająć. Powiedziawszy to zapalił cygaro i usiadł przy otwartych drzwiach, żeby spokojnie je wypalić.

Pani Pontellier była zupełnie pewna, że Raoul nie ma żadnej gorączki. Poszedł spać w doskonałym zdrowiu, odrzekła, i nic go nie bolało przez cały dzień. Pan Pontellier zbyt dobrze znał symptomy gorączki, by się mylić. Zapewnił żonę, że gdy tu rozmawiają ze sobą, dziecko leży w sąsiednim pokoju rozpalone.

Zarzucił żonie brak troskliwości i typowe dla niej zaniedbywanie dzieci. Jeśli nie matka powinna opiekować się dziećmi, to któż, na Boga, będzie to robił! Przecież nie on, który ma pracę na giełdzie! Nie może być w dwóch miejscach naraz; zarabiać na dom i jednocześnie siedzieć w tym domu i pilnować, by nic złego się nie stało. Rozprawiał wytrwale, ton głosu miał nudny i natarczywy.

Pani Pontellier wyskoczyła z pościeli i pobiegła do sąsiedniego pokoju. Po chwili wróciła, przysiadła na brzegu łóżka i bez słowa skłoniła głowę na poduszkę odmawiając odpowiedzi mężowi, gdy zadał jej pytanie. Pan

Pontellier wypalił cygaro, położył się i po minucie spał twardo.

Tymczasem jego żona całkowicie wybiła się ze snu. Zaczęła cicho popłakiwać, potem otarła oczy rękawem peniuaru. Zgasiła zostawioną przez męża świecę, wsunęła bose stopy w satynowe mules  stojące przy łóżku i wyszła na ganek; tam usiadła w trzcinowym fotelu na biegunach, który się lekko pod nią kołysał.

Było po północy. We wszystkich pawilonach zaległa ciemność. Słabe, przymglone światło dobiegało z hallu domu. Ciszę panującą dokoła przerywało pohukiwanie starej sowy na szczycie dębu i odwieczny głos morza stłumiony w tej spokojnej godzinie. Przenikał noc niczym echo smętnej kołysanki.

Łzy lały się tak obficie z oczu pani Pontellier, że nie wystarczał do ich otarcia zupełnie już  mokry rękaw peniuaru. Zarzuciła ramię za oparcie fotela — ramię, które wyjrzało nagie z szerokiego rękawa, mokrą i spoconą twarz wcisnęła w zgięcie łokcia i płakała nie dbając już o otarcie twarzy, oczu, rąk. Nie umiałaby powiedzieć, dlaczego płacze. Takie sceny jak tej nocy były czymś zwykłym w jej małżeńskim życiu i raczej pozbawione znaczenia wobec ogromnej dobroci męża i przykładnego wprost jego oddania, o którym zresztą przestał już zapewniać, jako o czymś, co się samo przez się rozumie.

Uczucie nieopisanego przygnębienia, które zdawało się rodzić gdzieś w niezbadanych warstwach jej świadomości, napełniło całe jestestwo tej kobiety nieokreślonym lękiem. Było jak cień, jak mgła, która spadła na letni dzień jej duszy. Dziwne to było i niesamowite; przedziwne ogarnęło ją uczucie. Siedząc na ganku nie złorzeczyła w duchu swemu mężowi, nie lamentowała nad Przeznaczeniem, które skierowało jej kroki na tę, a nie inną ścieżkę. Po prostu pragnęła wypłakać się w samotności. Tańczące w powietrzu moskity kłuły jej krągłe, jędrne ramiona i kąsały gołe podbicia stóp.

Te jadowite i brzęczące stwory zdołały w końcu zniszczyć nastrój, który zdolny byłby zatrzymać ją w mroku jeszcze przez pół nocy.

Następnego ranka pan Pontellier wstał o stosownej porze, by dojechać bryczką na przystań statku.

Powracał do miasta, do swych interesów i zjawi się na wyspie dopiero w sobotę. Odzyskał panowanie nad sobą, które ubiegłej nocy zdawało się nieco zachwiane. Pragnął czym prędzej wyjechać, czekał go tydzień ożywionej działalności na ulicy Carondelet.

Pan Pontellier dał żonie połowę pieniędzy, które przyniósł z hotelu Kleina poprzedniego wieczoru. Lubiła pieniądze, jak większość kobiet, i przyjęła je z niemałym zadowoleniem.

 — Kupię za to piękny prezent ślubny dla Janet! — orzekła wygładzając i przeliczając pomięte banknoty.

— Och, moja droga! Twoją siostrę Janet po traktujemy z większą hojnością — roześmiał się pan Pontellier nachylony do pożegnalnego pocałunku.

Malcy skakali dokoła ojca, obejmowali go za nogi, dopominając się o przywiezienie różnych drobiazgów. Pan Pontellier cieszył się ogólną sympatią i nigdy nie brakowało pań panów, dzieci i nawet nianiek spieszących go pożegnać. Żona z uśmiechem kiwała mu ręką, a chłopcy krzyczeli, gdy stara bryka, w której siedział, znikała za zakrętem piaszczystej drogi.

Parę dni później nadeszła pocztą przesyłka dla pani Pontellier od męża z Nowego Orleanu, a w niej pudło pełne friandises  — najlepsze owoce i pates, prócz tego kilka butelek pysznego syropu i mnóstwo cukierków.

Pani Pontellier szafowała zawsze zawartością takich przesyłek, które przywykła otrzymywać, gdy bawiła poza domem. Pates i owoce znalazły się w jadalni, cukierki zostały rozdane. A panie — małe łakomczuszki — wybierając łakocie delikatnymi, wybrednymi paluszkami oświadczyły, że pan Pontellier jest najlepszym na świecie mężem. Pani Pontełlier pod naciskiem przyznała, że lepszego istotnie nie zna.

ROZDZIAŁ 4

Pan Pontellier niełatwo mógłby określić w sposób zadowalający jego i innych, w czym właściwie żona jego uchybiała swym obowiązkom wobec dzieci. Chodziło o coś. co raczej wyczuwał, niż spostrzegał, i gdy zdarzyło mu się dać głośny wyraz swym odczuciom, to potem zawsze cierpiał żal i wielką skruchę.

Gdy któryś z malców nabił sobie guza przv zabawie, wcale nie był skłonny biec z płacze;;; do matki, żeby w jej ramionach znaleźć pociechę; bardziej było prawdopodobne, że wstanie i  własnych siłach, połknie łzy, otrze buzię z piasku i powróci do zabawy. Choć była to jeszcze para malców, nie ustępowali nikomu w dziecinnych potyczkach, z krzykiem i zaciśniętymi pięściami rzucali się na wszystkich maminsynków. Niańkę pół-Mulatkę uważała za  wielką zawadę — dobra była do zawiązania fartuszka i wciągnięcia majtek, wyszczotkowania włosów i rozczesania przedziałka — skoro już obowiązki towarzyskie domagały się jednego i drugiego.

Krótko mówiąc, pani Pontellier nie była kobietą-matką, Kobiety-matki zdawały się przeważać tego lata na Grand Isle. Łatwo można je  było rozpoznać — krążące z opiekuńczo rozpostartymi skrzydłami, gdy tylko jakieś niebezpieczeństwo, prawdziwe lub wyimaginowane, zagrażało ich cennemu potomstwu. Były to kobiety, które ubóstwiały swe dziecię czciły swych mężów i uważały za święty przywilej wyzbycie się wszelkiej indywidualności w za mian za skrzydła anioła stróża.

Wiele kobiet odznaczało się w tej roli nie małym urokiem, jedna z nich była wręcz wcieleniem kobiecego wdzięku i czaru Gdyby mąż jej nie uwielbiał, to byłby brutalem zasługującym na śmierć w powolnych torturach. Nazywała się ta pani Adèle Ratignolle. Brak słów doprawdy, by ją opisać, chyba że sięgniemy po owe staroświeckie określenia służące niegdyś do odmalowania bohaterki starego romansu lub wyśnionej damy naszego serca. Nie było nic wyrafinowanego lub tajemniczego w jej wdziękach; była to uroda jawna, bujna: włosy jak złote runo, nie dające się ujarzmić ani grzebieniem, ani szpilkami, oczy niebieskie jak prawdziwe szafiry, wargi pełne i tak pąsowe, że przywoływały na myśl wiśnie albo jakiś inny smakowity czerwony owoc. Zaczynała lekko tyć, lecz nie odejmowało to ani odrobiny lekkości i wdzięku jej krokom, postawie, ruchom. I nikt by chyba nie pragnął, aby ten biały karczek był choć o jotę mniej pulchny lub piękne ramiona smuklejsze. Ręce o kształcie bardziej doskonałym trudno byłoby znaleźć i wielką zaiste przyjemność sprawiał ich widok, gdy nawlekała igłę albo wkładała złoty naparstek na wskazujący paluszek szyjąc z zapałem parę małych śpioszków lub krojąc stanik czy śliniaczek.

Madame Ratignolle lubiła panią Pontellier i często przychodziła z robótką, by spędzić popołudnie w towarzystwie przyjaciółki. Była u niej również tego dnia, gdy zjawiło się pudło z Nowego Orleanu. Siedziała w bujanym fotelu zajęta szyciem pary maleńkich śpioszków.

Przyniosła ich wykrój dla pani Pontellier — arcydzieło konstrukcji niebywale zręcznej: okryte aż po” oczy niemowlę wyglądało w nich jak mały Eskimos; strój na zimę, gdy poprzez komin docierają zdradliwe przeciągi i przez dziurkę od klucza wnika zabójczy chłód.

W sprawie bieżących potrzeb materialnych swych dzieci pani Pontellier sumienie miała spokojne i nie widziała powodu do przesadnej zapobiegliwości — bo czemuż by, zaiste, ubranka przeznaczone na zimę miały zaprzątać jej umysł w czasie letnich medytacji... By jednak nie okazać braku życzliwości i zainteresowania, przyniosła gazety, rozpostarła je na podłodze i pod kierunkiem Madame Ratignolle wycięła patron owego okrycia, co tak dobrze chroni przed zimnem.

Był przy tym Robert, jak poprzedniej niedzieli; pani Pontellier siadła naprzeciw niego na najwyższym stopniu i leniwie przylgnęła plecami do słupa ganku. Obok niej leżało pudło słodyczy, które raz po raz podsuwała Madame Ratignolle.

Dama ta długo zwlekała z wyborem, wreszcie zdecydowała się na kawałek nugatu, zaniepokojona, czy nie nazbyt pożywny, czy jej nie zaszkodzi. Madame Ratignolle od siedmiu lat była mężatką. Mniej więcej co drugi rok rodziła dziecko. W owym czasie miała już ich troje i zaczynała myśleć o czwartym, Wiecznie mówiła o swym „stanie”. Jej obecny „stan” wcale nie rzucał się w oczy i nikt by się niczego nie domyślił, gdyby uparcie nie powracała do tego tematu.

Robert zaczął pocieszać ją zapewniając, że znał pewną damę, która żywiła się wyłącznie nugatem przez cały czas swej... — lecz ugryzł się w język widząc rumieniec na twarzy pani Pontellier i zmienił temat.

Pani Pontellier, jakkolwiek poślubiła Kreola, trochę nieswojo czuła się wśród Kreolów. a tak się złożyło, że zdana tu była wyłącznie na ich towarzystwo. U Lebrunów tego lata byli wyłącznie Kreole. Znali się wszyscy i czuli się jedną wielką rodziną, zespoloną uczuciem szczerej serdeczności. Cechował ich wszystkich charakterystyczny, a dla pani Pontellier niezwykle krępujący, brak jakiejkolwiek pruderii. Z początku śmiałość ich rozmów była dla niej wprost niepojęta, jakkolwiek bez trudu godząca się z wrodzoną Kreolkom nieskazitelną czystością moralną.

Nigdy nie potrafiła zapomnieć uczucia zakłopotania, z jakim słuchała Madame Ratignolle, gdy ta raczyła kiedyś starego pana Farival nie pozbawioną najintymniejszych szczegółów opowieścią o udręce jednego ze swych accouchements. Z biegiem czasu Edna zasmakowała nawet w słuchaniu różnych śmiałych historyjek, choć nie potrafiła jeszcze za panować nad rumieńcem barwiącym jej policzki przy podobnych okazjach Nierzadko swym nadejściem przerywała pieprzne anegdotki, którymi Robert bawił grono rozweselonych mężatek.

W pension krążyła z rąk do rąk pewna książka. Gdy trafiła do Edny, ta czytała ją z najwyższym zdumieniem, a nawet — w przeciwieństwie do innych osób — instynktownie kryła się z lekturą i na odgłos zbliżających się kroków pospiesznie chowała książkę. Krytykowano otwarcie takie postępowanie i bez żenady omawiano je przy stole. Pani Pontellier przywykła wreszcie do miejscowych obyczajów doszedłszy do wnioski że dziwnym rzeczom nigdy nie ma końca.

ROZDZIAŁ 5

Tworzyli zgrane towarzystwo siedząc na ganku owego letniego wieczoru. Madame Ratignolle zajęta była szyciem, które nierzadko przerywała, by opowiedzieć jakąś historyjkę czy wydarzenie z pełnym ekspresji gestem swych pięknych rąk; Robert i pani Pontellier siedzieli bezczynnie; raz po raz wymieniali to jakąś krótką uwagę, to spojrzenie lub uśmiech dowodzące dość daleko posuniętej zażyłości i prawdziwej camaraderie.

Przez ostatni miesiąc Robert żył w cieniu pani Pontellier. Nikt nie miał mu tego za złe. Wiele osób przepowiedziało, że gdy przyjedzie pani Pontellier, to Robert odda się w jej służbę całkowicie. Od bardzo dawna, od czasu gdy miał piętnaście lat, Robert spędzał każde lato na Grand Isle i sam siebie mianował adiutantem pięknych pań lub panien: nieraz była to młoda dziewczyna, to znów jakaś wdowa, lecz najczęściej — interesująca mężatka.

Przez dwa kolejne sezony grzał się w słońcu obecności Mademoiselle Duvigné. Lecz umarła nie doczekawszy kolejnego lata; nieutulony w żalu Robert rzucił się wówczas do stóp Madame Ratignolle po okruchy współczucia i pocieszenia, których w swej łaskawości mu nie pożałowała.

Pani Pontellier lubiła siedzieć i patrzeć na swoją śliczną towarzyszkę jak na pełen doskonałości wizerunek Madonny.

— I kto by przypuszczał, że tyle jest okrucieństwa pod powłoką takiej piękności — szepnął Robert. — Wiedziała, że kiedyś ją uwielbiałem i pozwalała się uwielbiać. „Robercie, chodź tu, idź tam; siadaj, zrób to, zrób tamto; zobacz, czy mały śpi; mój naparstek, jeśli łaska, nie mam pojęcia, gdzie się zapodział. Chodź i poczytaj mi Daudeta, a ja zajmę się szyciem.”

— Par exemple!  Nigdy nie musiałam prosić. Byłeś zawsze u moich stóp, jak natrętne kocisko.

— Raczej jak pełen oddania pies. I jak psa mnie traktowano, gdy na horyzoncie pojawiał się Ratignolle. „Passez! Adieu! Allez vous-en!”

— Może bałam się obudzić zazdrość w moim mężu — wtrąciła z   niewinną minką. Rozśmieszyło to całą trójkę. Prawa ręka zazdrosna o lewą! Serce zazdrosne o duszę! Lecz jeśli już o to chodzi, to Kreol nie zna zazdrości o żonę — trująca ta namiętność skarlała w nim do cna wskutek braku podniety.

Tymczasem Robert, zwracając się do pani Pontellier, mówił dalej o swym dawnym, beznadziejnym uwielbieniu dla Madame Ratignolle; o bezsennych nocach, trawiących go takim ogniem, że morze syczało, gdy wchodził do rannej kąpieli. Dama przy igle raz po raz przerywała mu pogardliwym słówkiem:

 — Blaguer, farceur, gros bête, va!

Ów ton pół żartem, pół serio znikał, gdy Robert był sam na sam z panią Pontellier. Ona zaś nigdy nie wiedziała, co właściwie oznaczał; niezdolna była odgadnąć, ile w tym było swawoli, a ile powagi- Rozumiało się samo przez się, że Robert mówiąc Madame Ratignolle słowa miłości nie sądził ani przez chwilę, że mogą być wzięte poważnie. Pani Pontellier była zadowolona, że nie przybierał identycznej pozy wobec niej. Byłoby to nie do przyjęcia, sprawiłoby jej przykrość.

Pani Pontellier przyniosła swój szkicownik, którym lubiła się bawić zupełnie po amatorsku. Znajdowała w tym satysfakcję, której nie dawało jej żadne inne zajęcie.

Od dawna pragnęła wypróbować swe siły na pani Ratignolle Nigdy jeszcze przyjaciółka nie wydawała jej się bardziej ponętnym modelem jak właśnie w tym momencie — gdy odblask gasnącego dnia nasycił tę postać zmysłowej Madonny nieporównanym kolorytem

Robert przeniósł się na drugą stronę ganku i usiadł o stopień niżej od pani Pontellier, by móc obserwować jej pracę. Posługiwała się pędzlem z niejaką wprawą i fantazją, idącą nie tyle ze znajomości rzemiosła, co z wrodzonego talentu. Robert w skupieniu śledził ruchy jej ręki nie szczędząc mimowiednych okrzyków zachwytu, które w języku francuskim kierował do pani Ratignolle

— Mais ce n'est pas mal! Elle s'y connait, elle a de la force,

W tym zapamiętaniu oparł lekko głowę o ramię pani Pontellier. Równie delikatnie ją odtrąciła. Jeszcze raz powtórzył poufały gest. Wierzyła, że był to z jego strony gest nieumyślny, niemniej trudno było coś takiego tolerować. Bez wyrzutu czy uwag znów tę głowę odepchnęła spokojnie, lecz stanowczo. Robert ani słowem jej nie przeprosił.

Ukończony szkic nie zdradzał najmniejszego podobieństwa do Madame Ratignolle. Była ogromnie rozczarowana, gdy to stwierdziła. Lecz obrazek sam w sobie był ładny i pod wielu względami stanowił dzieło całkiem zadowalające.

Pani Pontellier myślała jednak inaczej. Przyjrzawszy się swej pracy krytycznie, nagłym pociągnięciem pędzla przekreśliła wszystko i zgniotła papier w dłoniach.

Obydwaj malcy wbiegli po stopniach na ganek, niania nadciągała za nimi w przyzwoitym oddaleniu — rzecz, której chłopcy wymagali od niej z całą surowością. Pani Pontellier kazała im wnieść do domu farby i cały swój warsztat malarski. Pragnęła zatrzymać dzieci, by z nimi trochę porozmawiać i pożartować. Lecz chłopcy miny mieli poważne. Przyszli jedynie po to, by zbadać zawartość pudla z łakociami. Każdy z nich wyciągnął obydwie rączki w próżnej nadziei, że zostaną napełnione cukierkami, lecz przyjęli bez szemrania to, co matka dać im raczyła, i odeszli.

Słońce wisiało nisko na zachodzie, delikatny, leniwy powiew z południa napełnił powietrze urzekającym zapachem morza. Pod dębami zebrały się dzieci na zabawę. Przenikliwe ich głosy niosły się daleko.

Madame Ratignolle złożyła swoje szycie, naparstek, nożyczki i nici starannie zawinęła w materiał i zawiniątko spięła szpilkami. Powiedziała, że źle się czuje. Pani Pontellier pobiegła po wodę kolońską i wachlarz. Obmyła jej twarz, podczas gdy Robert z wręcz przesadną gorliwością poruszał wachlarzem.

Napad słabości wkrótce minął i pani Pontellier nie mogła się powstrzymać od. podejrzenia, że przyczyną była tu imaginacja, gdyż kolory z twarzy przyjaciółki nie zniknęły ani na chwilę.

Edna wstała odprowadzając wzrokiem piękną kobietę, która szła przez galerię z wdziękiem i dostojeństwem prawdziwie królewskim. Młodsze dzieci wybiegły na spotkanie matki. Dwoje z nich chwyciło się jej białych spódnic, trzecie wzięła od niańki i obsypując pieszczotami niosła w czułych ramionach. Jakkolwiek lekarz — o czym wszyscy wiedzieli — nie pozwolił jej podnosić nawet szpilki!

— Czy pójdzie się pani kąpać? — spytał Robert panią Pontellier. Było to nie tyle pytanie, co przypomnienie.

— Chyba nie — odrzekła tonem niezdecydowanym. — Jestem zmęczona; raczej nie pójdę. — Spojrzenie jej pobiegło ku zatoce, której dźwięczny szept docierał do niej niby czułe, lecz natarczywe błaganie.

— Chodźmy! — nalegał. — Nie powinna pani opuszczać kąpieli. Chodźmy. Woda musi być cudowna, nie zaszkodzi pani. Chodźmy.

Sięgnął po jej duży słomkowy kapelusz wiszący zawsze na kołku przy drzwiach i włożył jej na głowę. Zeszli po stopniach i poszli razem na plażę. Słońce już zachodziło, powiewał ciepły, łagodny wiatr.

ROZDZIAŁ 6

Edna Pontellier nie potrafiłaby powiedzieć, dlaczego pomimo chęci pójścia z Robertem na plażę najpierw uważała, że powinna mu odmówić, a następnie uległa jednemu z dwóch tak sprzecznych ze sobą impulsów.

Zaczęło się w niej budzić jakieś mgliste światło, które wskazując drogę jednocześnie jej wzbraniało.

W tym wczesnym okresie powodowało to jedynie oszołomienie, skłonność do marzeń, zamyśleń, do owego mrocznego lęku, co ogarnął ją kiedyś w środku nocy, gdy poddała się fali płaczu.

Krótko mówiąc, pani Pontellier zaczynała uświadamiać sobie, jakie miejsce — będąc człowiekiem — zajmuje we wszechświecie i jaki jest jej indywidualny stosunek do tego świata który nosi w sobie, i do świata, który ją otacza. Być może zbyt ciężkie jest to brzemię dla umysłu młodej kobiety liczącej lat dwadzieścia osiem — być może większym, niż Duch Święty raczy zazwyczaj zsyłać kobiecie

Lecz każdy początek, zwłaszcza początek jakiegoś świata, z konieczności jest niejasny pogmatwany, chaotyczny i w najwyższym stopniu niepokojący. Mało kto z nas posuwa się poza ten początek! Ileż to dusz ginie na progu, unicestwionych przez chaos!

Głos morza uwodzi; nigdy nie milknie, szepcząc coś, skarżąc się cichym szmerem, wabiąc duszę choć na chwilę w przepaść samotności, by zatraciła się w labiryncie wewnętrznej kontemplacji.

Glos morza kieruje się ku duszy; dotyk morskich fal jest zmysłowy — obejmuje ciało miękkim, ciasnym uściskiem.

ROZDZIAŁ 7

Pani Pontellier nie należała do kobiet, które się zwierzają; cecha ta — jak dotąd — sprzeczna była z jej naturą. Nawet jako dziecko żyła swym własnym, małym życiem wewnętrznym, skryta, zamknięta w sobie Bardzo wcześnie wyczuła dwoistość życia — sprzeczność pomiędzy zewnętrzną egzystencją człowieka, godzącą się na wszystko, i życiem duszy, która wiecznie pyta.

Owego lata na Grand Isle Edna zaczęła z wolna rozluźniać ów pancerz rezerwy, w którym była zakuta. Prawdopodobnie istniały — nawet na pewno musiały istnieć — jakieś czynniki subtelne i jednocześnie dostrzegalne, działające na nią w tym kierunku; lecz najbardziej oczywisty był wpływ Adeli Ratignolle. Pociągał Ednę, bardzo wrażliwą na piękno, nieodparty urok fizyczny tej Kreolki. Następnie szczerość i otwartość jej natury, oczywista dla wszystkich i tak mocno kontrastująca ze skrytością Edny. To również mogło zaważyć na ich zbliżeniu. Zresztą któż wie, z  jakiego metalu bogowie kują owe subtelne więzy, które nazywamy sympatią lub — równie dobrze — miłością.

Pewnego ranka obydwie kobiety wziąwszy się pod rękę poszły na plażę osłonięte dużym białym parasolem. Edna nakłoniła Madame Ratignolle do pozostawienia dzieci, natomiast musiała się zgodzić na zabranie ręcznej robótki, którą Adela po usilnych błaganiach wsunęła do przepastnej kieszeni sukni. Szczęśliwie udało im się uciec przed Robertem.

Spacer na plażę wcale nie należał do najkrótszych, szło się dość długo piaszczystą drogą, od której wiodły na prawo i na lewo ścieżynki przecinające rzadkie kępy splątanej zieleni; za pasem tej zieleni ciągnęły się z obydwu stron drogi całe łany żółtych rumianków, a jeszcze dalej — ogrody warzywne i wśród nich małe plantacje pomarańczy i cytryn. Na ciemnych kopułach tych drzew lśnił w dali blask słońca.

Obydwie kobiety były dość słusznego wzrostu; kształty Madame Ratignolle nieco więcej miały w sobie kobiecości i cech macierzyńskich. Urok cielesny Edny Pontellier działał dyskretniej. Miała ciało o długich członkach, pięknej symetrycznej sylwetce, samorzutnie przybierające pełną swobody szlachetną pozę; nie było w nim nic ze sztywnych stereotypów epoki. Przypadkowy i obojętny widz mógłby przechodząc nie rzucić nawet jednego spojrzenia na tę postać; lecz patrząc uważniej i z zastanowieniem, rozpoznałby szlachetne piękno modelunku i wdzięczną powagę ruchów, które wyróżniały Ednę Pontellier w tłumie.

Miała na sobie owego ranka przewiewny biały muślin przetkany poprzecznie falistą kreską brązu; ozdabiał suknię biały lniany kołnierz. Duży słomkowy kapelusz, wiszący zawsze na kołku u wejścia do domu, okrywał niedbale jej wijące się, ciężkie, gęste ciemnoblond włosy.

Bardziej dbała o swą cerę Madame Ratignolle otuliła głowę welonem z gazy. Nałożyła również długie skórkowe rękawiczki sięgające aż po nadgarstek. Była cała w bieli i falbankach, bardzo dla niej stosownych. Rzeczy powiewne, luźno udrapowane zgodniejsze były z jej bujną, zmysłową urodą niż suknie o surowym kroju.

Wzdłuż całej plaży stały rzędem drewniane kabiny, solidnie zbudowane, zabezpieczone od strony morza wąskimi pomostami. Kabiny składały się z dwóch pomieszczeń i każda rodzina mieszkająca u Lebrunów miała dla siebie jedno takie pomieszczenie, wyposażone w podstawowy sprzęt i przybory do morskiej kąpieli. Obydwie kobiety nie zamierzały się kąpać; przyszły tu, żeby się nacieszyć samotnością i bliskością morza. Kabiny Pontellierów i Ratignollów mieściły się pod jednym dachem.

Pani Pontellier z przyzwyczajenia zabrała ze sobą klucz do kabiny. Otwarła ją, weszła do środka, skąd wyniosła koc i dwie duże poduszki ze zgrzebnego płótna wypchane końskim włosiem; koc rozłożyła na pomoście, poduszki oparła o ścianę.

Kobiety usiadły ocienione daszkiem kabiny, oparły wygodnie plecy o poduszki i wyciągnęły przed siebie nogi. Madame Ratignolle zdjęła welon, otarła twarz cieniutką chusteczką i zaczęła się wachlować — zawsze miała przy sobie wachlarz zawieszony u boku na długiej, wąskiej wstążce. Edna zdjęła kołnierz i rozpięła suknię pod szyją. Wyjęła z ręki przyjaciółki wachlarz i zaczęła wachlować ją i siebie. Było bardzo gorąco i przez dłuższą chwilę obydwie kobiety ograniczyły się do uwag na temat upału, słońca, doskwierającego żaru. Lecz powiał nagle silny wiatr, popędził przed sobą białe grzywy fal, a kobietom szarpnął i wydął spódnice. Musiały z nim walczyć przez dobrą chwilę, przytrzymać rozwiane fałdy, poprawić szpilki we włosach i mocniej przypiąć kapelusze. Nie opodal tkwiło w wodzie zaledwie parę osób. Była to godzina ciszy nad morzem, której nie mącił ludzki gwar. Dama w czerni czytała swe poranne modlitwy na pomoście sąsiedniej kabiny. Młodzi kochankowie pogrążyli się w zwierzeniach pod namiotem dla dzieci, który zastali pusty.

Edna Pontellier rozejrzała się dokoła, wreszcie zwróciła oczy w stronę morza. Dzień był przejrzysty, spojrzenie wędrowało bez przeszkód aż po krańce nieba; nad horyzontem zawisło kilka leniwych obłoków. Od strony Cat Island ukazał się łaciński żagiel, na południu kilka innych zdawało się tkwić nieruchomo w dali.

— O kim — o czym myślisz? — spytała żartobliwie Adela; od kilku minut przyglądała się z ciekawością swej towarzyszce uderzona głębokim skupieniem, które twarzy Edny nadało wyraz posągowego spokoju.

— O niczym. — Pani Pontellier wzdrygnęła się na dźwięk jej głosu i zaraz dodała: — Jakie to głupie! Ale myślę, że w pierwszym odruchu zawsze się tak odpowiada na podobne pytanie. Czekaj! — odrzuciła w tył głowę i zmrużyła swe wspaniałe oczy, które zamieniły się w dwa błyszczące, świetliste punkty. — Czekaj, niech się zastanowię. Miałam wrażenie, że nie myślę o niczym, ale może uda mi się odtworzyć moje myśli.

— Och, nie zaprzątaj sobie tym  głowy! — roześmiała się Madame Ratignolle. — Wcale nie domagam się czegoś podobnego. Tym razem dam ci spokój. Jest naprawdę za gorąco na myślenie, zwłaszcza na myślenie o myślach.

— Warto, choćby dla zabawy — uparła się Edna. —- Przede wszystkim widok tej bezkresnej wody, nieruchomych żagli na tle niebieskiego nieba tworzy cudowny obraz, za którym właśnie tęskniłam. A kiedy poczułam na twarzy gorące uderzenie wiatru, myśli moje przeniosły się — bez żadnego związku, który potrafiłabym wyjaśnić — do Kentucky, do pewnego letniego dnia, do łąki, która małej dziewczynce wydawała się wielka jak ten ocean, gdy szła po trawie sięgającej jej powyżej pasa. Wyrzucała naprzód ramiona jak przy pływaniu, rozgarniając wysoką trawę jak wodę. Och, teraz już widzę związek.

— Dokąd szłaś owego dnia w Kentucky?

— Nie pamiętam w tej chwili. Po prostu szłam na przełaj przez, ogromną łąkę. Widok miałam ograniczony przez czepeczek na głowie. Widziałam tylko pas zieleni i czułam, że muszę iść wciąż naprzód, naprzód i że to będzie trwało wiecznie. Nie pamiętam, czy byłam zadowolona, czy przestraszona. Raczej rozbawiona.

Była to na pewno niedziela — dodała ze śmiechem — i uciekłam z nabożeństwa w prezbiteriańskim kościele, od modlitw, które mój ojciec czytał ponurym głosem i na których wspomnienie jeszcze dziś czuję zimny dreszcz.

— Czy od tego czasu zawsze uciekasz z nabożeństwa,  ma chére? — zażartowała Madame Ratignolle

— Nie! Ach nie! — zaprzeczyła gorąco Edna. — Byłam wtedy małym, bezmyślnym dzieckiem, które bez zastanowienia uległo grzesznej pokusie. Religia — przeciwnie! — w pewnej epoce mego życia zawładnęła mną całkowicie; od chwili gdy skończyłam lat dwanaście, aż do... aż do... ależ tak! Sądzę, że aż do dziś, choć nigdy o tym nie myślę — może chodzi tu raczej o siłę nawyku. Ale czy wiesz — przeniosła swe bystre spojrzenie na Madame Ratignolle i nachyliła twarz do twarzy przyjaciółki — tego lata miewam czasem takie uczucie, jakbym znów szła przez tę zieloną łąkę, leniwie, bez celu, nie myśląc o niczym.

Madame Ratignolle nakryła dłonią dłoń pani Pontellier, uścisnęła ją mocno i z uczuciem. Widząc, że Edna swej ręki nie cofa, pogładziła ją czule i szepnęła: — Pauvre chérie

Gest ten zrazu speszył Ednę, lecz po chwili poddała się ulegle subtelnej pieszczocie Kreolki. Nie przywykła była w swym życiu rodzinnym do wylewnych objawów uczuć. Z młodszą siostrą Janet kłóciła się bezustannie. Starsza siostra Margaret była macierzyńska i dostojna, prawdopodobnie dlatego, że zbyt wcześnie objęła matczyne i gospodarskie obowiązki, matka ich umarła, gdy były dziećmi. Margaret nie była z natury uczuciowa, była praktyczna. Edna miewała przyjaciółki, lecz czy przez przypadek, czy też z innego jakiegoś powodu, wszystkie one zdawały się należeć do jednego typu — istot samowystarczalnych. Edna nigdy nie zdawała sobie sprawy, jak wielki, być może, decydujący wpływ miała tu jej wewnętrzna rezerwa. Jej najbliższa przyjaciółka w szkole odznaczała się dość niezwykłymi darami umysłu, pisała świetnie brzmiące eseje, które Edna podziwiała i usiłowała naśladować; z zapałem rozprawiała z nią o angielskich klasykach, nieraz przeciwstawiała się jej poglądom na temat religii i polityki.

Edna często zastanawiała się nad pewną skłonnością swej natury, budzącą w niej niepokój, z którym się zresztą nigdy przed nikim nie zdradzała. Już w bardzo wczesnym wieku — być może w tym czasie, gdy przemierzała ten ocean falującej trawy — była namiętnie zakochana w pewnym wytwornym kawalerzyście o smutnych oczach, który odwiedzał jej ojca w Kentucky. Garnęła się do niego, gdy przyjeżdżał, nie mogła oderwać oczu od jego twarzy, podobnej trochę do Napoleona, z opadającym na czoło kosmykiem włosów. Lecz oficer kawalerii niepostrzeżenie zniknął z jej życia. Innym razem sercem jej zawładnął młody dżentelmen, który odwiedzał pewną damę na sąsiedniej plantacji. Było to już wtedy, gdy przenieśli się do Missisipi. Młody człowiek był zaręczony z ową damą i czasami we dwoje odwiedzali Margaret, przyjeżdżali po południu małym powozikiem. Edna była już podlotkiem; zdawała sobie sprawę, że dla zaręczonego młodzieńca jest niczym, dosłownie niczym i gorzko nad tym bolała, lecz i on również rozpłynął się jak we śnie.

Już jako dorosła kobieta uległa uczuciu, które uznała za wyrok losu. Stało się to wtedy, gdy twarz i postać pewnego wielkiego tragika zaczęła prześladować jej wyobraźnię i działać na zmysły. Trwałość tego zamroczenia stwarzała pozory uczucia głębokiego, a beznadziejność nadawała mu wzniosły ton wielkiej namiętności.

Podobizna sławnego tragika stała w ramce na jej biureczku. Każdy może posiadać podobiznę tragika bez wzbudzania podejrzeń czy komentarzy. Ponura ta refleksja nawet ją bawiła. Wobec znajomych wyrażała podziw dla jego wielkiego talentu, pozwalała przyjrzeć się dokładnie fotografii zapewniając, że wiernie oddaje podobieństwo. Gdy była sama, brała nieraz do ręki portret i namiętnie całowała zimne szkło.

Małżeństwo jej z Léonce Pontellier było czystym przypadkiem, podobne w tym względzie do wielu innych imitujących wyrok Przeznaczenia. Poznała, go w okresie owej tajonej namiętności do słynnego aktora. Pan Pontellier jak to mężczyzna — zakochał się od pierwsze go wejrzenia i z taką szczerością, powagą i zapałem narzucał swe uczucia, że trudno było żądać czegoś więcej. Podobał jej się, pochlebiało jego absolutne oddanie, wyobrażała sobie, że łączy ich pokrewieństwo myśli i gustów, w czym się zresztą myliła. Dodajmy gwałtowny sprzeciw jej ojca i siostry Margaret — małżeństwo z katolikiem! — i nie trzeba szukać dalej motywów, które doprowadziły Ednę do tego, że wzięła sobie za męża pana Pontellier.

Małżeństwo z wielkim tragikiem — szczyt szczęścia! — widać nie było jej przeznaczone na tym padole. Czuła, że dochowując wierności człowiekowi, który ją ubóstwiał, potrafi — jako jego żona — z godnością zająć miejsce w świecie realnym, zamknąwszy za sobą na wieki wrota do krainy romantycznych marzeń i snów.

Lecz niewiele czasu minęło, gdy tragik podzielił los kawalerzysty i owego cudzego narzeczonego i kilku innych panów i Edna pogodziła się z rzeczywistością. Polubiła swego małżonka zdając sobie sprawę — nawet z pewnym zadowoleniem — iż żaden cień namiętności czy przesadnego, wyimaginowanego żaru nie barwi jej uczuć dla męża, tym samym nie grożąc im rozpłynięciem się w nicość.

Jej przywiązanie do dzieci miało charakter impulsywny i nierówny. Czasem przytulała je namiętnie do serca, czasem zupełnie zapominała o ich istnieniu. Poprzedniego roku spędziły one część lata u babci Pontellier w Iberville. Upewniona, że jest im dobrze i że są szczęśliwe, nie czuła ich braku z wyjątkiem nagłych napadów tęsknoty. Nieobecność dzieci była dla niej ulgą, choć nie przyznałaby się de tego nawet przed sobą. Czuła się uwolniona od pewnego rodzaju odpowiedzialności, którą wzięła na siebie bez zastanowienia, a do której Los wcale jej nie przeznaczył.

Tylko część z tego wszystkiego Edna wyznała Madame Ratignolle owego letniego dnia, gdy tak siedziały razem spoglądając na morze. Lecz niejedno wymknęło jej się mimowolnie w czasie zwierzeń. Skłoniła głowę na ramię przyjaciółki, twarz jej płonęła, czuła się jakby upojona własnym głosem i nie znanym dotąd smakiem szczerych wyznań. Oszołomiło to ją jak wino albo jak pierwsze tchnienie wolności.

Usłyszały zbliżające się głosy. To Robert szukał obydwóch pań otoczony gromadą dzieci. Było wśród nich dwoje małych Pontellierów i najmłodsza córeczka Madame Ratignolle, niesiona przez Roberta na rękach, i inne dzieci; za nimi z rezygnacją nadciągnęły dwie nadąsane niańki.

Kobiety wstały natychmiast, strzepnęły fałdy sukien, wyprostowały zesztywniałe nogi. Pani Pontellier wrzuciła poduszki i koce do kabiny. Wszystkie dzieci popędziły do namiotu i stanęły szeregiem u wejścia gapiąc się na intruzów — zakochaną parę, wśród westchnień wyznającą sobie miłość. Z wyrazem niemego protestu kochankowie wstali i powolnym krokiem udali się na poszukiwanie jakiegoś innego schronienia.

Dzieci objęły namiot w posiadanie i pani Pontellier zaraz do nich pospieszyła.

Madame Ratignolle poprosiła Roberta, by ją odprowadził; skarżyła się na kurcze w łydkach i zesztywnienie stawów. Gdy ruszyli z miejsca, ciężko wsparła się na jego ramieniu.

ROZDZIAŁ 8

— Czy możesz mi wyświadczyć pewną przysługę, Robercie? — spytała idąca przy jego boku śliczna kobieta niemal natychmiast, gdy ruszyli nie spiesząc w stronę domu. Uniosła głowę i zajrzała Robertowi w twarz wisząc mu na ramieniu, by zmieścić się w kręgu cienia, gdy rozpiął parasol.

— Oczywiście, i to nie jedną—odrzekł patrząc z góry w jej oczy pełne powagi, w których wyraźnie czaił się jakiś zamysł.

— Proszę tylko o jedno: zostaw panią Pontellier w spokoju.

—  Tiens!  — zaniósł się chłopięcym śmiechem. —  Voilà que Madame Ratignolle est jalouse?

— Nonsens! Mówią poważnie i wiem, co mówię. Zastaw panią Pontellier w spokoju.

— Dlaczego? — zapytał i w odpowiedzi na prośbę swej towarzyszki sam spoważniał.

— Jest inna niż my wszyscy; może popełnić fatalny błąd i potraktować cię poważnie.

Zarumienił się z przykrości, zdjął swój miękki kapelusz Z głowy i idąc niecierpliwie uderza} jego brzegiem po udzie.

— A dlaczego nie może mnie potraktować poważnie? — spytał ostro. — Cóż to? Czy jestem błaznem? Komediantem? Clownem cyrkowym? Nie można mnie traktować poważnie? Ach wy, Kreole! Już brak mi do was cierpliwości. Mam nadzieję, że przynajmniej pani Pontellier traktuje mnie poważnie. Mam nadzieję, że potrafi zobaczyć we mnie coś więcej niż tylko un blageur. Gdybym sądził, że tak nie jest...

— Och, dość już, Robercie — przerwała mu ten namiętny wybuch. — Sam nie wiesz, co mówisz. Nie więcej jest w tobie zastanowienia niż w tych dzieciach, co bawią się na piasku. Gdyby względy, jakie okazujesz tutaj każdej zamężnej kobiecie, miały w sobie choć cień poważnej intencji, to nie byłbyś dżentelmenem, za jakiego cię tu wszyscy bierzemy, i stałbyś się nieodpowiednim towarzyszem dla żon i córek ludzi, którzy ci ufają.

Madame Ratignolle złożyła to oświadczenie tonem osoby najświęciej przekonanej, że powołuje się na najwyższe prawo i na Ewangelię młody mężczyzna niecierpliwie wzruszył ramionami.

— Och, mój Boże! Wcale nie o to mi chodzi — wcisnął gwałtownie kapelusz na głowę. — Powinna pani wyczuć, że wszystko to niezbyt jest dla mnie pochlebne.

— Czy nasze stosunki mają polegać na nieustannej wymianie komplementów?  Moi  foi!

— Żadna to przyjemność dla człowieka — ciągnął nie zwracając na nią uwagi — usłyszeć od kobiety... — i nagle przerwał. — A co, gdybym był jak Arobin? Pamięta pani jego przygodę z żoną konsula w Biloxi?

I opowiedział jej o Arobinie, następnie o tenorze Opery Francuskiej, który chwalił się, że otrzymuje listy, jakich nigdy nie należy pisać, i jeszcze kilka historyjek poważnych i śmiesznych, pozwalających — pozornie — zapomnieć o osobie pani Pontellier i jej przypuszczalnej skłonności do poważnego traktowania młodych ludzi.

Gdy dobrnęli do domu, Madame Ratignolle poszła do siebie, by odpocząć godzinkę, wydało się jej to bardzo wskazane. Żegnając ją Robert prosił o wybaczenie mu niecierpliwości — nazwał ją niegrzecznością — z jaką odebrał tak pełną dobrej woli przestrogę.

— Popełniła pani jeden błąd, Adelo — rzekł z uśmieszkiem — jest rzeczą zupełnie wykluczoną, aby pani Pontellier kiedykolwiek potraktowała mnie poważnie. To raczej mnie należałoby przestrzec, abym siebie samego nie traktował poważnie. Wówczas pani rada miałaby pewną wagę i dałaby mi materiał do zastanowienia. Au revoir!... Lecz wygląda pani na znużoną — dodał z troską — może wypije pani filiżankę bulionu? A może przyrządzić pani ponczu? Proszę mi pozwolić — szklaneczkę ponczu z kroplą angostury.

Poddała się propozycji bulionu, ponętnej i do przyjęcia. Udał się więc osobiście do kuchni, pomieszczonej w oddzielnym budynku na tyłach głównego domu, z dala od domeczków. Przyniósł jej złoto-brązowy bulion w delikatnej filiżance z sewrskiej porcelany i cienki, kruchy sucharek na spodeczku.

Wysunęła obnażone białe ramię spomiędzy kotar osłaniających otwarte drzwi pokoju i wzięła z jego rąk filiżankę. Powiedziała mu, że jest bon garcon, i powiedziała to z przekonaniem. Robert podziękował i zawrócił do domu.

Para kochanków właśnie powracała do pension. Szli nachyleni ku sobie, jak odwracające się od morza dęby i na pewno nie czuli ziemi pod stopami. Błądzili w przestworzach. Twarz wlokącej się za nimi damy w czerni wydawała się jeszcze bledsza wśród jeszcze większej niż zwykle ilości paciorków. Nie było ani śladu pani Pontellier i jej dzieci. Na próżno Robert wypatrywał ich na drodze. Z pewnością zostaną nad morzem aż do kolacji. Młody człowiek udał się do matki na facjatę. Dwa szerokie mansardowe okna jej pokoju wychodziły na zatokę obejmując widok aż po horyzont. Meble w pokoju były lekkie i praktyczne.

Madame Lebrun zajęta była szyciem na maszynie. Mała Murzynka siedziała na podłodze i ręką napędzała koło maszyny; Kreolka unikała wszystkiego, co mogłoby nadwerężyć jej zdrowie.

Robert przemierzył pokój, usiadł na szerokim parapecie okna, wyjął z kieszeni książkę i sądząc z szybkiego, rytmicznego odwracania kartek pogrążył się w lekturze. Głośny klekot maszyny wypełniał pokój; była to duża, ciężka maszyna, bardzo starego typu. W rzadkich momentach ciszy Madame Lebrun rzucała pytania, Robert odpowiadał nie przerywając lektury.

— Gdzie jest pani Pontellier?

— Na plaży z dziećmi.

— Obiecałam pożyczyć jej tego Goncourta. Nie zapomnij wziąć ze sobą, jak będziesz schodził na dół; jest na półeczce nad stolikiem. — Klap, klap, klap, bang! przez następnych pięć albo osiem minut.

— Dokąd to Wiktor wybiera się bryczką?

— Bryczką? Wiktor?

— Tak. Bryczka stoi przed domem i czeka.

Wydaje mi się, że on się gdzieś wybiera. Zawołaj go tu zaraz! — Klap, klap.

Robert gwizdnął tak mocno, że słychać go było zapewne aż na przystani.

— Nawet się nie obejrzał.

Madame Lebrun podbiegła do okna. Zawołała: — Wiktor! — Pomachała chusteczką i ponowiła wezwanie. Chłopak wsiadł do bryczki i ruszył z miejsca galopem.

Madame Lebrun powróciła do maszyny czerwona z oburzenia. Wiktor — a tête montée, był jej młodszym synem i bratem Roberta; miał usposobienie domagające się bezwzględności i nieugiętej, prawdziwie żelaznej ręki,

— Wystarczy, żebyś powiedziała jedno słowo, a gotów jestem siłą wbić mu do głowy tyle rozumu, ile się tam zmieści.

— Och, gdyby żył twój ojciec! — Klap, klap, klap, bang! Madame Lebrun żywiła niezłomne przekonanie, że świat prowadziłby się o wiele lepiej i we wszystkich sprawach panowałby ład i porządek nieporównanie większy, gdyby we wczesnych latach ich małżeństwa Monsieur Lebrun nie był się przeniósł w zaświaty.

— Jakie masz wiadomości od Montela? — Montel był dżentelmenem w średnim wieku, od dwudziestu lat żywiącym ambicję i pragnienie wypełnienia luki, którą pozostawił po sobie w domu Monsieur Lebrun. Klap, klap, bang, klap!

— Mam tu gdzieś jego list. — Madame Lebrun zajrzała do szufladki i znalazła list na dnie koszyczka z nićmi. — Pisze, że mam ci powiedzieć, iż będzie w Vera Cruz na początku przyszłego miesiąca — klap, klap! — i jeśli wciąż zamierzasz przyłączyć się do niego... — Bang! klap, klap, bang!

— Czemuż mi tego wcześniej nie powiedziałaś, matko? Wiesz, że chciałem, — Klap, klap, klap!

— Zobacz, czy przypadkiem pani Pontellier nie wraca już z dziećmi? Znowu spóźni się na lunch, schodzi z plaży w ostatniej chwili. Dokąd idziesz?

— Gdzie, mówiłaś, leży ten Goncourt?

ROZDZIAŁ 9

Zapalono wszystkie światła w hallu; knot w każdej lampie podkręcono, ile się tylko dało bez zakopcenia klosza lub wywołania eksplozji. Lampy przymocowane były do ścian — od jednej do drugiej biegła dokoła całego pokoju wdzięcznie przez kogoś upleciona girlanda z gałązek pomarańczy i cytryny. Ciemna połyskliwa zieleń liści odcinała się od białego muślinu udrapowanych na oknach firanek, które wydymały się, unosiły i opadały zgodnie z kaprysem wiatru wiejącego znad zatoki. Był sobotni wieczór, od owej intymnej rozmowy Roberta z Madame Ratignolle w drodze powrotnej z plaży upłynęło już parę tygodni. Na nadchodzącą niedzielę zjechała na Grand Isle niezwykła ilość mężów, ojców i przyjaciół; wszyscy oni byli w godny sposób podejmowani przez swych najbliższych, do czego przyczyniła się pomoc Madame Lebrun. Stoliki w jadalni zsunięto w jeden kąt i salę zastawiono rzędami i grupkami krzeseł. Wymiana poglądów i domowych plotek odbyła się już wcześniej, po południu, w gronie rodzinnym. Pod wieczór zapanowała ogólna chęć odpoczynku i odprężenia; podzielenia się wrażeniami w szerszym gronie, nadania konwersacji tonu bardziej towarzyskiego.

Wielu dzieciom pozwolono pozostać dłużej; mała ich gromadka leżąc brzuchem na podłodze oglądała kolorowe arkusze z zabawnymi historyjkami rysunkowymi, które przywiózł pan Pontellier. Jego synkowie łaskawie do puścili kolegów szczycąc się wyraźnie rolą właścicieli.

Muzyka, taniec i recytacja jednego lub dwóch wierszy — oto program zapewnionych lub raczej proponowanych rozrywek; nad wcześniejszym ich przygotowaniem nikt się nie zastanawiał.

Na wstępie bliźniaczki Farivalów pod silnym naciskiem ogółu zagrały na pianinie. Panienki miały po czternaście lat i ubierały się w kolory dziewicze — biel i błękit — gdyż na chrzcie zostały poświęcone Najświętszej Marii Pannie. Zagrały duet z  Zampy  i po szczerej zachęcie ze strony wszystkich obecnych odegrały jeszcze uwerturę do Chłopa i poety.

— Allez vous-en! Sapristi! — krzyczała papuga za progiem. Ona jedna wśród obecnych posiadała dość szczerości, by przyznać, że nie słucha owych wdzięcznych popisów. Ingerencja papugi oburzyła starego Monsieur Farivala, dziadka bliźniaczek; domagał się usunięci? wstrętnego ptaszyska i ukarania go zamknięciem w ciemności. Sprzeciwił się temu Wiktor Lebrun, a wyrok z jego ust był jak wyrok Losu. Szczęściem papuga nie przerywała już dalszych występów — najwyraźniej wyładowała na bliźniaczkach cały zapas swego jadu i jeden impetyczny wybuch uspokoił ją na dłużej.

Później jakieś młode rodzeństwo wystąpiło z recytacją utworu, który wszyscy wielokrotnie już słyszeli w mieście podczas zimowych wieczorów.

Dziewczątko w krótkiej spódniczce baletnicy wykonało taniec na środku pokoju. Matka akompaniując córeczce obserwowała ją z podziwem i jednocześnie pewnym niepokojem. Dziecko znakomicie panowało nad sytuacją. Ubrane było odpowiednio do okazji w czarny tiul i czarne jedwabne pończoszki. Dziecinny karczek i ramiona były odsłonięte, a ufryzowane włosy sterczały dokoła głowy jak puszyste czarne pióra. Dziewczynka przybierała pozy pełne gracji, czarne pantofelki błyszczały w powietrzu, gdy wyrzucała nóżki w górę i wprzód w tempie zaiste oszałamiającym.

Lecz nie było w końcu żadnego powodu, by wszyscy nie zatańczyli. Madame Ratignolle tańczyć nie mogła i z miłą chęcią zgodziła się przygrywać. Robiła to znakomicie, wybijając rytmicznie tempo walca i nawet akcentując z uczuciem melodię, co tańczącym dodawało natchnienia. Twierdziła, że nie zaniedbuje gry na fortepianie ze względu na dzieci; oboje z mężem uważali, że muzyka stwarza pogodny nastrój i dodaje uroku domowemu ognisku.

Prawie wszyscy puścili się w tany z wyjątkiem bliźniaczek, których nie można było namówić do rozstania nawet na ten krótki moment, gdy jedna lub druga zakręci się po pokoju w ramionach tancerza. Mogłyby tańczyć ze sobą, lecz o tym nie pomyślały.

Dzieci posłano spać. Niektóre odeszły posłusznie, inne, rozkrzyczane i opierające się, trzeba było ciągnąć siłą. Pozwolono dzieciom poczekać na lody — oznaczało to doprawdy szczyty ludzkiej wytrzymałości.

Lody podano wraz z pokrajanym ciastem — złociste kawałki przełożono na talerzach i półmiskach srebrzystymi porcjami lodów, które dwie Murzynki pod okiem Wiktora ukręciły i zamroziły w kuchni po południu. Lody uznano za wielki sukces — byłyby wręcz wyborne, gdyby miały odrobinę mniej wanilii, a za to trochę więcej cukru, gdyby były nieco mocniej zamrożone i bez tej soli, co się dostała do niektórych porcji. Wiktor dumny był ze swego dzieła i krążył wśród zebranych nakłaniając wszystkich, by dobierali sobie lodów bez skrępowania.

Pani Pontellier zatańczyła dwukrotnie z mężem, raz z Robertem i raz z Monsieur Ratignolle, który był wysoki i chudy i chwiał się w tańcu niczym trzcina na wietrze; potem usiadła na niskim parapecie okna w galerii, skąd widziała wszystko, co się działo w hallu, i równocześnie mogła patrzeć na zatokę. Niebo na zachodzie delikatnie pojaśniało. Księżyc wzeszedł i mistyczny jego poblask rozsiał miliony świateł na dalekiej, niespokojnej wodzie.

— Czy chciałaby pani posłuchać, jak gra Mademoiselle Reisz? — zapytał Robert z ganku. Oczywiście. Edna chętnie posłuchałaby panny Reisz, lecz obawia się, że daremne będą wszystkie prośby.

— Pójdę, zapytam — odrzekł Robert. — Powiem, że pragnie pani posłuchać jej gry. Ona panią lubi. Przyjdzie na pewno. — Zawrócił i pospieszył do jednego z dalszych domeczków, w którym krzątała się Mademoiselle Reisz. Wynosiła krzesło na ganek i wracała z nim do pokoju — narzekała na płacz niemowlęcia, które niańka usiłowała w sąsiednim domku utulić do snu. Pani Reisz była brzydką kobietą niskiego wzrostu, już niemłodą, wiecznie ze wszystkimi skłóconą wskutek apodyktycznego usposobienia i skłonności do deptania cudzych praw. Robert nakłonił ją bez większego trudu.

Weszła z nim do hallu w czasie przerwy w tańcach. Ukłoniła się wszystkim od progu niezręcznie, ale władczo Była bardzo brzydka ze swą drobną, pomarszczoną twarzą i wychudzonym ciałem i tylko oczy w niej płonęły ogniście. Ubierała się bez cienia smaku — miała na sobie jakieś wypłowiałe czarne koronki, a we włosach pęk sztucznych fiołków.

— Proszę spytać panią Pontellier, co mam jej zagrać — zażądała od Roberta. Podszedł z tym pytaniem do Edny; Mademoiselle Reisz czekała siedząc przy pianinie w milczeniu i nie dotykając klawiszów. Wejście pianistki zaskoczyło zebranych, ale i prawdziwie uradowało. Rozsiedli się wszyscy wygodnie w krzesłach, zapanował nastrój oczekiwania. Edna, niespodzianie wyróżniona względami despotycznej staruszki, poczuła zakłopotanie. Za nic nie ośmieli się cokolwiek dyktować i błaga, żeby Mademoiselle Reisz raczyła sama dokonać wyboru.

Edna twierdziła zawsze, że przepada za muzyką. Sugestywnie wykonany utwór miał siłę budzenia w jej umyśle różnych obrazów. Nieraz z przyjemnością siedziała rankiem w swym pokoju po to tylko, by słuchać, jak Mademoiselle grała lub ćwiczyła gamy. Jedną rzecz przez nią graną Edna nazwała „Samotność”. Był to krótki utwór, pełen skargi, w tonacji minorowej. Nazwała go „Samotność”, choć prawdziwy tytuł był inny. Gdy słuchała tej kompozycji, w wyobraźni jej zjawiał się obraz mężczyzny stojącego obok samotnej skały nad morzem. Mężczyzna był nagi. Postawą swą wyrażał beznadziejną rezygnację — gonił wzrokiem ptaka, który trzepocąc skrzydłami odlatywał w dal.

Inny utwór przywoływał jej na pamięć delikatną młodą kobietę w empirowej sukni — drobnym, tanecznym krokiem oddalała się ścieżką ginącą wśród wysokich żywopłotów. Był taki utwór, co przypominał jej zabawę dzieci i jeszcze inny, budzący — o dziwo! — obraz jakiejś skromnisi, która głaszcze kota.

Już przy pierwszych akordach dreszcz przebiegł po plecach pani Pontellier. Nieraz słyszała grę artystki. Lecz chyba jeszcze nigdy nie była tak gotowa, tak do głębi nastrojona na przyjęcie oczekiwanej prawdy.

Czekała na obrazy, które wyłonią się z jej wyobraźni i nabiorą barw. Czekała na próżno. Tym razem w jej umyśle nie konkretyzowały się żadne obrazy-symbole; duszą Edny zawładnęły uczucia. Osamotnienie i nadzieja, tęsknota i rozpacz zawładnęły jej duszą, uderzyły z siłą morskich fal, smagających co dzień jej wspaniałe ciało. Dreszcz nią wstrząsnął, łzy oślepiły i dławiły w gardle.

Mademoiselle skończyła grać, sztywno i wyniośle skłoniła się zebranym i odeszła nie czekając na podziękowania czy aplauz. Na ganku poklepała Ednę po ramieniu.

— No i cóż? Jak się pani spodobało moje granie? — spytała. Młoda kobieta, niezdolna do odpowiedzi, konwulsyjnie ścisnęła ręką pianistki. Mademoiselle Reisz dostrzegła jej wzburzenie i nawet łzy. Poklepała ją znów po ramieniu.

— Jesteś jedyną osobą — rzekła — dla której warto grać. Bo ci inni...! Mój Boże! — zaszurała nogami i poszła do swego pokoju sunąc jakby bokiem przez galeryjkę.

Lecz co do „tych innych” to myliła się ogromnie. Gra jej obudziła, gorący entuzjazm. — Ileż w tym namiętności! Jaki artyzm!

— Zawsze mówiłam, że nikt tak nie gra Chopina jak Mademoiselle Reisz! A to ostatnie preludium!  Bon Dieu!  To wstrząsa człowiekiem do głębi!

Godzina była już późna i towarzystwo skłonne udać się na spoczynek. Lecz ktoś — może był to Robert — rzucił myśl, by o tej mistycznej godzinie i w mistycznym świetle księżyca wykąpać się w morzu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ 10

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 11

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 12

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 13

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 14

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 15

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 16

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 17

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 18

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 19

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 20

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 21

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 22

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 23

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 24

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 25

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 26

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 27

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 28

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 29

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 30

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 31

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 32

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 33

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 34

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 35

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 36

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 37

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 38

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 39

Niedostępny w wersji demonstracyjnej