Józef Piotr Lompa

PRZEWODNIK

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

WSTĘP

ODDZIAŁ I.

ODDZIAŁ II

ODDZIAŁ III.

ODDZIAŁ IV.

ODDZIAŁ V.

ODDZIAŁ PIĄTY

ODDZIAŁ VI.

MODLITWY.

PRZYPISY I DODATKI

DODATEK DLA TYCH, CO OD WARSZAWY PRZEZ GIDLE NA JASNĄ-GÓRĘ PRZYCHODZĄ.

GIDLE.

PRZEWODNIK

Przewodnik dokładny dla odwiedzających Święte, od wieków cudami słynące miejsce w obrazie Najświętszej Panny Maryi na Jasnej Górze w Częstochowie

Lompa Józef Piotr

PRZEDMOWA.

Podając w tem dziełku łaskawym czytelnikom, skrócone historyczne wiadomości o cudami słynącym Obrazie N. P. Maryi na Jasnej-Górze przy Częstochowie; wskazując pobożnym pielgrzymom, odwiedzającym to Święte miejsce, wszelkie jego pamięci i widzenia godne przedmioty, usiłuję zgodnie z myślą wydawcy: wystawić i w żywej pamięci to wszystko zachować, cokolwiek dzielni Monarchowie Polscy i inni sławni fundatorowie i dobroczyńcy tego od wieków sławnego Kościoła, dla podniesienia i utrzymania jego czynili i czem sobie laury wiecznej wdzięczności zebrali. Kiedy dziełko niniejsze Przewodnikiem nazywamy, dzieje się to z tej właśnie przyczyny, ażeby każdy odwiedzający to Święte miejsce, obok nabożeństwa, uzyskał sposobność: poznania i dowiedzenia się co tam jest widzenia godnego.

Tam Król Zygmunt III i Władysław IV, jeszcze Królewiczem będąc, zawdzięczali swoje zwycięztwa nad machometańskim półksiężycem pod Chocimem roku 1621, przyczynie N. P. Maryi.

Tu dopiero Król Jan Kazimierz, po dwudziestoletnim boju, po swoim powrocie ze Szląska, otuchy nabywszy podniósł chorągwie i w skutek tego nieprzyjaciół zwyciężył.

Tu Jan III Sobieski, przed swoją wyprawą na odsiecz przez Turków oblężonego Wiednia, zwycięztwo nad wrogami wiary chrześcijańskiej ubłagał.

Tu waleczni bochaterowie swoje buławy i kosztowne wota w ofierze, na cześć cudami słynącego obrazu, jako znaki wdzięczności, za doznane łaski, w najgłębszej pokorze, na ołtarzu N. P. Maryi składali, zeznając: że za przyczyną tej Opiekunki i Matki miłosierdzia, której się polecili, cudów zwycięztwa i pomocy doznali.

Cuda te zatwierdza niepojęty cud, że codziennie niezliczone tłumy ludu z rozmaitych krajów i narodów, jednym duchem ożywione, wszystkie jedną błogą myślą natchnione, opuszczając swoje domy i rodziny, nie uważając bynajmniej na daleką odległość, wielorakie trudy i niewygody, często tylko o chlebie i wodzie, pieszo, z pobożnemi pieśniami, tu pielgrzymują i ztąd z szlochaniem, łkaniem i gorącemi łzami, w sercu uspokojone odchodzą i jak najczęściej tu być pragną.

Aczkolwiek Bóg jest na każdem miejscu przytomny, mimo tego On, według Jego świętej woli i według okoliczności pewnych czasów i szczególnych zdarzeń, na pewnych miejscach i przy osobliwych zdarzeniach, wszechmocność swoję cudami okazuje, i niemi wiarę i nadzieję wiernych wyznawców i czcicieli Świętego Imienia Swego wynagradza. Bóg udzielił cząstkę swych szczególnych łask temu miejscu, w którem mu się upodobało, obraz Syna Swego i najświętszej matki Jego wystawić.

Tu przez kilka wieków doznawały chrześcijańskie narody łask i cudów, tu cieszą się jeszcze potomkowie ich również w obecnych czasach przyczyną Bogarodzicy Maryi.

Dla pociechy ludu chrześcijańskiego, Namiestnicy Chrystusa, jako widome głowy Kościoła Jego, przyczyniali się ku wzniesieniu i czci tego miejsca, najchojniej zaś udzielanemi mu przywilejami. Niechże więc te krótkie zarysy ku temu się przyłożą: żeby ten starożytny zabytek w świętym tu przechowywanym obrazie N. P. Maryi, opiekunki plemienia ludzkiego, której sława i cześć z Jasnej-Góry od tylu wieków daleko jasne promienie rozsyła, jako najpiękniejsza ozdoba kraju Polskiego, pamiętnikiem zostawała: że pod tylą ruinami i gruzami, wśród powszechnych zawichrzeń w Europie — tutejsza Świątynia, jako najmocniejszy słup stoi, którego żadna ręka powalić się nie poważyła. W pięknem brzmieniu prawdziwie polskiej nazwy: Często-chowa, niechaj więc i to miejsce, wszystkim pobożnym pielgrzymom, szukającym tu pociechy i odpuszczenia grzechów swoich, najbezpieczniejszym przytułkiem i najpewniejszą przystanią, często onych przechowującą się stanie, gdzie ich Królowa nieba pod swoję obronę przyjmuje, miłosierdziem swojem otula i Synowi Swojemu zaleca.

Szczupły niniejszego dziełka zakres niepozwała mi umieszczenia licznych cudów, jakich ci tu doznali, co się w mocnej nadziei do Maryi uciekali; nadmienić jednak muszę, że w ciągu tej pracy, mianowicie d. 26 Stycznia r. b. apopleksyą tknięty i już przed bramą śmierci stojący, za gorącem westchnieniem: Pod Twoją obronę uciekamy się Święta Boża Rodzicielko! przy życiu zachowany zostałem. Z wdzięcznością za taką wielką łaskę, składam tę małą wiązankę na honor Maryi, cudownej w Świętym Obrazie Częstochowskim. Czynię to z największą ochotą, wszakże już dawno układałem; Pieśń o Częstochowie, która mojem łabędziem pieniem być miała. Teraz, zajmując się opracowaniem niniejszego dziełka, poświęcam mu na godło wiersz z hymnu Magnificat:

"Błogosławioną nazywać mnie będą wszelkie narody,
Ja jestem bowiem od wieków krynicą żywej wody. "

WSTĘP

CZYLI POBOŻNE WESTCHNIENIE AUTORA.

Boga rodzico! czysta dziewico!

Niepokalanie poczęta!

Błogosławiona z niebios krynico!

Wskrześ me siły, Panno Święta!

Ażebym zdołał Twojem natchnieniem,

Ciebie uwielbić łabędziem pieniem.

Co już dawno w sercu przechowuję,

Ziomkom moim wylać usiłuję.

Choć mnie duch Mickiewicza nie wznieca,..

Serce, ufnością zalane,

Promykiem, co go zdawna oświeca,

Dla Ciebie ma być zagrzane.

W miłej macierzystej przeto mowie,

W szczerej chęci i prostej osnowie;

Gdy się za Twoje łaski wywdzięczam,

Tobie te korne pienia poświęcam.

AUTOR DO CZYTELNIKA.

NAPOMNIENIE:

Zdaje się, że na Jasnej-Górze stoi owa,
Drabina, o niebiosa wsparta Jakubowa,
Po której Aniołowie wstępują i schodzą;
Święte posły! człowieka z Bogiem swoim godzą.
Ci, zbierając łzy, które niewinność wylewa,
Albo komu wyciśnie nędza niecierpliwa,
Lecą z niemi do góry, jednem oka mgnieniem;
Gdzie je Bóstwo litościwe swem suszy wejrzeniem.
Insi z nieba zstępują i czynią ofiarę,
Z tegoż nieba, za Miłość, Nadzieję i Wiarę. 

Franciszek Karpiński.

"Goethe (Gete) genialny niemiecki poeta, był stronnikiem pobożnych pielgrzymek. Bez względu na zasady wyznania swego (protestanckiego), poświęcając jeden z pięknych wierszy ku pochwale pielgrzymek (pobożnych) uznał, że: Każdy krok zbliżający pielgrzyma ku przedmiotowi czci jego, każde cierpienie męczącej podróży i boleści stóp zranionych kamykami i rozpalonym na słońcu piaskiem, staje się zbawiennym balsamem dla jego duszy udręczonej. " (Pielgrzymka do Jasnej-Góry w Częstochowie, przez Michała Balińskiego).

"Zwyczaj pobożnego nawiedzania miesc Swiętych dawno światu jest znany. Już to w świętobliwej Helenie, matce Konstantyna cesarza, różne miejsca w Palestynie odwiedzającej; już w Ludwiku, królu Francuzkim, podczas wojny Świętej, (krucyatą zwanej) z niewypowiedzianą serca radością, wiele miejsc sławnych tajemnicami życia i męki Jezusa zwiedzającym, już też w królowej Szwedzkiej Brygicie i córce jej Katarzynie, różne miejsca święte, a osobliwie grób Zbawiciela naszego Jezusa nawiedzających; już wreszcie w Janie Nepomucenie, Kanoniku Pragskim i Sarkandrze, (1) pobożnym Kapłanie, uczęszczających do Bolesławia, dla oddania tam chwały Najświętszej Maryi w cudownym Jej obrazie. Ale, na co odległych narodów i wieków zasięgać nam, widziała Polska i w późniejszych czasach, pobożność swoich monarchów, w nawiedzaniu tego obrazu na Jasnej-Górze w Częstochowie. (Wiadomość historyczna etc. na Jasnej-Górze, 1847 roku).

Co do mnie Autora niniejszego przewodnika, tak w uniesieniu mojem przemawiam:,

Ja widząc Jasną-Górę z daleka,

Tą polskiego kraju koronę,

Gdzie grzeszników miłosierdzie czeka;

Witając tę Świątynię, w łzach płonę.

Łzami zwilżone moje źrenice

Pragną widzieć Maryi oblicze..

Jasna-Góro! ty jesteś ramieniem,

I gwiazdą, Polsce sprzyjającą,

Bogu na cześć, świątecznem odzieniem,

Ojczyźnie pociechę niosącą.

Widokiem Twoim rozweselony,

Garnie się k'tobie lud strapiony.

Ach! góro Święta! błogosławiona,

Zacniejsza nad inne wyżyny,

Od wieków za skarb przeznaczona,

Przez Stwórcę, dla ważnej przyczyny,

Ażebyś ztąd jasność roznosiła,

Wszystkim, którym chce sprzyjać Marya.

O góro miła! wdzięczna z widoku,

Nie niebotycznemi skalami,

Lecz w rannej zorzy i wieczornym mroku,

Lśnisz zbożorodnemi skibami,

Zachwycające Twoje panorama,

Do raju ziemskiego złota brama.

Poświęcając niniejszy pamiętnik wszystkim czcicielom N. P. Maryi, odwiedzającym Jej Swięte miejsce na Jasnej-Górze, niby wieniec z różnych historycznych pism i moich własnych utworów splatany, nadmieniam, że oprócz wyżej pomienionych źródeł i z inszych jako pracowita pszczoła najtroskliwiej czerpałem, usiłując w zawodzie moim czytelników zadowolnić. Skoro zaś ci pisarze na innych celniejszych autorów się odwołują, wypada i tychże po kolei wymienić.

1. Grigantomachia Księdza Augustyna Kordeckiego; którą obecnie Archeolog Józef Łepkowski w Krakowie na język polski przerabia.

2. Dzieje zakonu Paulinów, których pierwszy tom ma tytuł: "Fragmenta pani Corvi etc. Vienne Austriae 1663 fol., drugi tom p. n. Annalium eremi etc. Posani 1747, trzeci tom złożony jest w rękopiśmie biblioteki Jasno-Górskiej.

3. Historiae domus, obyczajem wszystkich innych zakonów, przez jednego z wyznaczonych do tego księży codziennie utrzymywanych.

4. Acta seu Continuatio corum ab anno Dei 1641, sub Prov. Fr. A. Gołdonowski etc.

5. Nieszporkiewicz: "Odrobiny z stołu Królewskiego 1757, po polsku, (po niemiecku: Beorsamen) z kopersztychami.

6. Dzieje Długosza, po łacinie.

7. Andrzej Gołdonowski: Diva Claromontana. Cracoviae, 1672.

8. Regina Poloniae, wierszem łacińskim przez Michała Krasuskiego.

9. Starowolski, Diva Claromontana etc. Crac. 1640.

10. Kiedrzyński, Mensa Nazaraea, 1763.

11. Bogarodzica Marya, roku 1844 w Krakowie.

12. Krótkie podanie historyi Obrazu, roku 1830.

13. Kobierzycki, Obsidio Clari Montis Czestochoviensis.

14. Kobierzycki, Hist. Vladislai Poloniae et Sueciae principis, Dantisci 1655.

15. Łobżyński, Triumphus i t. d.

16. Fragmente aus der schlesischen Kloster-geschichte. 1810.

17. Vespasian Kochowski: Rubus incombastus SSma Virgo Deipara Mariae iteram in Monte Claro Czestochoviensi 1690.

18. Poemat XVII wieku, dotąd niedrukowany, niepewnego autora, opiewający: Oblężenie Jasnej-Góry Częstochowskiej. Wiersz drugi z tego utworu, jakby zbliżenie do wiersza niniejszego dziełka, poniekąd zbliżenie do westchnienia autora, brzmi w następujących słowach:

"Ty któraś Polską Królową została,

I na tej górze pałac zbudowała,

Panno! wspomoż mnie, a przez szafirowe

Niebo, gdzie gwiazdy świecą empirowe,

Obróć z wysoka na mnie oczy swoje,

I wlej dar łaski w miałkie piersi moje. "

W wierszach 5, 6 i 7 tenże autor tak zaś Jasną-Górę opiewa:

"Jest w małej Polsce piękna jedna skała,

Cudem nad cudne góry okazała,

Dzieło dzieł Boskich, a Jasną się zowie

Górą, od wieków stojąc w Częstochowie,

Która dla swego składu i wdzięczności:

Ludzkie weseli oczy i wnętrzności.

"Cud to, nie góra, bo acz z przyrodzenia,

Ma swe swobody i swe zalecenia,

Mniejsza to jeszcze, ale że z niej daje,

Obfite łaski Bóg na różne kraje,

Z niej cuda czyni, z niej deszcz złoty leje:

Tem jest zacniejsza, tem bardziej jaśnieje.

"A ztąd jej więcej jasności dodaje,

Gdy w niej ów obraz cudowny zostaje,

Który z oblicza Maryi wdzięcznego,

Przysposobiwszy pędzla subtelnego,

Pobożny Łukasz w promienistym kole,

Na cyprysowym wymalował stole. "

(1) Z Ołomuńca donoszą, że beatyfikacya, (policzenie w poczet Świętych) męczennika Jana Sarkandra odbyła się w Kwietniu roku. 1860.

ODDZIAŁ I.

PIERWSZA I POWTÓRNA PIELGRZYMKA NA JASNĄ GÓRĘ.

Gdy wieku mego dwanaście lat liczyłem, wziął mnie mój ojciec ze sobą na Jasną-Górę, z miasta mego rodzinnego Olesna w Górnym Szląsku. Gdyśmy na wzgórze wąwozem z miasta wychodzili, przemówił ojciec pod krzyżem: "Tu na tem miejscu ksiądz Jakób Rzedecki, Augustyanin z Kłobucka, wyjeżdżając z miasta wierzchem, zapuścił się w drogę, spadł z konia i takiem stłuczeniem ciężkiem się rozraził, że mu krew gębą mocno się rzuciła; dopomożono mu jednak dostać się do klasztoru Kłobuckiego. Dojechał tam tedy na wozie, w kilku dniach Sakramentami Świętemi opatrzony będąc umarł, i między inszą bracią tamże pogrzebiony jest. Przyznawali jednak wszyscy, iż to było karanie Boże za grzech zabójstwa, gdy takim przypadkiem swój koniec wziął. "

A jakimżeby to sposobem, onże był mógł zabójstwo popełnić, zapytałem? Ojciec mój rzekł na to: "Rzedecki był w Oleśnie patronem i radcą magistratu. Za jego podnieceniem, bezcześna kobieta, imieniem Gertruda Wróblina, mająca w uczestnictwie swojem pewną dziewczynę, pozbawiła życia żonę Rzedeckiego. Zbój czyni Wróblina, w więzieniu osadzona, posłała swoję córkę do domu, aby przyniosła jej arszenik z papierem, (wrzekomo proszek lekarski) który 7, wodą wypiła. Po wypiciu poczęła Wróblina bardzo chorować, wziąwszy powtórnie arszeniku, prosiła o księdza. Po uczynionej spowiedzi zawieziono Wróblinę do wielkich Borek, do której to wsi w pielgrzymce naszej jednę tęgą milę mamy. Tam już będąc Wróblina, w nocy znowu prosiła aby jej jeszcze po księdza posłali. Ale zanim ksiądz przyjechał, przed wszystkiemi, przy niej będącemi, swoje grzechy wyspowiadała, jak żywot Rzedeckiej odebrała i insze wyznawania różne, co wszystko dla pamięci spisane było; spowiadała się jeszcze potem, a około północy umarła. Rzedecki w domu nieobecny, pogrzebu swej żony nieczekając, ujechał do Polski. Tam udał się do księdza Fryderyka Leandra w Truskolasach, cztery mile od Oleśna, trzy mile od Częstochowy, gdzie i my dziś przyjedziemy. Rzedecki został księdzem świeckim i wstąpił nakoniec do zakonu księży Kanoników regularnych na Kazimierzu u Bożego Ciała w Krakowie. Był on dwa razy jako pokutujący pielgrzym w Rzymie.

Przychodząc do Truskolas, opowiadał mi mój ojciec, że w tamtejszym parafijalnym kościele jest także cudami sławny obraz N. P. Maryi. I kościół tamże na wzgórzu stojący w formie krzyża z drzewa z dwoma wieżami, powloką związanemi, wystawiony, był już przed wieczornym mrokiem zamknięty; lecz uprzejmy proboszcz kazał go nam organiście otworzyć, a poprosiwszy nas na kolacyę i nocleg do siebie rozmawiał uprzejmie i grzecznie z ojcem moim, ciesząc się z tego że ja już na organach z towarzyszeniem śpiewu: — Witaj Królowa nieba! — Witaj Pani! my poddani. — Zawitaj ranna jutrzenko! — odegrać potrafiłem.

W toku rozmowy przytoczył mój ojciec księdzu proboszczowi pomienionego Rzedeckiego, proboszcz zaś zapewniał według wiadomości z aktów kościelnych: "Rzedecki powróciwszy z Rzymu, posłany był do Truskolas, aby przy księdzu Leandrze opiekunie jego był za pomocnika, mianowicie: gdy wtedy obraz N. P. Maryi w Truskolaskim kościele począł był słynąć łaskami Bożemi, gdzie wielkie zgromadzenia ludzi bywały. (1)

Uprzejmy ks. proboszcz w Truskolasach, prawił nam: "Rzedecki tu mieszkając, bardzo się stawał ochotnym w odprawianiu nabożeństwa, i był dobrym kaznodzieją i ludzie go radzi słuchali. Spowiedzi także chętnie słuchał.

Rano udaliśmy się w dalszą podróż ku Częstochowie. Pod lasem za Truskolasami, widziałem po pierwszy raz pustelnię z kaplicą, która na umysł mój głębokie wrażenie czyniła, zwłaszcza, że mi mój ojciec wiele żywotów świętych pustelników do czytania podawał. Uszedłszy półtory mili, błysnęła nam w pośród gęstego lasu wieża Jasno-górska. Niewypowiedziane uradowanie przejęło w tej chwili wskroś całą duszę moję. Za skinieniem ojca mego, upadłem z nim wraz na kolana, i śpiewaliśmy spółem: "Zawitaj ranna jutrzenko" i t. d. Powstawszy, najpierwszą sprawą moją było, wpiąć się na sosnę obok drogi stojącą, ażeby na niej przymocować kapliczkę, przezemnie w domu z gontowych deszczułek złożoną i czerwono umalowaną, z obrazkiem cudownej Ś. Anny Oleskiej (2), który mi mój wuj, z rzemiosła swego krawiec, w sztuce malarskiej dobrze obeznany, na prośbę moją na ten cel odmalował.

Zaczynając już w owym młodocianym moim wieku wiersze układać, podpisałem pod zaszklonym obrazkiem:

Szczęśliwy ten, co zdaleka

Jasno-górski kościół widzi,

Gdzie go miłosierdzie czeka,

Jeśli się grzechami brzydzi.

Maryi silna przyczyna,

Błaga za nas swego Syna;

Dla tego od Niej woń wieje,

Krzepiąca nasze nadzieje.

Schodząc w niziny, po kilka razy tracił nam się widok Jasńej-Góry. Stanąwszy na niej widziałem ją w odzieniu warownego grodu, z głębokiemi fosami, obwiedzioną wysokiemi murami, z zwodzonemi mostami, i otoczoną ostrokołami. Widziałem wnętrza jej wspaniałej świątyni, śpiewałem przy kapeli dyszkantowym głosem na cześć N. P. Maryi, a przenocowawszy u stryjecznego brata niego ojca, w spalonej starej Częstochowie, po ustąpieniu wojsk austryackich, przechodząc po gruzach wśród rynku stojącego ratusza, odegrałem w kościele Farnym godzinki o Niepokalanem Poczęciu N. P. Maryi.

Zwiedziwszy jeszcze kościół Ś. Barbary, udaliśmy się powrotem przez Kłobucko do naszego rodzimego miasta.

Przed odchodem naszym, wziąwszy mały kamyk przed bramą Jasno-górską na pamiątkę, poglądając w zachodnio-południową stronę, zapytałem ojca mego: cóż tam jest na tej górze, gdzie takie szare skały i wysokie kominy stoją? Na to odpowiedział ojciec: są to ruiny, albo szczątki spustoszałego zamku, Olsztyn zwanego. Natychmiast przypomniało mi się podanie ludu, które od matki słyszałem.

W piwnicach pod gruzami tego zamku znajdują się ogromne skarby, których źli duchowie strzegą. Pewnego razu paśli tam pastuchy kozy; pomiędzy zuchwałemi chłopakami znajdował się pastuszka sierota służący u olsztyńskiego mieszczanina. Swawolni towarzysze jego, wrzucili mu jego kapelusz ciasnym otworem do ciemnej pieczary. Sierota ubogi, obawiający się plag od gospodarza swego, spuścił się z płaczem w loch. Tam jeden na korytach, napełnionych złotą i srebrną monetą, z biesów leżących i w psich postaciach, z paszczęk ogniem buchających, rzekł do chłopca: napełnij sobie twój kapelusz. Chłopiec uczynił tak i powrócił niedługo z grubą srebrną monetą, którą ledwie unieść zdołał. Widząc to inny zazdrością napełniony pastucha, rzekł do współbraci: wrzućcie wy mnie też mój kapelusz w ten loch, a ja spuściwszy się poń, równą zdobycz przyniosę, co się i wam kolejnie zdarzyć może. Atoli chciwy bogactwa śmiałek już nigdy niepowrócił. Wprost na południe wskazywał mi ojciec górę lasem zarosła, mówiąc: oto! o trzy mile ztąd jest jedyny punkt, którego oko na Szląsku doścignąć może. Jest-to obok wieży kościelnej wsi Lubsze po prawej ręce góra Grojec zwana. Wtem odezwał się za nami dziad. "Tak jest! na tej górze stał w dawnych czasach warowny zamek. Jedyna córka właściciela jego, nie chciała z rodzicami na nabożeństwo do kościoła chodzić. Matka jej rzekła przeto jednego razu gniewem uniesiona: "Bodajżebyś się z tym zamkiem zapadła, nim z kościoła powrócę. " Stało się tak, i sprawdziło:, że błogosławieństwo ojcowskie dziatkom domy stawia; zaczem przeklęctwo matki takie obala. Stroskany ojciec mówił: Lubsza mi owa druga góra będzie, a wystawiwszy sobie na niej nowy gród, powstała przy nim wieś Lubsza zwana. "

W Kłobucku, u brata mego ojca przez kilka dni bawiąc, po niedawnym pożarze całego tamtejszego miasteczka, gdzie w pięknym kościele byłych Augustyanów, w czasie ogniowego pożaru, dziwnym sposobem, tylko wielki ołtarz Jezusa ukrzyżowanego i w całej Polsce sławne organy nie nadwerężone zostały, znaleźliśmy na plebanii tę samą uprzejmość i gościnność chrześcijańską co w Truskolasach, jaka jednak niestety! w kilka lat później, niewiem z jakiej przyczyny oziębła a nakoniec niemal ogółem trupem się stała, lubo ją ks. biskup Woronicz w swoim Assarmocie wskrzesić usiłował.

W Kłobucku radbym był oglądał zwłoki księdza Rzedeckiego; lecz, ponieważ w tamtejszych sklepach grobowych, na trumnach zmarłych księży imion ich nie kreślono, trudno było zadosyć uczynić memu życzeniu.

Z jakiego powodu zgromadzenia Augustyanów w Kłobucku i Krzepicach zagasły, o tem badać nie pomyśliłem, to tylko w pamięci chowając, że bracia ich w Oleśnie, którzy czternaście zadłużonych wsi, z nadania Książęcia Henryka brodatego, małżonka S. Jadwigi posiadali, w ostatnim dziesiątku przeszłego wieku, takie sprzedawszy nieczekając r. 1810 zaszłego zniesienia szląskich klasztorów, sami się sekularyzując, ubiór księży świeckich przyjęli.

Po upływie siedmiu lat, na wakacye z szkół wrocławskich przybywszy, powtórnie na uroczystość Wniebowzięcia N. P. Maryi, z ojcem moim tym samym traktem co pierwszy raz na Jasną - Górę wędrując, tam już wszystkie przedmioty, młodocianym okiem widziane, żywo uważałem.

Przy naszym przychodzie zeszły się razem przed klasztorną bramą cztery kompanije z chorągwiami i muzyką, z Raciborza na Szląsku, z Krakowa, Warszawy i Kłobucka. Przybyłe processye w sercu mojem temi słowy, albo raczej myślą witałem:

Ach! witam was, pobożni pielgrzymi,

Wszystkich, którzy się tu stawiacie,

Co trosk i mozołów biednej ziemi,

Na tej górze zapominacie.

Procesye jedne z całą muzyką, drugie z bębnami i trąbami, zastanowiły się przed kamienną figurą, boleśnej matki Boskiej, stojącej na pochyłości góry. Każda gromada śpiewała z radośnem uczuciem pobożne pieśni na cześć tej Opiekunki, do której cudownego wizerunku się zbliżało. Ku kompaniom wyszło dwóch w szkarłatne opończe ubranych młodzianów chorągwie niosących, za niemi postępowała kapela Jasno-górska, wygrywająca na powitanie pobożnych pielgrzymów (w szląskiem narzeczu pątników), marsz tryumfalny. Za nią szedł jeden ksiądz Paulin z dwoma klerykami. Podobnej w czasie odpustów kilka razy pojawiającej się sceny, nie można dobitniej wystawić, jak ją Baliński żywemi farbami odmalował.

Wszyscy pobożni wędrownicy otoczyli w półkole tych co wyszli na ich spotkanie; radość, że dosięgli celu, ożywiała ich oblicza, gorąca modlitwa poruszała ich usta. Ale wkrótce ucichła muzyka, zamilkły modły i pieśni pobożne! a głos kapłana wysłanego z kościoła P. Maryi wyszedł z tego tłumu, jak promień słońca, przenikający ziemię, i trafił do duszy otaczających go chrześcian. Sługa ołtarza Królowej nieba i ziemi, z uczuciem całej swojej godności, w tej chwili wystawił pielgrzymom cel ich pobożnej wędrówki, sowite wynagrodzenie, które ich czeka za poniesione ofiary i t. d. "

"Głębokie wzruszenie malowało się na twarzach słuchaczów, modlitwy, płacz i westchnienia wychodzące z tłumu otaczającego kaznodzieję, były jakby echem (odgłosem) jego bogobojnej nauki. Skończywszy ją kapłan pobłogosławił obecnych, kropiąc ich święconą wodą, i z całą procesyą, pomnożoną nowo przybyłemi pielgrzymami, zwrócił się do gmachu świętego przybytku, prowadząc tam nowych czcicieli cudownego obrazu. Znów dźwięk muzyki rozległ się w powietrzu, znowu litanie P. Maryi wzniosły się pod niebo, z ust mnogiego ludu. "

Chciałem i ja wraz z nim wnijśc do świątyni Boskiej, lecz tłum był tak rzęsisty, że niepodobną było rzeczą przesunąć się z nim przez bramy. Zostawszy w tyle, postanowiłem, zaczem się pielgrzymi po pierwszym ukłonie przed cudownym obrazem, dla schronienia swych tłómoków i zawiniątek na gospody wygarną, oglądać zewnętrza gmachów Jasno-górskich, które w drugim oddziale opiszę.

Wtedy miałem się udać w odległe miejsce na stałą posadę nauczyciela. W piersi mojej powstały zaś insze życzenia, o których spełnienie pokornie się modliłem.

Bóg wysłuchał moje modły. Za Jego wolą dostałem się w takie miejsce, z którego w przeciągu lat czterdziestu, każdodziennie w odległości trzech mil z pomieszkania mojego wieżę Jasnej-Góry, a niedaleko w pole wychodząc, cały jej klasztór widzieć mogłem. Od owego czasu kilkadziesiąt razy na tem świętem miejscu bywając, widzenia jego godne przedmioty i przemiany widywałem.

Poważając sobie to za osobliwe szczęście, i najwyższy zaszczyt łaski Boskiej, i opieki N. P. Maryi, że na schyłku acz nader ciernistej i goryczą napełnionej ziemskiej wędrówki mojej, to dziełko dla potomności skreślić jeszcze podołam, niechcąc się jednak cudzemi piórami zdobić, że udzielając ku czci N. P. Maryi co swoim własnym zbiorem łask Jej nazywać mogę, i co jak pszczółka skwapliwie zgromadzałem, przytaczam szczerze: co z innych autorów w tym celu wziąłem, za co mnie zaiste nikt o pismokradztwo winować nie będzie, zwłaszcza że i inni autorowie o Jasnej-Górze piszący, z innych źródeł czerpali. Za źródła te służyły mi powyżej już mianowane dzieła i rękopisma. Najszczególniejszem z tych zaś jest Gigantomachia ks. Augustyna Kordeckiego, którą obecnie Archeolog Józef Łepkowski w Krakowie na język polski przerabia. Dzieje zakonu Paulinów: "Fragmenta pani Corvi Proto-emieritici, etc. " i Historiae domus, obyczajem wszystkich innych zakonów przez jednego z wyznaczonych do tego księży codziennie utrzymywanych.

(1) W kronice Oleskiej (Rosenberg), znajdują się następujące notatki. Obraz N. P. Cudownej Częstochowskiej był przywieziony do Częstochowy r. 1582 i pierwej jest budowany klasztor Oleski, niż Częstochowski. Obraz w Studziannej począł słynąć cudami r. 1669. Obraz przy wsi Bytomiu: Niemieckie piekary w Szląsku górnym, aż do r. 1820 do dyecezyi Krakowskiej należącej, począł łaskami słynąć 1575. Obraz Truskolaski począł łaskami słynąć r. 1684.

Przypisek. Oprócz obrazu N. P. Maryi w Piekarach, sławne cudami pod temże imieniem są obrazy w Szląsku: w Psiowie, w powiecie Rybnickim, w Opolu w kościele farnym, przeniesiony tamże przed zburzeniem pojezuickiego kościoła; w Hochkirch (wysokim kościele) pod Wielkim Głogowem, w Warta (aż do roku 1096 Barda), w powiecie Franksztyńskim, w Bralinie w pobliżu Sycowa; w Lubecku, W powiecie Lublinieckim; w Ujazdzie, w powiecie W. Strzeleckim; w Głogówku i Albendort w hrabstwie Kleckiem.

(2) Kościół Ś. Anny przy drodze do Gorzowa, o ćwierć mili od miasta wystawili mieszczanie Olescy r. 1514.

ODDZIAŁ II

POWIERZCHOWNA I WEWNĘTRZNA POSTAĆ JASNEJ-GÓRY

Od południowej strony przedstawiają nam się okazałe bramy i wielki kościoł, do którego przystawiony jest przysionek. Obok tegoż stoi kaplica Ś. Pawła pierwszego pustelnika, dalej kaplica ŚŚ. Stróżów Aniołów, osobnie zaś, naprzeciw presbyteryum, okazała dzwonnica. Wszystkie te gmachy są miedzią pokryte. Wieża Jasnej-Góry jest 160 łokci wysoka, z której przecudny na wszystkie strony przedstawia się widok. Gałki na sztybrze jej ustawione, znacznej są wielkości. Najwyższa z nich obejmuje garncy 11, średnia korcy 3 i garncy 15, najniższa garncy 18 zawiera.

Poniżej tych gmachów stoją małe pomieszkania, z byłej fortecy pozostałe, mury i przekopy, częścią już do połowy zawalone i wyrównane.

Pomiędzy presbyteryum wielkiego kościoła i pobocznych kaplic, od wschodu idąc, dzieli świątynię od wielkiego ołtarza smukła, miedzią zgrabnie okryta, wieża sygnaturą zwana. Idąc dalej na wschodnią stronę obok bastyonu naróżnego odznacza się pomiędzy wszystkiemi gmachami, wysoki szczyt wielkiego kościoła. Obok tegoż następuje, nieco naprzód wysunięta budowa o jednym piętrze, w której na górze w obszernej sali zachowuje się skarbiec podwójnie drogich pamiątek dla bogactwa i wspomnień swoich, zebranych ofiar i wotów odwiecznych.

Na dole tejże sali jest piękna i poważna zakrystya. Następuje potem owa na cześć N. P. Maryi wystawiona kaplica, okrywająca cudowny i w dziejach zapisany obraz Matki Boskiej. U szczytu jej umieszczono na pawłocy ołtarz z kopiją tegoż obrazu. Ztądto błyska co noc misterne światełko lampy, które mieszkańcom i pielgrzymom zdaleka przypomina obecność Orędowniczki ubogich, pocieszycielki utrapionych. Tu raz do roku, w dniu 8 "Września, na uroczystość narodzenia Panny Maryi, kapłani ludu Bożego, tak zakonni jako świeccy, duchem i osobą podniesieni ku jej niebieskim przybytkom, odprawiają msze od słońca wschodu aż do południa, błogosławiąc tłumy pobożnych chrześcijan na pochyłości Jasnej-Góry zgromadzonych. To miejsce pomijając, zgina każdy przechodzący swoje kolana i mówi: Zdrowaś Marya! łaskiś pełna i t. d. Ja zaś w duchu pomyślałem:

Marya w umyśle Przedwiecznego,

Jak iskra zbawienia iskrzała,

Bo dla plemienia Adamowego,

Litość dla niego pielęgnowała.

Jasną-górę odwiecznie więc Ona,

Wzięła z Polska do Swojego łona.

Obok tej świątyni, postępując ku północy, stoi budowa z wystawą kościelnego kształtu, gdzie jest obszerna sala, w której Biskupi bierzmują i gdzie się lud modli podczas odpustów, kiedy się w kościele zmieścić nie może. Na przeciw tejże na murze znajduje się obraz wizerunku Matki Boskiej Częstochowskiej, przed którym zwykle żebracy miejscowi swoje nabożeństwa odprawiają. I na tem miejscu zastanawiają się pielgrzymi a dając każden według swej możności jałmużny ubogim, wzdychają do cudownej Marji. Ja zaś radziłbym tu na cześć Jej wyczytać następujący hymn:.

"Sławna dziewictwa strażnico,

Bez zmazy Bogarodzico,

Bramo rajska, radość w niebie,

Nadziejo w naszej potrzebie.

Wśród cierni lilio czysta,

Piękna gołąbko śnieżysta,

Rószczko, której owoc dany,

Leczy wszystkie świata rany.

Twierdzo piekłem niezdobyta,

Gwiazdo, co nam w burzach świta;

Wiedź nas, o jasności błoga,

Broń od chytrych podejść wroga.

Spędź mgły ciemnej błąd wszelaki,

Byśmy nie wpadli na haki;

W pośród szkopułów rozbicia,

Chciej otworzyć drogę życia.

Jezu! niech Ci będzie chwała,

Którego Panna wydała;.

Z Ojcem, z Duchem cześć i sława,

Niech na wieki nie ustawa." (1)

Dalej ku nowej Częstochowie, pospolicie Częstochowką zwanej, zajmują szeroką przestrzeń mury klasztorne w czworokąt budowane i częścią trzypiętrowemi wieżami otoczone. Od północy za fosami i murami, tworzy czworobok klasztoru jeden front, od zachodu zaś drukarnia ksiąg i budowle ekonomiczne z arsenałem. Tak przychodzi się do pierwszej bramy. Wieża, wielki kościół, kaplice jego, skarbiec i kaplica N. P. Maryi są miedzią, reszta zaś gmachów klasztornych dachówką pokryte.

MURY OKOŁO KOŚCIOŁA I ZABUDOWAŃ KLASZTORNYCH.

Miejsce to przez lat 239 żadnego około siebie nie mając obmurowania, było łatwo przystępne. Dopiero Zygmut III król Polski, chcąc miejsce to bezpieczniejszem uczynić, zesłał z Warszawy nadwornego budowniczego dla wyprowadzenia murów około kościoła i klasztoru, tak że w cztery lata później, te gmachy były murem obwiedzione, bez foss jednak i wałów. Po ustąpieniu Szwedów od Częstochowy, król Jan Kazimierz pomyślił o środkach większego zabezpiejczenia kraju, mocniejszem obwarowaniem Jasnej-Góry. Powstał więc pierwszy bastyon od południa i wschodu, dla tego królewskim nazwany, że sami N. Ichmość Królestwo, aby obecnych do takowego przedsięwzięcia zachęcić, pierwsi ziemię i gruzy taczkami wozili. W latach następnych zajmowano się dokończeniem rozpoczętej budowy północno-zachodniego (od strony kościoła św. Rocha) bastyonu i rewilliu.

Następnie zostały inne fortyfikacye tej twierdzy uskutecznione, do czego się znakomite familie polskie znacznemi zasiłkami przyczyniały. Nowo wzniesionym bastyonom, nadano nazwy od fundatorów; od strony wschodnio-południowej Potockich, od strony Częstochowki Szaniawski, w wschodniej ścianie Obrazem N. P. Maryi: "Pod Twoją obronę. " Od kościoła św. Rocha Morsztynów, od Kawodrzy Lubomirskich.. Od strony północnej były obszerne kazamaty. Po oddaniu twierdzy Częstochowskiej dnia 8 Kwietnia roku 1813 przez kapitulacyą wojsku Rossyjskiemu pod dowództwem Cakina, zostały jej umocnienia zniesione. Roku 1845 zostały zawalone przekopy zburzonych warowni — wyprzątnione, mury krawędziami obwiedzione i płac pochyły od wschodu, na koszt rządu na planty przemieniony, drewnianemi poręczami opasany.

(1) Hymny Kościelne z brewiarzy etc. wyjęte. Przełożył z łacińskiego ś. p. Ignacy Hołowiński, arcybiskup Mohylewski, metropolita wszech Rzymsko-Katolickich kościołów w Cesarstwie Rossyjskiem. (Wydanie pośmiertne, Kraków 1856.) 

OPIS WNĘTRZA JASNEJ-GÓRY.

"Główne i jedyne wnijście do klasztoru, który ma kształt zwykły zamku obronnego, znajduje się od południa i składa się z dwóch części. Jedna jest przedfossowa, gdzie były dawniej dwa mosty zwodzone i dotąd są potrójne bramy. Nad pierwszą z nich całkiem kamienną, z ciosowych kwadrów, jest wielki podłużno-okrągławy obraz na murze malowany Matki Boskiej, a nad nią św. Michał z mieczem z kamienia pięknej rzeźby, mający po bokach śś. Pawła pustelnika i Antoniego opata, (figury na dwie strony rzeźbione) pod obrazem napis. "Sub tuum Praesidium" (Pod Twoją obroną) niżej herb Lubomirskich, na pamiątkę że kosztem Jerzego Lubomirskiego, podkomorzego koronnego w roku 1723 wystawione zostały. Przeszedłszy potem plac kolisty, otoczony murem i kratą żelazną a za nim most na pierwszym przekopie, jest głęboka i do dawnego szańca przedmostowego prowadząca brama, nad którą widać popiersie króla Stanisława Augusta z białego marmuru, zrobione w kształcie medalionu, wśród armatury. Następuje dalej szaniec, dziś w przejściu obmurowany i dwoma ogródkami otoczony. Ztąd brama płaska z figurą kamienną N. P. Bolesnej w wydrążeniu u góry umieszczoną, prowadzi na most nad drugim przekopem postawiony, z którego dopiero się do ostatniej bramy wałowej, głęboko sklepionej dochodzi. Nad nią znajduje się malowany na murze wizerunek Władysława książęcia Opolskiego, jako fundatora, utrzymującego na dłoni kościół Częstochowski, pod nim herb królestwa. " (Mich. Baliński).

Przestępując te przejścia, stawa pielgrzym na placu, gdzie się wznosi kościół Panny Maryi. Na tym dziedzińcu, za ostatnią bramą, z obu jej stron są naprzód wejścia na wały, nasamprzód na prawo widać wchód kratą żelazną ochroniony ku posągowi Kordeckiego, dalej bramę z herbem kamiennym Pilawa, (Potockich) prowadzącą na dawny cmentarz klasztorny, gdzie dzwonnica stoi. Na lewą stronę prowadzi brama na dziedziniec klasztorny; wprost na lewo przechód do klasztoru, obok apteki uprzywilejowanej, obrazem N. P. Maryi ozdobionej; obok tego zaś gmachu, nad którym znajdują się na piętrze pokoje, zwane królewskie, są drzwi do kościelnego przysionka pod wielką wieżą, któryby za mały kościół uważać należało. Wszedłszy do przysionka, jedne wielkie drzwi prowadzą do samego kościoła. Wchodząc do tej świątyni i widząc ją na prawo, już do niej wstąpić pielgrzym zamyśla, lecz uznając się jeszcze niegodnym tego szczęścia i widząc przed sobą za żelazną kratą w kaplicy ołtarz św. Antoniego Padewskiego z srebrną sukienką, wchodzi tu, chcąc sobie ze znużenia swego nieco wytchnąć i przysposobić się do godnego wstępu w przybytek Pański. Na lewą wychodzi pielgrzym do pomienionego kościoła. Tu widzi nad głównemi drzwiami: "Domum tuam, Domine decat sanctitnde. " W bok tego wychodu, nad drzwiami do klasztoru, ozdobionemi płaskorzeźbą, wyrażającą śś. Pawła i Antoniego pustelników, występując na prawo, odkrywa się cały widok wnętrza wspaniałej świątyni 112 łokci długości, 30 szerokości mającej, do której wchodzący zstępuje wielkiemi drzwiami o kilka stopni niżej od powierzchni dziedzińca. Wysokość od posadzki do sklepienia 50 łokci wynosząca, daje ogółowi całego wnętrza harmonią i powagę, która zawsze wchodzącego uderza. Lecz któżby się tu po bokach tej wspaniałej świątyni na pierwszym wstępie oglądał? Każdy dąży do wielkiego ołtarza i upada przed nim na kolana, aby przed nim pierwszy hołd uszanowania N. P. Maryi złożył. Do tego będzie stosowny hymn Hołowińskiego:

"O jakże świecisz chwały błyskawicą,

Szczepie królewski, córko Dawidowa!

Mieszkasz wzniesiona Maryo Dziewico!

Nad niebios chóry, jako ich Królowa." (1)

Rzuciwszy okiem na całą tę wspaniałę świątynię, spieszy pielgrzym za tłumem pobożnych pielgrzymów przez presbiteryum, drzwiami marmurowemi, popiersiem papieża ozdobionemi, do samej kaplicy N. P. Maryi, pragnący uczcić w niej cudowny jej obraz, czczony już od tylu wieków. Mały przysionek albo raczej korytarz, oświecony z jednej strony od wschodów prowadzących na chór tejże kaplicy, a z drugiej od zakrystyi, której drzwi ciągle są prawie otwarte, przedziela tęż kaplicę od kościoła. "

Przy pierwszym wstępie, o kilka stopni na dół, po prawej stronie, stoi ołtarz ukrzyżowanego Zbawiciela, na tle krzyża srebrnym płytem ozdobiony.

Baliński mówi: "Kto bez wiary w tajemnice religii, bez czci i zamiłowania w pamiątkach, w ziemi rodzinnej; staje w tem miejscu po raz pierwszy, dla niego widok obrazu cudownego zaiste, jeżeli nie zupełnie martwym, to przynajmniej tyle tylko zwykłej ciekawości dogadzającym będzie, ileby go zajął podobny widok w dalekiej obcej krainie. Ale, kto inaczej myśli, kto wiarę od przodków zostawioną uważa za dziedzictwo pod błogosławieństwem sobie przekazanem, a religią za drogę do wyższego przeznaczenia, ten nie może bez głębokiego wzruszenia patrzeć na to wszystko, co go tu otacza. Sam widok obrazu, rzewność modlitw, odgłos hymnów kościelnych z dobraną orkiestrą chórową Mszy św. towarzyszących, przenika tu stawającego pielgrzyma do głębi duszy. Obszerna kaplica, do początkowej małej przez Władysława Opolczyka wystawionej przymurowana, od roku 1644 jedną tworzy całość, której długość 50, wysokość 40 a szerokość 30 łokci wynosi. Od pierwotnej kaplicy czyli Sanctuarium, przedziela wspaniałą świątynię piękna krata żelazna, w Gdańsku na ten cel zrobiona. Przed tą kratą uklęknąwszy, trzymają pielgrzymi wzrok utkwiony w święty wizerunek królowej nieba i patronki kraju Polskiego. Starzy i młodzi, niewiasty i dzieci, możni i ubodzy, wszyscy a wszyscy zrównani uczuciem w tem miejscu, z jedną myślą, z temiż łzami pociechy, dziękują za doznanie łask, proszą o nowe orędownictwo. Jedni leżąc krzyżem, drudzy na kolanach kilkakrotnie przesuwając się około ołtarza, dopełniają ślubu uczynionego na cześć P. Maryi, i oczekują aż kapłan zaintonuje na błogosławieństwo: "Salvum fac populum tuum Domine!" (lud Twój zachowaj Panie!) po którym przed cudownym obrazem spełnia po cichu sędziwy kapłan bezkrwawą ofiarę, zaczem się solenna Summa (ostatnia Msza święta) z muzyką na wielkim kościele odprawia."

"Obraz Bogarodzicy trzymającej na ręku Pana Jezusa, ma twarze ciemne przez samą starożytność i przez barwę pędzla, jak są wszystkie byzantyńskie wizerunki. Ofiary pielgrzymów i ręka zakonników zamieszkałych na Jasnej-Górze, dla okazania czci powszechnej wszelkiemi sposobami na jakie ludzie zdobyć się mogą, uświetnia ten obraz bogatemi szatami i różnemi ozdobami, a stolica apostolska uwieńczyła go drogiemi koronami, jakby na okazanie władzy Boskiej równie na ziemi jak w niebie. Takiemi bogactwy okryty obraz i w ramy złote oprawny, umieszczony jest w hebanowym ołtarzu z czterech kolumn złożonym a posągami i srebrnemi wotami bogato okrytym. " (2)

"Po bokach ołtarza, gdzie dwa duże lustra w ramach -wyzłoconych się znajdują, ozdoby jego z litego srebra ulane, t. j, figury śś. Pawła Igo pustelnika i Antoniego Opata (w roku 1812) w potrzebie kraju zabrane zostały. Kapitele i dolne gzemsy, sześć posągów aniołów, herb fundatora i pyszne pod względem sztuki antepedyum, do dziś dnia istniejące, są w Gdańsku wyrobione. U sklepienia wiszą mniejsze i większe lampy srebrne, których jest ośm; na najniższym zaś gzemsie ołtarza znajdują się wota dziękczynne rozmaitego kształtu z srebra. Obydwie ściany są drogą jedwabną szkarłatową materyą z złotemi kwiatami okryte, a nad niemi popiersia królów polskich i dobroczyńców tego świętego miejsca, na blachach srebrnych olejno odmalowane. Nad temi od południowej strony znajduje się dwa wielkie obrazy: ucieczka św. familii do Egiptu i św. Józefa na ulicy miasta jako cieśla zatrudnionego, a obok niego dzieciątko Jezus stojące. "

"Uderza dwunasta godzina, odzywają się trąby i kotły, a oto blacha srebrna (3) misternie wyrobiona, zasłania, cudowny obraz, który od szóstej rano codzień również uroczyście, razem z zaczęciem nabożeństwa, mianowicie cichej Mszy św. i śpiewania godzinek o Niepokalanem Poczęciu N. P. Marji, okazuje się zgromadzeniu wiernych.

Od południa aż do trzeciej po niem godziny następuje odprawianie drogi krzyżowej przez pielgrzymów na korytarzach Janitorium zwanych, również w krużgankach tylnej części chóru w kaplicy N. P. Maryi, z cichemi modłami świeżo przybywających z daleka na Jasną-Górę czcicieli Maryi, i hymny kapłanów.

Nakoniec zawsze trąby dają znak do podniesienia srebrnej zasłony obrazu, kaplica napełnia się tłokiem ludu, zaczynają się na wielkim kościele nieszpory. Po nich następuje litanija po polsku śpiewana, z wierszem trzykrotnie powtarzanym:

"Marya! cna dziewica!

Porodziła królewica,

Niebieskiego dziedzica.

Porodziłaś go bez boleści,

Zbaw nas z smutku i żałości. "

Zdrowaś Marya.

Lud upada kornie na kolana, zaciąga się zasłona na obraz cudowny, zakrywająca Jej wizerunek przed okiem śmiertelnem, brzmią jeszcze z oratoryum hymny kapłanów na cześć N. Panny śpiewane, a około piątej godziny kończy się to powtórne w jednymże dniu nabożeństwo.

W kaplicy fundowanej od Władysława Jagiełły, nie ma innego ołtarza, kilka tylko ławek z obu stron przy ścianie postawionych, zajmuje nieco miejsca kaplicy, z obu zaś stron ołtarza widać przejścia za ołtarz, któremi żarliwi pokutnicy wchodzą i do skarbony kościelnej ofiary swoje składają. Przed antepedyum ołtarza stoją na trzy strony poręcze, na wzór tokarskiej roboty, z mosiądzu kształtnie ulane. Gradus (stopień) ołtarzowy nakrywa kosztowny kobierzec.

Nad kratą przedzielającą dawną kaplicę z dwiema wysoko od północnej strony umieszczonemi oknami, które tu niepewne światło wpuszczają i tembardziej uroczystą świętość tego miejsca podnoszą; umieszczony jest obraz oblężenia klasztoru przez wojska szwedzkie w roku 1655 a nad nim drugi, wystawiający Maryę z dzieciątkiem w obłokach, jako królowę nieba jaśniejącą, pod nią zaś ogromnego smoka, owijającego się około trzech pełzających się po ziemi otyłych mężów, z rozpaczliwemi twarzami, co allegoryą odstępców albo namiętnościom oddanych ludzi być może.

Nowa kaplica wsparta jest na sześciu filarach, na których znajduje się siedm obrazów z życia N. P. Maryi, pędzla francuzkiego. Po prawej stronie, obok kraty, jest ołtarz N. P. Maryi bolesnej, inaczej łaskawej. Idąc za filarami, stoją tu konfessyonały (spowiednice) i nagrobki marmurowe kilku znakomitych mężów, tudzież i Heleny z książąt na Zbarażu i Wiśniowca z Korybutów Warszyckiej. Na średnich filarach opierają się dwa małe ołtarze. W pośród kaplicy wisi ozdobny pająkowy świecznik z szkła kryształowego. Nad stopniami drewnianemi, przed ołtarzem P. Jezusa, prowadzącemi na korytarz, łączący kaplicę z wielkim kościołem, wisi srebrna lampa. Z tego korytarza na prawo prowadzą szerokie schody na galeryą kaplicy. Na tejże w prawo, jest zamknięty chór z małemi organami do odprawiania godzinek o Niepokalanem Poczęciu 'N. P. Maryi. Wprost jest galerya z dwoma oknami dla ludu, który na dole zmieścić się nie może. Obok tego wnijścia na lewo wstępuje się po kilku stopniach na oratorium, czyli dosyć przestronnej i poważnej modlitewnej sali, dla zgromadzenia zakonnego przeznaczonej, mającej tylko okna z szkła szlifowanego ku stronie presbyteryum wielkiego kościoła obrócone. Ścianę wschodnią tej sali zajmuje obraz, wystawiający; cud z roku 1540 tu na Jasnej-Górze doznany.

Kiedy rzeźnik Marcin z miasta Lubińca na Szląsku, o pięć mil od Częstochowy, przywiózłszy tu w osobnych trumnach martwe ciała swej żony i dwóch chłopczyków synów swoich, w czwartek po uroczystości Zielonych Świątek, a złożywszy je przed ołtarzem Bogarodzicy polecał martwe ciała opiece N. P. Maryi wśród zgromadzonego ludu, w czasie gdy w Magnificat wiersz śpiewano. "Albowiem uczynił mi wielkie rzeczy, który mocny jest imię Jego, " umarli owi, jakby ze snu przebudzeni, z trumien powstali.

Z pomienionego wschodu, wychodzi się na chór w presbyteryum wielkiego kościoła, z którego się nowy wspaniały widok na całą świątynię ukazuje. Wracając się tym wschodem napowrót, wchodzi się w głębi na chór z nowemi organami od roku 185 3/4 wystawionemi, który tylko kapelistom Jasno-górskim, lub dyletantom muzycznym przystępny jest. Obok tego w lewą znajduje się chór zakonny, na który jednak i przychodniom wstęp nie jest wzbroniony. Na lewo tegoż chóru wchodzi się do kaplicy św. Józefa. Nazad idąc, prowadzi korytarz o dwóch oknach, pomiędzy trzema konfessyonałami, na wązki ganek, wprost do pokojów królewskich, w których się oprócz gołych ścian nic ciekawego nie napotyka, co by znakiem było, że tu królowie przebywali.

W niniejszej połowie tegoż ganku na lewo prowadzi za drzwiami kilka stopni na główny chór wielkiego kościoła.

Jakie wrażenie ztąd widok na całą świątynię ku wielkiemu ołtarzowi wywiera, skreślił pewien uczony mąż z Warszawy w publicznych pismach roku 1859 następującemi słowy: "Dzień 8 Września, ważne zajmuje miejsce w uroczystościach kościelnych z powodu przywiązanych doń odpustów, a szczególniej w Częstochowie, w owem miejscu słynącem do kilkudziesięciu tysięcy pielgrzymów, nie tylko z samego królestwa Polskiego, ale i z pogranicznych krain. Sprawozdawca tego artykułu wysłowił się krótko i jędrnie. W liczbie Warszawian, spieszących do tego cudownego miejsca, udał się także i jeden z korrespondentów gazet, aby być naocznym świadkiem tej ceremonii. Myśl była dobra ale wykonanie (co do podzielenia jej opisu z ziomkami) cokolwiek przytrudne, bo jak to za przybyciem do owej świątyni, przedrzeć się przez te tysiączne tłumy rozpierające, że tak powiem, mury przybytku pańskiego i zalegające cmentarz miejscowy wśród grzmiących pieśni, każdej pod szczególe kompanii, nie pilnującej ni treści, ni nóty, ale chwalącej Boga całą piersią, nie zaś jednością harmonii. Kto nie widział naocznie Częstochowskiego odpustu, temu nie pomogą tu żadne opisy, bo ni płodność myśli, ni też biegłość pióra, nie zdołają objąć, a tem mniej skreślić tego obrazu, jaki za przybyciem przedstawia się zdumionemu oku. Jednym środkiem na ogarnięcie spojrzenia tego, jest zdobycie miejsca na chórze, z którego całe wnętrze kościoła wraz z poruszającą się jak fale na morzu massą, przedstawiają się jak na dłoni.

Dalej nadmienia autor spotkanie się jego z przybyłemi z Warszawy artystami, t. j. Apolinarym Kątskim (skrzypkiem) i Ferdynandem Dulcken (fortepianistą), za któremi miejscowy Jenerał Pauliński, wprowadził tamże świeżo przybyłą do Warszawy śpiewaczkę, pannę Helenę Zawiszankę, która również pospieszyła na odpust. Autor sądził: że głosy tego tercetu (trojga), znikną w tem pieniu tysiąca pomięszanych odgłosów, od jakich drżą ściany świątyni pańskiej.

Lecz, gdy artyści przystąpili do dzieła, dziwnym jakimś wypadkiem czy zrządzeniem losu, w miarę ich wykonania, gwar zmniejszał się w kościele, a gdy pieśń "Salve Regina" śpiewana przez artystkę, zaczęła chwalić Przenajświętszą Pannę, umilkły pienia w całym domu Bożym, a dźwięczny głos jej owładnąwszy massę, zdawał się ją skłaniać do tem większej skruchy i religijności, do tem większej modlitwy wśród błogiej ciszy, przerywanej tylko tonem pieśni anielskiej.

Dodaje sprawozdawca pobożny: "Pokazuje się z tego, że i w ludzie naszym (polskim), a ogółem słowiańskim, jest poczucie piękna. Któż bowiem zdołałby odwrócić uwagę jego od rozpoczętej raz przezeń pieśni, jeżeli nie coś prawie nadziemskiego, a jakiem właśnie wydało się owe pienie artystki, owładające z taką swobodą tę massę!

Szkoda, że nam tenże sam szacowny autor swojem zręcznem piórem uroczystej processyi, odbywającej się po wielkim kościele nie opisał. Ta wychodzi przed summą, lub w nieszpornem nabożeństwie, od wielkiego ołtarza przez presbyteryum i środek nawy, pod głównym chórem na prawą stronę za filary, ztąd wprzecz obok presbyteryum na lewo obok kaplic, i powraca zaś nawą do wielkiego ołtarza. W uroczystym i prawdziwie świetnym pochodzie, lud za kapłanami postępuje.

Autor dziełka niniejszego miał sposobność widzieć w wielkich miastach uroczyste processye, takiej zaś nigdzie nie widział jak w uroczystość chwalebnego Zmartwychwstania Pańskiego roku zeszłego na Jasnej-Górze, którą tu w krótkich zarysach opisuje. O godzinie dziewiątej wieczorem w rzęsisto lampami różno-barwnemi i świecami jarzącemi oświetlonej kaplicy N. P. Maryi, po odśpiewaniu na chórze z orkiestrą ostatnich siedmiu słów Chrystusowych, i zaintonowaniu starożytnej pieśni: "Chrystus Pan zmartwychwstan jest!" przeszła processya przez kaplicę i korytarze w Janitoryum do wielkiego kościoła. Naprzód postępowało duchowieństwo ze świecami, celebrant w assystencyi pod kosztownym baldachinem, wielką monstrancyą niosący, za nim zgromadzenia cechowe ze świecami, a za temi tłum ludu, po trzy kroć za filarami, aż na koniec pośrodkiem nawy, przez presbyteryum przed wielki ołtarz.

Za czem się hymny kapłańskie z muzyką po kościele rozlegają, głos wielkich dzwonów zapowiada całej okolicy zaszłą uroczystość. Był to tak cudnie zachwycający i tak mocne wrażenie sprawiający widok, że się z chóru wielkiego na dół patrzącemu przychodniowi zdało: oto ci zacni kapłani i klerycy, w białe odzienia ubrani, jako słudzy Maryi i przewodniczący Anieli, prowadzą ciała zmartwychwstałych do chwały niebieskiej.

Na taki widok, w najwyższem uniesieniu i najgłębszem rozczuleniu mojem, drgnęła silnie w mej piersi ożywiająca myśl: "Chrystus Pan zmartwychwstał!" Ach! i my krwią jego drogą okupieni, gdy nas Anioł jego z grobów wzbudzi, zaiste zmartwychwstaniemy. Dajże, dobrotliwy Boże! żebyśmy wszyscy do zbawienia wiecznego zmartwychpowstali.

Po tem aczkolwiek krótkiem ustępie, przejdźmy do dalszego oglądania wspaniałego wielkiego kościoła. Wszystkie jego ściany gipsem mozajkowane, sklepienie rzeźbą z gipsu bogato okryte, oddrzwia marmurowe w kaplicach, a w głębi wielki ołtarz niezwyczajnym sposobem, bo z grupy naturalnej wielkości posągów wzniesiony, kościół ten stawiają co do ozdoby między pierwszemi w Polsce. Półświatło z góry przez okna nad kaplicami, nadaje mu jakąś tajemniczą i uroczystą postać, której brakuje najczęściej kościołom w nowszym stylu budowanym. Presbiteryum podzielone wszerz niskim stopniem marmurowym od nawy, jest bezwątpienia dawnym kościołem, wystawionym obok kaplicy N. P. Maryi.

Ta część mieści w sobie ołtarz i dwa chóry boczne z małemi organami. Światło do nich wchodzi od południa czterema oknami. Na drugiej stronie znajdujące się okna ze szkła szlifowanego na pozór czyli dla symetryi służące, nie wpuszczają żadnego światła, i owszem oświecają słabo tylko oratoryum swem z presbyteryum uzyskanem światłem. W ołtarzu nie znajduje się żaden malowany obraz. Nad pięknem tabemaklem z florenckiego marmuru, jawi się w grupie z jednej sztuki ciosowego kamienia utworzonej i wystawiającej Wniebowzięcie Marja Panny, posąg jej unoszony do nieba od trzech Aniołów. Obok nich stoi czterech Apostołów, u góry Ś. Trójca i wiele innych figur naturalnej wysokości. (Tegoż samego rodzaju tylko w mniejszym wymiarze jest ołtarz wielki w Mstowie o 1 1/2 mili od Częstochowy u Kanoników regularnych). Druga część kościoła, czyli jego nawa, wsparta na filarach pięcią arkadami (sklepistemi przechodami) z każdej strony połączona, jest daleko szersza i dłuższa. Tu znajduje się piękna ambona, ogromny chór z wielkim organem, i prócz wielkiej kaplicy dwadzieścia ołtarzy. Wchodząc w lewo od presbyteryum za filary, są na boku małe drzwiczki do chóru z małemi organami, na który osoby obce rzadko kiedy wchodzą. Dalej się posuwając, wstępuje się drzwiami żelaznemi w kształcie kratowym po stopniach marmurowych do dolnej kaplicy. W tej umieszczone są relikwije śś. z Rzymu, kaplica ta dosyć jasna, z trzema ołtarzami, nosi tytuł śś. Relikwii (4). Tu na prawo przed ołtarzem kładzie dziad kościelny na przychodzących rękę srebrną z relikwiją św. Walentego kapłana. Do górnej kaplicy prowadzą dwa kamienne wchody. W tejże, Jezusowi Nazareńskiemu poświęconej, znajduje się oprócz ołtarza tegoż tytułu, drugi śś. Stróżów Aniołów, mieszczący w sobie jeden z najpiękniejszych Jasno-górskich obrazów.

Tu się odbywa nabożeństwo bractwa tych świętych i innych przy tutejszym kościele ustanowionych. Kaplicę zdobi piękny marmurowy grobowiec bez napisu, z popiersiem Stanisława książęcia Jabłonowskiego, wojewody Rawskiego, jej fundatora, którego zwłoki złożone są w grobie zakonnym. Kaplica ta jest. najjaśniejsza z tutejszych św. przybytków, nabywająca światła z góry kopułą. Lubo się tu ławki nie znajdują, może tu sobie pielgrzym nieco spokojnie wytchnąć i pobożnem rozmyślaniom się oddać, np. przeczytaniem następującego hymnu:

Wielbij duszo Pańskie rany,

Które Jezus ukochany,

Cierpiał dla twojej miłości,

Znosząc z ciebie nieprawości.

Oddawaj Im wszelkie dzięki,

Pamiętając na Ich męki,

Bo przez Nie masz okup drogi,

I otwarte Nieba progi.

W Nich masz skarby niesłychane,

W miłosierdziu nieprzebrane,

Z których wszyscy łaską świętą,

Biorą chwałę niepojętą.

Niech święci Cherubinowie,

Wszyscy niebiescy Duchowie,

Niewymowną radość czują,

Gdy się na Nie zapatrują,

One Jezus uwielbiony,

Na prawicy posadzony,

Okazuje Ojcu swemu,

Jednając łaskę grzesznemu.

W Nich lekarstwa zarażeni,

W Nich pociechy utrapieni,

W Nich niech obrony szukają,

Którzy Je w pamięci mają.

Gdy będziem na sąd pozwani,

Twoje Jezu Święte Rany,

Niech skutecznie nas ratują.

I wieczny żywot darują.

albo też:

Aniołom Stróżom śpiewajmy,

Bogu pokłon oddawajmy,

Iż nam niebieskiej obrony,

Użycza na wszelkie strony.

Święci Aniołowie, stróżowie nasi, brońcie nas w potrzebie, abyśmy nie zginęli na strasznym sądzie.

Drugie z tego boku przybudowanie do kościoła od drzwi wielkich jest kaplicą Św. Pawła Pustelnika

z ciosu wzniesioną, a wewnątrz zupełnie czarnym marmurem wykładaną, kosztem rodziny Denhofów, w której zwłoki w sklepieniu pod posadzką spoczywają. Sukienka w obrazie głównego ołtarza św. Pawła jest srebrna. Po bokach są ołtarze św. Antoniego Opata i św. Hieronima.

Tu stoją obrazy i chorągwie, które bywają w czasie uroczystych processyi obnoszone, także i kosztowny baldachin.

Ztąd wychodzi klasztorna kapela witać i odprowadzać kompanije. Wnijście do kaplicy zasłania piękna żelazna krata. W pomienionych grobach znajdują się zwłoki Jerzego Alberta Denhofa, biskupa Krakowskiego i kanclerza wielkiego koronnego, zmarłego dnia 16 Marca 1702 roku w Kielcach, dotąd w całości zachowane.

Ztąd pod wielkim chórem przechodząc, przystępuje się do drzwi prowadzących na korytarze Janitoryum zwanych, nad któremi znajduje się płaskorzeźba, wyrażająca śś. Pawła i Antoniego pustelników, roboty Woźniakowskiego, braciszka zakonu. Tu w lewo prowadzą drzwi na mały dziedziniec przed furtą klasztorną, drugie zaś wprost do klasztoru. Z strony wschodniej prowadzi troje drzwi do kaplicy P. Maryi. Obok bocznych drzwi na prawo do tejże kaplicy, wprost ołtarza Pana Jezusa, uderza w oczy jeden wspaniale z czerwonego marmuru wyrobiony grobowiec, osobliwszy od innych w tej świątyni wystawionych, nie tak dla swojej powierzchowności, jak dla swojego górnolotnego albo raczej napuszonego napisu, który M. Baliński w następującej treści skreślił.

"Wojciech Kazimierz z Kurozwęk Męciński, podkomorzy Wieluński i starosta Łaiski, czując: że publiczne jego życie niewielkiej by mu treści do nagrobka dostarczyło, chciał zasługami przodków siebie wynieść w obliczu potomności. Wystawiwszy więc w roku 1669 grób ten dla siebie i następców, kazał na nim wypisać, że starożytny ród jego w dawniejszych wiekach wydał trzydziestu czterech kardynałów, stu arcybiskupów i biskupów dla Kościoła; a wojewodów, kasztelanów i innych, senatorskiej godności mężów sześćset czterdzieści, a nakoniec dwóch najwyższych rządców Królestwa, w obecnej zaś epoce, to jest w wieku XVII, do liczby błogosławionych przydał dzielnego zapaśnika wiary Chrystusowej, Wojciecha Mecińskiego z zgromadzenia Jezusowego, umęczonego w roku 1642 w Japonii. Gdyby podkomorzy wieluński mógł się podnieść z daru Bożego nad wiek, w którym żył, gdyby mógł przeczuć jak dalece zmienia się świat, dałby pokój zapewnie całej części mistycznej swojego rodowodu, onym Porajom, co to mieli jakoby z Rzymu przyjść, żeby być przodkami Kurozwęskich w Polsce, chociaż w nazwisku nawet swojem, nic nie mieli Rzymskiego; zostawiłby na boku kardynałów, bo to nie swoje rodzinne, a co większa, bo Zawisza z Kurozwęk na czarnej karcie w historyi narodu zapisany! Gdyby był innym podkomorzy wieluński, dosyćby mu było jednego wyliczyć Wojciecha Męcińskiego, kapłana i męczennika sława imienia silniejby się na nim oparła, jak na całym pułku jego pewnych i niepewnych poprzedników. "

Ale, zwróćmy się w tył dumnego grobowca i stańmy przed nader skromnym pomnikiem w Janitorium naprzeciw drzwi na plac klasztorny wychodzących. Tu spotkamy się z pomnikiem wszelkiej uwagi godnym. Tu staraniem księdza Filipa Lipińskiego, ówczesnego Prowincyała i Przeora, a następnie Jenerała, złożone kości kapłanów, braci i dobrodziejów zakonu św. Pawła pierwszego pustelnika, w dniu 11 Października 1836 roku zebrane z zbutwiałych trumn w sklepach grobowych pod kaplicą N. P. Maryi.

"Tu w spólnym grobie spoczęli i ci, którzy prosili o modlitwę za siebie, i ci, którzy ją za nich nieśli przed ołtarz Boski. Kiedyś, po upływie niewiadomych nam wieków, staną oni także spólnie zdawać rachunek życia ziemskiego, jak nam wiara nasza objawia. Imiona ich zniknęły w pamięci ludzkiej i przesunęły się razem z bytem ich, jak cień po ziemi, pozostało tylko imię tego, który te ostatki ich istnienia uczcił przyzwoitem schronieniem. "

"Któż to może wiedzieć albo przewidywać? Przyjdzie może kolej na zwłoki najznakomitszych dostojników, których przepyszne nagrobki tu się znajdują, że przyszłość takowe w jednym pospólnym grobie zagrzebie. Jeden wir nowych zdarzeń i przeistoczeń może ich sławne imiona do wiru przeszłości zdmuchnąć, aby innym miejsce przysposobić. Jest to zaiste zasmucającą, atoli wiaropodobną myślą: że tylko imiona dobroczyńców ludzkości według ideału Szyllera (jednego z najsławniejszych poetów niemieckich). "Miliony żyją, żeby ludność istniała, lecz przez niewielu tylko ludzkość się rozpłomienia!" albo popularnie mówiąc: niewiele jest do wysokich celów Opatrzności Boskiej powołanych wędrowców tej ziemi, którzy z powszechnego potopu niepamięci wypływają, zaczem nieśmiertelność duchów wiecznie istnieje. "

Pielgrzymie! zastanowisz się mimowolnie, widząc: jak się lud do tych marmurowych grobowców ciśnie, i dłonie swoje na nie przykłada. Zapytasz, co to ma znaczyć? Oto, lud mniema: że gdy się ręka z palcami na kamieniu tak zapoci, iż forma jej w mgle na nim się wyrazi, znakiem to jest, że ta osoba jeszcze szczęście to mieć będzie znowu na tem świętem miejsca stanąć, czego zaś w przeciwnym razie nie dożyje.

Nie dziwić się temu zwyczajowi. Każdy pobożny chrześcijanin pragnie sobie tu jak najczęściej bywać, zaczem go sama myśl zasmuca, że tu już może nigdy nogi jego nie postoją.

Ztąd, przechodząc obok ołtarza Pana Jezusa, wstępujemy do Zakrystyi, ponieważ pierwotna lub później wystawiona zakrystya, (czyli po staropolsku kruchta) zbyt ciemną i szczupłą była, postanowiono więc około roku 1648 między kościołem a kaplicą N. P. Maryi budować inną obszerniejszą i widoczniejsza.

W czasie późniejszym ozdobiono tęż obrazami wystawiającemi historyą dwóch pustelnic: Sofronii i Dympny; św. Romualda i Antoniego Opata, tudzież czterech Ewangelistów; na ścianie zaś w lewo od drzwi zawieszono wielki obraz bezbożnego Udona, biskupa Magdeburgskiego.

Zakrystya ta, długa łokci 34, szeroka 17, do kościoła podobna, raz w rok, to jest w dzień 28 Września, przybiera postać kościoła. W dniu bowiem tym, jako pamiątce męczeństwa św. Wacława, króla Czeskiego, ołtarz ozdobnie zwykł się ubierać i bezkrwawą mszy św. ofiarę ku czci św. Męczennika jeden z przełożonych zakonnych zwykle odprawia. W ciągu zaś roku przez władzę zakonną upoważnieni kapłani, jeden przyjmuje i zapisuje składane na msze św. ofiary, drugi zaś zapisuje do bractwa Szkapłerza Świętego, poświęca przedmioty Szkaplerza i t. d. jako to: koronki i t. p. sprzedaje jarzące świece pielgrzymom, które oni za dar do kościołów swoich przeznaczają i ztąd odnoszą, i udziela błogosławieństwa pielgrzymom.

(1) Nie było i nie będzie może w całej Europie tak słynnego od dawna i tyle pobożnego ludu ściągającego do siebie, jak to miejsce (Jasnej-Góry). Opactwo Augustyanów z pięknym kościołem P. Maryi i wielkim klasztorem Montferat zwane, leży na bardzo wysokiej górze pod Marezą w Katalonii, o 4 mile od Barcelony w Hiszpanii. Pod względem czci, ilości pielgrzymów i znakomitości ofiar Jasna-Góra jest tem dla Polaków, czem N. P. dell Pilar dla Hiszpanów, Maria Zell w Styryi, a Einsiedel (inaczej zaś N. Panna pustelnicza) w Kantonie Szwic dla szwajcarskich katolików; prócz Loretu, po Montferackim opactwie, gdzie również cudowny jest obraz. św. Maryi, lecz pod względem znaczenia, pierwsze miejsce między niemi Jasna-Góra trzyma. (Baliński).

(2) Fundatorem tego ołtarza był Jerzy na Tenezynie hr. Ossoliński. Zgromadzenie konwentu Jasnogórskiego wydało na ten cel ze skarbu kościelnego 1, 900 grzywien srebra, na 42, 775 ówczesnych złotych oszacowanego. Dwa roki blisko pracowano w Gdańsku około tego pomnika pobożności Ossolińskiego.

(3) Blacha ta jest ofiarą Zygmunta Działyńskiego, wojewody Kaliskiego, w roku 1675 uczynioną.

(4) Z tych najznakomitsze są głowy w srebrnych oprawach śś. Euzebiusza, Honoraty, Donata i Kandydy, część wnętrzności św. Filipa Nereusza i mitra Józefata, arcybiskupa Potockiego.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ODDZIAŁ III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODDZIAŁ PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MODLITWY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISY I DODATKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DODATEK DLA TYCH, CO OD WARSZAWY PRZEZ GIDLE NA JASNĄ-GÓRĘ PRZYCHODZĄ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GIDLE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej