Karol May

PRZEZ PUSTYNIĘ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

PRZEZ PUSTYNIĘ

Karol May

I.

TRUP W UEDZIE TARFAUI

— Czy to prawda, sihdi, że chcesz pozostać giaurem, niewiernym, bardziej pogardzanym niż pies i większą wzbudzającym odrazę niż szczur, który żywi się wyłącznie padliną?

— Tak.

— Sihdi, nienawidzę niewiernych i życzę im, żeby po śmierci znaleźli się w dżehennie, gdzie diabeł mieszka. Ciebie jednak chciałbym uratować od wiecznego potępienia, które cię nie minie, jeśli się nie nawrócisz na ikrar bi'l-lisan, czyli świętą wiarę. Jesteś taki dobry i tak bardzo różnisz się od panów, którym służyłem, i dlatego pragnę cię nawrócić, czy tego chcesz, czy nie.

Tak przemawiał do mnie Halef, mój służący i przewodnik, z którym włóczyłem się po rozpadlinach i wąwozach gór Aures. Potem zeszliśmy na płaskowyż Dra el Haua, żeby poprzez Dżebel Tarfaui dotrzeć do miejscowości: Seddada, Kriz i Dgasze, skąd przez osławiony szot Al Dżarid prowadzi droga do Felnassy i Kebilli.

Halef był dziwnym człowiekiem. Był tak mały, że sięgał mi zaledwie do pach, a przy tym tak szczupły i piaski, że sprawiał wrażenie, jakby przez całe dziesięciolecie przeleżał między kartkami zielnika. Jego niewielka twarz tonęła niemal całkowicie w turbanie z tkaniny półmetrowej średnicy, a jego niegdyś biały burnus przeznaczony byt zapewne dla kogoś o wiele wyższego, tak że kiedy zsiadając z konia chciał zrobić krok, musiał swój burnus podnosić niczym dama spódnicę do konnej jazdy. Pomimo tak niepozornej postaci, budził szacunek. Odznaczał się niezwykłą bystrością, odwagą i zręcznością oraz wytrwałością, które to cechy pozwalały mu przezwyciężać największe trudności. A ponieważ mówił wszelkimi narzeczami, jakie rozbrzmiewają na terytorium między siedzibą plemienia Uelad Bu Seba a ujściami Nilu, można sobie wyobrazić, że mogłem być z niego całkowicie zadowolony i traktowałem go raczej jak przyjaciela niż jak służącego.

Halef miał wprawdzie dziwną cechę charakteru, która z czasem mogła się stać dla mnie dość niewygodna; był fanatycznym muzułmaninem i z miłości ku mnie postanowił nawrócić mnie na islam. Właśnie teraz przedsięwziął znów bezowocne próby w tej sprawie i śmiać mi się chcia zo, bo tak komicznie przy tym wyglądał.

Jechałem na małym, półdzikim berberyjskim ogierze, powłócząc przy tym prawie stopami po ziemi; Hałef natomiast, chcąc dodać sobie powagi, wybrał dla siebie starą, zabiedzoną, lecz bardzo postawną klacz rasy Hessi-Ferdszan i siedział tak wysoko, że mógł na mnie spoglądać z góry. Podczas rozmowy był nadzwyczaj ożywiony. Wywijał nogami, którymi nie dosięgał strzemion, wymachiwał swymi chudymi, brązowymi rączkami w powietrzu, a jego słowom towarzyszyły tak groźne miny, że z trudem opanowywałem śmiech.

Kiedy nie odpowiedziałem na jego ostatnie słowa, kontynuował:

— Czy wiesz sihdi, co czeka giaurów po śmierci?

— No co?

— Po śmierci wszyscy ludzie, czy to muzułmanie, czy chrześcijanie, żydzi, czy jacykolwiek inni, znajdą się w barsachu. — Czy to jest stan pomiędzy śmiercią a zmartwychpowstaniem?

— Tak sihdi. Z tego stanu zbudzą ich kiedyś dźwięki trąb w Al-Jaum al-Achir, tj. w Dniu Sądu Ostatecznego, kiedy nadejdzie al-achira, czyli koniec świata. Wtedy wszystko zginie za wyjątkiem el kurs, tronu boskiego, er ruh, Ducha Świętego, el lauh, el mafus i el kalam, tj. tablicy i pióra boskiej predestynacji.

— Nic więcej nie będzie istniało?

— Nie.

— A raj i piekło?

— Sihdi, ty jesteś rozumny i mądry, od razu zauważyłeś o czym zapomniałem i dlatego wielka szkoda, że chcesz pozostać przeklętym giaurem. Ale przysięgam na swoją brodę, że cię nawrócę, czy tego chcesz, czy nie!

Na czole Halefa, gdy to mówił, ukazało się sześć głębokich zmarszczek. Skubał przy tym siedem włosków na swoim podbródku oraz osiem włosków po prawej i dziewięć po lewej stronie nosa, stanowiących razem coś w rodzaju brody; dyndał nogami, wyrzucając je energicznie w górę, a wolną ręką tak mocno wczepił się w grzywę klaczy, jakby była diabłem, któremu miałem zostać wyrwany.

Zwierzę, któremu tak okrutnie zakłócono spokój, próbowało stanąć dęba, przypomniało sobie jednak natychmiast powagę swego wieku i powróciło dumnie do stanu obojętności. Halef jednak kontynuował-;

— Tak, dżanna, raj, i dżehenna, piekło, także muszą pozostać; gdzież by w przeciwnym razie mieli się podziać zbawieni i potępieni? Przedtem jednak zmartwychpowstali muszą przejść przez most Ssiret, przerzucony nad Halahk, przepaścią śmierci i zguby, tak wąski i ostry jak świeżo wyszlifowane ostrze miecza.

— Zapomniałeś jeszcze o czymś — zauważyłem.

— O czym?

— O pojawieniu się daddżala.

— Rzeczywiście sihdi, znasz Koran i wszystkie święte księgi, a nie chcesz się nawrócić na prawdziwą wiarę! Ale nie martw się, już ja z ciebie zrobię prawdziwego muzułmanina! A więc przed Sądem Ostatecznym pojawi się daddżal, którego giaurowie zwą antychrystem, nieprawdaż sihdi?

— Tak.

— Wówczas otwarta zostanie El Kitab, księga, w której zapisane są wszystkie dobre i złe uczynki człowieka, i zacznie się ich ocena, która trwać będzie ponad pięćdziesiąt tysięcy lat, czas, który dobrym ludziom przejdzie jak chwila, złym natomiast wyda się wiecznością. To jest el hukm, czyli odważanie wszystkich ludzkich czynów.

— A potem?

— Potem zapadnie wyrok. Ludzie, u których przeważać będą dobre uczynki, pójdą do raju, niewierzący grzesznicy do piekła, podczas gdy grzeszni muzułmanie ukarani zostaną tylko na krótki czas. Widzisz więc sihdi, co cię czeka, nawet jeśli będziesz miał więcej dobrych niż złych uczynków na swoim koncie; ale zostaniesz uratowany i znajdziesz się ze mną w raju, gdyż ja cię nawrócę, czy tego chcesz, czy nie!

Mówiąc to, mój towarzysz wywijał znów tak energicznie nogami, że stara klacz strzygła uszami ze zdumienia i zerkała na swego jeźdźca z boku szeroko rozwartymi oczami.

— A co czeka mnie w waszym piekle? — zapytałem.

— W dżehennie płonie wieczny ogień, płyną strumyki, które tak śmierdzą, że potępiony pomimo swego okropnego pragnienia wzbrania się ugasić je tą wodą; rosną tam straszliwe drzewa, a pomiędzy nimi grozę budzące drzewo zakkum, na którym rosną diabelskie głowy.

— Brrrrrrrr!

— Tak sihdi, to jest okropne! Piekłem włada upadły anioł, Thabek. Dzieli się ono na siedem oddziałów, do których prowadzi siedem bram. W pierwszym oddziale pokutować muszą muzułmanie, dopóki nie zostaną oczyszczeni ze swych występków; ladha, drugi oddział jest dla  chrześcijan;huthama, trzeci dla żydów; sair, czwarty, dla Sabejczyków; sakar, oddział piąty, dla kuglarzy i czcicieli ognia, a gehim, szósty — dla wszystkich, którzy czczą bożków i fetysze. Zaoviat natomiast, czyli oddział siódmy, zwany również derk asfal, najgłębszy i najstraszniejszy, przeznaczony jest dla obłudników. We wszystkich tych oddziałach dziewiętnastu złych duchów przeciąga potępionych przez ogniste strumienie, przy czym potępieni muszą z drzewa zakkum zjadać diabelskie głowy. Te następnie przegryzają i rozszarpują im wnętrzności. O sihdi, nawróć się na wiarę Proroka, żebyś tylko krótko przebywał w dżehennie!

— To znajdę się w naszym piekle, które jest tak samo okropne jak wasze — odparłem.

— Nie sądź tak sihdi, klnę się na Proroka i wszystkich kalifów, że pójdziesz do raju. Czy mam ci go opisać?

— No więc, jakżeż tam jest?

— Dżanna rozciąga się ponad siedmiu sferami nieba, a prowadzi doń osiem bram. Najpierw dotrzesz do wielkiej studni, hawus kewser, z której pić może równocześnie sto tysięcy zbawionych; woda z tej studni jest bielsza od mleka, a zapach jej jest wspanialszy od woni piżma i mirry, zaś na obrzeżu studni stoją miliony złotych czar do picia, wysadzanych diamentami i innymi drogimi kamieniami. Potem znajdziesz się w miejscu, gdzie zbawieni spoczywają na poduszkach haftowanych złotem. Nieśmiertelni młodzieńcy i wiecznie młode hurysy podają im wyśmienite potrawy i napoje. Uszy spoczywających pieszczą bezustannie zachwycające śpiewy anioła Israfila oraz dźwięki zawieszonych na drzewach dzwonków, stale poruszanych wiatrem, wiejącym od boskiego tronu. Każdy ze zbawionych ma sześćdziesiąt łokci wysokości i nigdy nie przekracza wieku trzydziestu lat. Ponad wszystkie drzewa wyrasta drzewo szczęśliwości, et tuba, którego pień zakorzeniony jest w pałacu Proroka, a gałęzie sięgają do mieszkań wszystkich zbawionych. Gałęzie te obwieszone są tym wszystkim, co potrzebne jest ludziom do szczęścia. Z korzeni drzewa tuba wypływają wszystkie rzeki, i to rzeki mleka, wina, kawy i miodu.

Muszę stwierdzić, że Muhammad, mimo iż przedstawił tak zmysłowe wyobrażenie raju, przykłady zaczerpnął z pojęć chrześcijańskich i przekształcił je na użytek swojego koczowniczego ludu. Halef utkwił teraz wzrok w mojej twarzy. We wzroku tym wyraźnie malowało się oczekiwanie, że opis raju zrobił na mnie imponujące wrażenie.

— No i co ty na to? — dopytywał się, kiedy milczałem.

— Szczerze mówiąc, nie uśmiecha mi się sześćdziesiąt łokci wzrostu. Nie obchodzą mnie również hurysy, gdyż jestem wrogiem wszystkich kobiet.

— Dlaczego? — spytał mały ze zdziwieniem.

— Ponieważ Prorok powiada: „Głos niewiasty jest jak śpiew słowika, lecz jej język jest jadowity jak język żmii." Czy tego jeszcze nie czytałeś?

— Czytałem.

Mój towarzysz opuścił głowę; pobiłem go słowami Proroka. Potem już mniej pewnie zapytał:

— Czy nasza szczęśliwość mimo wszystko nie jest piękna? Nie musisz przecież przypatrywać się hurysom!

— Pozostanę chrześcijaninem!

— Nietrudno jest przecież powiedzieć: la ilaha ill-Allah wa-Muhammad rasul Allah!

— A czy trudniej jest modlić się: ja abana allazi fi-s-samawati, jatakaddas ismuka?

Halef spojrzał na mnie ze złością.

— Wiem, że modlitwy tej nauczył was Isla ben Mariam, którego zwiecie Jezusem. Nazywacie ją „Ojcze Nasz". Ciągle myślisz o nawróceniu mnie na twoją wiarę, ale niech ci się nie zdaje, że zdołasz ze mnie zrobić odszczepieńca tauhidu, wiary w Allaha.

— A więc zostaw mi moją wiarę, tak jak ja ci pozostawiam twoją — odparłem.

Niejednokrotnie już usiłowałem jego próbom nawrócenia mnie przeciwstawić swoje próby nawrócenia jego. Przekonałem się o bezcelowości moich poczynań, lecz był to jedyny sposób, żeby zamknąć Halefowi usta. Ta metoda okazała się teraz również skuteczna. Halef mruknął coś pod nosem i zrzędził:

— A ja cię jednak nawrócę, czy chcesz czy nie! Cokolwiek raz postanowiłem, to przeprowadzę, gdyż jestem Hadżi Halef Omar ben Hadżi Abul Abbas ibn Hadżi Dawuhd al Gossarah!

— Więc jesteś synem Abula Abbasa, syna Dawuhda al Gossaraha?

— Tak.

— I obydwaj byli pielgrzymami według przepisów waszej wiary?

— Tak.

— I ty także jesteś hadżi?

— Tak.

— To wszyscy trzej byliście w Mekce i widzieliście świętą Kaabę?

— Dawuhd al Gossarah tam nie był.

— Co ty mówisz?! A jednak nazywasz go pielgrzymem?

— Oczywiście, bo nim przecież był. Mój dziadek mieszkał opodal Dżebel Szur Szum i jako młodzieniec udał się na pielgrzymkę. Szczęśliwie przebył oazę Al Dżof, zwaną brzuchem pustyni, potem jednak rozchorował się i musiał się zatrzymać przy źródle Trasah. Tam się ożenił i zmarł, kiedy mu się urodził syn Abul Abbas. Czyż nie należy go uważać za pielgrzyma?

— Hm! A Abul Abbas byl w Mekce?

— Nie.

— A twojego ojca także uważasz za pielgrzyma?

— Tak. Wyruszył w pielgrzymkę i dotarł do równiny Admar, gdzie musiał się zatrzymać.

— Dlaczego?

— Abul Abbas ujrzał tam Amareh, perłę tej okolicy, i zakochał się w niej. Amareh stała się jego żoną i urodziła mu Halefa Omara, którego tu widzisz. Potem Abul Abbas umarł. Czyż więc mój ojciec nie był pielgrzymem?

— Hm! A ty sam byłeś w Mekce?

— Nie.

— I mimo to uważasz się za pielgrzyma?

— Tak. Kiedy moja matka zmarła, udałem się na pielgrzymkę. Szedłem na wschód i zachód, na południe i na północ, i poznałem wszystkie oazy pustyni i wszystkie miejscowości Egiptu. Nie byłem co prawda jeszcze w Mekce, ale dojdę tam. Czyż więc nie jestem pielgrzymem?

— Hm! Sądzę, że tylko ten, kto już był w Mekce może się uważać za pielgrzyma.

— Właściwie tak. Ale ja jestem przecież w drodze do Mekki!

— Możliwe! Przypuszczam jednak, że i ty znajdziesz po drodze piękną niewiastę i zostaniesz przy niej, a twojemu synowi też się to przydarzy, gdyż, jak się zdaje, jest to waszym przeznaczeniem, a po stu latach twój prawnuk powie prawdopodobnie: „Jestem Hadżi Mustafa ben Hadżi Ali ibn Hadżi Halef Omar ibn Hadżi Abul Abbas ibn Hadżi Dawuhd al Gossarah", i nikt z tych siedmiu rzekomych pielgrzymów nie zobaczy zapewne Mekki i nie stanie się prawdziwym pielgrzymem. Nieprawdaż?

Halef przyjął moją małą złośliwość z uśmiechem. Wielu mahometan udaje wobec obcokrajowców pielgrzymów do Mekki, mimo że nigdy. Kaaby nie widziało, nie odbyło biegu między Safą i Meruą, nie było nigdy w Arafah ani nie poddało się ostrzyżeniu i goleniu w Minah. Mój poczciwy Halef uznał się za pokonanego, zniósł to jednak cierpliwie.

— Sihdi — spytał speszony — czy nie wygadasz się przed nikim, że jeszcze nie byłem w Mekce?

— Powiem o tym, jeśli znowu zaczniesz mnie nawracać na islam. Poza tym będę milczał. Ale spójrz tylko, czy to nie ślady w piasku?

Dawno już skręciliśmy w ued Tarfaui i teraz doszliśmy do miejsca, gdzie wiatr pustynny nawiał lotnego piasku poprzez wysokie skalne brzegi. W piasku wyraźnie uwidaczniały się ślady.

— Tędy przejeżdżali konno ludzie — zauważył Halef beztrosko.

— Zsiądziemy więc z koni, żeby zbadać te ślady. Mój towarzysz spojrzał na mnie zdziwiony.

— Sihdi, to przecież zbędne. Po cóż chcesz zbadać ślady kopyt końskich?

— Zawsze dobrze wiedzieć, kogo się ma przed sobą.

— Jeśli chcesz badać wszystkie ślady, jakie znajdziesz po drodze, to do Seddady nie dotrzemy przed upływem dwóch miesięcy. Co cię obchodzą jeźdźcy, którzy jadą przed nami?

— Bywałem w dalekich krajach, gdzie są rozległe pustkowia i gdzie życie ludzkie zależy od dokładnej obserwacji wszystkich dróg i śladów po to, aby się dowiedzieć, czy się napotka przyjaciela, czy wroga

— Tu nie napotkasz wroga, sihdi.

— Nie wiadomo.

Zsiadłem z konia i rozpoznałem ślady trzech zwierząt, jednego wielbłąda i dwóch koni. Wielbłąd był w każdym, razie wierzchowcem, poznałem to po śladach jego kopyt. Podczas dokładnego oglądania śladów, podpadła mi pewna osobliwość, pozwalająca przypuszczać, że jeden z koni ma wadliwy chód. Zdziwiło mnie to, gdyż znajdowałem się w kraju, który ze względu na bogactwo koni umożliwiał każdemu człowiekowi posiadanie rumaka bez jakichkolwiek wad. Właściciel chorego zwierzęcia musiał więc nie być Arabem lub też był człowiekiem bardzo ubogim.

Halefa śmieszyła staranność, z jaką badałem piasek i kiedy się podniosłem, zapytał:

— No i co zobaczyłeś sihdi?

— Były tu dwa konie i jeden wielbłąd.

— Dwa konie i jeden wielbłąd! Niech Allah błogosławi twój wzrok! Zauważyłem to również, nie zsiadłszy ze swojego wierzchowca. Uchodzisz za uczonego, a robisz rzeczy, z których uśmiałby się poganiacz osła. Na cóż ci się teraz przyda skarbnica wiedzy, z której tu zaczerpnąłeś?

— Wiem przede wszystkim, że ci trzej jeźdźcy przejeżdżali tędy mniej więcej przed czterema godzinami.

— Co ci przyszło z tej wiedzy? Wy z Europy jesteście dziwnymi ludźmi!

Mówiąc to, Hadżi stroił miny, z których można było wyczytać głęboką litość; wolałem jednak milcząco ruszyć w dalszą drogę. Jechaliśmy śladami chyba godzinę, aż tuż za zakrętem uedu mimo woli wstrzymaliśmy nasze konie. Ujrzeliśmy trzy sępy, które siedziały niedaleko od nas, za wydmą, a kiedy nas zobaczyły, uniosły się w powietrze z ochrypłym wrzaskiem.

— Orłosępy brodate — zawyrokował Ilalef. — Gdzie one się pokazują, tam na pewno znajduje się jakieś ścierwo.

— Zapewne padło tam jakieś zwierzę — odrzekłem, podążając za Halefem.

Mój towarzysz wysforował się naprzód, pozostałem więc za nim w tyle. Zaledwie Ilalef dotarł do wydmy, wstrzymał raptownie swego wierzchowca i wydał okrzyk przerażenia:

— Maszallah! Co to jest? Czy tu nie leży człowiek, sihdi? Halef miał rację. Tam istotnie leżał człowiek, na którego zwłokach ucztowały już sępy. Szybko zeskoczyłem z konia i uklęknąłem przy trupie. Ubiór nieżyjącego porozdzierany był pazurami ptaków. Dotykając zmarłego stwierdziłem, że jego śmierć musiała nastąpić niedawno.

— Allah kerim! Dobry Boże! Sihdi, czy ten człowiek zmarł śmiercią naturalną? — spytał Ilalef.

— Nie. Czy nie widzisz rany na jego szyi i dziury w potylicy? Został zamordowany.

— Allah niech ześle zagładę na tego, kto to zrobił! A może zmarły poległ w uczciwej walce?

— Co nazywacz uczciwą walką? Może jest ofiarą wendety. Przeszukajmy jego ubranie!

Halef pomógł mi przy tej czynności. Nie znaleźliśmy nic. Wreszcie wzrok mój padł na rękę zmarłego. Na jednym z jego palców zauważyłem zwykłą złotą obrączkę, przypominającą nasze obrączki ślubne. Ściągnąłem ją z palca nieboszczyka. Na jej wewnętrznej stronie wyryte było małymi lecz wyraźnymi literami i cyframi: EP 15C juillet 1830.

— Co znalazłeś? — zainteresował się Halef.

— Ten człowiek nie jest Arabem — odparłem.

— A kim jest?

— Francuzem,

 — Frankiem, chrześcijaninem? Po czym to poznajesz?

— Kiedy chrześcijanin się żeni, wymienia ze swoją narzeczoną obrączki, to znaczy nie ozdobione kamieniami pierścionki. Na wewnętrznej stronie pierścionka często wyryty zostaje dzień zawarcia ślubu.

— I to jest taki pierścień?

— Tak.

— Ale po czym poznajesz, że ten zmarły należał do narodu Franków? Równie dobrze mógłby przecież być Anglikiem albo Niemcem, którym i ty jesteś.

— Znaki, które odczytałem na pierścieniu, są francuskie.

— Mimo to zmarły mógł być przecież innej narodowości. Czy nie sądzisz sihdi, że pierścionek można znaleźć albo ukraść?

— To prawda. Ale przyjrzyj się koszuli, którą zmarły ma pod ubraniem. To koszula Europejczyka.

— Kto go zabił?

— Jego dwaj towarzysze. Czyż nie widzisz zrytej ziemi, co świadczy o walce, która się tu odbyła? Nie zauważyłeś, że...

Przerwałem w pół zdania. Podniosłem się z klęczek, żeby zbadać grunt i niedaleko miejsca, w którym leżał trup, znalazłem początek szerokiego krwawego śladu, biegnącego w bok, pomiędzy skały. Podążyłem tym śladem z karabinem gotowym do strzału, gdyż mordercy mogli się jeszcze znajdować w pobliżu. Nie uszedłem daleko, gdy nagle z głośnym łopotem skrzydeł wzbił się w powietrze sęp, a na miejscu, z którego się poderwał, ujrzałem wielbłąda. Zwierzę było martwe; w jego piersi ziała głęboka rana. Halef załamał ręce.

— Popielaty wielbłąd, popielaty wielbłąd tuaregowski, a ci mordercy, te dranie, te psy, zabili go!

Było jasne, że mój towarzysz bardziej żałował wspaniałego zwierzęcia niż zamordowanego Francuza. Jak prawdziwy syn pustyni, dla którego najbłahszy przedmiot może mieć wartość, schylił się i obejrzał dokładnie siodło na wielbłądzie. Nic nie znalazł. Torby były puste.

— Mordercy już wszystko zabrali, sihdi. Oby się wiecznie smażyli w piekle. Nic, zupełnie nic nie pozostawili prócz wielbłąda i papierów, które leżą tam w piasku.

Tymi słowami Halef zwrócił moją uwagę na rzucony opodal zwitek papierów, zapewne niepotrzebnych mordercom. Podszedłem, żeby je podnieść, przypuszczając, że mogą stanowić dla mnie jakiś punkt zaczepienia dla wyjaśnienia sprawy. Było to kilka arkuszy gazet. Wygładziłem pogniecione strzępy, złożyłem je i otrzymałem w ten sposób dwie stronice czasopisma „Vigie algerienne" i tyleż stronic czasopisma „L'Independant" oraz czasopisma „Mahouna".

Pierwsze z wymienionych pism wychodzi w Algierze, drugie w Konstantynie, trzecie w miejscowości Guelma. Mimo że czasopisma te wydano w różnych miejscowościach, podpadła mi ich jednolita treść: wszystkie trzy zawierały bowiem informację o zamordowaniu bogatego francuskiego kupca z Blidy. Podejrzanym o popełnienie morderstwa był armeński handlarz, niejaki Hamd el Amasad, który uciekł i ścigany był listem gończym.

Z jakiego powodu zmarły, do którego należał wielbłąd, miał te gazety przy sobie? Czy ten wypadek interesował go osobiście? Czy był krewnym kupca z Blidy, czy jego mordercą, a może policjantem, który był na tropie przestępcy?

Zatrzymałem gazety, obrączkę wsadziłem sobie na palec i razem z Halefem powróciłem do zwłok. Nad nimi uporczywie unosiły się sępy, które po naszym oddaleniu się do padliny wielbłąda, znów się tutaj zlatywały.

— Co zamierzasz teraz zrobić, sihdi? — spytał Halef.

— Nie pozostaje nam nic mnego, jak pogrzebać nieboszczyka.

— Chcesz go zakopać w ziemi?

— Nie, do tego brak nam narzędzi. Ułożymy nad nim stos kamieni; wówczas żadne zwierzę nie będzie miało doń dostępu.

— I naprawdę sądzisz, że był giaurem?

— Był chrześcijaninem.

— Możliwe jednak, że się mylisz, sihdi; mógł być również prawowiernym. Dlatego mam prośbę. Połóżmy go tak, żeby twarzą był zwrócony do Mekki!

— Nie mam nic przeciwko temu, gdyż w ten sposób będzie również zwrócony twarzą ku Jerozolimie, gdzie cierpiał i zmarł Zbawiciel świata. Do dzieła więc!

Smutne to było dzieło, którego dokonywaliśmy w głębokiej samotności. Kiedy stos kamieni, kryjący nieszczęśnika, był tak wysoki, że zapewniał zwłokom całkowite ochronę przed zwierzętami pustynnymi, dodałem jeszcze tyle kamieni, żeby kopiec przyjął kształt krzyża; potem złożyłem ręce do modlitwy. Gdy skończyłem się modlić, Halef zwrócił się twarzą ku wschodowi, aby rozpocząć sto dwunastą surę Koranu:

— W imię Boga bezgranicznie miłosiernego! Mów: Bóg jest jedynym i wiekuistym Bogiem. Nie tworzy i nie jest tworzony; i żadna istota nie jest mu równa. Człowiek kocha upływające życie i nie troszczy się o przyszłe. Nadszedł jednak dzień twojego odejścia i teraz znajdziesz się przed obliczem twego pana, który cię wskrzesi do nowego życia. Oby wówczas liczba twych grzechów była nieduża, a liczba twoich dobrych uczynków tak wielka jak piasek, na którym zasnąłeś w pustyni!"

Po odmówieniu tej modlitwy Halef spojrzał najpierw w prawo, potem w lewo i powiedział:

— Oby Allah obdarzył go spokojem!

W końcu schylił się, aby oczyścić piaskiem ręce, które pobrudził, niosąc trupa.

— Tak sihdi, teraz jestem znów tahir — rzekł — i wolno mi dotykać wszystkiego co czyste i święte. Co teraz zrobimy?

— Pospieszymy za mordercami, żeby ich dogonić.

— Chcesz ich zabić?

— Nie jestem ich sędzią. Porozmawiam z nimi i dowiem się, dlaczego zabili tego człowieka. Wtedy będę wiedział, co zrobię.

— To nie mogli być mądrzy ludzie — stwierdził Halef. — W przeciwnym razie nie zabiliby wielbłąda, który jest zapewne więcej wart od ich koni.

— Może ten wielbłąd byłby ich zdradził. Tu widać ich ślady. Naprzód! Wyprzedzają nas o pięć godzin. Może spotkamy ich jutro, zanim dojadą do Seddady.

Galopowaliśmy mimo nieznośnego upału i trudnego kamienistego gruntu z taką szybkością, jakbyśmy chcieli upolować gazelę i wykluczone było, żeby przy tym rozmawiać. Mój dobry Halef nie mógł jednak długo wytrzymać tego milczenia.

— Sihdi — rozległ się za mną jego głos. — Sihdi, czy chcesz mnie opuścić?

Odwróciłem się:

— Opuścić?

— Tak. Moja klacz ma starsze nogi niż twój berberyjski ogier. Istotnie, stara klacz hessi-ferdszańska skąpana była w pocie, a z pyska ciekła jej wielkimi płatami piana.

— Ale dziś nie możemy odpoczywać, jak zwykle czynimy to podczas największego upału — wtrąciłem — lecz musimy jechać aż do nocy. W przeciwnym razie nie dogonimy tych dwóch.

— Ko się zanadto spieszy sihdi, także nie dociera do celu wcześniej niż człowiek rozważny, gdyż — Allah akbar, spójrz tam w dół!

Znajdowaliśmy się przed stromym zboczem uedu i może w odległości kwadransa jazdy konnej zobaczyliśmy w dole dwóch mężczyzn, którzy siedzieli przed małą kałużą słonej wody. Ich konie skubały suche kolczaste mimozy, rosnące w pobliżu.

— Ach, to oni!

— Tak sihdi, to są ci mordercy! Im także było za gorąco i postanowili poczekać, aż minie największy żar.

— A może zatrzymali się, żeby podzielić łup. Cofnij się Halef, cofnij, żeby cię nie zauważyli. Opuścimy dolinę i skręcimy trochę na zachód, aby upozorować, że jedziemy od szotu Rharsa.

— Dlaczego sihdi?

— Nie powinni domyślić się, że znaleźliśmy zwłoki zamordowanego.

Nasze konie wspięły się na zbocze doliny i pojechaliśmy szybko na zachód, w głąb pustyni. Potem, zatoczywszy łuk, jechaliśmy znów w kierunku miejsca, w którym ci dwaj się zatrzymali. Mordercy nie mogli nas widzieć, kiedyśmy nadjeżdżali, gdyż siedzieli na dnie doliny, musieli nas jednak usłyszeć, kiedyśmy się zbliżyli.

Rzeczywiście, gdy dotarliśmy do krawędzi niecki, wstali i chwycili za strzelby. Udałem, że jestem tak samo zdziwiony jak oni, iż w głuszy pustyni napotkaliśmy nagle ludzi; nie uważałem jednak za konieczne sięgnąć po swój sztucer.

— Es selam 'alejkum! — zawołałem, wstrzymując konia.

— We 'alejkum es selam! — odpowiedział starszy. — Kim jesteście?

— Jesteśmy spokojnymi jeźdźcami.

— Skąd jedziecie? — Z zachodu.

— A dokąd?

— Do Seddady.

— Z jakiego jesteście plemienia? Wskazałem na Halefa.

— On pochodzi z równiny Admar, a ja należę do plemienia Beni Sachsa. Kim wy jesteście?

— Jesteśmy członkami słynnego plemienia Uelad Hamalek.

— Plemię Uelad Hamalek to dobrzy jeźdźcy i dzielni wojownicy. A skąd jedziecie?

— Z Gafsy.

— To macie długą podróż za sobą. Dokąd się udajecie?

— Do bir Sauidi, gdzie mamy przyjaciół.

Zarówno to, że jadą z Gafsy, jak też, że zdążają do źródła Sauidi, było kłamstwem; udałem jednak, że wierzę ich słowom i pytałem dalej:

— Czy pozwolicie, że zatrzymamy się przy was na odpoczynek?

— Zostaniemy tu do wczesnego rana — brzmiała odpowiedź, która mogła oznaczać zarówno przyzwolenie, jak odmowę.

— My także mamy zamiar odpocząć tu do wschodu słońca — oznajmiłem. — Jest tu dość wody dla nas wszystkich, a także dla koni. Czy możemy zostać z wami?

— Pustynia należy do wszystkich. Witajcie!

Mimo zaproszenia, z twarzy tych dwóch mężczyzn można było wyczytać, że nasze towarzystwo bynajmniej ich nie cieszy. Nie przejęliśmy się tym jednak, zjechaliśmy w dół po stoku i zsiadłszy z koni, ulokowaliśmy się beztrosko koło wody.

Twarze obu podróżnych, które teraz swobodnie mogłem obserwować, nie wzbudzały zaufania. Starszy, który dotychczas zabierał głos, był wysoki i szczupły. W swym burnusie wyglądał jak strach na wróble. Spod brudnego turbanu wyzierały niesamowicie małe, przenikliwe oczy. Wąskie bezkrwiste wargi okalała rzadka nędzna broda. Spiczasty podbródek miał tendencję do zadzierania się w górę, a nos, tak, ten nos przypominał mi sępy, które niedawno spłoszyłem przy zwłokach zamordowanego. To nie był nos orli ani krogulczy: ten nos miał naprawdę kształt sępiego dzioba.

Drugi podróżny był młodym człowiekiem, o rzucającej się w oczy pięknej powierzchowności, lecz występki zamgliły jego wzrok, osłabiły nerwy i pokryły jego czoło i policzki przedwczesnymi zmarszczkami. Nie można było tego człowieka darzyć zaufaniem.

Starszy mówił językiem arabskim o takiej barwie dźwięku, jaką można usłyszeć nad Eufratem, a wymowa młodszego pozwalała się domyślać, że nie jest człowiekiem Wschodu, lecz Europejczykiem. Konie podróżnych, stojące w pobliżu, były nędzne i wyraźnie zmęczone. Odzież jeźdźców była mocno podniszczona, ich broń natomiast wspaniała. Tam, gdzie poprzednio siedzieli, leżały rozmaite przedmioty, jakie na ogół rzadko spotyka się na pustyni i zapewne dlatego tylko znajdowały się na widoku, gdyż ci dwaj poróżni nie mieli czasu ich schować. Były to: jedwabna chusteczka, złoty zegarek z łańcuszkiem, kompas, wspaniały rewolwer i notes oprawny w skórę.

Udałem, że nie zauważyłem tych rzeczy, wyjąłem z torby u siodła garść daktyli i zacząłem je spożywać z obojętną miną.

— Co macie do załatwienia w Seddadzie? — zapytał mnie wysoki.

— Nic, jedziemy dalej.

— Dokąd?

— Przez szot Al Dżarid do Fetnassy i Kebilli

Spojrzenie, jakie longinus rzucił ukradkiem na swojego towarzyrza, pozwalało mi się domyślać, że ci dwaj jadą w tym samym kierunku.

Longinus pytał dalej:

— Czy masz jakieś interesy do załatwienia w Fetnassie lub Kebilli?

— Tak.

— Chcesz tam zapewne sprzedać trzodę?

— Nie.

— Lub też swoich niewolników?

— Nie.

— A może towar, który sprowadzasz z Sudanu?

— Nie.

— To co w takim razie?

— Nic. Plemię, do którego należę, nie uprawia handlu z Fetnassą.

— A może chcesz sobie stamtąd wziąć kobietę?

Udałem gniew.

— Czy nie wiesz, że obrażasz mężczyznę, mówiąc do niego o jego kobiecie? Może jesteś giaurem, skoro lekceważysz ten zakaz?

Mężczyzna wyraźnie się przestraszył, na skutek czego zacząłem podejrzewać, że zgadłem. Zastanowiło mnie, że właściwie nie miał wyglądu Beduina, jego twarz przypominała mi raczej twarze mężczyzn pochodzenia armeńskiego i — ach, czy to przypadkiem nie jest ten armeński handlarz, co zamordował kupca w Blidzie i za którym rozesłano listy gończe, z których jeden noszę w kieszeni? Gdy ta myśl strzeliła mi nagie do głowy, wzrok mój padł ponownie na rewolwer. Na jego rękojeści znajdowała się srebrna płytka, na której wytrawione było nazwisko.

— Pozwól mi obejrzeć!

Mówiąc to, sięgnąłem po broń i przeczytałm: „Paweł Galingre, Marsylia". Nie było to zapewne nazwisko producenta, lecz właściciela broni. Nie zdradziłem jednak swych podejrzeń najmniejszą zmianą wyrazu twarzy, tylko zapytałem od niechcenia:

— Co to za broń?

— Broń — broń — bębenkowa.

— Czy chciałbyś mi pokazać, jak się z tego strzela?

Szczupły mężczyzna wyjaśnił mi. Przysłuchiwałem się uważnie, a potem powiedziałem:

— Nie jesteś z plemienia Uelad Hamalek, lecz giaurem. — Dlaczego?

— Widzisz, że zgadłem! Gdybyś był wyznawcą Proroka, zastrzeliłbyś mnie za to, że nazwałem cię giaurem. Tylko niewierni posiadają broń bębenkową. W jaki sposób ta broń mogła się dostać w ręce członka plemienia Uelad Hamalek. Czy jest prezentem?

— Nie.

— A więc kupiłeś ją?

— Nie.

— No to ją zdobyłeś? Na kim?

— Na pewnym Franku.

— Z którym walczyłeś?

— Tak.

— Gdzie?

— Na polu walki.

— Na jakim?

— Pod El Guerara.

— Kłamiesz!

Teraz wreszcie Armeńczyk stracił cierpliwość. Wstał i sięgnął po rewolwer. . "

— Coś powiedział? Ja kłamię? Czy mam cię zastrzelić, jak...

— ...jak tego Franka tam w dolinie Tarfaui? — przerwałem mu. Ręka trzymająca rewolwer opadła i oblicze mężczyzny pokryło się bladością, Opanował się jednak i zapytał z groźbą w głosie:

— Co chcesz przez to powiedzieć?

— Sądzę, że na pewno nie jesteś z plemienia Uelad Hamalek. Twoje nazwisko jest mi znane; brzmi ono: Hamd el Amasad.

Mężczyzna wlepił we mnie przestraszony wzrok.

— Skąd mnie znasz?

— Znam cię; to wystarczy.

— Nie, nie znasz mnie — odparł zdenerwowany. — Nie nazywam się tak, jak mówiłeś. Jestem z plemienia Uelad Hamalek.

Zaprzeczyłem, robiąc niedbały ruch ręką i spytałem:

— Czyje są te rzeczy?

— Moje.

Sięgnąłem szybko po chusteczkę. Były na niej wyszyte litery ,,PG". Otwarłem kopertę zegarka i na jej wewnętrznej stronie znalazłem te same litery.

— Skąd masz ten zegarek?

— To nie twoja sprawa. Połóż go z powrotem.

Nie usłuchałem wezwania Armeńczyka, lecz otwarłem również notes. Na pierwszej stronie przeczytałem: ,,Paweł Galingre"; poniżej nazwiska treść była stenografowana, a ja niestety nie umiem stenografować ani odczytywać stenogramu.

— Odłóż ten notes, mówię ci! — zagroził i wytrącił mi go z ręki.

Notes wpadł do kałuży. Podniosłem się, chcąc go uratować, napotkałem teraz jednak podwójny opór, gdyż młodszy mężczyzna stanął między mną a kałużą.

Ilalef przysłuchiwał się dotychczas naszej wymianie zdań z pozorną obojętnością, widziałem jednak, że trzymał palec na kurku swojej długiej fuzji. Wystarczył tylko znak z mej strony, żeby pociągnął za spust Schyliłem się również po kompas.

— Nie ruszaj, to wszystko moje! Oddaj te rzeczy! — zawołał przeciwnik.

Dla podkreślenia ważności swych słów, chwycił mnie za ramię. Ja natomiast najspokojniej jak tylko mogłem powiedziałem:

— Siadaj! Mam z tobą do pomówienia.

— Nie chcę mieć z tobą nic wspólnego!

— Ale ja chcę z tobą porozmawiać. Siadaj, jeśli ci życie miłe! Moja groźba, której towarzyszyło znaczące spojrzenie na Halefa, odniosła skutek. Hamd el Amasad usiadł, a ja zrobiłem to samo. Potem wyjąłem swój rewolwer.

— Przypatrz się, ja też mam taką broń bębenkową! Schowaj swoją, bo w przeciwnym razie moja wystrzeli!

Zaskoczyło to Hamd el Amasada i położył rewolwer powoli obok siebie, był jednak gotów sięgnąć po broń w każdej chwili.

— Jesteś synem plemienia Uelad Hamalek? — ponowiłem pytanie. .

— Jestem.

— Jedziesz z Gawsy?

— Jadę stamtąd.

— Jak długo jedziesz już doliną Tarfaui?

— Co cię to obchodzi?

— Bardzo mnie obchodzi. Tam w górze leży trup człowieka, którego zamordowałeś.

Grymas złości przemknął przez twarz Armeńczyka.

— A gdybym to istotnie zrobił, to czemu to ciebie wzrusza i co cię to obchodzi?

— Niewiele, mam tylko kilka pytań. Kim był ten człowiek? — Nie znam go.

— Dlaczego zabiłeś go oraz jego wielbłąda?

— Bo mi się tak podobało.

— Czy był prawowiernym? — Nie. Był obcym.

— Zabrałeś mu wszystko, co miał przy sobie? — Czy miałem to zostawić przy nim?

— Nie, ponieważ musiałeś to zachować dla mnie.

— Dla ciebie...? Nie rozumiem.

— Zaraz mnie zrozumiesz. Zmarły był chrześcijaninem. Ja także nim jestem i będę mścicielem zabitego.

— Chcesz dokonać wendety?

— Nie. Gdybym chciał być wykonawcą wendety, już byś nie żyt. Znajdujemy się na pustyni, gdzie liczy się tylko prawo silniejszego. Nie chcę próbować, kto z nas jest silniejszy: to należy do Boga, Wszechwiedzącego i Wszechmocnego, który wszystko widzi i nie pozostawia żadnego czynu bez odpłaty. Ale jednego żądam od ciebie: oddasz wszystko, co zabrałeś zmarłemu.

Hamd el Amasad uśmiechnął się wyniośle.

— Naprawdę sądzisz, że to zrobię? — Tak sądzę.

— To weź sobie to, co chcesz!

Poruszył ręką, żeby sięgnąć po rewolwer. Byłem jednak szybszy i wycelowałem w niego lufę swojej broni.

— Nie ruszaj się, bo strzelę!

Położenie, w jakim się znalazłem, było dziwaczne. Zachowywałem się tak, jak bym miał wszystkie atuty w ręku, a przecież wcale tak nie było. Na szczęście mój przeciwnik był bardziej podstępny niż odważny. Cofnął rękę i zdawał się wahać.

— Co chcesz zrobić z tymi rzeczami? — zapylał.

— Zwrócę je krewnym zmarłego.

Na twarzy mojego przeciwnika ukazał się niemal współczujący uśmiech.

— Kłamiesz — powiedział wyniośle. — Chcesz je sobie przywłaszczyć.

— Ja nie kłamię.

— A co przedsięweźmiesz przeciwko mnie?

— Teraz nic. Ale strzeż się ponownego spotkania ze mną!

— Czy naprawdę udajesz się stąd do Seddady?

— Tak.

— A jeśli ci oddam te rzeczy, to pozwolisz mi i mojemu towarzyszowi podróżować dalej bez przeszkód do bir Sauidi?

— Tak.

— Przyrzekasz mi to?

— Tak.

— Przysięgnij!

— Nie przysięgam w tak błahych sprawach; rnoje słowa i bez przysięgi są prawdziwe.

— Masz, weź rewolwer, zegarek, kompas i chustkę!

— Co jeszcze zamordowany miał przy sobie?

— Nic.

— Zapewne miał pieniądze.

— Te zatrzymam sobie.

— Nie mam nic przeciwko temu. Daj mi jednak sakiewkę lub portmonetkę, w której znajdowały się pieniądze.

— Bardzo proszę.

Hamd el Amasad wyciągnął zza pasa sakiewkę wyszywaną perłami, którą podał mi, uprzednio ją opróżniwszy.

— Czy niczego więcej ten człowiek nie miał przy sobie? — ponowiłem pytanie.

— Nie. Czy chcesz mnie zrewidować?

— Nie.

— Możemy więc odejść?

— Tak.

Wydawało się, że odetchnął z ulgą. Jego towarzysz sprawiał wrażenie jeszcze bardziej bojaźliwego człowieka, który teraz bardzo się ucieszył z takiego zakończenia sprawy. Zebrali swoje manatki i dosiedli koni.

— Es selam 'alejkum!

Nie odpowiedziałem. Wkrótce mordercy znikli za stokiem, wznoszącym się ponad doliną.

Halef dotychczas nie odezwał się ani słowem; teraz przerwał milczenie.

— Sihdi!

— Co?

— Czy mogę coś powiedzieć? Czy znasz ptaka strusia?

— Tak.

— Wiesz jaki on jest?

— No jaki?

— Głupi, bardzo głupi.

— Mów dalej!

— Wybacz mi sihdi, lecz wydajesz mi się jeszcze gorszy od strusia.

— Dlaczego?

— Bo pozwoliłeś umknąć tym łotrom.

— Nie mogę ich zatrzymać ani zabić.

— Dlaczego nie? Gdyby byli zamordowali prawowiernego, to zapewniam cię, że posłałbym ich do szejtana. Ponieważ jednak zmarły był giaurem, jest mi obojętne, czy jego mordercy zostaną ukarani, czy też nie. Ty jednak jesteś chrześcijaninem, a godzisz się, żeby zabójcy chrześcijanina uciekli?

— Kto ci powiedział, że uciekną?

— Przecież ci szubrawcy już odjechali, dotrą do bir Sauidi, a stamtąd do miejscowości Debila i El Ued, żeby zniknąć na obszarze wydm.

— Tego nie zrobią.

— Więc dokąd sio udadzą? Opowiadali przecież, że idą do bir Sauidi.

— Kłamali. Pojadą do Seddady.

— Kto ci to powiedział? — Moje oczy.

— Niech Allah błogosławi twoje oczy, którymi obserwujesz ślady w piasku. Tak jak ty może postępować tylko niewierny. Ale ja cię nawrócę na prawdziwą wiarę, możesz być tego pewien, czy chcesz czy nie.

— Wówczas uważać się będę za pielgrzyma, pomimo że nie byłem w Mekce. '

— Sihdi! Przecież mi obiecałeś, że już nigdy o tym nie wspomnisz.

— Owszem. Tak długo, dopóki nie zaczniesz mnie nawracać.

— Jesteś moim panem — westchnął mały — muszę się więc z tym pogodzić. Powiedz jednak, co teraz zrobimy?

— Wpierw zadbamy o własne bezpieczeństwo. Tutaj bowiem łatwo nas może dosięgnąć jakaś rewolwerowa kulka. Musimy się upewnić, czy tych łotrów rzeczywiście już nie ma w pobliżu.

Wspiąłem się na skraj wąwozu i istotnie zobaczyłem tych dwóch jeźdźców już dość daleko, kierujących się na południowy zachód. Halef podjechał do mnie.

— Tam jadą — zauważył. — To jest kierunek na bir Sauidi.

— Kiedy się dostatecznie oddalą, sądząc, że już ich nie widzimy, zawrócą na wschód.

— Gdyby to zrobili, wpadliby z powrotem w nasze ręce.

— Ci złoczyńcy przypuszczają, że my dopiero jutro wyruszymy w dalszą podróż, i są pewni, że nas znacznie wyprzedzą.

— To są twoje domysły, niekoniecznie musisz mieć rację.

— Tak sądzisz? Czyż tam u góry nie powiedziałem ci, że jeden z ich koni ma wadę chodu?

— Tak, powiedziałeś i zauważyłem to również, kiedy odjeżdżali

— To i teraz dobrze zgaduję, twierdząc, że mordercy kierują się do Seddady.

— Dlaczego wiec nie jedziemy za nimi natychmiast?

— Wyprzedzilibyśmy ich, ponieważ jedziemy prostą drogą; natrafiliby wówczas na nasze ślady i mieliby się przed nami na baczności.

— Masz rację — oznajmił. — Wracajmy więc nad wodę i odpoczywajmy do czasu wyruszenia w dalszą drogę!

Zsiedliśmy więc ponownie z koni. Wyciągnąłem się na swoim kocu, naciągnąłem sobie koniec chusty turbanu na twarz jak welon i przymknąłem oczy, nie żeby spać, lecz żeby się zastanowić nad naszą przygodą. Któż jednak potrafi w tym okropnym żarze Sahary myśleć przez dłuższy czas o takiej niejasnej sprawie? Mimo woli zasnąłem i obudziłem się po przeszło dwu godzinach. Udaliśmy się w dalszą podróż.

Dolina Tarfaui dochodzi do szotu Rharsa. Musieliśmy ją teraz opuścić, jeśli kierując się na wschód, chcieliśmy dotrzeć do Seddady. Po upływie godziny napotkaliśmy ślady dwóch koni, prowadzące z zachodu na wschód.

— No i co Halefie, czy rozpoznajesz te ślady?

— Rzeczywiście, miałeś rację sihdi! Te łotry jadą do Seddady. Zsiadłem z konia i przyjrzałem się śladom.

— Przejeżdżali tędy zaledwie pół godziny temu. Jedźmy powoli, w przeciwnym razie zobaczą nas.

Odnogi gór Tarfaui obniżały się stopniowo, przechodząc w równinę, i kiedy słońce zaszło, a wkrótce potem na niebo wyhynął księżyc, zobaczyliśmy u naszych stóp Seddadę.

— Zjedziemy w dół? — spytał Halef.

— Nie. Przenocujemy pod oliwkami tam na stoku góry. Zboczyliśmy trochę z drogi i wśród oliwek znaleźliśmy wspaniałe miejsce na nocleg. Ponieważ obaj byliśmy przyzwyczajeni do szczekania szakala i ujadania pustynnego lisa oraz do niskiego głosu skradającej się hieny, to te nocne odgłosy nie przerywały nam snu. Pierwszą moją czynnością po przebudzeniu się było ponowne odnalezienie śladów. Zdawałem sobie sprawę z tego, że tu, w pobliżu zamieszkałej miejscowości, ślady nie będą miały znaczenia, lecz ze zdumieniem odkryłem, że nie prowadzą one do Seddady, a zbaczają na południe.

— Dlaczego ci złoczyńcy nie zjechali tutaj w dół? — spytał Halef.

— Żeby ich nikt nie widział. Ścigani mordercy muszą być ostrożni — wyjaśniłem mu.

— Ale dokąd właściwie chcą się udać?

— W każdym razie do Kriz, aby przejechać przez Szott al Dżarid. Wtedy będą już poza Algierią i jako tako bezpieczni.

— Przecież jesteśmy już w Tunezji. Granica przebiega od bir El Khalla do bir Saudi przez szot Rharsa.

— Takim ludziom jak ci dwaj to jeszcze nie wystarcza. Założę się, ze pojadą przez Fessan do oazy Kufra, gdyż tam dopiero będą zupełnie bezpieczni.

— Tu także są bezpieczni, jeśli mają bujuruldu sułtana.

— Niewiele by im ten dokument pomógł wobec konsula lub urzędnika policyjnego.

— Tak sądzisz? Nie radziłbym nikomu nie doceniać potężnego giolgeda padiszanun.

— Mówisz tak, mimo że uważasz się za wolnego Araba?

— Tak. W Egipcie widziałem, jaką władzę posiadał sułtan, lecz na pustyni się go nie boję. Czy zatrzymamy się teraz w Seddadzie?

— Tak, żeby kupić trochę daktyli i napić się wreszcie dobrej wody. Potem jednak pojedziemy dalej.

— Do Kriz?

— Do Kriz.

Już w kwadans później zaopatrzyliśmy się we wszystkie potrzebne rzeczy i wjechaliśmy na drogę prowadzącą z Seddady do Kriz. Po naszej lewej stronie lśniła w dole tafla jeziora Szott al Dżarid. Był to widok, którym nie mogłem napatrzeć się do syta.

II.

ŚMIERTELNA WYPRAWA

Sahara jest wielką, ciągle jeszcze nie rozwiązaną zagadką. Już od roku tysiąc osiemset czterdziestego piątego istnieje plan przekształcenia części pustyni w morze, a przeto przyległych terenów w urodzajną glebę, żeby w ten sposób przybliżyć również postęp cywilizacji mieszkańcom tej krainy. Można by się jeszcze spierać, czy to przedsięwzięcie jest rzeczywiście wykonalne i czy zostałoby uwieńczone powodzeniem.

U podnóża południowych stoków gór Aures i wschodniego przedłużenia tego łańcucha górskiego, a więc gór Dra el Haua, Dżebel Tarfaui, Dżebel Situna i Dżebel Hadifa, rozciąga się nieprzejrzana, gdzieniegdzie lekko pofałdowana równina, której zagłębienia pokryte są słoną skorupą i zwietrzeliną, jako pozostałościami wielkich niegdyś wód śródlądowych. Te słone jeziora zwą się na terytorium algierskim szotami, a na tunezyjskiej części sobhami lub sebchami.

Granicą tej dziwnej równiny tworzą na zachodzie górskie odnogi płaskowyżu Beni-Msab, na wschodzie przesmyk Gabes, a na południu obszar wydm w obrębie Ssuf i Nifsaua oraz wydłużony grzbiet górski Tebaga. Ta kotlina mogła być kiedyś zatoką Triton, o której wspominał już ojciec dziejopisarstwa Herodot.

Poza licznymi mniejszymi solniskami na tym obszarze znajdują się trzy większe słone jeziora; licząc od zachodu na wschód są to szoty: Melghir, Rharsa i Dżarid, z których ostatni nosi również nazwę El Kebir. Te trzy zbiorniki wodne tworzą strefę, której zachodnia połowa, leży niżej niż Morze Śródziemne przy Gabes w czasie odpływu.

Niecka obszaru szotów zasypana jest dziś w większej części piaskiem pustynnym i tylko pośrodku poszczególnych zagłębień znajdują się pokaźne masy wody, porównywane przez arabskich pisarzy i podróżnych to do dywanu z kamfory lub kryształowej osłony, to do srebrnej płyty lub powierzchni stopionego metalu. Wygląd ten szoty zawdzięczają skorupie soli, którą są pokryte, a której grubość bywa bardzo różna, oscylując między dziesięcioma a maksymalnie dwudziestoma centymetrami. Tylko w niektórych miejscach można się odważyć wejść na tę skorupę, nie ryzykując utraty życia. Biada temu, kto choćby na szerokość ręki zejdzie z wyznaczonej wąskiej ścieżki. Skorupa wówczas pęka i otchłań niezwłocznie połyka ofiarę. Bezpośrednio nad głową nieszczęsnego skorupa się zamyka. Wąskie ścieżki, prowadzące przez jeziora, szczególnie w porze deszczowej stają się bardzo niebezpieczne, ponieważ deszcz spłukuje piasek, odsłaniając skorupę.

Woda szotów jest zielona i gęsta, i o wiele bardziej słona od wody morskiej. Próba zmierzenia głębi otchłani, z uwagi na właściwość terenu nie dałaby rezultatu, można jednak przyjąć, że żadne z tych słonych bagnisk nie ma więcej niż pięćdziesiąt metrów głębokości. Główne niebezpieczeństwo zarywania się skorupy soli pochodzi od ruchliwego piasku, który przesuwa się pod jasnozieloną warstwą wody, nawiewany samumem od tysięcy lat.

Już najstarsi arabscy badacze, jak Ibn Dżubajr, Ibn Battuta, Al-Bakri, Al-Istachri oraz Ibn al-Wardi, zgodni są w swej ocenie niebezpieczeństwa szotów. Jezioro Dżarid pochłonęło już tysiące wielbłądów i ludzi; zarówno ludzie jak i zwierzęta zniknęli w jego otchłani bez śladu. W roku tysiąc osiemset dwudziestym szóstym musiała przejść przez to słone bagnisko karawana licząca ponad tysiąc jucznych wielbłądów. Nieszczęśliwy wypadek spowodował, że wielbłąd kroczący na przedzie zboczył z wąskiej ścieżki. Utonął w otchłani szotu, a za nim wszystkie pozostałe zwierzęta. Ledwie karawana zniknęła w bagnisku, pokrywa soli przybrała swój poprzedni kształt i najmniejsza zmiana na powierzchni jeziora nie zdradziła owego strasznego nieszczęścia. Takie zdarzenie wydaje się prawie niemożliwe, jeśli człowiek nie uświadomi, sobie, że każdy wielbłąd jest przyzwyczajony stąpać ślepo za kroczącym przed nim zwierzęciem, z. którym przeważnie jest połączony sznurem i że ścieżka biegnąca przez szot często jest tak wąska, iż ewentualne zawrócenie z niej jest dla zwierzęcia, a tym bardziej dla całej karawany, niewykonalne.

Wygląd tych podstępnych tafli, pod którymi czai się śmierć, przypomina niekiedy lśniące niebieskawo powłoki stopionego ołowiu. Skorupa jest czasem twarda i przezroczysta jak szkło butelki i dźwięczy przy każdym kroku niczym solfatary pod Neapolem; przeważnie jednak tworzy miękką, ciastowatą masę, która wydaje się wytrzymała, posiada natomiast tylko tyle twardości, aby móc utrzymać lekki nalot piasku.

Tu i ówdzie nagromadzone kupki drobnych kamieni służą przewodnikom za drogowskazy. Tych kupek, zwanych ,,gmair", nie ma w miejscach, w których na dłuższej przestrzeni woda sięga koniom zaledwie do piersi. Dawniej na szocie El Kebir znaczono drogę również gałęziami palm. Gałąź palmy daktylowej nazywa się dżarid; tej okoliczności zawdzięcza to jezioro swoją nazwę.

Skorupa, szotu nie jest zresztą jednolitą, płaską równiną; przeciwnie — ukazuje fale, które osiągają nawet trzydzieści metrów wysokości. Grzywy tych fal stanowią ścieżkę, po której posuwają się karawany, a między ścieżkami w głębiej położonych miejscach czyha zguba. Już przy umiarkowanym wietrze powłoka solna zaczyna się kołysać i z niektórych jej szczelin i tworów wydobywa się woda z siłą wybijającego się na powierzchnię źródła.

A więc ta przyjemnie lśniąca, lecz zwodnicza płaszczyzna jeziora rozciągała się po lewej stronie, kiedy jechaliśmy w kierunku Kriz, skąd przez szot prowadzi ścieżka do Fetnassy, leżącej po przeciwnej stronie półwyspu Nifsaua. Halef wskazał wyciągniętą ręką w dół.

— Czy widzisz ten szot sihdi? Przeszedłeś go już kiedyś?

— Nie.

— To podziękuj Allahowi, w przeciwnym razie byłbyś już może u swoich przodków. A my naprawdę chcemy przejść na drugą stronę?

— Oczywiście.

— B'sm illah, w imię Boże! Mój przyjaciel Sadek zapewne jeszcze żyje.

— Kto to jest?

— Sadek jest najsławniejszym przewodnikiem przez Szott al Dżarid. Należy do plemienia Merasig i urodził się w Mui Hamed, mieszka jednak w Kriz wraz ze swoim synem, który jest dzielnym młodzieńcem. Zna on szot jak nikt inny i tylko jemu chciałbym się powierzyć, sihdi. Czy pojedziemy prosto do Kriz?

— Jak daleko jest do tej miejscowości?

— Trochę ponad godzinę.

— To zboczymy teraz na zachód. Musimy zobaczyć, czy znajdziemy ślady morderców.

— Naprawdę sądzisz, że pojechali do Kriz?

— W każdym razie i oni obozowali pod gołym niebem, i będą już przed nami, ażeby przejść jezioro.

Zjechaliśmy z dotychczasowej drogi i obraliśmy kierunek na zachód. W pobliżu drogi znaleźliśmy dużo śladów, które trzeba było ominąć, wkrótce jednak śladów zaczęło ubywać, aż urwały się całkowicie. Wreszcie tam, gdzie ścieżka dla wierzchowców prowadzi do El Hamma. ujrzałem w piasku ślady dwóch koni. Po ich dokładnym zbadaniu doszedłem do wniosku, że jesteśmy na właściwym tropie. Jechaliśmy tymi śladami aż w pobliże Kriz, gdzie zgubiły się na szerszej drodze.

Halef zamyślił się.

— Czy mam ci coś powiedzieć sihdi? — Co takiego?

— To jednak dobrze, gdy się umie czytać w piasku.

— Ładnie, że to przyznajesz. Lecz oto jesteśmy już w Kriz! Gdzie znajduje się mieszkanie twojego przyjaciela Sadeka?

— Jedź za mną!

Objechaliśmy miejscowość, składającą się z kilku namiotów i chat stojących w cieniu wysokich palm, i zatrzymaliśmy się przy grupie migdałowców. Okalały one szeroki, niski domek, z którego wyszedł na nasze powitanie Arab, zmierzając radośnie ku Halefowi.

— Sadek, bracie mój, ulubieńcze Proroka!

— Halefie, przyjacielu mój, błogosławiony przez Proroka! Potem Arab zwrócił się do mnie.

— Witaj! Wchodźcie do mojego domu; jest waszym domem!

Skorzystaliśmy z zaproszenia Sadek był sam i częstował nas różnymi orzeźwiającymi napojami, które piliśmy z przyjemnością. Halef uważał, że nadszedł czas, aby mnie przedstawić swemu przyjacielowi.

— To jest Kara ben Nemsi, wielki alim z Zachodu, umiejący rozmawiać z ptakami i czytać w piasku. Dokonaliśmy już wspólnie wielu wielkich czynów. Ja jestem jego przyjacielem i służącym, i mam go nawrócić na prawdziwą wiarę.

Halef zapytywał mnie kiedyś o moje imię i dlatego zapamiętał słowo Karol. Ponieważ jednak nie potrafił go wymowie, przekręcił je szybko i zdecydowanie na: Kara i dodał: ben Nemsi, co znaczy: potomek Niemców. Gdzie rozmawiałem z ptakami, nie mogłem sobie jednak niestety przypomnieć. W każdym razie to stwierdzenie miało mnie postawić w równym rzędzie z kilkoma bohaterami wschodniej sagi, według której posiadali oni dar rozmawiania ze zwierzętami. O wielkich czynach, których rzekomo dokonaliśmy, także nic nie wiedziałem, chyba tylko to, że gdy kiedyś zawisłem w krzakach i wygodnie zesunąłem się ze swojego konia, ten wykorzystał okazję i uciekł, a ja musiałem się za nim uganiać. Jednak punktem kulminacyjnym przemowy Halefa było twierdzenie, że chcę się dzięki niemu nawrócić. Za to należało mu się skarcenie, więc zapytałem Sadeka:

— Czy znasz pełne nazwisko twojego przyjaciela Halefa?

— Tak.

— Jak ono brzmi?

— Hadżi Halef Omar.

— To nie wystarcza; brzmi ono: Hadżi Halef Omar ben Hadżi Abul Abbas ibn Hadżi Dawuhd al Gossarah. Widzisz więc, że pochodzi on z pobożnej, wielce zasłużonej rodziny, której wszyscy członkowie byli pielgrzymami, mimo że...

— Sihdi — przerwał Halef z przerażoną miną — nie mów o zasługach twojego sługi! Wiesz, że zawsze będę skory cię słuchać.

— Mam nadzieję, Halefie. Nie masz mówić o sobie ani o mnie! Spytaj lepiej swojego przyjaciela Sadeka, gdzie się znajduje jego syn, o którym mi opowiadałeś!

— Czy on rzeczywiście o nim mówił, efendi? — zaciekawił się Arab. — Niech cię Allah błogosławi, Halefie, za to, że pamiętasz o ludziach, którzy cię kochają. Mój syn Omar poszedł przez jezioro do Seftimi i ma jeszcze dzisiaj wrócić.

— My też zamierzamy przejść przez szot i ty masz nas poprowadzić — oświadczył Halef.

— Wy macie przejść? Kiedy?

— Natychmiast.

— Dokąd, efendi?

— Do Fetnassy. Jakie jest przejście na drugą stronę jeziora?

— Bardzo niebezpieczne. Istnieją tylko dwie pewne ścieżki na tamten brzeg, mianowicie El Toserija między Toser i Fetnassą oraz Es Suida między Neftą i Sarsin. Jednakże droga stąd do Fetnassy jest zła i tylko dwie osoby znają ją dokładnie, mianowicie ja i Arfan Rakedim w Kriz.

— Czy twój syn także zna tę drogę?

— Tak.

— Jeśli wyruszymy w południe, to kiedy dojdziemy do Fetnassy? .

— Przed świtem, o ile masz dobre wierzchowce.

— Ryzykujesz więc przejście przez szot nawet nocą?

—  Przy księżycu, tak. Jeśli jednak jest ciemno, nocuje się na jeziorze. Istnieją miejsca, gdzie skorupa solna jest tak gruba, że można na niej rozbić obóz.

— Czy zechcesz nas poprowadzić?

— Chętnie, efendi.

— To pozwól mi wpierw przyjrzeć się jezioru.

— Nie przeszedłeś dotychczas żadnego szotu? — Nie.

— No to chodź! Zobaczysz bagnisko śmierci, miejsce zguby, morze milczenia, przez które cię bezpiecznie przeprowadzę.

Opuściliśmy chatę i ruszyliśmy na wschód. Po przekroczeniu szerokiego, bagnistego pasa, dotarliśmy do właściwego brzegu szotu, którego wody, z uwagi na skorupę soli pokrywającą jego powierzchnię, nie było widać. Przebiłem słoną powłokę nożem i stwierdziłem, że ma ona czternaście centymetrów grubości. Sól była przy tym tak twarda, że mogła utrzymać człowieka średniego wzrostu. Pokrywała ją cienka, warstwa lotnego piasku. W kilku miejscach, w których wiatr zwiał piasek, sól przebłyskiwała niebieskawo-białym lśnieniem.

Podczas gdy się jeszcze przypatrywałem temu zjawisku, odezwał się za nami głos:

— Es selam alejkum!

Odwróciłem się. Przed nami stał szczupły Beduin o krzywych nogach, który na skutek jakiejś choroby, a może otrzymanego postrzału, utracił także nos.

— We 'alejkum es selam! — odparł Sadek. — Co sprowadza do szotu mojego przyjaciela Arfana Rakedima? Masz na sobie ubiór podróżny. Czy zamierzasz przeprowadzić przez Sobhę turystów?

— Tak — odrzekł zapytany. — Dwóch mężczyzn, którzy tu zaraz przyjdą.

— Dokąd się wybierają?

— Do Fetnassy.

Człowiek rozmawiający z Sadekiem nazywał się Arfan Rakedim, był więc tym drugim przewodnikiem, o którym uprzednio mówił Sadek. Wskazał teraz na mnie i Halefa.

— Czy ci dwaj obcy także chcą przejść przez szot?

— Tak.

— Dokąd się wybierają?

— Także do Fetnassy. Ja mam ich przeprowadzić.

— Mogą pójść zaraz ze mną; oszczędzisz sobie wtedy fatygi.

— To przyjaciele, którzy nie sprawią mi żadnego trudu.

— Rozumiem, jesteś chciwy i nie życzysz mi niczego dobrego. Czy nie przechwytywałeś zawsze najbogatszych podróżnych?

— Nie wyłapuję nikogo; przeprowadzam tylko tych, którzy przychodzą do mnie dobrowolnie.

— Nie gadaj! Dlaczego twój syn Omar stał się także przewodnikiem? Zabieracie mi chleb przemocą, żebym umarł z głodu. Allah v,as jednak ukarze i tak pokieruje waszymi krokami, że was szot pochłonie.

Być może, że konkurencja zrodziła wrogość między obu przewodnikami, lecz nie podobał mi się wzrok Arfana Rakedima i byłem pewny, że niechętnie powierzyłbym się jego opiece. Arian Rakedim odwrócił się i szedł brzegiem na spotkanie dwóch jeźdźców, którzy ukazali się na horyzoncie. Byli to ci dwaj ludzie napotkani przez nas na pustyni, których tropiliśmy.

— Sihdi — zawołał Halef — znasz tych łotrów? Czy mamy im pozwolić spokojnie odjechać?

Halef podnosił już fuzję do strzału. Powstrzymałem go jednak.

— Zostaw! Nie umkną nam!

— Kim są ci mężczyźni? — zapytał nasz przewodnik.'

— Mordercami — odpowiedział Halef.

— Czy zabili kogoś z twojej rodziny, czy z twojego plemienia?

— Nie.

— Czy masz z nimi porachunki z tytułu wendety?

— Nie.

— No to zostaw ich w spokoju! Niedobrze jest mieszać się do cudzych sporów.

Sadek mówił jak prawdziwy Beduin. Nie uważał nawet za potrzebne rzucić okiem na osobników, nazwanych mordercami. Oni nas także zauważyli i poznali. Widziałem, jak się spieszyli, żeby wejść na solną powłokę jeziora. Kiedy się na niej znaleźli, usłyszeliśmy ich pogardliwy śmiech, po czym odwrócili się do nas plecami.

Wróciliśmy do chaty i wypoczywaliśmy jeszcze do południa, potem zaopatrzyliśmy się w potrzebną żywność i ruszyliśmy w niebezpieczną podróż.

Jeździłem zimą na łyżwach całymi milami po obcych, nieznanych rzekach i każdej chwili musiałem być przygotowany na to, że lód pode mną się zarwie, nigdy jednak przy tym nie miałem tego uczucia, które mnie opanowało teraz, kiedy wstąpiłem na zdradziecki szot. Było to mniej więcej uczucie linoskoczka, który nie wie na pewno, czy lina, na której ma tańczyć, jest należycie umocowana. Zamiast lodu, pokrywa solna —' to była ta niezwykłość. Specyficzny dźwięk, barwa, ukształtowanie skorupy — wszystko to wydało mi się zanadto obce, żebym się mógł czuć bezpieczny. Każdym krokiem, badałem i wyszukiwałem oznaki stałości skorupy. Miejscami była ona tak twarda i gładka, że można było po niej jeździć na łyżwach, potem jednak znów wykazywała brudną, luźną konsystencję stopniałego śniegu, niezdolną utrzymać najmniejszego ciężaru.

Dopiero kiedy cośkolwiek przywykłem do tej osobliwości, dosiadłem konia, ażeby powierzyć się przewodnikowi i instynktowi mojego zwierzęcia. Mój mały ogier zdaję się nie po raz pierwszy odbywał taką drogę. Po bezpiecznym gruncie stąpał śmiało, a z miejsc, które budziły w nim obawy, schodził z wielkim upodobaniem na ścieżkę ledwie na stopę szeroką, wyczuwając tam miejsca bezpieczniejsze. Strzygł uszami to w przód, to w tył, obwąchiwał grunt, prychał jakby wątpił lub się zastanawiał, i często badał jakiś niepewny kawałek podłoża, opukując go kilkakrotnie przednim kopytem.

Przewodnik szedł na przedzie, ja za nim, a za mną jechał Halef. Droga tak nas absorbowała, że mówiliśmy bardzo mało. Szliśmy już trzy godziny, kiedy Sadek zwrócił się do mnie z przestrogą.

— Uważaj, efendi! Zbliża się najgorsze miejsce na naszej drodze. Ścieżka prowadzi często nad głęboką wodą i na dość długim odcinku staje się tak wąska, że można ją zakryć dwiema rękami.

— A skorupa soli pozostaje dość mocna?

— Nie wiem tego dokładnie. Wytrzymałość skorupy solnej jest bardzo często zmienna.

— Wobec tego zsiądę z konia, żeby rozłożyć ciężar.

— Nie rób tego efendi! Twój koń stąpa pewniej od ciebie.

Tutaj przewodnik był panem i mistrzem. Usłuchałem go więc i pozostałem w siodle. Jednakże dziś jeszcze wspominam ze strachem owe dziesięć minut, które nastąpiły po słowach przewodnika; dziesięć minut tylko, które w takich okolicznościach zdają się wiecznością! Doszliśmy do obszaru kotlinek i pagórków. Wyniesienia w kształcie zastygłych fal składały się z twardej, mocnej powłoki soli, kotlinki natomiast z lepkiej, papkowatej masy, przecinanej tylko nielicznymi wąskimi pasmami, po których człowiek i zwierzę mogli się poruszać z najwyższą uwagą i największym niebezpieczeństwem. Przy tym, mimo iż siedziałem w siodle, zielona woda sięgała mi często aż do łydek. Miejsc możliwych do przejścia trzeba więc było szukać dopiero pod wodą. A najgorsze było to, że przewodnik, a za nim zwierzęta, musieli najpierw te miejsca zbadać, zanim odważyli się na nie wejść całym ciężarem. Poza tym ta podpora była tak nikła i zdradliwa, że nie można się było na niej dłużej zatrzymywać, jeśli się nie chciało utonąć. — To było straszne!

Teraz dotarliśmy do okolicy, przez którą, przypuszczalnie na długości dwudziestu metrów, przebiegała jako tako pewna ścieżka, ledwie pięćdziesiąt pięć centymetrów szeroka.

— Efendi, uwaga! Stoimy w obliczu śmierci! — zawołał przewodnik.

Sadek, posuwając się naprzód po omacku, zwrócił się twarzą ku wschodowi i modlił się, wypowiadając świętą Fatihę, czyli pierwszą surę Koranu:

— W imię miłosiernego Boga. Cześć i chwała Bogu, panu świata, Bogu najlitościwszemu, który sądzić będzie w Dniu Sądu Ostatecznego. Tobie chcemy służyć i ciebie błagać, abyś nas prowadził właściwą drogą, drogą tych, którzy cieszą się twoją łaską, nie zaś drogą tych, którzy błądzą...

Halef, idący za mną, przyłączył się do modlitwy. Nagle jednak obaj zamilkli. Z niecki pomiędzy dwoma następnymi pagórkami padł strzał. Przewodnik wyrzucił w górę ramiona, krzyknął, potknął się i znikł pod solną powłoką, która natychmiast się nad nim zawarła.

W takich momentach siła ludzkiego ducha potrafi w sekundach sformułować myśli i wnioski, do wyciągnięcia których w normalnych warunkach potrzeba człowiekowi kwadransów, a nawet godzin. Jeszcze nie przebrzmiał odgłos strzału i Sadek nie pogrążył się całkowicie w topieli, a już wszystko wiedziałem. Obydwaj mordercy chcieli się pozbyć swych oskarżycieli. Do zrealizowania tego planu pozyskali tym łatwiej swojego przewodnika, że zazdrościł on naszemu powodzenia. Nie potrzebowali nam wyrządzać żadnej krzywdy. Wystarczyło zabić naszego przewodnika, żebyśmy byli niechybnie zgubieni. A więc zaczaili się tu, w najniebezpieczniejszym miejscu całej drogi, i zastrzelili Sadeka. Teraz mogli się już tylko przyglądać, jak się potopimy.

To że Sadek ugodzony został kulą w głowę, zauważyłem mimo szybkości, z jaką się wszystko odbyło. Nie wiadomo, czy kula drasnęła mojego konia, czy też zwierzę zlękło się huku wystrzału. Mały berberyjski ogier drgnął stracił grunt pod tylnymi nogami i wpadł do bagniska.

— Sihdi! — wrzasnął za mną Halef w niewypowiedzianym strachu.

Byłbym zgubiony, gdyby mnie nie uratowała przytomność umysłu. Jeszcze gdy koń tonął i przednimi kopytami daremnie szukał możliwości uczepienia się solnej skorupy, oparłem się obydwiema rękami o kulę u siodła, wyrzuciłem nogi do tyłu i fiknąłem kozła ponad głową biednego zwierzęcia, które przy tym oczywiście zostało niemiłosiernie wduszone w płynną sól. W tym momencie,  kiedy przelatywałem ponad tonącym koniem. Bóg wysłuchał mojej żarliwej modlitwy.

Poczułem stały grunt, który jednak zaraz mi się usuwał spod nóg. Zanurzony już do połowy w topieli znów złapałem grunt, ponownie wynurzając się na powierzchnię. Zapadałem się i wznosiłem, potykałem się, spadałem z właściwej drogi, a jednak znajdowałem znów grunt pod stopami. Wciągała mnie grząska topiel, a mimo to posuwałem się naprzód i nie utonąłem. Nic już nie słyszałem, nic nie czułem i nie widziałem nic prócz trzech mężczyzn, stojących za pagórkiem, z których dwóch czekało na mnie z fuzjami, gotowymi do strzału.

Wreszcie miałem pod nogami twardy grunt, mocny, twardy grunt, co prawda tylko sól, lecz można się było na niej utrzymać bezpiecznie. Huknęły dwa strzały — Bóg chciał widocznie, żebym pozostał przy życiu. Potknąłem się, upadłem i kulki przeleciały, gwiżdżąc nade mną. Swoje fuzje miałem jeszcze na plecach. Był to prawdziwy cud, że ich nie zgubiłem. Jednak nie myślałem teraz ani o sztucerze, ani o drugim, karabinie, lecz rzuciłem się na opryszków z zaciśniętymi pięściami. Nie podjęli walki. Arfan Rakedim uciekł, a Hamd el Amasad wiedząc, że bez przewodnika zginie, pogalopował za nim. Złapałem tylko młodszego łajdaka. Wyrwał mi się i rzucił się do ucieczki; biegłem tuż za nim. Jego oczy przesłaniał strach, moje natomiast gniew. Nie zwracaliśmy uwagi, dokąd biegniemy — nagle krzyknął przeraźliwie, a ja natychmiast rzuciłem się wstecz. On znikł w słonym bagnie, a ja stałem zaledwie metr przed jego zdradzieckim grobem.

Wtem zabrzmiało za moimi plecami wołanie pełne trwogi:

— Sihdi, ratunku, pomocy!

Odwróciłem się. Właśnie w tym miejscu, w którym "udało mi się znaleźć mocny grunt pod nogami, Halef walczył ze śmiercią. Był już zanurzony, trzymał się jednak mocno solnej skorupy, która na szczęście była tam bardzo twarda. Przyskoczyłem do Halefa, zerwałem z pleców swój karabin, rzuciłem się płasko na twardą skorupę i wyciągnąłem ku tonącemu ciężką strzelbę.

— Uchwyć się rzemienia!

— Trzymam go sihdi! O Allah!

— Wyrzuć nogi w górę. Ja nie mogę się bliżej podczołgać. Ale trzymaj rzemień mocno!

Halef zrobił ostatni wysiłek, żeby wyskoczyć z błota, ja równocześnie mocno pociągnąłem karabin ku sobie i  udało się — Halef leżał na bezpiecznej powłoce bagna. Ledwie zaczerpnął tchu, ukląkł i odmówił sześćdziesiątą czwartą surę Koranu:

— Wszystko co w niebie i na ziemi czci Boga; jego jest świat i jemu należy się chwała, gdyż on panuje nad wszystkim!

On, muzułmanin, modlił się; ja natomiast, chrześcijanin, nie mogłem się modlić, nie mogłem znaleźć słów, przyznaję to szczerze. Za mną leżało to straszne słone jezioro, spokojne, nieruchome, błyszczące, a przecież pochłonęło obydwa nasze zwierzęta i naszego przewodnika, a w niewielkiej odległości przed nami uciekał morderca, który to wszystko spowodował. Każdy nerw we mnie dygotał i minęła dobra chwila, zanim się uspokoiłem.

— Sihdi, czy jesteś ranny? — spytał Halef.

— Nie. Ale powiedz mi, w jaki sposób się uratowałeś?

— Zeskoczyłem z konia, tak samo jak ty sihdi. Poza tym nic nie wiem. Myśleć mogłem znów dopiero wówczas, kiedy zawisłem tam nad głębiną. Ale jesteśmy teraz i tak zgubieni!

— Dlaczego?

— Nie mamy przewodnika. O Sadeku, przyjacielu mojej duszy, twój duch mi przebaczy, że jestem winien twojej śmierci. Ale ja cię pomszczę, przyrzekam ci to; pomszczę cię, jeśli tutaj nie zginę.

— Nie zginiesz Halefie.

— Zginiemy z głodu i z pragnienia.

— Będziemy mieli przewodnika: Omara, syna Sadeka.

— Jak nas tu znajdzie?

— Czy nie słyszałeś, że poszedł do Seftim i dziś jeszcze ma wracać?

— Omar mimo to nas nie znajdzie.

— Znajdzie nas. Czyż Sadek nie mówił, że droga do Seftimi i Fetnassy jest w dwóch trzecich ta sama?

— Sihdi, przywracasz mi nadzieję i nowe życie. Tak, poczekamy tu na Omara.

— Będzie miał szczęście, jeśli nas znajdzie. W przeciwnym razie zginąłby tutaj, gdyż dawna ścieżka zniknęła, a on o tym nie wie.

Położyliśmy się obok siebie. Słońce tak grzało, że nasza odzież wyschła w ciągu kilku minut, ale w miejscach, które były bardzo przemoczone, pokryła się słoną skorupą.

III.

PRAWA WSCHODU

Jakkolwiek byłem niemal pewien, że syn zamordowanego przewodnika nadejdzie, to jednak istniała przecież możliwość, że zamiast wracać przez jezioro, okrąży je. Czekaliśmy więc w napięciu i niepokoju, Minęło popołudnie i brakowało zaledwie dwóch godzin do zapadnięcia zmroku, kiedy ujrzeliśmy postać, zbliżającą się powoli od wschodu do miejsca, w którym obozowaliśmy. Nadchodzący człowiek także nas zobaczył.

— Hamdulillah! to Omar ben Sadek — stwierdził Halef, przyłożył ręce do warg niczym tubę i zawołał:

— Omarze, przybywaj!

Zawołany przyspieszył kroku i stanął wkrótce przed nami. Poznał przyjaciela swego ojca.

— Witaj Halefie Omarze! — pozdrowił.

— Hadżi Halefie Omarze! — poprawił go Halef.

— Wybacz! Radość ze spotkania ciebie jest winna, że popełniłem ten błąd. Przyszedłeś do Kriz odwiedzić mego ojca?

— Tak — odrzekł Halef.

— Gdzie on jest? Skoro jesteś na szocie, to i on musi być w pobliżu.

— Jest blisko — wyjaśnił Halef uroczyście.

— Gdzie mianowicie?

— Omarze ben Sadeku, wierny powinien być silny, jeśli go spotka kismet.

— Mów Halefie, mów! Czy stało się nieszczęście?

— Tak. Z woli Allaha twój ojciec przeniósł się do wieczności! Młodzieniec stał przed nami niezdolny wydobyć słowa. Patrzył na

mówiącego z przerażeniem i z pobladłą twarzą. Nareszcie odzyskał mowę; powiedział jednak coś całkiem innego, niż przypuszczałem. — Kim jest ten mężczyzna? — zapytał, mając mnie na myśli.

— To jest Kara ben Nemsi, którego przyprowadziłem do twojego ojca. Ścigaliśmy dwóch morderców, którzy przechodzili przez szot.

— Mój ojciec miał was prowadzić?

— Tak, on nas prowadził. Mordercy przekupili Arfę Rakedima i urządzili tutaj zasadzkę. Zastrzelili twojego ojca, który utonął w jeziorze wraz z końmi, nas jednak Allah uratował.

— Gdzie są ci mordercy?

— Jeden z nich zginął w topieli, drugi poszedł z chabirem do Fetnassv.

— To ta ścieżka tutaj już nie istnieje?

— Właśnie. Nie możesz z niej korzystać.

— Gdzie utonął mój ojciec?

— Tam. Trzydzieści kroków stąd!

Omar szedł tak szybko, jak wytrzymywała skorupa, patrzył przez chwilę przed siebie, a potem zwrócił się ku wschodowi:

— Allahu, Boże wszechmocy i sprawiedliwości, usłysz mnie Muhammedzie, proroku Najwyższego, usłysz mnie. Kalifowie i męczennicy wiary, wysłuchajcie mnie. Ja, Omar ben Sadek, nie zetnę brody i nie odwiedzę meczetu wcześniej, nim morderca mojego ojca nie znajdzie się w piekle! Przysięgam!

Byłem wstrząśnięty tą przysięgą, nie mogłem jej jednak zapobiec. Teraz Omar usiadł przy nas i poprosił z niemal nienaturalnym spokojem:

— Opowiedzcie mi wszystko!

Halef spełnił jego życzenie. Kiedy skończył opowiadać, młodzieniec wstał. .

— Chodźcie!

Wyrzekł tylko to jedno słowo, potem wyszedł do przodu, by nas przeprowadzić do Fetnassy.

Już przedtem minęliśmy najgroźniejsze miejsca. Nie musieliśmy się więc obawiać większego niebezpieczeństwa, mimo że szliśmy nocą.

Rankiem dotarliśmy na brzeg półwyspu Nifsaua. Fetnassa leżała przed nami.

— Co teraz? — spytał Halef.

— Chodźcie za mną! — odrzekł Omar.

Były to pierwsze słowa, jakie usłyszałem z ust Omara od poprzedniego dnia. Kierował się do chaty, stojącej najbliżej jeziora. Siedział przed nią stary mężczyzna.

— Es selam 'alejkum! — pozdrowił go Omar.

— We 'alejkum es selam! — podziękował starzec.

— Czy ty jesteś Abdullah el Hamis, który waży sól?

— Tak.

— Czy widziałeś chabira Arfana Rakedima z Kriz?

— Wyszedł na ląd wkrótce przed świtem z jakimś obcym mężczyzną.

— Co robili?

— Chabir odpoczął u mnie i potem poszedł do bir Rekeb, aby stamtąd powrócić do Kriz. Obcy natomiast kupił konia u mojego syna i pytał mnie o drogę do Kebilli.

— Dziękuję ci, Abu'l milh!

Omar szedł dalej milcząc i zaprowadził nas do chaty, gdzie mogliśmy zjeść trochę daktyli i wypić po filiżance lagmi. Potem przechodziliśmy przez miejscowości Beszni; Negua i Mansurah. Z otrzymanych po drodze informacji wynikało, że depczemy poszukiwanemu przez cały czas po piętach. Z Mansurah do wielkiej oazy Kebilli jest niedaleko. Urzędował tam wówczas jeszcze turecki wekil, który zarządzał półwyspem Nifsaua pod nadzorem beja Tunezji. Do dyspozycji miał dziesięciu żołnierzy.

Wpierw udaliśmy się do kawiarni. Omar był jednak niespokojny. Opuścił nas i wrócił dopiero po godzinie.

— Widziałem go — zameldował.

—  Gdzie? — zapytałem.

— U wekila. Jest gościem namiestnika i jest wspaniale ubrany. Jeśli chcecie z nim rozmawiać, musicie się pospieszyć, gdyż teraz jest właśnie czas przyjęć.

Wiadomość ta pobudziła w najwyższym stopniu moją ciekawość. Poszukiwany listem gończym morderca gościem wielkopańskiego namiestnika? Dziwne!

Omar poprowadził nas przez pusty dziedziniec do niskiego kamiennego domu, w którego murze obwodowym nie było w ogóle okien. Przed drzwiami stali żołnierze, których musztrował onbaszy, a przyglądał się temu oparty o bramę tabbal, Wpuszczono nas od razu i jakiś Murzyn zapytał, czego sobie życzymy. Zaprowadził nas do selamliku, czyli izby o gołych ścianach, której jedyne wyposażenie stanowił stary dywan, rozesłany w jednym z kątów. Na dywanie siedział mężczyzna o niewyraźnej fizjonomii i ćmił starą perską hukę.

— Czego chcecie? — zapytał.

Nie podobał mi się ton, jakim to pytanie zostało zadane. Odpowiedziałem więc na nie również pytaniem:

— Kim jesteś?

Wytrzeszczył na mnie oczy ze zdziwienia.

— Wekilem! — wymknęło mu się.

— Chcemy rozmawiać z gościem, który przybył do ciebie dziś lub wczoraj.

— Kim jesteś?

— Tu jest mój paszport!

Podałem Turkowi dokument. Rzucił nań okiem, złożył i wsadził do kieszeni swoich szerokich szarawarów.

— Kim jest ten mężczyzna? — pytał dalej, wskazując Halefa.

— Moim służącym.

— Jak się nazywa?

— Nazywa się Hadżi Halef Omar.

— Kim jest ten drugi?

— To przewodnik Omar ben Sadek. — A kim jesteś ty?

— Czytałeś przecież.

— Nie przeczytałem.

— Moje nazwisko wypisane jest w moim paszporcie.

— Paszport napisany jest znakami niewiernych. Skąd go masz?

— Od francuskiego namiestnika w Algierze.

— Francuski namiestnik w Algierze tutaj nic nie znaczy. Twój paszport ma więc wartość czystej kartki papieru. Kim więc jesteś?

Postanowiłem posłużyć się nazwiskiem, które nadał mi Halef.

— Nazywam się Kara ben Nemsi.

— Jesteś synem Niemców? Nie znam ich, gdzie oni mieszkają?

— Począwszy od zachodnich granic Turcji aż po kraje Francuzów i Anglików.

— Czy oaza, którą zamieszkują, jest duża, czy też składa się z kilku małych oaz?

— Zamieszkują jedną jedyną oazę, która jest jednak tak duża, że mieści się na niej pięćdziesiąt milionów ludzi.

— Allah akbar, Bóg jest wielki! Istnieją oazy, w których się roi od stworzeń. Czy w tej oazie są również potoki?

— Ma ona pięćset rzek i miliony strumieni. Wiele rzek jest tak szerokich i głębokich, że pływają po nich statki, które mieszczą więcej ludzi niż Basma lub Rahmat ma mieszkańców.

— Allah kerim, Boże litościwy! Co by to było za nieszczęście, gdyby te wszystkie statki w jednej godzinie zostały pochłonięte przez te rzeki! W jakiego Boga wierzą Niemcy?

— Wierzą w twojego Boga, ale nie nazywają go Allahem, lecz Ojcem.

— To pewnie nie są sunnitami, lecz szyitami?

— Są chrześcijanami.

— Aby cię Bóg spalił! Zatem i ty jesteś chrześcijaninem?

— Tak.

— Giaurem? I masz czelność mówić z wekilem Kebilli? Jeśli mi zaraz nie znikniesz z oczu, każę ci wymierzyć bastonadę!

— Czy uczyniłem coś, co nie jest zgodne z prawem lub ciebie obraca?

— Tak. Żadnemu giaurowi nie wolno mi się pokazywać na oczy. A teraz dalej! Jak się nazywa twój przewodnik?

— Omar ben Sadek.

— Dobrze! Omarze ben Sadeku, jak długo służysz temu Niemcowi?

— Od wczoraj.

— To niedługo. Będę więc dla ciebie łaskawy i każę ci wymierzyć tylko dwadzieścia uderzeń w podeszwy.

Zwróciwszy się do mnie, kontynuował:

— A jak nazywa się twój służący?

— Allah akbar, Bóg jest wielki, ale pamięć dał ci bardzo nikłą, skoro nie możesz zapamiętać nawet dwóch nazwisk! Mój służący, jak ci już powiedziałem, nazywa się Hadżi Halef Omar.

— Chcesz mnie znieważyć, giaurze? Za chwilę wydam wyrok na ciebie. Więc Halefie Omarze, jesteś pielgrzymem a służysz niewiernemu? To wymaga podwójnej chłosty. Jak długo już jesteś u niego?

— Pięć tygodni.

— Otrzymasz więc sześćdziesiąt batów w podeszwy, a potem przez pięć dni nie dostaniesz nic do jedzenia ani do picia. A teraz wracam do ciebie; jak się nazywasz?

— Kara ben Nemsi.

— Dobrze, Kara ben Nemsi, popełniłeś trzy wielkie przestępstwa.

— Jakie, sihdi?

— Nie jestem żadnym sihdi; masz mnie tytułować „dżenabinis" lub „hasretinis", a więc „Jaśnie Wielmożny Panie" lub „Wasza Wysokość"! Twoje przewinienia są następujące: po pierwsze sprowadziłeś na złą drogę dwóch prawowiernych, żeby ci służyli. Za to zasłużyłeś na piętnaście kijów; po drugie miałeś czelność zakłócić mój odpoczynek w porze obiadowej — znowu piętnaście kijów; po trzecie powątpiewałeś w sprawność mojej pamięci, za co należy ci się dwadzieścia kijów, razem stanowi to więc pięćdziesiąt kijów w podeszwy. A ponieważ za każdy wyrok sędziowski mam prawo pobierać opłatę, więc wszystko, co masz przy sobie, będzie od tej chwili należało do mnie; konfiskuję wszystkie twoje rzeczy.

— O wielki władco, podziwiam cię. Twoja sprawiedliwość jest wzniosła, twoja mądrość bardzo wzniosła; twoja łaska Jeszcze wznioślejsza, a twoja roztropność i chytrość najwznioślejsza. Proszę cię, szlachetny beju Kebilli, pozwól nam zobaczyć się z twoim gościem, zanim otrzymamy cięgi.

— Czego chcesz od niego?

— Przypuszczam, że jest moim znajomym i chciałbym się nacieszyć ze spotkania z nim.

— Mój gość nie jest twoim znajomym. Jest on bowiem wielkim wojownikiem, wiernym poddanym sułtana, którego niech Allah błogosławi, przestrzegającym ściśle przepisów Koranu; nie był więc nigdy znajomym niewiernego. Jednakże sprowadzę go, żeby się dowiedział, jak wekil Kebilli karze przestępstwa. Nie ty będziesz się rozkoszował widokiem jego oblicza, lecz on będzie się delektował batami, które otrzymacie. On wiedział, że przybędziecie!

— Ach, a skąd to wiedział?

— Przeszliście przedtem obok niego, nie zauważywszy jego osoby, a on natychmiast złożył u mnie na was doniesienie. Gdybyście sami nie przyszli, poleciłbym was sprowadzić.

— On złożył na nas doniesienie? Dlaczego?

— O tym jeszcze usłyszycie. Czeka was wówczas dodatkowa i sroższa kara.

Dziwnie zaiste przebiegało przyjęcie nas przez tego urzędnika. Wekil z dziesięcioma żołnierzami w peryferyjnej oazie — w każdym razie nie mógł być kiedyś niczym więcej niż czausem lub mulasimem , a posiadający te stopnie służbowe byli wówczas w Turcji najwyżej pucybutami lub upychaczami fajek swoich przełożonych. Posłano tego poczciwca do Kebilli, żeby mu dać okazję do pewnej samodzielności, a potem oczywiście o nim zapomniano. Zresztą bej Tunezji wygnał już wszystkich tureckich żołnierzy z kraju, a plemiona Beduinów pozostawały pod opieką sułtana o tyle tylko, że posyłał on ich przywódcom co roku zawarowane im zaszczytne burnusy, podczas gdy oni okazywali mu swą wdzięczność, zapominając o jego istnieniu. Poczciwy wekił, zdany więc sam na siebie, korzystał przy różnych okazjach z uprawiania szantażu w stosunku do podróżujących przez terytorium, którym zarządzał. Ponieważ wymuszanie pieniędzy i rzeczy na krajowcach zawsze mogło być niebezpieczne, to spotkanie takiego obcego jak ja musiało mu być bardzo na rękę. Nie wiedział nic o Niemczech, nie znał ważności i kompetencji konsulatów, mieszkał wśród bandyckich nomadów, uważał mnie za bezbronnego, przypuszczał więc, że może bezkarnie robić ze mną, co mu się podoba.

Zdawałem sobie sprawę, że byłem zdany tylko na siebie samego, mimo to ani myślałem bać się „Jego Wysokości". Przeciwnie, bawiło mnie, że tak bezczelnie chciał nas uszczęśliwić bastonadą. Równocześnie byłem ciekaw, czy jego gość rzeczywiście był poszukiwanym przez nas Armeńczykiem. Domyślałem się, o co nas obwinił. W każdym razie był dawnym znajomym wekila i wykorzystał tą okoliczność, żeby nas w jakiś sposób unieszkodliwić.

Namiestnik klasnął w dłonie i natychmiast zjawił się czarny służący, który padł przed wekilem na ziemię, jak przed sułtanem. Wekil szepnął mu kilka słów, w następstwie czego Murzyn się oddalił. Po jakimś czasie otwarły się drzwi i weszło dziesięciu żołnierzy, którymi dowodził onbaszy. Żołnierze przedstawiali opłakany widok w swoich ubraniach, sporządzonych z różnych łachmanów. Ubrania te niczym nie przypominały mundurów. Większość żołnierzy była boso, a wszyscy posiadali karabiny, które nadawały się do wszystkiego, tylko nie do strzelania. Padli w nieładzie na ziemię przed wekilem. Obrzucił ich wpierw władczym wzrokiem, a następnie rozkazał:

— Żołnierze wstać!

Żołnierze powstali, a onbaszy dobył z pochwy swoją ciężką szablę.

— W szeregu zbiórka! — ryknął.

Żołnierze ustawili się w szeregu, trzymając w swych brązowych rękach karabiny, jak się komu podobało.

— Szilah omusa — na ramię broń! — rozkazał onbaszy. ' Karabiny wzbiły się w górę, uderzając o siebie, o ścianę lub o głowy wspaniałych bohaterów; po jakimś czasie znalazły się jednak szczęśliwie na barkach ich właścicieli.

— Salam dur — prezentuj broń!

Karabiny zbiły się znowu w bezładny kłąb i nie można się dziwić, że od jednej fuzji odpadła przy tym lula. Żołnierz schylił się powoli, podniósł fuzję, obejrzał ją ze wszystkich stron, aby się upewnić czy otwór z którego się strzela jest jeszcze na miejscu, potem wyciągnął z kieszeni sznur z palmowego Włókna i przywiązał lufę ostrożnie do oprawy karabinu. Wreszcie z zadowoloną miną doprowadził naprawioną broń do położenia zgodnego z ostatnim rozkazem.

— Rahat durun! Laf etmejin — stać cicho i nie gadać!

Po tym rozkazie żołnierze zacisnęli wargi z całej siły i zamrugali poważnie oczyma na znak, że jest, ich niezbitą wolą nie pisnąć ani słówka. Zmiarkowali, że posłano po nich, aby pilnowali trzech przestępców. Chodziło im więc o to, żeby wywrzeć na nas wrażenie.

Musiałem sobie zadać naprawdę wiele trudu, żeby podczas tego dziwacznego przedstawienia zachować powagę. Zauważyłem, że mój pogodny nastrój dodawał otuchy moim dwom towarzyszom.

I znów otwarły się drzwi. Wszedł oczekiwany. Był nim Hamd el Amasad.

Nie obdarzywszy nas ani jednym spojrzeniem, podszedł do dywanu, usiadł obok wekila i wziął fajkę z rąk Murzyna, który pojawił się razem z nim. Potem dopiero podniósł głowę i obrzucił nas wzrokiem pełnym pogardy.

Teraz zabrał głos namiestnik, zwracając się do mnie z zapytaniem:

— Czy to jest ten człowiek, którego chcieliście zobaczyć? Czy on jest twoim znajomym?

— Tak.

— Masz rację, on jest twoim znajomym. To znaczy, ty go znasz. Ale nie jest twoim przyjacielem.

— Dziękuję za takich przyjaciół. Jak on się nazywa? — Nazywa się Abu en Nassr.

— To nieprawda. Jego nazwisko brzmi Hamd el Amasad.

— Giaurze, nie śmiej po raz drugi zarzucić mi kłamstwa, w przeciwnym razie otrzymasz o dwadzieścia cięgów więcej. Mój przyjaciel istotnie nazywa się Hamd el Amasad. Wiedz jednak, ty psie, kiedy jeszcze byłem mirałajem w Stambule, pewnej nocy zostałem napadnięty przez greckich bandytów. Wówczas nadszedł Hamd el Amasad, porozmawiał z nimi i ocalił mi życie. Od tej nocy nazywa się Abu en Nassr, gdyż nikt nie potrafi mu się oprzeć, nawet grecki bandyta.

Nie mogłem się powstrzymać, żeby nie parsknąć śmiechem.

— Twierdzisz, że byłeś w Stambule mirałajem, a wice pułkownikiem? W jakiej jednostce wojskowej?

— W gwardii, synu szakala.

Zrobiłem krok do przodu i podniosłem prawicę.

— Jeśli się jeszcze raz odważysz obrzucić mnie wyzwiskami, otrzymasz taki policzek, że jutro twój nos będzie wyglądał jak minaret! Ty miałbyś być pułkownikiem? Taką bajeczkę możesz opowiadać tutaj, swoim bohaterom oazy, ale nie mnie! Zrozumiano?

Namiestnik wstał nadspodziewanie szybko. To mu się jeszcze nigdy nie zdarzyło, to przechodziło wszelkie pojęcie! Wlepił we mnie wzrok, jakbym był upiorem, a potem, nie wiadomo, czy ze złości czy z zakłopotania, wyjąkał:

— Giaurze, mogłem zostać nawet liwa-paszą, gdyby mi stanowisko tutaj, w Kebilli, nie było milsze.

— Tak, jesteś wzorem odwagi i męstwa. Walczyłeś z bandytami, których twój przyjaciel pokonał samymi słowami. Czy słyszysz? Słowami! Był więc w każdym razie ich dobrym znajomym albo nawet członkiem ich bandy. Hamd el Amasad popełnił w Algierze morderstwo rabunkowe; w uedzie Tarfaui zabił człowieka, na szocie Al Dżarid zastrzelił mojego przewodnika, ojca tego młodzieńca, ażeby mnie zgubić. Ścigałem go aż do Kebilli, a teraz znajduję tego łotra w roli przyjaciela człowieka, który twierdzi, że był kiedyś pułkownikiem w służbie sułtana! Oskarżam go o popełnienie mordu i żądam, żebyś go uwięził!

Teraz wstał również „ojciec zwycięstwa".

— Ten człowiek jest giaurem! — zawołał. — Opił się wina i nie wie, co mówi. Niech się wpierw prześpi i wytrzeźwieje, a potem odpowie za swoje czyny.

Tego było mi już za wiele. W mig chwyciłem Armeńczyka, podniosłem go w górę i rzuciłem o ziemię. Podniósł się i wyciągnął nóż.

— Ty psie, targnąłeś się na prawowiernego, musisz umrzeć.

Mówiąc to, rzucił się na mnie z całym impetem. Ja jednak wymierzyłem mu pięścią tak mocny cios w skroń, że upadł i leżał bez ruchu.

— Brać go! — rozkazał wekil swoim żołnierzom, wskazując na mnie.

Oczekiwałem, że mnie zaraz pochwycą, ale ku mojemu zdziwieniu, stało się inaczej. Kapral stanął mianowicie przed swoimi podwładnymi i wydal rozkaz:

— Silahlari jere kojyn — odłóżcie karabiny!

Wszyscy schylili się równocześnie, położyli broń na ziemi i wrócili do poprzedniej postawy.

— Sagha don — w prawo zwrot!

Dzielni wojownicy zrobili pół obrotu w prawo i stali teraz w rzędzie jeden za drugim.

— Adamy ortaja alynys, koszynys — otoczyć ' tego człowieka, marsz!

Jak na placu ćwiczeń żołnierze podnieśli lewą nogę; skrzydłowy podał komendę: soi — sagha — soi — sagha! — maszerowali wokół mnie i kiedy utworzyli krąg, stanęli na rozkaz kaprala.

— Tutunus — brać go!

Dwadzieścia rąk z setką brązowych, brudnych palców wyciągnęło się z tyłu i z przodu, z prawa i z lewa w moim kierunku i chwyciło mnie za burnus. Sytuacja była zbyt komiczna, ażebym mógł zrobić jakiś ruch w celu oswobodzenia się.

— Bei hasretlerim, herifi tuttuk — Wasza Wysokość, mamy tego człowieka! — zameldował dowódca dzielnych wojaków.

— Bir daha kojwermejin — nie puszczajcie go! — nakazał namiestnik ze srogą miną.

Sto palców wczepiło się jeszcze mocniej niż przedtem w mój burnus i właśnie cała ta sztywna wschodnia powaga, z którą się to wszystko odbywało, spowodowała, że głośno się nie roześmiałem.

Tymczasem Abu en Nassr znowu się podniósł. Jego oczy iskrzyły się ze złości i żądzy zemsty, kiedy rzekł do wekila:

— Każ go rozstrzelać!

— Tak, zostanie rozstrzelany. Przedtem jednak go przesłucham, gdyż jestem sprawiedliwym sędzią i nie chcę nikogo skazać bez przesłuchania. Przedłóż swoje oskarżenie!

— Ten giaur — rozpoczął morderca — szedł z przewodnikiem i swoim służącym przez szot. Spotkał nas tam i wtrącił mojego towarzysza do bagna, tak że mój przyjaciel musiał nędznie utonąć.

— Dlaczego to zrobił?

— Z zemsty.

— Za co chciał się zemścić?

— W uedzie Tarfaui zabił człowieka. My przechodziliśmy tamtędy i chcieliśmy go ująć, lecz on nam uciekł.

— Czy możesz przysiąc, że tak było?

— Na brodę Proroka!

— To starczy. Czy słyszałeś oskarżenie? — zwrócił się teraz do mnie.

— Tak.

— Co ty na to?

— Że oskarżyciel jest szubrawcem. On był mordercą i w swojej opowieści zamienił po prostu osoby.

— Abu en Nassr przysiągł, a ty jesteś giaurem. Nie wierzę tobie, lecz jemu.

— Zapytaj mojego służącego, Hadżi Halefa. On jest moim świadkiem.

— Służy niewiernemu; jego słowa nic nie znaczą. Każę zwołać wielką radę oazy. Rada wysłucha moich słów i zadecyduje o twoim losie.

— Nie chcesz mi wierzyć, ponieważ jestem chrześcijaninem, a mimo to darzysz zaufaniem niewiernego. Ten Hamd el Amasad lub jak wolisz Abu en Nassr jest bowiem Armeńczykiem, a więc także nie muzułmaninem, lecz chrześcijaninem.

— Mój przyjaciel przysiągł na Proroka.

— To nikczemność i grzech, za co spotka go kara Boska. Jeśli nie chcesz dać mi wiary, wniosę skargę do rady oazy.

— Giaur nie może zaskarżyć wiernego, a rada oazy nic by mu nie mogła zrobić, ponieważ mój przyjaciel posiada bujuruldu, a tym samym znajduje się pod opieką sułtana.

— A ja jestem pod opieką swojego króla. Rozporządzam także ważnym paszportem. Masz go w kieszeni.

— Jest napisany w języku giaurów; zabrudziłbym się, gdybym go czytał. Twoja sprawa zostanie jeszcze dziś zbadana. Przedtem jednak zostaniecie poddani bastonadzie: ty otrzymasz pięćdziesiąt kijów, twój służący sześćdziesiąt, a twój przewodnik dwadzieścia uderzeń w podeszwy. Wyprowadzić ich na podwórze; ja przyjdę tam później!

— Alykojun alleri — cofnijcie ręce! — rozkazał kapral. Sto palców puściło mój burnus.

— Tufenkleri kaldyrynys — podnieście karabiny! Bohaterowie pozbierali swoje karabiny z ziemi.

— Ortaja alyn her utszunu — otoczcie wszystkich trzech! Okrążyli natychmiast Halefa, Omara i mnie. Wyprowadzono nas na podwórze, pośrodku którego znajdowała się podobna do ławki kłoda. Jej wygląd wskazywał na to, że służyła do umieszczania na niej tych, którzy mieli być poddani bastonadzie.

Ponieważ zachowywałem się spokojnie, moi towarzysze poszli za mną bez oporu, ale czytałem w ich oczach, że czekają tylko na mój znak, żeby zakończyć tę farsę.

Kiedy przez chwilę staliśmy przy klocu, zjawił się wekil z Abu el Nassrem. Murzyn niósł przed nim dywan, rozłożył go na ziemi i kiedy usiedli wskazał na mnie.

— Elli dajak wurun ona — dajcie mu pięćdziesiąt! Teraz był najwyższy czas!

— Czy masz mój paszport jeszcze w kieszeni? — spytałem namiestnika.

— Tak.

— Daj mi go!

— Nigdy go nie otrzymasz.

— Dlaczego?

— Żaden wierny nie powinien się nim zabrudzić.

— Chcesz naprawdę rozkazać, żeby mnie bito? — Oczywiście.

— To ja ci pokażę, jak postępuje Niemiec, kiedy jest zmuszony wymierzyć sobie sam sprawiedliwość!

Małe podwórze, na którym się znajdowaliśmy, okalał z trzech stron wysoki mur, a z czwartej strony budynek. Na ulicę prowadziła tylko jedna brama, przez którą weszliśmy. Widzów brakowało. Było nas więc trzech przeciwko- trzynastu. Broń pozostawiono nam zgodnie z rycerskim obyczajem pustyni. Wekil, także bez broni, był zupełnie nieszkodliwy, jego żołnierze również, tylko Abu el Nassr mógł się stać niebezpieczny. Przede wszystkim jego trzeba było uczynić niezdatnym do walki.

— Czy masz jakiś sznur? — zapytałem cicho Omara.

— Tak, sznur mojego burnusa.

— Odwiąż go!

A Halefowi przykazałem:

— Pobiegnij do bramy i nie wypuść nikogo! Wekil odpowiedział tymczasem na moją groźbę:

— Wymierz sobie więc sprawiedliwość!

— Zaraz to zrobię!

Mówiąc to, skoczyłem nagle poza kordon żołnierzy, dopadłem Abu el Nassra, ściągnąłem mu ramiona na plecy tak, że w pozycji siedzącej, w jakiej się znajdował, nie mógł się ruszyć.

— Zwiąż go! — powiedziałem do Omara.

Ten rozkaz był właściwie zbędny, gdyż Omar w mig mnie zrozumiał i już zakładał sznur na ramiona Armeńczyka. Morderca był skrępowany, zanim ktokolwiek się ruszył. Mój nieoczekiwany atak zaskoczył w pełni wekila i jego straż przyboczną. Teraz prawą ręką wyciągnąłem swój nóż, a lewą chwyciłem namiestnika za kark. Namiestnik z przerażenia wyciągnął przed siebie ręce i nogi, jakby był nieżywy. Tym więcej jednak życia wstąpiło w żołnierzy.

— Koszun, imdad arajyn — sprowadźcie pomoc! — wrzasnął onbaszy, który pierwszy odzyskał mowę.

Jego szabla zaczęła mu zawadzać, więc ją odrzucił i pobiegł do wyjścia. Żołnierze poszli za jego przykładem. Przy bramie stał już jednak mój dzielny Halef z karabinem gotowym do strzału.

— Geri, burada duradszakssynys — z powrotem! Zostaniecie tutaj! — zawołał do nadbiegających.

Dzielni wojownicy zdziwili się, zawrócili i rozproszyli po całym podwórzu, szukając schronienia w załomach muru.

Omar również wyciągnął nóż i stał z ponurym wzrokiem, gotów wbić ostrze w serce Abu el Nassra.

— Czy jesteś martwy? — zapytałem wekila.

— Nie. Ale ty mnie zabijesz?

— To zależy od ciebie, ty uosobienie wszelkiej sprawiedliwości i dzielności! Pozwól sobie powiedzieć, że twoje życie wisi na cienkim włosku.

— Czego żądasz ode mnie?

Jeszcze zanim zdążyłem odpowiedzieć, rozległ się pełen trwogi głos niewieści. Podniosłem wzrok i zauważyłem małą, grubą postać kobiecą, która, jak było widać, z dużym wysiłkiem toczyła się od wejścia w naszym kierunku.

— Dur — stój! — zawołała piszczącym głosem. — Oldirme onu; benim kodszam dir — nie zabijaj go; jest moim mężem!

A więc okrągła dama, która w gęstej osłonie z sukien zmierzała w moim kierunku prawdziwie podobnymi do pływania ruchami, była wielmożną panią namiestnikową. W każdym razie spoza krat okna pokoju dla kobiet chciała przypatrywać się wykonaniu kary i z przerażeniem musiała zauważyć, że przedmiotem egzekucji miał się teraz stać jej małżonek. Zadałem pytanie zbliżającej się kobiecie:

— Kim jesteś?

— Wekilin karysyjim — jestem żoną wekila — odrzekła.

— Ewet, awretimdir, Kbillinin gulu — tak, ona jest moją żoną, różą Kebilli — potwierdził namiestnik, jęcząc.

— Jak ma na imię?

— Adym Aisza — mam na imię Aisza — oznajmiła.

— Ewet, ady Aisza — tak, zwie się Aisza — rozległo się echo z ust Turka.

A więc była to „róża Kebilli", Aisza. W stosunku do tak delikatnej istoty musiałem być pobłażliwy.

— Jeśli ukażesz mi zorzę poranną swego oblicza, o kwiecie oazy, puszczę jego kark — powiedziałem.

Natychmiast zdjęła jaszmak, czyli welon, z twarzy. Widocznie już długo żyła wśród Arabów, których kobiety chodzą z odsłoniętymi twarzami, i dlatego była mniej powściągliwa od Turczynek, które obowiązkowo noszą zasłony. Zresztą chodziło tu, jak zapewne sądziła, o drogocenne życie jej małżonka.

Spojrzałem na bezbarwną, o zamazanych rysach kobiecą twarz, tak nalaną, że prawie nie było w niej widać oczu ani perkatego noska. Pani Aisza mogła mieć czterdzieści lat, próbowała jednak uchodzić za młodszą, czerniąc brwi i malując wargi na czerwono. Czarne kropki, i to po jednej na każdym policzku, nadawały jej twarzy egzotyczny wygląd i kiedy teraz odsłoniła przedramiona, zauważyłem, ze nie tylko paznokcie, lecz całe ręce umalowane ma henną na czerwono.

— Dziękuję ci, ty słońce Dżaridu — pochlebiłem jej. — Jeśli mi przyrzekniesz, że wekil będzie siedział spokojnie, nie stanie mu się żadna krzywda.

— Kaladszak, Sana ssos weririm — będzie siedział spokojnie. Przyrzekam ci to.

— Niech więc podziękuje twojemu urokowi, że go nie zgniotę jak indszir, która leży w prasie, czekając na ususzenie. Twój głos podobny jest do dźwięku fletu, twoje oko błyszczy jak oko słońca, a twoja postać równa jest postaci Szeherezady. Tylko przez wzgląd na ciebie, daruję mu życie.

Zdjąłem rękę z karku namiestnika. Jęknął z ulgą, siedział jednak posłusznie dalej. Aisza obejrzała mnie uważnie od stóp do głów i spytała potem uprzejmie:

— Kim jesteś?

— Jestem Kara ben Nemsi, cudzoziemcem, którego ojczyzna leży daleko za morzem.

— Czy wasze kobiety są ładne?

— Są ładne, nie dorównują jednak urodą kobietom nad szotem El Kebir.

Pani Aisza uśmiechnęła się zadowolona i widać było, że znalazłem łaskę w jej oczach.

— Niemcy są ludźmi bardzo mądrymi, bardzo dzielnymi i bardzo uprzejmymi, często o tym słyszałam — stwierdziła. — Witamy cię w naszym domu! Powiedz jednak, dlaczego związałeś tego człowieka? Dlaczego nasi żołnierze przed tobą uciekli i dlaczego chciałeś zabić tego możnego namiestnika?

— Związałem tego człowieka, ponieważ jest mordercą. Wasi żołnierze uciekli przede mną, gdyż zmiarkowali, że ich wszystkich pokonani. A wekila związałem dlatego bo chciał mi wymierzyć karę chłosty, a potem może nawet skazać na śmierć, nie oddając mi sprawiedliwości.

— Sprawiedliwości stanie się zadość.

Nasunęła mi się mimo woli myśl, że pantofel niewieści w krajach Wschodu ma taką sarną czarodziejską moc jak na Zachodzie. Wekil w przeświadczeniu, że jego autorytet został zagrożony, próbował go znowu odzyskać.

— Jestem sprawiedliwym sędzią i...

— Sen sus — milcz! — nakazała mu.

— Wiesz, że znam tego człowieka, który zwie się Abu en Nassr, czyli ojcem zwycięstwa; powinien się raczej nazywać Abu el Jalan, to znaczy ojcem kłamstwa. On był winien temu, że cię wysiano do Algieru, właśnie wtedy kiedy miałeś zostać podporucznikiem. On był winien, że cię przeniesiono do Tunezji i tu na tym pustkowiu zostałeś zagrzebany, a ilekroć zjawił się tutaj u ciebie, musiałeś zrobić coś, co ci przynosiło szkodę. Nienawidzę go i nie mam nic przeciwko temu, żeby go ten cudzoziemiec zabił.

— Abu en Nassr nie może być zabity; znajduje się pod opieką padyszacha.

— Tut aghysi — milcz! On jest pod opieką padyszacha, ten obcokrajowiec natomiast jest pod opieką' żony namiestnika, pod moją opieką! Słyszysz? A nad kim ja roztaczam opiekę, tego twoja porywczość nie zgubi. Wstań i chodź ze mną!

Namiestnik podniósł się z krzesła. Aisza zwróciła swoje kroki ku domowi, a jej małżonek zamierzał podążyć za nią. Nie było to jednak po mojej myśli.

— Stój! — rozkazałem, chwytając go ponownie za kark. — Ty tu zostaniesz!

Wówczas pani Aisza się odwróciła.

— Czy nie powiedziałeś, że chcesz go uwolnić? — zapytała.

— Tak, jednak tylko pod warunkiem, że zostanie na swoim miejscu.

— Przecież nie może siedzieć tu wiecznie.

— Masz rację, o różo Kebilli, ale może przynajmniej pozostać tu tak długo, dopóki moja sprawa nie zostanie załatwiona.

— Ta już jest załatwiona.

— W jaki sposób?

— Czy ci nie mówiłam, że jesteś naszym gościem i że jesteśmy ci radzi?

— To prawda.

— Jesteś więc naszym gościem i możesz wraz z twoimi towarzyszami mieszkać u nas jak długo zechcesz.

— A Abu en Nassr, którego nazwałaś Abu el Jalan?

— On pozostanie tutaj, jest twój i możesz z nim zrobić, co ci się podoba.

— Czy to prawda wekilu?

Turek zwlekał z odpowiedzią, lecz surowe spojrzenie jego żony zmusiło go do mówienia.

— Tak — zapewnił posłusznie. — Przysięgasz?

— Przysięgam.

— Na Allaha i jego Proroka?

— Czy muszę? — zwrócił się z pytaniem do madame, róży Ke billi.

— Musisz. — Odrzekła Aisza zdecydowanie.

— Przysięgam więc na Allaha i jego Proroka!

— Czy teraz może pójść ze mną? — spytała mnie.

— Może — odpowiedziałem.

— Przyjdź za chwilę, zjesz z nami baraninę z kuskusem.

— Czy masz jakieś pomieszczenie, w którym mógłbym umieścić Abu en Nassra, mając pewność, że nie ucieknie? — spytałem Aiszę.

— Niestety nie. Przywiąz go do pnia palmy tam przy murze! Nie ucieknie ci, gdyż każę go pilnować naszym żołnierzom.

— Sam go będę pilnował — odezwał się Omar w moim zastępstwie. — Nie umknie ci, lecz zapłaci śmiercią za życie mojego ojca. Mój nóż będzie tak ostry, jak bystry jest mój wzrok.

Morderca nie powiedział jeszcze ani słowa od chwili, kiedy go obezwładniłem. Jego oczy płonęły jednak niesamowitą złością, kiedy musiał z nami pójść w kierunku palmy, gdzie go przywiązaliśmy. Nie było moim zamiarem pozbawić go życia, ale groziła mu wendeta i wiedziałem, że żadne wstawiennictwo nie było w stanie skłonić Omara do tego, żeby go ułaskawił. Eddem bi'ddem lub jak Turek powiada: kan kanu oder — za krew płaci się krwią. Najbardziej byłbym mimo wszystko zadowolony, gdyby mu się udało uciec bez mojej wiedzy, chociaż on na pewno by mnie nie oszczędził, gdybym miał pecha wpaść w jego ręce.

Zostawiłem więc Hamd el Amasada pod strażą Omara i wraz z Halefem udałem się do selamlika. Po drodze Ilalef spytał:

— Sihdi, zaznaczyłeś, że ten człowiek jest armeńskim chrześcijaninem, a musisz przecież przyznać, że jest złym człowiekiem. Czy przekonałeś się teraz, że chrześcijanie są złymi ludźmi? Musisz się nawrócić na prawdziwą wiarę, jeśli nie chcesz przez wieki smażyć się w piekle.

— Ty sam się tam będziesz smażył.

— Dlaczego?

— Czy nie opowiadałeś mi, że w derk asfal, to jest w siódmym, najgłębszym piekle muszą się smażyć wszyscy kłamcy i obłudnicy i zjadać głowy diabelskie z drzewa „zakkum"?

— Tak, ale co ja mam z tym wspólnego?

— Jesteś kłamcą i obłudnikiem!

— Ja, sihdi? Mówię prawdę, a w moim sercu nie ma fałszu. Kto mnie tak nazywa, jak ty mnie nazwałeś, temu poślę kulkę.

— Kłamiesz, że widziałeś Mekkę i udajesz pielgrzyma. Czy mam o tym powiedzieć wekilowi?

— Aman, aman — przebacz mi. Tego nie zrobisz Halefowi Omarowi, najwierniejszemu słudze, jakiego mogłeś znaleźć.

— Nie, nie zrobię tego, ale znasz warunek, pod jakim będą milczał.

— Znam go i będę się miał na baczności, ty jednak staniesz się jeszcze kiedyś prawdziwym wiernym, czy chcesz czy nie, sihdi!

Weszliśmy do pokoju przyjęć, gdzie już czekał na nas wekil. Przyjął nas z niezbyt uprzejmą miną.

— Usiądź! — wskazał mi miejsce.

Czyniąc zadość jego wezwaniu, usiadłem tuż obok niego, podczas gdy Halef zajął się fajkami, przygotowanymi tymczasem w jednym z narożników pokoju.

— Dlaczego chciałeś zobaczyć oblicze mojej żony? — zaczął namiestnik rozmowę.

— Ponieważ jestem Frankiem, przyzwyczajonym patrzeć w twarz tego, z kim rozmawiam.

— Macie złe obyczaje! Nasze kobiety zasłaniają się, wasze natomiast pozwalają się oglądać. Nasze niewiasty ubierają się w suknie, sięgające górą po szyję, a dołem krótkie, wasze natomiast noszą ubiory górą mocno wycięte, a dołem długie; często także górą mocno wycięte i dołem krótkie. Czy widzieliście kiedy choćby jedną z naszych kobiet u was? Wasze dziewczyny natomiast przychodzą do nas. Dlaczego? Z ciekawości! Aib — o wstydzie!

— Wekilu, czy to ma być przyrzeczona przez was gościnność? Od kiedyż to panuje zwyczaj obrażania gości?'Nie trzeba mi ani twojej baraniny, ani twojego kuskusu. Zejdę znów na podwórze. Chodź ze mną!

— Efendi, wybacz mi! Chciałem ci tylko powiedzieć co myślę, lecz nie miałem zamiaru cię obrażać.

— Kto nie chce obrażać, nie zawsze może mówić to co myśli. Gadatliwy człowiek podobny jest do pękniętego garnka, z którego nikt nie ma pożytku, bo wszystko zeń wycieka.

— Usiądź — poprosił — i opowiedz mi, gdzie spotkałeś Abu en Nassra.

Zdałem mu dokładne sprawozdanie z naszej przygody. Przysłuchiwał się milcząco, a w końcu z wyrazem niedowierzania na twarzy zapytał:

— Sądzisz więc, że zamordował kupca w Blidzie?

— Tak.

— Ale nie byłeś przy tym?

— Wysnuwam wnioski.

— Tylko Allah może wnioskować; jest wszechwiedzący. Myśl ludzka natomiast jest jak zły jeździec, niesiony przez nieposłusznego konia do celu, do którego nie miał zamiaru jechać.

— Tylko Allah może wyciągać wnioski, ponieważ jest wszechwiedzący? O wekilu, twój duch zmęczył się dużą ilością baraniny z kuskusem, którą spożyłeś! Właśnie dlatego, że Allah jest wszechwiedzący, nie potrzebuje wyciągać wniosków. Kto wnioskuje, poszukuje wyniku swoich spostrzeżeń, nie znając go przedtem..

— Stwierdzam, że jesteś alimem, uczonym, który ukończył wiele szkół, gdyż używasz słów dla nikogo nie zrozumiałych. I sądzisz także, że Abu en Nassr zabił człowieka w uedzie Tarfaui.

— Tak.

— Byłeś przy tym?

— Nie.

— Powiedział ci to może ten nieboszczyk?

— Wekilu, barany które spożyłeś wiedziałyby zapewne, że nieżywy człowiek mówić nie może.

— Efendi, teraz ty jesteś nieuprzejmy. Więc nie byłeś przy tym, a zmarły nie mógł ci tego powiedzieć. Skąd w takim razie wiesz, że Abu en Nassr jest mordercą?

— Tropiłem jego ślad, a kiedy go spotkałem, przyznał się do morderstwa.

— To że znalazłeś jego ślad, to jeszcze nie jest żaden dowód, że jest mordercą, gdyż przy pomocy śladu jeszcze nikt człowieka nie zabił. A że przyznał ci się do popełnienia mordu, nie jest w stanie mnie zwieść; on jest szakadszi, żartownisiem, który lubi sobie zadrwić z kogoś.

— Z morderstwa się nie żartuje.

— Ale z człowieka tak. I w końcu wierzysz także w to, że on zastrzelił chabira Sadeka?

— Tak.

— Byłeś przy tym? — Oczywiście.

— I widziałeś to?

— Nawet bardzo wyraźnie. Świadkiem był również Hadżi Halef Omar.

— No dobrze, przyjmijmy, że Abu en Nassr zastrzelił Sadeka, ale czy naprawdę dlatego chcesz twierdzić, że jest mordercą?

— Naturalnie.

— Efendi, niech Allah wpłynie na twój sposób myślenia, gdyż zaraz będziesz musiał przyznać, że człowiek nie powinien wyciągać wniosków.

— Jak to?

— Będąc świadkiem, że Abu. en Nassr zastrzelił przewodnika, wnioskujesz, że Abu en Nassr jest mordercą?

— Oczywiście. Przecież to jasne.

— Wnioskujesz błędnie. A gdyby to była wendeta? Czy w twoim kraju nie istnieje prawo do rodowej zemsty?

— Nie.

— To przyjmij do wiadomości, że krwawy mściciel bynajmniej nie jest mordercą. Żaden sędzia go za to nie skarze. Tylko krewni zabitego mają prawo ścigać zabójcę.

— Sadek jednakże nie obraził niczym twojego gościa.

— Ale mogło go obrazić plemię, do którego Sadek należał.

— Także nie, wekilu. Ten Abu en Nassr, który właściwie nazywa się Hamd el Amasad, a przedtem zapewne nosił armeńskie nazwisko, zastrzelił przewodnika Sadeka, którego syn Omar jest tutaj i tenże Omar ma, jak przed chwilą sam wyjaśniłeś, prawo do życia mordercy. Załatw to z Omarem, ale postaraj się także o to, żeby mi ten „ojciec zwycięstwa” nigdy więcej nie wszedł w drogę, w przeciwnym razie ja się z nim rozprawię. Zresztą oddaj mi najpierw mój paszport. Będę go jeszcze gdzie indziej potrzebował.

— Efendi, teraz twoja mowa ocieka mądrością. Masz tu swój paszport. Zaraz porozmawiam z Omarem, żeby puścił wolno Abu en Nassra. Ty natomiast bądź moim gościem, jak długo zechcesz.

Namiestnik wstał i wyszedł na podwórze. Z góry wiedziałem, że wszelkie próby przekonania Omara, żeby odstąpił od zemsty, będą bezskuteczne. Rzeczywiście po jakimś czasie wekil wrócił z ponurą miną, milczał nawet, kiedy wnoszono baraninę na rożnie, przyrządzoną zapewne milutkimi, umalowanymi henną paluszkami „róży Kebilli”, Halef i ja nie daliśmy się długo prosić i zajadaliśmy smacznie. Wekil właśnie powiedział mi, że Omarowi zostanie zaniesiona kolacja na podwórze, gdyż nie można go nakłonić, żeby choć na chwilę odszedł od swojego więźnia, kiedy na zewnątrz rozległ się głośny krzyk. Nadstawiłem ucha. Krzyk się powtórzył.

— Breh, efendina — na pomoc!

To wołanie skierowane było do mnie. Jednym skokiem dopadłem drzwi i znalazłem się na podwórzu. Omar leżał na ziemi i szamotał się z żołnierzami, więźnia natomiast nie było. Przy bramie prowadzącej na ulicę stał Murzyn i szczerzył do mnie zęby w szyderczym uśmiechu.

— Uciekł, sihdi! — tam galopuje!

Wybiegłem na ulicę i zobaczyłem, jak Abu en Nassr znika między palmami. Jechał na szybkim wielbłądzie, który zdaje się miał wyborny chód. Odgadłem wszystko. Wekilowi nie udało się przekonać Omara, chciał jednak uratować Abu en Nassra. Wydał Murzynowi rozkaz trzymać w pogotowiu wielbłąda, a żołnierzom polecił obezwładnić Omara i odciąć więźnia od palmy. Tych jedenastu dzielnych bohaterów rzuciło się odważnie na osamotnionego i w ten sposób podstęp wekila się udał.

Naturalnie żołnierze drogo opłacili swoje zwycięstwo. Omar użył swojego noża i kiedy udało mi się rozdzielić walczących, stwierdziłem, że wielu krwawiło.

— Uciekł, efendi! — wykrztusił młody przewodnik, sapiąc ze złości i wysiłku.

— Widziałem.

— Dokąd?

— W tamtym kierunku — wskazałem ręką.

— Ukarz tych ludzi efendi, ja natomiast ruszę w pościg za uciekinierem.

— Uciekinier wyjechał na szybkim wielbłądzie — powiedziałem Omarowi, żeby się zastanowił.

— 1 tak go dogonię.

— Nie masz wierzchowca.

— Efendi, mam tu przyjaciół, którzy dadzą mi dobrego wierzchowca i zaopatrzą mnie w daktyle i gumowe węże z wodą. Zanim morderca mojego ojca zniknie na skraju horyzontu, będę na jego tropie. A ty znajdziesz mój ślad, jeśli zechcesz podążyć za mną.

Omar ben Sadek oddalił się spiesznie.

Halef był świadkiem tego, co się stało i pomógł mi przy oswobadzaniu Omara z rąk żołnierzy Pałał złością.

— Dlaczego uwolniliście tego człowieka, wy psy, plemię myszy i szczurów... — zwrócił się do żołnierzy.

Rozgniewany Halef byłby zapewne kontynuował swoją perorę, gdyby na podwórzu nie zjawiła się żona wekila. Była znowu w kwefie.

— Co się stało? — spytała.

— Twoi ludzie napadli na mojego przewodnika...

— Szubrawcy, łajdaki! — zawołała Aisza, tupiąc nogą i wyplątując swoje czerwone pięści spod okrywającej ją szaty.

— ... i uwolnili więźnia...

— Szelmy, oszuści! — kontynuowała róża Kebilli z wściekłością i wydawało się, że chciała obić żołnierzy.

— Na rozkaz wekila — dodałem.

— Na rozkaz wekila? Ten robak nieposłuszny, nie nadający się do niczego uparciuch! Ja mu pokażę i to zaraz, natychmiast!

Aisza odwróciła się rozgniewana i wymachując rękami odpłynęła do selamlika.

O uszczęśliwiające królestwo pantoflarzy. Twoje berło niczym się nie różni na północy, jak j na południu, na wschodzie i na zachodzie!

Halef przybrał bardzo zadowoloną minę i stwierdził:

— Tu ona jest wekilem, a on wekilową i my znajdujemy się tu pod lepszą opieką pani namiestnikowej, niż gdybyśmy byli w posiadaniu bujuruldu i chronił nas sam sułtan. Dzięki niech będą Allahowi, że nie mam szczęścia być wekilem przy boku pani namiestnikowej!

IV.

W MOCY ABRAHIMA MAMURA

Było to w czasie, kiedy promienie słoneczne całym swym żarem padają na ziemie leżące nad Nilem i każdy kogo konieczność nie wygnała pod gołe niebo, ucieka pod ochronę swego dachu, szukając spokoju i ochłody.

Ja także spoczywałem na miękkiej sofie wynajętego mieszkania, piłem powoli aromatyczną kawę i rozkoszowałem się wonią wybornego dżebeli wydobywającą się z mojej fajki. Mocne, bezokienne mury nie przepuszczały słonecznego żaru, a porowate naczynia gliniane, przez których ścianki parowała woda czerpana z Nilu, czyniły atmosferę tak znośną, że niewiele dało mi się we znaki zmęczenie, które ludzie w tych krajach zazwyczaj odczuwają.

Wtem na dworze rozległ się besztający kogoś głos mojego służącego, Halefa agi.

Halef aga? Tak, mój dobry, mały Halet stał się agą, czyli panem. A kto go nim zrobił? Zabawne pytanie! Któż by, jak nie on sam!

Przez Trypolitanię i oazę Kufarah przybyliśmy do Egiptu. Nasze przeżycia na tej długiej trasie mogę pominąć, ponieważ nie mają bezpośredniego związku z wydarzeniami tej podróży. Opowiem o nich później w osobnej książce.

Zwiedziliśmy Kair, zwany przez Egipcjan po prostu stolicą, lub jeszcze chętniej El Kahira, to znaczy „miasto zwycięskie”, popłynęliśmy w górę Nilu, jak dalece moje ograniczone środki mi na to pozwoliły i w końcu w miejscowości Kertassi wynajęliśmy mieszkanie, w którym czułbym się zupełnie dobrze, gdyby w mojej kanapie i wszystkich dywanach nie gnieździły się owe skaczące i kłujące stworzonka, o których stary, dobry Fischart napisał w jakimś wierszu: "Coś mnie gryzie, co to może być”, i z których poza wielkookim pulex canis i czerwonawym pulex musculi znane są jeszcze powszechnie lubiane pchły: pulex irritans oraz wściekła pulex penetrans. Niestety muszę powiedzieć, że Egipt nie jest obszarem łowieckim pchły zwanej pulex irritans, lecz pchły pulex penetrans, a więc nie pchły ,,drażniącej” lecz tej, która przenika przez skórę. Nie potrzebuję wiec dodawać, że mój kef, to znaczy moja sjesta podłudniowa, niezupełnie był wolny od zakłóceń i przykrości.

A więc głos mojego Halefa agi, besztający kogoś przed domem, zbudził mnie ze snu.

— Co? Jak? Kogo?

— Twojego efendi — słychać było nieśmiałą odpowiedź.

— Mojego efendi? Chcesz zakłócić spokój temu wielkiemu panu i mistrzowi?

— Muszę z nim rozmawiać.

— Co? Musisz? Teraz podczas sjesty? Czy diabeł — niech mnie Allah przed nim strzeże! — napełnił ci głowę szlamem z Nilu, że nie możesz pojąć, co znaczy efendi, lekarz, człowiek, którego Prorok karmi mądrością tak, że wszystko może, nawet wskrzesić nieżyjących, jeśli mu tylko powiedzą, na co zmarli!

 Ach tak, muszę przyznać, że mój Halef bardzo się zmienił w Egipcie. Stał się teraz niezwykle dumny, ogromnie bezczelny i okropnie się przechwalał, a to w tych krajach bardzo się opłaca.

Na Wschodzie każdego Niemca uważa się za wielkiego ogrodnika, a każdego innego obcokrajowca za dobrego strzelca albo wybitnego lekarza. Nieszczęśliwym trafem przejąłem w Kairze na własność od Willmara Schwabego starą, do połowy zaopatrzoną w leki, aptekę homeopatyczną. Tu i ówdzie, bądź to u kogoś obcego, bądź też znajomego, wypróbowałem działanie rozcieńczonej laktozy. Pięć ziarenek cukru mlekowego rozcieńczałem trzydziestokrotnie, potem podczas podróży po Nilu podawałem swoim żeglarzom przeciwko wszelakim możliwym, wmawianym sobie przez nich, dolegliwościom. Szybko zyskałem sławę lekarza, który pozostaje w zmowie z diabłem, ponieważ przy pomocy kilku ziarenek afrykańskiego prosa może zmarłych przywrócić życiu.

Ta opinia rozbudziła w głowie mojego Halefa lekki rodzaj megalomanii, co mu jednak na szczęście nie przeszkadzało służyć mi nadal uważnie i wiernie. Z tego co wyżej wzmiankowałem wynika, że on sam najbardziej przyczynił się do ugruntowania mojej sławy. Popadł w haniebny nałóg barona von Münchhausena, a przy tym próbował popisywać się niegrzecznością i zachodziła obawa, że nieuprzejmość stanie się jego nawykiem.

Między innymi kupił sobie ze swoich minimalnych dochodów szpicrutę ze skóry hipopotama i nosił ją zawsze przy sobie. Znał Egipt już wcześniej i był zdania, że nie można się tam obyć bez bicza. Szpicrutą można według niego więcej osiągnąć niż grzecznością i pieniędzmi, których w każdym razie dużo nie miałem.

— Niech ci Bóg zachowa mowę sihdi — usłyszałem znowu proszący głos obcego — ale ja muszę naprawdę zobaczyć się z twoim panem, tym wielkim lekarzem z Frankistanu, i rozmawiać z nim.

— Teraz nie.

— To jest konieczne, w przeciwnym razie mój pan by mnie nie przysłał.

— Kto jest twoim panem?

— Bogaty i potężny Abrahim Mamur, oby Allah dał mu tysiąc lat życia.

— Abrahim Mamur? Któż to jest Abrahim Mamur i jak się nazywał jego ojciec? Kto był ojcem jego ojca, a kto ojcem ojca jego ojca? Kto go zrodził i gdzie mieszkają ci, którym zawdzięcza swoje nazwisko?

— Tego nie wiem sihdi, lecz jest on możnym panem, o czym świadczy choćby jego nazwisko.

— Jego nazwisko? Co przez to rozumiesz?

— Abrahim Mamur. Mamur znaczy urzędnik. Był urzędnikiem, starostą powiatowym.

— Był. A więc już nim nie jest?

— Nie.

— Tak też myślałem. Nikt go nie zna, nawet ja, Halef aga, dzielny przyjaciel i opiekun mojego pana, nigdy o nim nie słyszałem i nigdy nie widziałem tarbusza   jego turbanu. Odejdź, mój pan nie ma czasu!

— To powiedz mi przynajmniej, co muszę zrobić, żeby się do niego dostać!

— Czy nie znasz prawdy o srebrnym kluczu, który otwiera wszystkie drzwi?

— Mam ten klucz przy sobie.

— To użyj go!

Słuchałem z napiętą uwagą, usłyszałem cichy dźwięk monet, a potem znów głos Halefa:

— Jeden piastr? Ty sknero, powiem ci, że otwór tego zamka jest większy od twojego kluczą. Ten się nie nadaje, jest za mały.

— To muszę użyć większego.

Znowu dał się słyszeć dźwięk podobny do brzęku drobnych, srebrnych monet. Nie wiedziałem, czy się śmiać czy gniewać. Halef agą stal się jak widać nadzwyczaj szczwanym odźwiernym!

— Trzy piastry? — wyrzekł właśnie. — Dobrze, za to mogę przynajmniej zapytać, jaką masz sprawę do załatwienia z moim panem.

— Ma przybyć do mojego pana z czarodziejskim lekiem.

— Ty nędzny robaku! Co ty sobie wyobrażasz! Za trzy piastry mam namówić mojego pana do wydania leku, dostarczanego mu przez białą czarodziejkę pierwszej nocy każdego nowiu?

— Czy to prawda?

— Mówi ci to Hadżi Halef Omar aga ben Hadżi Abul Abbas ibn Hadżi Dawuhd el Gossarah. Osobiście widziałem tę wieszczkę, a jeśli nie wierzysz, to ci tu zaraz tym korbaczem ze skóry hipopatama wygarbuję grzbiet.

— Wierzę w to, co powiedziałeś.

— To twoje szczęście.

— I dam ci jeszcze dwa piastry.

— Dawaj je! Kto właściwie jest chory w domu twojego pana?

— To tajemnica, którą może poznać tylko efendi.

— Tylko efendi? Ty draniu, czy ja też nie jestem efendi, który widział czarodziejkę? Wynoś się! Halef aga nie pozwoli się obrażać.

— Wybacz efendi! Zdradzę ci tę tajemnicę.

— Teraz już nie jestem jej ciekawy. Zabieraj się stąd!

— Ależ proszę cię...

— Wynocha!

— Czy mam ci dać jeszcze jednego piastra?

— Nie wezmę więcej jednego piastra!

— Efendi! — Lecz dwa!

— O efendi, twarz twoja jaśnieje dobrocią. Weź proszę te dwa piastry.

— Pięknie! A więc kto jest chory? — Żona mojego pana.

— Żona twojego pana? — zapytał Halef zdziwiony. — Która z żon?

— Ma tylko jedną.

— I on był naczelnikiem powiatu?

— Abrahim Mamur jest tak bogaty, że mógłby mieć sto żon, lecz on kocha tylko tę jedną.

— Co jej dolega?

— Nikt tego nie wie, ale jej ciało jest chore, a jej dusza jeszcze bardziej.

— Allah kerim, Bóg jest łaskawy, lecz ja nie! Biczem ze skóry hipopotama, który trzymam w ręku, trzasnąłbym cię chętnie przez plecy. Na brodę Proroka, wypowiadasz taką niedorzeczność, jakbyś tracił rozum. Czy nie wiesz, że kobieta nie ma duszy i dlatego też nie może się dostać do nieba? Jakżeż więc dusza kobiety może być chora?

— Tak mi powiedziano. Wpuść mnie do twojego pana!

— Nie wolno mi tego zrobić.

— Dlaczego?

—  Mój pan pogardza kobietami. Najpiękniejsza perlą wśród kobiet jest dla niego niczym skorpion w piasku. Ręka mojego pana nie dotknęła dotychczas odzienia żadnej kobiety. Nie wolno mu kochać żadnej ziemskiej niewiasty, w przeciwnym razie wieszczka by go więcej nie odwiedziła.

Z minuty na minutę rosło moje uznanie dla zręczności Halefa, mimo to miałem wielką ochotę, dać mu zakosztować razów jego własnego bicza.

— Musisz wiedzieć — usłyszałem odpowiedź posłańca — że nie dotknie jej szat ani nie ujrzy jej postaci. Ma z nią rozmawiać tylko przez kratę.

— Podziwiam roztropność twoich słów i mądrość twojej mowy. Czy nie rozumiesz, że wielki hekim właśnie przez kratę nie może z nią rozmawiać?

— Dlaczego?

— Ponieważ zdrowie, które efendi ma jej przywrócić, nie dotarłoby wówczas do kobiety, lecz zawisłoby na kracie. Odejdź więc!

— Nie wolno mi odejść, gdyż otrzymałbym sto batów w podeszwy, gdybym nie przyprowadził ze sobą twojego mądrego pana.

— Podziękuj więc swojemu dobremu panu, ty niewolniku Egipcjanina, że darzy twoje stopy taką łaską! Nie chcę cię pozbawić twojego szczęścia. Allah niech będzie z tobą i niech ci tych sto uderzeń wyjdzie na zdrowie.

— To pozwól mi powiedzieć jeszcze coś, dzielny ago! Pan naszego domu posiada w swoim skarbcu więcej worków pełnych kosztowności niż mógłbyś policzyć. Polecił mi cię także przyprowadzić i otrzymasz bakszysz, a więc podarunek, jakiego nie dałby ci nawet kedyw Egiptu.

Teraz dopiero posłaniec zmądrzał i zastosował wobec mojego Halefa mocniejszy chwyt, którego należy użyć w stosunku do każdego człowieka Orientu, chcąc go usposobić życzliwie. Mały dozorca mojego domu zmienił też natychmiast ton i odpowiedział o wiele uprzejmiej:

— Allah niech błogosławi twoje usta, mój przyjacielu! Jednak jeden piastr w mojej ręce jest mi milszy niż dziesięć worków w obcej.

Twoja ręka jest niestety tak chuda, jak szakal w pętli lub jak pustynia Biszarin.

— Posłuchaj rady twego serca mój bracie.

— Ja twoim bratem! Ty robaku, pamiętaj, że jesteś niewolnikiem, podczas gdy ja jako wolny człowiek towarzyszę swojemu panu i dbam o jego bezpieczeństwo. Nie będę się radził swojego serca. Jak może pole przynosić plony, jeśli tak nieliczne krople rosy spadają na nie z nieba!

— Masz tu jeszcze trzy krople!

— Jeszcze trzy? Pójdę zobaczyć, czy mogą przeszkodzić swojemu panu, pod warunkiem, że od twojego pana naprawdę otrzymam bakszysz, o jakim mówiłeś.

— Otrzymasz.

— To poczekaj!

Teraz nareszcie Halef uznał, że może mi przeszkodzić; ten chytry lis! Postępował zresztą zgodnie ze złym obyczajem Orientu, tak że poniekąd był usprawiedliwiony, zwłaszcza że za swoje usługi otrzymywał ode mnie zaledwie odrobinę, o której nie warto nawet mówić.

Co mnie jednak w tej całej sprawie dziwiło, to okoliczność, że wzywano mnie do chorej kobiety. Muzułmanin, pomijając wędrowne plemiona nomadów, ukrywa mieszkanki swojego haremu przed oczyma obcego mężczyzny, a w każdym razie chodziło tu o kobietę już niemłodą, która być może przymiotami serca i umysłu zachowała miłość Abrahima Mamura.

Ilalef wszedł do pokoju.

— Czy śpisz, sihdi?

Ten hultaj! Tu nazywał mnie „sihdi”, a na dworze kazał siebie tak tytułować.

— Nie — odpowiedziałem. — Czego chcesz?

— Na dworze stoi człowiek, który chciałby z tobą mówić. Przyszedł po ciebie i twierdzi, że ja także muszę pójść z tobą.

Spryciarz zrobił końcową uwagę, ażeby zapewnić sobie przyobiecany napiwek. Nie chcąc go wprawiać w zakłopotanie, udałem, że nie słyszałem jego rozmowy z posłańcem.

— Dlaczego przyszedł po mnie?

— Ktoś jest chory.

— Czy to nagląca sprawa?

— Bardzo, sihdi. Duch chorej ma już zamiar opuścić ten świat. Dlatego musisz się spieszyć, jeśli go jeszcze chcesz zatrzymać.

Hm, Halef był jak widać niezłym pośrednikiem.

— Wpuść tego człowieka!

Ilalef wyszedł i wepchnął posłańca do pokoju. Mężczyzna się skłonił aż do ziemi. Zgodnie z miejscowym zwyczajem zostawił swoje sandały na zewnątrz i pokornie czekał, aż do niego przemówią.

— Podejdź bliżej! — poprosiłem.

— Es salm' alejkum! — Niech zdrowie ci sprzyja panie — pozdrowił mnie. — Niech Allah skłoni twoje uszy do pokornej prośby najniższego z twoich sług!

— Kim jesteś?

— Jestem Hamid, sługa wielkiego Abrahima Mamura, który mieszka w górze rzeki.

— Co mi masz powiedzieć?

— Wielka żałość zapanowała w domu mojego pana, gdyż Guzela, korona jego serca, zmierza do krainy cieni. Żadnemu lekarzowi, ani fakirowi, ani też świętemu, nie udało się opanować jej choroby. Wtedy mój pan..., oby go Allah pocieszypan, usłyszał o tobie i twojej sławie, i że śmierć ucieka na dźwięk twego głosu. Pan mój wysłał mnie do ciebie i polecił mi powiedzieć: „Przybądź i zdejm rosę śmierci z mojego kwiatu, a wdzięczność moja będzie słodka i tak promienna jak lśnienie złota!”

Korona serca! Kwiat! Güzela, znaczy piękna! Te określenia w odniesieniu do leciwej kobiety wydały mi się przesadne.

— Nie wiem, gdzie mieszka twój pan. Czy to daleko stąd?

— Mój pan mieszka na wybrzeżu i posyła ci łódź. Za godzinę będziesz na miejscu.

— Kto mnie odwiezie z powrotem?

— Ja.

— Dobrze, przyjadę. Poczekaj na dworze!

Hamid wyszedł. Wstałem, zmieniłem ubranie i wziąłem ze sobą skrzynkę, zawierającą zioła i medykamenty, między innymi akonid, siarkę, jeden z gatunków jaskrów oraz wszystkie te środki, które winny znajdować się w podróżnej apteczce. Już po pięciu minutach siedzieliśmy w czółnie, sterowanym przez czterech wioślarzy: ja, pogrążony w myślach, Halef natomiast dumny jak pasza lub właściciel co najmniej trzech końskich ogonów. Za pasem miał obite srebrem pistolety, które mu podarowano w Kairze, i ostry błyszczący sztylet, w ręku natomiast dzierżył bicz ze skóry hipopotama. Z biczem tym się nigdy nie rozstawał, uważając go za najlepszy środek do zapewnienia sobie wśród Egipcjan poważania, szacunku i względów.

Upał co prawda dokuczał, lecz jazda czółnem pod prąd była przyjemna z uwagi na chłodzący powiew.

Jakiś czas płynęliśmy wzdłuż rozmaitych pasmowo ciągnących się plantacji, w tym również palm daktylowych i innych gatunków egipskich palm, dostarczających jadalnych owoców. Palmy te odznaczały się widlastymi gałęziami i wspaniałymi wachlarzowymi koronami. Mijaliśmy też niewielkie miejscowości, w których znajdowały się ruiny z czasów starożytnych. W ścianach skalnych po obu stronach Nilu przebłyskiwał granit. Dolina zwężała się i na pewnym odcinku można było zobaczyć fale na katarakcie. Był to ciągnący się kilka kilometrów przesmyk, zwany Bab el Kalabszeh. Tam gdzie przesmyk się rozpoczynał, wznosił się czworokątny mur, pozornie bez otworu na przejście.

Kiedyśmy przybyli pod tę ścianę, zauważyłem, że pod murem prowadzi wąski kanał, dostarczający mieszkańcom znajdującego się za murem domu wodę, żeby nie musieli wychodzić ze swoich mieszkań. Hamid szedł przed nami, poprowadził nas wokół dwóch węgłów rnuru i po przeciwnej stronie rzeki dał znak, po czym brama się otwarła.

Jakiś Murzyn wyszczerzył do nas zęby w uśmiechu. Odpowiedzieliśmy krótko na jego pełne uszanowania powitanie. Nie oczekiwałem tu żadnego architektonicznego piękna, toteż nie zaskoczyła mnie surowa i bezokienna fasada domu. Warunki atmosferyczne wywarły niszczący wpływ na mury domu, tak że uznałem go za całkiem nieodpowiedni na mieszkanie dla delikatnej, chorej kobiety.

Kiedyś przestrzeń między zewnętrznym murem a domem obsadzona była ozdobnymi roślinami, co zapewne cieszyło oczy mieszkańców; rośliny jednak dawno zwiędły i uschły. Dokąd wzrok sięgał, nie było nic prócz surowej, gołej pustki i tylko chmara jaskółek gnieżdżących się w licznych szczelinach i załomach budynku wnosiła poniekąd trochę życia i ruchu w ten martwy krajobraz.

Idący przodem posłaniec przeprowadził nas przez ciemny, niski wjazd na małe podwórze, którego środek zajmował zbiornik wodny. A więc aż dotąd prowadził kanał, który poprzednio zauważyłem. Budowniczy tego ustronnego domu zadbał oczywiście o to, żeby siebie i swoich najbliższych dostatecznie zaopatrzyć w wodę, co przy upale panującym w tej okolicy jest niezbędne. Za okratowaniami okien znajdowały się niewątpliwie pomieszczenia mieszkalne. Nie mogłem jednak wszystkim sprawom poświęcić teraz zbyt dużo czasu, lecz skinąłem na Halefa, polecając mu, by zaczekał na zewnątrz z apteczką, którą miał przewieszoną przez ramie, a sam podążyłem za posłańcem do selamliku.

Był to mroczny, obszerny pokój, przez którego zakratowane otwory okienne sączyło się przytłumione, dobroczynne światło. Dywany i rozmaite ozdoby ścienne nadawały pomieszczeniu przytulny wygląd, a stojące w niszach pojemniki z wodą wytwarzały dość przyjemny chłód. Balustrada dzieliła pokój na dwie części, przednią dla służby, tylną dla pana domu i jego gości. W głębi na podwyższeniu stała szeroka sofa, sięgająca od jednego narożnika pokoju do drugiego. Na niej siedział Abrahim Mamur, „właściciel wielu worków kosztowności”.

Kiedy wszedłem, podniósł się z kanapy, lecz zgodnie z miejscowym zwyczajem stał, nie ruszając się z miejsca. Ponieważ nie miałem na nogach tradycyjnego obuwia, tylko wysokie buty do konnej jazdy, nie mogłem ich zdjąć, lecz beztrosko kroczyłem po kosztownych dywanach i usiadłem przy boku pana domu. Służący wnieśli nieodzowną kawę i jeszcze bardziej niezbędne fajki i teraz dopiero mogła się zacząć rozmowa.

Najpierw skierowałem wzrok na fajkę Abrahima Mamura. Każdy znawca Orientu wie, że według wartości fajki ocenia się na Wschodzie stan materialny jej właściciela. Długi, wonny i gęsto oprzędzony pozłacanym srebrnym drutem cybuch kosztował zapewne przynajmniej tysiąc piastrów. Jeszcze droższy musiał być jednak bursztynowy ustnik, składający się z dwóch części, między którymi błyszczał pierścień, wysadzany drogimi kamieniami. Właściciel tej fajki zdawał się naprawdę posiadać „wiele worków skarbów”, tylko że to bynajmniej mnie nie onieśmielało, ponieważ niejeden posiadacz fajki, wartości choćby dziesięciu tysięcy piastrów, zgromadził swoje bogactwo, zdobywając je ograbianiem i ciemiężeniem swoich poddanych, lub je po prostu nakradł. Lepiej więc spojrzeć uważnie w oblicze właściciela tej drogiej fajki.

Gdzie ja już kiedyś tę twarz widziałem, te piękne, delikatne, a w swojej dysharmonii jednak tak diabelskie rysy? Badawczy, ostry, kłujący, niemal przeszywający wzrok tych małych, bezrzęsych oczu utkwił w moim spojrzeniu, a potem odwrócił się zimny i jakby uspokojony. Zapewne silne, osłabiające nerwy namiętności wyryły na tym obliczu głębokie ślady. Miłość, nienawiść, mściwość, chorobliwa ambicja potęgowały się i wzajemnie przeniknęły, by wspaniale zapowiadającą się naturę ludzką pogrążyć w błocie występku i nadać wyglądowi tego człowieka coś nieokreślonego, co dla innych jest pewnym znakiem ostrzegawczym.

Gdzie ja tego człowieka spotkałem? Widziałem go na pewno, muszę sobie tylko przypomnieć gdzie. A czuję, że nie było to w przyjemnych okolicznościach.

— Neharak sa'id — obyś miał szczęśliwy dzień! — pozdrowiłem go.

— Neharak sa'id we mubarak — oby dzień twój był szczęśliwy i błogosławiony! — usłyszałem słowa powoli wypowiadane spod pełnej, wspaniałej, lecz na czarno ufarbowanej brody. Ten głos był zimny, bezdźwięczny, bez życia, pozbawiony jakichkolwiek uczuć; dźwięk tego głosu przejmował lękiem. — Oby Allah sprawił, żeby ślady twoich stóp pokryły się balsamem, a z twych palców kapał kropelkami miód, by moje serce nie słyszało więcej głosu zmartwienia!

— Niech Bóg da ci pokój i pozwoli mi znaleźć truciznę, która zatruwa twoje życie — odpowiedziałem na jego pozdrowienie, gdyż nawet lekarzowi nie wolno zapytać o żonę muzułmanina, jeśli nie chce uchybić grzeczności i dobrym obyczajom.

— Słyszałem, że jesteś mądrym lekarzem. Jaką ukończyłeś medresę? — kontynuował Abrahim Mamur.

— Żadnej. Jestem Niemcem!

— Niemcem! Och, wiem, że Niemcy są mądrymi ludźmi. Znają kamień filozoficzny i abrakadabrę która przepędza śmierć.

— Nie ma żadnego kamienia filozoficznego ani żadnej abrakadabry.

Egipcjanin obrzucił mnie zimnym spojrzeniem.

— Przede mną nie musisz udawać. Wiem, że lekarze nie mówią o swoim, kunszcie i nie chcę wydobyć od ciebie twojej tajemnicy, masz mi jedynie pomóc. Czym wypędzasz choroby z człowieka, słowami czy talizmanem?

— Ani słowami, ani talizmanem, lecz lekarstwami.

— Nie kryj się przede mną! Wierzę w ciebie, gdyż masz szczęśliwą rękę, jakby ją pogłogosławił Prorok, chociaż nie jesteś muzułmaninem. Znajdziesz chorobę i zwyciężysz ją.

— Tylko Bóg jest wszechmocny, on może uratować lub zniszczyć i jemu tylko należy się cześć i chwała. Jeśli jednak mam pomóc, to mów o co chodzi!

Wezwanie de odsłonięcia przed obcym choćby mało ważnej tajemnicy swojego domu dotknęło Abrahima nieprzyjemnie, jakkolwiek musiał być na to przygotowany. Usiłował jednak natychmiast ukryć swoje niezadowolenie i rozpoczął pytaniem:

— Jesteś z kraju niewiernych, gdzie nie jest hańbą mówić o tej, która jest córką swej matki?

Bawił mnie sposób, w jaki Abrahim próbował obejść temat, żeby wprost nie mówić o swojej żonie; zachowałem jednak powagę i odpowiedziałem spokojnie:

— Chcesz, żebym ci pomógł, a wymyślasz mi?

— Pod jakim względem?

— Nazywasz moją ojczyznę krajem niewiernych.

— Jesteście przecież niewiernymi.

— Wierzymy w tego samego Boga co wy, tylko nie nazywamy go Allahem. Ze swojego punktu widzenia uważasz mnie za niewiernego; z mojego punktu widzenia miałbym takie samo prawo ciebie tak określić. Nie robię tego jednak, bo my, Niemcy, nigdy nie przekraczamy praw uprzejmości.

— Nie mówmy o religii! Muzułmaninowi nie wolno mówić o swojej żonie; pozwolisz jednak, że będę mówił o kobietach Frankistanu?

— Pozwalam.

— Kiedy żona Franka zachoruje...

Abrahim spojrzał na mnie, jakby oczekiwał jakiejś uwagi z mej strony. Skinąłem tylko głową na znak, żeby mówił dalej.

— ...a więc jeśli jest chora i nie przyjmuje żadnego posiłku...

— Mów dalej!

— ...oczy jej tracą blask i policzki się zapadają..., jeśli jest zmęczona, a mimo to nie może zaznać snu...

— Dalej!

— ...jeśli może stać tylko opierając się o coś, a chodzi powoli, powłócząc nogami, na przemian drży z zimna i pali ją gorączka...

— Słucham cię. Mów!

— ...przy każdym szmerze wzdryga się ze strachu..., jeśli niczego nie pragnie, niczego nie lubi, niczego nie nienawidzi i boi się bicia własnego serca...

— Mów dalej!

— ...jeśli jej oddech podobny jest do oddechu małego ptaka..., jeśli się nie śmieje, nie płacze, nie mówi, jeśli się niczym nie cieszy ani żadnym słowem się nie skarży i już nawet własnych westchnień nie słyszy..., jeśli nie chce już widzieć światła słonecznego, a noce spędza bezsennie, siedząc w kucki w narożniku pokoju...

Egipcjanin znów spojrzał na mnie, a z jego niespokojnych oczu wyzierał strach, który zdawał się powiększać z każdym wymienionym objawem choroby. Musiał widocznie kochać chorą ostatnim wielkim uczuciem swojego spopielałego serca i niechcący zdradził mi swój stosunek do niej.

— Nie powiedziałeś mi jeszcze wszystkiego! — wezwałem go do dalszych wyznań.

— ...jeśli czasami nagle zakrzyknie, jakby jej wbijano sztylet w pierś..., jeśli bezustannie szepce obce słowo...

— Jakie słowo?

— Czyjeś imię.

— Dalej!

— ...jeśli kaszle, a potem krew cieknie jej po bladych wargach...

Abrahim wlepił we mnie wzrok pełen strachu i stało się dla mnie jasne, że moja diagnoza będzie dla niego wyrokiem ocalającym lub zgubnym. Nie zwlekałem z jasną odpowiedzią:

— ...to umrze — powiedziałem.

Abrahim siedział najpierw przez chwilę otępiały, jakby tknięty apopleksją, potem jednak raptownie wstał z sofy i stanął przede mną. Czerwony fez zesunął mu się z ogolonej głowy, fajka wypadła mu z ręki; mięśnie jego twarzy drgały, wyrażając całą gamę przeciwstawnych sobie uczuć. Była to twarz osobliwa i straszna. Przypominała fizjonomię diabła, jaką kunsztownie potrafił narysować Dore, diabła bez ogona, kopyta końskiego i rogów, lecz o sylwetce w najwyższym stopniu proporcjonalnej. Każdy rys twarzy jego szatana był piękny, a jednak to oblicze miało w sobie coś odpychającego, szpetnego — diabelskiego. Abrahim wbił we mnie wzrok pełen przerażenia, które z wolna przeradzało się w gniew, a w końcu w groźbę.

— Giaurze! — wrzasnął.

— Co powiedziałeś? — spytałem zimno.

— Powiedziałem „Giaurze!” Śmiesz mi zakazać nazywać cię tak, ty psie? Bicz cię nauczy kim jestem i że masz robić, co ci każę. Jeśli ona umrze, to i ty umrzesz. Jeżeli ją natomiast uzdrowisz, wolno ci będzie odejść i możesz zażądać, czego tylko zechcesz.

Podniosłem się również z kanapy powoli i majestatycznie, stanąłem przed Abrahimem, i wyprostowując się zapytałem:

— Czy wiesz, co jest największa hańbą dla muzułmanina?

— Co?

— Popatrz na swój fez! Abrahimie Mamurze, co mówi Prorok i co O tym pisze Koran, gdy muzułmanin bezwstydnie pokazuje odkrytą głowę chrześcijaninowi?

Egipcjanin natychmiast nakrył głowę i, purpurowy z wściekłości na twarzy, wyszarpnął sztylet zza szarfy swojego pasa.

— Musisz umrzeć, giaurze! Odmów swoją ostatnią modlitwę!

— Umrę, kiedy się Bogu spodoba, a nie, kiedy ty zechcesz, Abrahimie Mamurze — odparłem tak spokojnie jak przedtem. — Polowałem na niedźwiedzia, słonie słyszały moje strzały, a moja kula trafiła lwa, który jest postrachem trzody. Podziękuj Allahowi, że jeszcze żyjesz i proś go, żeby uspokoił twoje serce. Sam się nie opanujesz, jesteś na to za słaby i umrzesz, jeśli natychmiast nie pohamujesz swojej złości!

To była ciężka obraza. Abrahim wykonał tygrysi skok, chcąc mnie chwycić, cofnął się jednak natychmiast, gdy w mojej ręce błysnęła broń, z którą w tych krajach nie wolno się nigdy rozstawać. Staliśmy naprzeciwko siebie zupełnie sami, ponieważ Abrahim zaraz po wniesieniu przez służbę kawy i fajek, odprawił ją, nie chcąc, by ktokolwiek był świadkiem naszej rozmowy.

Będąc w towarzystwie dzielnego Halefa, nie miałem najmniejszego powodu obawiać się mieszkańców tego starego domu. W razie potrzeby my dwaj trzymalibyśmy w szachu tych niewielu mieszkających tu mężczyzn, ażeby ujść cało. Ale nie miałem takiego zamiaru. Domyślałem się już, jaki los spotkał chorą. Musiałem się z nią zobaczyć i zamienić choćby kilka słów.

— Chcesz strzelać? — spytał Egipcjanin rozzłoszczony, wskazując na mój rewolwer.

— Oczywiście.

— Tu, w moim domu?

— Dlaczego nie, jeśli zostanę zmuszony, żeby się bronić?

— Ty psie, to prawda, o czym zaraz pomyślałem, kiedy tylko wszedłeś!

— Co jest prawdą Abrahimie Mamurze?

— Że ciebie już kiedyś widziałem.

— Gdzie?

— Nie wiem, ale to pewne, że nie było to w sprzyjających mi okolicznościach.

— Tak jak dzisiaj; dziwiłbym się bowiem, gdyby nasze dzisiejsze spotkanie skończyło się dobrze. Nazwałeś mnie psem i przyjmij do wiadomości, że moja kula utkwi w twoim mózgu, gdy tylko jeszcze raz wypowiesz to wyzwisko. Zapamiętaj to sobie dobrze, Abrahimie Mamurze!

— Wezwę służbę!

— Zawołaj twoich służących, jeśli chcesz zobaczyć ich trupy, aby potem twoje zwłoki spoczęły obok nich.

— Oho, nie jesteś Bogiem!

— Ale Niemcem. Czy poczułeś już kiedyś rękę Niemca na sobie? Egipcjanin uśmiechnął się pogardliwie.

— Uważaj, żebyś jej kiedyś nie poczuł! — ostrzegłem go. — Moja ręka nie jest kąpana w wodzie różanej jak twoja. Ale nie będę więcej zakłócał spokoju twojego domu. Żegnaj! Nie chcesz, żebym zwyciężył śmierć, a więc niech się spełni twoje życzenie. Rabbena chaliek, niech Pan się nad tobą zlituje.

Schowałem rewolwer i zmierzałem ku drzwiom.

— Zostań! — zawołał Abrahim. Mimo to szedłem dalej.

— Zostań! — krzyknął jeszcze głośniej. Doszedłem niemal do drzwi i nie obróciłem się.

— To giń, giaurze!

Obróciłem się błyskawicznie i zdążyłem jeszcze uskoczyć w bok, Jego sztylet przeleciał koło mnie i utkwił głęboko w boazerii ściany.

— Teraz jesteś mój!

Mówiąc to, doskoczyłem do niego, chwyciłem, podniosłem i cisnąłem nim o ścianę.

Abrahim Mamur leżał kilka sekund, zerwał się jednak znowu. Oczy miał szeroko otwarte, żyły na czole nabrzmiałe, a jego wargi były sine z  wściekłości. Wycelowałem weń rewolwer, więc stał przede mną zastraszony.

— Teraz poznałeś rękę Niemca — powiedziałem. — Nie waż się zdenerwować mnie ponownie!

— Giaurze!

— Tchórzu! Bo jak inaczej nazwać, kogoś, kto prosi lekarza o pomoc, a potem obrzuca go wyzwiskami i w końcu chce mu zdradziecko wbić sztylet w plecy? Religia, która ma takich wyznawców, nie może być wiele warta!

— Czarnoksiężniku!

— Czarnoksiężniku? Dlaczego?

— Gdybyś nim nie był, mój sztylet byłby cię na pewno trafił i nie miałbyś siły rzucić mną jak piłką o ścianę.

— No dobrze! Jeśli jestem czarodziejem, to mogłem również utrzymać przy życiu twoją żonę, Guzelę.

Wymówiłem to imię rozmyślnie i wywarło to pożądany skutek.

— Kto ci podał to imię? — wybuchnął Abrahim Mamur.

— Twój posłaniec, Hamid!

— Niewiernemu nie wolno wymawiać imienia prawowiernej!

— Wypowiadam tylko imię kobiety, która jutro może już nie żyć. Abrahim obrzucił mnie znowu lodowatym spojrzeniem, potem

jednak zasłonił sobie twarz rękami.

— Czy to prawda, lekarzu, że Guzela już jutro może umrzeć?

— Prawda.

— Czy nie można jej uratować?

— Być może.

— Nie mów może, lecz powiedz: na pewno! Czy jesteś skłonny mi pomóc? Jeśli ona wyzdrowieje, możesz zażądać, czego tylko chcesz!

— Jestem gotów ci pomóc.

— To daj mi twój talizman lub twoje lekarstwo!

— Nie posiadam żadnego talizmanu, a lekarstwa teraz jeszcze dać ci nie mogę.

— Dlaczego?

— Lekarz może tylko wówczas leczyć chorego, jeżeli go uprzednio zobaczy. Chodźmy więc do niej.

Cofnął się jak ugodzony ciosem.

— Zwariowałeś? Chyba duch pustyni wypalił ci mózg, skoro nie wiesz, czego żądasz. Przecież kobieta, na której spoczęło oko obcego mężczyzny, skazana jest na śmierć!

— Guzela jeszcze prędzej umrze, jeżeli nie będzie mi wolno jej zobaczyć! Muszę zmierzyć jej puls i spytać ją o wiele spraw, dotyczących jej choroby. Tylko Bóg jest wszechwiedzący i nie potrzebuje żadnych informacji.

— Naprawdę nie leczysz przy pomocy talizmanu?

— Nie.

— Ani słowami?

— Nie.

— A może modlitwą?

— Modlę się za cierpiących, lecz Bóg dal nam lekarzom środki leczenia.

— Co to są za środki?

— Są to kwiaty, metale i ziemia, z których wyciągamy ich soki i moc.

— A nie przypadkiem trucizny?

— Ja nie truję chorych.

— Więc musisz z nią rozmawiać?

— Muszę zapytać o jej chorobę i o wszystko, co ma związek z jej niedomaganiem.

— Czy nie będziesz z nią mówić o tym, na co ci nie mogę zezwolić?

— Niech i tak będzie!

— A musisz również dotknąć jej ręki?

— Tak.

— Pozwalam ci dotykać jej ręki przez całą minutę. Czy musisz także widzieć jej twarz?

— Nie, chora może pozostać zawoalowana. Musi jednak kilkakrotnie przejść się po pokoju.

— Dlaczego?

— Ponieważ po chodzie i postawie chorego można rozpoznać wiele symptomów choroby.

— I na to ci pozwalam. Pójdę teraz po chorą.

— Nie rób tego!

— Dlaczego?

— Muszę ją zobaczyć tam, gdzie mieszka, i przyjrzeć się pomieszczeniom, z których korzysta.

— Z jakiego powodu?

— Ponieważ istnieją choroby, które powstają tylko w nieodpowiednich mieszkaniach, a to może zauważyć jedynie oko lekarza.

— Chcesz więc wejść do mojego haremu?

— Oczywiście.

— Na to nie pozwolę!

— To niech umiera. Allah jekun ma'ak — niech cię Bóg ma w swej opiece!

Skierowałem się do wyjścia. Chociaż z wyliczonych mi przez Abrahima objawów choroby zorientowałem się już, że Guzela cierpi na ciężką melancholię, udałem, że wierzę w dolegliwości fizyczne jej organizmu. Właśnie dlatego, że podejrzewałem, iż jej cierpienie jest następstwem przemocy, na skutek której dostała się pod władzę tego człowieka, chciałem dowiedzieć się wszystkiego możliwie dokładnie. Abrahim zawrócił mnie z drogi, wołając:

— Stój, hekimie, zostań. Możesz wejść do komnat haremu!

Odwróciłem się i podszedłem do niego, nie dając poznać, że sprawiło mi to satysfakcję. Zwyciężyłem i byłem zadowolony z poczynionych przez Abrahima ustępstw. Miłość Egipcjanina i związana z nią troska musiała być niebywale głęboka, skoro zgodził się spełnić moje warunki. Naturalnie z jego miny mogłem wyczytać zawzięte rozgoryczenie i złość na mnie, niepożądanego intruza w świętych pomieszczeniach jego domu, i byłem przekonany, że nawet w wypadku szczęśliwego wyzdrowienia chorej kobiety pozostanie on moim nieprzejednanym wrogiem.

Egipcjanin oddalił się teraz, żeby osobiście przygotować wszystko co konieczne, gdyż żadnemu ze służących nie wolno się było nawet domyślać, że zezwolił obcemu mężczyźnie wejść do swojego sanktuarium.

Abrahim wrócił dopiero po dłuższym czasie. Twarz jego, o zaciśniętych wargach, wyrażała mocne, harde zdecydowanie, i spojrzawszy na mnie wzrokiem pełnym nienawiści, oznajmił:

— Możesz iść do niej...

— Już mi to przyrzekłeś.

— ...i zobaczyć jej komnaty...

— Oczywiście.

— ...ją także.

— Zawoalowaną i zasłoniętą.

— ...I wolno ci z nią rozmawiać. — To jest konieczne.

— Pozwalam ci na bardzo wiele, cudzoziemcze. Ale na rajską szczęśliwość i piekielne męki, z chwilą kiedy wymówisz choć słowo, którego sobie nie życzę, lub zrobisz coś, na co nie otrzymałeś mojego zezwolenia, zabiję Guzelę. Ty jesteś silny i uzbrojony — dlatego nie zasztyletuje ciebie, lecz ją. Przysięgam na wszystkie sury Koranu i na wszystkich kalifów, aby Allah błogosławił pamięć o nich!

A więc jednak zorientował się już i stwierdził, że z takim zapewnieniem będę się bardziej liczył niż z chełpliwymi groźbami, miotanymi pod moim adresem. Zresztą wcale mi przez myśl nie przeszło, żeby lekceważyć jego prawa. Postępowanie Abrahima nasunęło mi jednak przypuszczenie, że w jego stosunku do chorej istnieje jakiś ciemny punkt.

— Czy możemy teraz iść? — zapytałem.

— Chodź!

Egipcjanin szedł przodem, ja za nim.

Najpierw przechodziliśmy przez zaniedbane pomieszczenia, w których grasowały zapewne wszelkiego rodzaju nocne zwierzęta. Potem przeszliśmy przez izbę, która prawdopodobnie była przedpokojem, i dopiero teraz znaleźliśmy się w pomieszczeniu, będącym najwidoczniej właściwym mieszkaniem kobiet. Leżały tu porozrzucane najrozmaitsze drobiazgi, chętnie używane przez niewiasty.

— To są pokoje, które chciałeś obejrzeć. Przypatrz się dobrze, czy możesz w nich znaleźć zalążki choroby! — rzekł do mnie Abrahim Mamur z nieco drwiącym uśmiechem.

— A ten pokój obok?

— W nim znajduje się chora. Zobaczysz go także, muszę się tylko przedtem przekonać, czy moje słońce zasłoniło twarz przed wzrokiem obcego; Nie śmiej mi towarzyszyć, lecz poczekaj, aż wrócę.

Abrahim wyszedł, zostałem sam.

A więc za tymi drzwiami znajduje się Guzela. Całe dotychczasowe zachowanie się Abrahima zachwiało moim poprzednim przypuszczeniem, że chodzi tu o starszą kobietę.

Powiodłem wzrokiem po pokoju. Był tak samo urządzony, jak pokój pana domu: balustrada, sofa i nisza z chłodzącymi naczyniami.

Abrahim zjawił się znów po krótkim czasie.

— Zbadałeś pomieszczenia? — spytał.

— Tak.

— No i...

— Nie mogę niczego powiedzieć, dopóki nie byłem u chorej.

— Więc chodź! Ale jeszcze raz cię ostrzegam!

— Dobrze! Wiem dokładnie, co mam robić.

Weszliśmy do sąsiedniej komnaty. Pod tylną ścianą stała kobieta, otulona szerokimi szatami i mocno zawoalowana. Niczego z tej postaci nie można było dojrzeć, poza małymi stopami, tkwiącymi w aksamitnych pantoflach.

Zacząłem stawiać pytania pełne umiaru, co widocznie zadowalało Egipcjanina, poleciłem chorej, żeby się poruszyła i wreszcie poprosiłem, żeby mi podała rękę. Mimo poważnej sytuacji omal nie wybuchnąłem głośnym śmiechem: ręka kobiety była mianowicie owinięta grubą chustą, tak że niemożliwe było rozpoznać położenia lub kształtu choćby jednego palca. Nawet ramię było w ten sposób osłonięte. Zwróciłem się więc do Abrahima:

— Te bandaże trzeba usunąć.

— Dlaczego?

— Nie mogę wyczuć przez nie pulsu.

— Zdejmij te chusty! — nakazał Abrahim kobiecie. Wyciągnęła ramię poza osłony i pokazała delikatną rączkę. Na jej serdecznym palcu zobaczyłem wąską obrączkę, ozdobioną perłą. Abrahim obserwował moje ruchy z napiętą uwagą. Podczas gdy kładłem trzy palce na przegubie kobiecej ręki, schyliłem głowę, jakbym chciał puls niewiasty nie tylko wyczuć, lecz także osłuchać i... nie pomyliłem się... poprzez welon powiały ku mnie ciche, niemal niesłyszalne słowa:

— Senitzaji kurtar — ratuj Senicę!

— Skończyłeś badanie? — spytał Abrahim, podchodząc.

— Tak.

— Co jej dolega?

— Zapadła na wielką, poważną chorobę, największą jaka istnieje, ale — ja ją uratuję!

Te trzy ostatnie słowa skierowałem, wolno je akcentując, bardziej do niej niż do niego.

— Jak się zwie ta dolegliwość?

— Ma ona obcą nazwę, którą rozumieją tylko lekarze.

— Jak długo potrwa, zanim wyzdrowieje?

— Może to nastąpić bardzo rychło, ale także bardzo późno, w zależności od tego, jak będziecie wypełniać moje polecenia.

— Jak mamy je wypełniać?

— Musisz regularnie podawać jej moje lekarstwo.

— Będę to robił.

— Poza tym musi pozostawać sama, a przede wszystkim trzeba ją strzec przed wszelkimi przykrościami.

— Tak będzie.

— Muszę mieć możność rozmawiania z nią codziennie.

— Dlaczego?

— Aby dawkować lekarstwa zgodnie z samopoczuciem chorej.

— Będę ci każdorazowo meldował, jak się chora czuje.

— Nie możesz tego robić, ponieważ nie potrafisz określić samopoczucia chorego człowieka.

— O czym więc będziesz z nią rozmawiał?

— Tylko o tym, na co mi zezwolisz.

— A gdzie ma się odbywać rozmowa?

— Tutaj, w tym pokoju, tak samo jak dzisiaj.

— Powiedz dokładnie, jak często będziesz musiał przychodzić.

— Jeśli będziecie się stosować do moich poleceń, to od dziś za pięć dni twoja żona będzie zdrowa!

— Daj jej to lekarstwo!

— Ma je mój służący, który czeka na dole w podwórzu.

— No to chodź!

Obróciłem się ku chorej, by pożegnać się z nią milcząco Ona natomiast uniosła ręce pod zakrywającymi je szatami, jakby proszącym gestem i odważyła się wypowiedzieć trzy sylaby:

— Eww' Allah — z Bogiem! Egipcjanin odwrócił się gwałtownie.

— Milcz! Masz tylko wtedy mówić, kiedy będziesz pytana!

pytan p Abrahimie Mamurze! — upomniałem go. — Czy nie mówiłem ci, że twoją żonę trzeba chronić przed wszelkimi przykrościami? Tak się nie mówi do chorej, bliskiej śmierci.

— To niech wpierw sama zadba o to, żeby się nie potrzebowała martwić. Ona wie, że nie ma nic mówić. Chodź!

Wróciliśmy do pokoju przyjęć, skąd posłałem po Halefa, który zaraz zjawił się z apteczką. Wyszukałem nasionko kulczyby, dołączywszy przepis lekarski, i szykowałem się do drogi powrotnej.

— Kiedy przyjdziesz jutro? — O tej samej porze.

— Przyślę ci znowu czółno. — Ile ci się należy za dzisiejszą wizytę?

— Nic. Jak chora wyzdrowieje, możesz mi dać, co uznasz za stosowne.

Abrahim sięgnął mimo to do kieszeni, wyciągnął bogato wyszywaną sakiewkę, wyjął z niej kilka sztuk złota i wręczył je Halefowi.

— Weź ty!

Dzielny Halef aga przyjął monety z taką miną, jakby wyświadczał Egipcjaninowi wielką łaskę i chowając bakszysz, nie spojrzawszy nań nawet, do kieszeni, powiedział:

— Abrahimie Mamurze, twoja ręka jest otwarta i moja także. Nie zamykam jej przed tobą, ponieważ Prorok mówi, że otwarta ręka jest pierwszym stopniem na drodze do krainy błogosławionych. Niech Allah będzie z tobą i ze mną!

Wyszliśmy, odprowadzani przez Egipcjanina aż do ogrodu, gdzie jeden ze służących otworzył nam drzwi w murze. Kiedy zostaliśmy sami, Halef wydobył bakszysz z kieszeni, żeby zobaczyć co otrzymał.

— Trzy cekiny, sihdi! Oby Prorok błogosławił Abrahima Mamura i sprawił, by jego żona chorowała jak najdłużej!

— Halefie! — powiedziałem karcąco.

— Sihdi, czy nie życzysz mi kilku złotych monet?

— Owszem. Jeszcze bardziej jednak należy choremu życzyć zdrowia.

— Jak często tu jeszcze będziesz przychodził, zanim ta kobieta wyzdrowieje?

— Może jeszcze pięć razy.

— Pięć razy trzy to daje piętnaście monet. Jak ta niewiasta Wyzdrowieje, to może dostanę jeszcze piętnaście, a więc razem będzie to trzydzieści monet. Będę się dowiadywał, czy tu nad Nilem nie ma więcej chorych niewiast.

V.

CUDOWNE ZRZĄDZENIE LOSU

Doszliśmy do łodzi, gdzie czekali już na nas wioślarze. Nasz przewodnik Hamid siedział przy sterze i kiedyśmy wsiedli, łódź szybko ruszyła z prądem, tak że już po półgodzinie dopłynęliśmy do Kertassi.

Przybiliśmy do brzegu w pobliżu dahabii, która tu zarzuciła kotwicę podczas naszej nieobecności. Liny łodzi były przymocowane, jej żagle zwinięte i zgodnie z pobożnym, mahometańskim zwyczajem reis, czyli kapitan statku, wzywał swoją załogę do modlitwy:

— Haj' ala's-sala — przygotujcie się do modlitwy!

Odchodziłem już, odwróciłem się jednak ponownie. Ten głos wydawał mi się znajomy. Czy dobrze słyszałem? Czyżby to naprawdę był stary Hassan, którego nazywano Abu er Reisan, ojcem prowadzących statki. Halef i ja spotkaliśmy się z nim w Kufarah, gdzie odwiedzał swojego syna. Polubiliśmy się wzajemnie i byłem przekonany, ze Hassan bardzo się ucieszy z naszego ponownego spotkania. Dlatego odczekałem, aż się modlitwa zakończy i zawołałem:

— Abu er Reisan, czy to ty?

Natychmiast ukazało się jego stare, dobre, brodate oblicze i usłyszałem pytanie:

— Allah akbar — Bóg jest wielki! Czy to nie mój syn, efendi Kara Nemsi?

— Tak jest, reisie Hassanie.

— Chodź na górę mój synu, muszę cię uściskać.

Wszedłem na pokład i zostałem przez Hassana serdecznie powitany.

— Co tu robisz? — zapytał mnie.

— Odpoczywam po podróży. A ty?

— Prowadzę swój statek z Dongoli, gdzie wziąłem na pokład ładunek senesowych liści, lecz statek został uszkodzony i musiałem przybić tu do brzegu.

— Jak długo tu zostaniesz?

— Jeszcze tylko jutro. Gdzie mieszkasz?

— Tam na prawo, w tym samotnie stojącym domu.

— Czy masz dobrego gospodarza?

— Jest to szajch al beled,   z którego jestem zadowolony. Czy odwiedzisz mnie dziś wieczorem, reisie Hassanie?

— Jeśli twoje fajki się jeszcze nie połamały, to przyjdę.

— Mam tylko jedną. Musisz więc przynieść ze sobą swoją fajkę. Ale skosztujesz dżebeli, najwspanialszego tytoniu, jaki kiedykolwiek istniał.

— Przyjdę na pewno. Długo tu pozostaniesz?

— Nie. Chcę wracać do Kairu.

— To jedź ze mną! Zatrzymuję się w Bulaku. Jego propozycja nasunęła mi pewną myśl.

— Reisie Hassanie, nazwałeś mnie swoim przyjacielem.

— Jesteś nim. Żądaj ode mnie czego chcesz, a otrzymasz, jeśli to posiadam lub mogę się o to postarać.

— Chciałbym cię prosić o coś wielkiego.

— O co chodzi?

— Powiem ci wieczorem, przy kawie.

— Przyjdę i..., jednakże synu mój zapomniałem, że jestem już zaproszony.

— Gdzie?

 — W domu, w którym mieszkasz. — Przez sołtysa?

— Nie, przez człowieka ze Stambułu. Człowiek ten jechał ze mną dwa dni i tu wysiadł. W domu, w którym mieszkasz, wynajął pokój dla siebie i miejsce dla swojego służącego.

— Kim on jest?

— Nie wiem; nie powiedział mi tego, ale jego służący mógłby cię poinformować.

Kapitan zaśmiał się, co się rzadko zdarzało.

— Ten służący to szelma, który miał okazję słyszeć wiele języków, lecz żadnego nie opanował. Przez cały dzień pali tytoń, gwiżdże i śpiewa, a na pytania udziela odpowiedzi, które dziś mogą być prawdziwe, a jutro nieprawdziwe. Przedwczoraj był na przykład Turkiem, wczoraj Czarnogórcem, dzisiaj jest Druzem i Allah wie, kim będzie jutro lub pojutrze.

— To pewnie nie przyjdziesz do mnie?

— Przyjdę po wypaleniu fajki ż tamtym. Niech cię Allah ma w swej opiece! Teraz mam jeszcze robotę.

Halef zszedł z dahabii już przede mną. Podążyłem za nim i wyciągnąłem się w swoim pokoju na kanapie, aby uporządkować w myślach dzisiejsze przeżycia. Nie udało mi się to jednak, gdyż już po chwili wszedł do mnie mój gospodarz.

— Neharak said we mubarak. — Efendi, przychodzę, ażeby uzyskać twoją zgodę.

— Na co?

— Zjawił się u mnie przyjezdny i poprosił o mieszkanie, które mu też wynająłem.

— Gdzie się znajduje to mieszkanie?

— Nad pana mieszkaniem.

— To przecież wcale mi ten człowiek nie będzie przeszkadzał. Postąp więc według swego uznania, szajchu.

— Ale ty potrzebujesz spokoju, a ten cudzoziemiec ma służącego, który zdaje się dużo gwizdać i śpiewać.

— Jeśli mi się nie będzie podobało, to mu zabronię. Zatroskany gospodarz oddalił się i byłem znów sam; nie mogłem jednak skupić myśli, gdyż usłyszałem kroki. Ktoś szedł od podwórza, a ktoś z zewnątrz. Ludzie ci spotkali się właśnie przed drzwiami mojego mieszkania.

Po głosie rozpoznałem w jednej z tych osób Halefa.

— Powiedz mi najpierw, kim jesteś i co robisz w tym domu! — zapytał ten drugi.

— Ja? Mieszkam tu! — oznajmił Halef oburzony.

— Ja także!

— Czego tu chcesz, kim jesteś? — usłyszałem znów głos tego drugiego człowieka.

— A kim ty jesteś?

— Jestem Hamsad el Dżerbaja.

— A ja jestem aga Hadżi Halef Omar.

— Jesteś agą?

— Tak. Jestem towarzyszem i opiekunem swego pana.

— Kim jest twój pan?

— Wielkim lekarzem, który tutaj mieszka.

— Wielkim lekarzem? Co leczy?

— Wszystko.

— Wszystko? Nie dam sobie tego wmówić! Jest tylko jeden jedyny człowiek, który potrafi zajmować się wszystkim i zna się na wszystkim. Tym człowiekiem jestem ja.

— Jesteś więc także lekarzem?

— Nie. Jestem, tak jak ty, opiekunem swojego pana.

— Kim jest twój pan?

— Nie wiadomo. Dopiero co wprowadziliśmy się do tego domu. — Mogliście się nie wprowadzać.

— Oho! A to dlaczego?

— Bo jesteście nieuprzejmi i nie odpowiadacie na pytania. Powiesz mi wreszcie, kto jest twoim panem?

— Tak.

— No więc?

— On jest... on jest... moim panem, a nie twoim.

— Nicponiu!

Wydało mi się, że Halef, wypowiedziawszy to słowo, oddalił się, urażony. Drugi mężczyzna stał nadal przed wejściem do domu i gwizdał. Potem zaczął sobie po cichu mruczeć pod nosem. Po krótkiej przerwie zanucił półgłosem piosenkę.

Z radosnego zdziwienia byłbym nieomal skoczył na równe nogi, gdyż tekst dwóch zwrotek w języku arabskim, którym śpiewak się posługiwał, był taki:

Fid-dagle ma tera jekun? Chammin hu Nabuliun, Ma baluhu jedub hena? Kussuhu, ja fitjanena!

Gem'a homr el-elbise Wast el-chala muntasibe. Ma bal'hadalik wakifin? Halluna nenzor musri'in!

Arabskie wiersze, które się nawet wspaniale rymowały, były zaś zgodne z tekstem znanej niemieckiej piosenki:

  Kto to tak w krzakach łazi tam? Sądzę, że to Napolion sam. Jakim tu prawem kręci się? Gońmy go stąd, bo będzie źle! Czerwone spodnie w pola tle. Któż mógłby tam ustawić je? Po co tam one mają stać? Trzeba je, kumple, precz stąd gnać!

Nawet melodia była ta sama, nuta w nutę. Kiedy skończyła się druga zwrotka, skoczyłem do drzwi, otwarłem je i przypatrzyłem się śpiewakowi. Miał na sobie szerokie niebieskie szarawary, kurtkę tego samego koloru, skórzane buty i fez; stanął przede mną zuchwale i spytał:

— Czy podoba ci się ta pieśń, efendi?

— Bardzo! Skąd znasz tę piosenkę?

— Sam ją napisałem.

— Możesz to powiedzieć komuś innemu, lecz nie mnie! A skąd wziąłeś melodię?

— Także sam skomponowałem!

— Oszuście!

— Efendi! Jestem Hamsad el Dżerbaja i nie pozwolę się obrzucać wyzwiskami.

— Nazywasz się Hamsad el Dżerbaja, a mimo to jesteś wielkim łobuzem! Znam tę piosenkę.

— To pewnie ktoś ją śpiewał lub gwizdał, usłyszawszy ją ode mnie.

— A ty od kogo ją zapożyczyłeś?

— Od nikogo.

— Jesteś niepoprawny, jak widać. To jest melodia niemieckiej pieśni.

— Efendi, cóż ty wiesz o Niemczech?

— Ta piosenka brzmi: „Kto to tak w krzakach łazi tam? Sądzę, że to...”

— Chryste Panie! Czy ja dobrze słyszę? — przerwał mi radośnie, kiedy wypowiadałem te słowa. — Czyżby pan był Niemcem?

— Tak. Jestem Niemcem.

— Naprawdę? Niemieckim efendi? Skąd pan pochodzi, jeśli wolno zapytać?

— Z Saksonii.

— Saksończyk! Ależ to można by skakać z radości! I został pan zapewne Turkiem?

— Nie. Pan jest Prusakiem?

— Rozumie się. Prusakiem z Jüterborga.

— Jak pan się tu znalazł?

— Podróżowałem koleją, statkami, konno, na wielbłądach, a także pieszo.

— Kim pan jest z zawodu?

— Balwierzem. Nie podobało mi się w ojczyźnie, więc wybrałem się w daleki świat, wędrowałem to tu, to tam, aż znalazłem się tutaj w Egipcie.

— Będzie mi pan musiał dokładniej o wszystkim opowiedzieć. Czy jest pan teraz w czyjejś służbie?

— Tak. Pan, u którego służę, jest synem konstantynopolitańskiego kupca i nazywa się Isla ben Maflei. Jest bardzo bogaty.

— Co tu robi?

— Czy ja wiem? Czegoś lub kogoś szuka.

— Mianowicie czego?

— Prawdopodobnie kobiety.

— Kobiety? To byłoby co najmniej dziwne.

— Zdaje się jednak, że tak jest.

— O jaką kobietę chodzi?

— Jest to jakaś Czarnogórka, jakaś Senicza lub Senica, czy jak się to imię właściwie wymawia.

— Co-o-o? Na imię jej Senica?

— Tak.

— Czy pan jest tego pewny?

— Najzupełniej! Po pierwsze ma jej fotografię; po drugie ciągle... przepraszam, mój pan klaszcze u góry, chce mnie widzieć; muszę biec do niego.

Zamknąłem drzwi, nie kładłem się już jednak. Nie miałem spokoju. Chodziłem po izbie tam i z powrotem. Już ten balwierz z Jüterborga o tak dźwięcznie brzmiącym nazwisku Hamsad el Dżerbaja wydawał mi się jakiś niepospolity, a poza tym obudziło się we mnie współczucie dla jego pana, który tu nad Nilem poszukiwał Czarnogórki o imieniu Senica. Na nieszczęście przyszło do mnie teraz kilku fellachów z bólem głowy, czy też bólem brzucha. Ci pacjenci byli przekonani, że usunę ich dolegliwości przy pomocy moich czarodziejskich ziarenek. Zgodnie ze wschodnim zwyczajem siedzieli u mnie godzinę, zanim mogłem się dowiedzieć, co im dolega, a kiedy ich zbadałem i przepisałem lekarstwa, pozostali jeszcze tak długo, dopóki sami nie uznali wizyty za zakończoną.

Nadszedł wieczór. Wrócił kapitan statku i poszedł na górę. Po półgodzinie usłyszałem jednak jego człapiące kroki ponownie na schodach i niebawem wszedł do mnie. Halef podał nam tytoń i kawę, i oddalił się. Krótko potem dało się słyszeć, że kłóci się znów z juterborskim Turkiem.

— Czy naprawiłeś już statek? — spytałem Hassana.

— Jeszcze nie. Dziś udało mi się tylko zapchać dziurę i wypompować wodę. Allah ześle nam jutro nowy dzień.

— A kiedy masz zamiar odpłynąć?

— Pojutrze rano.

— Zabrałbyś mnie ze sobą?

— Moja dusza ucieszyłaby się z twojej obecności na moim statku.

— A gdybym przyprowadził jeszcze kogoś?

— Na statku jest jeszcze dużo miejsca. O kogo chodzi?

— O kobietę.

— Chcesz zabrać ze sobą kobietę? Czy kupiłeś sobie niewolnicę, efendi?

— Nie. To jest kobieta innego mężczyzny. — Który także zabierze się z nami?

— Nie.

— Odkupiłeś ją od niego?

— Nie.

— Podarował ci ją?

— Także nie. Ja mu ją zabiorę.

— Allah kerim, Boże zlituj się! Chcesz mu ją zabrać wbrew jego woli?

— Być może.

— Efendi, czy wiesz, co to jest?

— Oczywiście. Ichtitaf.

— Za to grozi kara śmierci. Czy twój duch doznał zaćmienia i twoja dusza pogrążyła się w mroku, że chcesz swojej zguby?

— Ależ nie! Ta cała sprawa nie jest jeszcze pewna. Wiem, że jesteś moim przyjacielem i umiesz milczeć. Opowiem ci więc wszystko.

— Otwórz podwoje twego serca, mój synu. Słucham cię. Zdałem mu sprawozdanie ze swojej dzisiejszej przygody. Kiedy skończyłem, rzekł do mnie:

— Wstań, mój synu, weź swoją fajkę i chodź ze mną!

— Dokąd?

— Zaraz zobaczysz.

Przeczuwałem, co zamierza i poszedłem z nim. Zaprowadził mnie na górę, do mieszkania kupca. Służącego kupca nie było, weszliśmy więc po uprzednim zaanonsowaniu się przez lekkie zaskrobanie w drzwi.

Mężczyzna, który nas powitał, był jeszcze młody. Mógł mieć dwadzieścia sześć lat. Kosztowny turecki cybuch jego fajki świadczył o tym, że Jüterborczyk, mówiąc o bogactwie swego pana, miał zapewne rację. Kupiec odznaczał się ujmującym sposobem bycia i już na początku zdałem sobie sprawę, że mogę obdarzyć go swoją życzliwością. Stary Hassan przedstawił nas wzajemnie:

— To jest kupiec hurtownik Isla ben Maflei ze Stambułu, a to efendi Kara ben Nemsi, mój przyjaciel, którego kocham.

— Witajcie obaj i zajmijcie miejsca! — odparł młody mężczyzna. Na twarzy Turka malowało się oczekiwanie, musiał bowiem zdać

sobie sprawę, że kapitan miał zapewne ważny powód, żeby mnie tak bez ceregieli wprowadzić.

— Czy chcesz mi wyświadczyć przysługę, Isla ben Maflei? — zapytał stary.

— Chętnie. Powiedz mi, co mam zrobić!

— Opowiedz temu panu historię, z którą mnie przedtem zapoznałeś.

Wyraz zdziwienia i niezadowolenia przemknął przez oblicze kupca.

— Reisie Hassanie, przyrzekłeś mi, że będziesz milczał, a jednak już się wygadałeś!

— Spytaj mojego przyjaciela, czy powiedziałem choćby jedno słowo.

— Dlaczego więc przyprowadzasz go i życzysz sobie, żebym również jemu zdradził swoją tajemnicę?

— Powiedziałeś mi, żebym podczas rejsu, przybijając wieczorami do brzegu, miał oczy otwarte i dowiadywał się o to, co ci zginęło. Postąpiłem zgodnie z twoim życzeniem i przyprowadzam ci człowieka, który być może będzie ci mógł służyć pewną informacją.

Isla odrzucił fajkę i skoczył na równe nogi.

— Czy to prawda? Mógłbyś mi udzielić informacji?

— Mój przyjaciel Hassan nie powiedział mi ani słowa i dlatego też nie wiem, o czym bym cię mógł poinformować — wyjaśniłem. — Mów najpierw ty!

— Efendi, jeśli mi możesz powiedzieć, o czym pragnę usłyszeć, to wynagrodzę cię hojniej, niż by to zrobił pasza.

— Nie żądam żadnej zapłaty. Mów!

— Szukam niewiasty, której na imię Senica.

— Znam kobietę o takim imieniu.

— Gdzie, gdzie ona jest efendi? Mów szybko!

— Czy nie zechciałbyś mi wpierw opisać tej niewiasty?

— Och, ona jest piękna jak róża i wspaniała jak jutrzenka! Rozsiewa wokół woń rezedy, a jej głos dźwięczy jak śpiew hurysy. Jej włosy podobne są do ogona konia Gilja, a jej nóżki do nóżek Dalili, która oczarowała Samsona. Z jej ust płyną słowa dobroci, a jej oczy...

Przerwałem mu ruchem ręki.

— Isla ben Maflei, to nie jest opis, jakiego oczekuję. Nie mów z zachwytem zakochanego, lecz słowami rozumu! Kiedy ją utraciłeś?

— Przed dwoma miesiącami.

— Czy nie miała przy sobie czegoś, po czym ją można rozpoznać?

— Na przykład co?

— Może coś z biżuterii, pierścionek lub łańcuszek...?

— Pierścionek, ależ tak! Dałem jej złoty pierścionek z cienkiej jak papier blaszki. W pierścionku osadzona była piękna perła.

— Widziałem ten pierścień.

— Gdzie efendi? Och, powiedz szybko! I kiedy?

— Dziś, niedawno.

— Gdzie?

— W pobliżu tej miejscowości, nie dalej niż godzinę temu. Młody człowiek ukląkł przede mną i ze zdenerwowania położył mi obie swoje ręce na barkach.

— Czy to prawda? Mówisz prawdę? Nie mylisz się?

— To prawda. Nie mylę się.

— To wstań! Musimy iść do niej!

— To niemożliwe.

— Musi być możliwe! Dam ci tysiąc piastrów, dwa, trzy tysiące piastrów, jeśli mnie do niej zaprowadzisz.

— Gdybyś mi dał nawet sto tysięcy piastrów, to nie mogę cię dzisiaj do niej zaprowadzić.

— A kiedy? Jutro, jutro wcześnie rano?

— Weź swoją fajkę, zapal ją ponownie i usiądź. Kto za szybko działa, ten działa powoli. Trzeba się naradzić!

— Efendi, nie mogę! Moja dusza drży cała.

— Zapal fajkę!

— Nie mam na to czasu, muszę...

— Dobrze! Jeśli nie masz czasu na spokojną rozmowę, to sobie pójdę.

— Zostań! Zrobię wszystko, co zechcesz.

Turek usiadł i wyjął z misy żarzący się węgielek, aby zapalić nim tytoń w fajce.

— Jestem gotów. Teraz mów — zwrócił się do mnie.

— Dzisiaj przysłał po mnie bogaty Egipcjanin, abym przybył do niego, gdyż jego żona jest chora....

— Jego żona...?

— Tak powiedział posłaniec.

— Kim jest ten bogaty Egipcjanin?

— Nazywa się Abrahim Mamur i mieszka nad brzegiem Nilu, jadąc stąd w górę rzeki, w na pół zapuszczonym domu.

— Czy ten dom jest otoczony murem?

— Tak.

— Kto to mógł przypuszczać! Przetrząsnąłem wszystkie miasta, wioski i obozy nad Nilem, lecz nie sądziłem, że ten dom jest zamieszkany. Czy ona jest naprawdę jego żoną?

— Tego nie wiem, ale nie sądzę. — I jest chora? — Bardzo.

— Wallahi, na Boga, zapłaci mi za to, jeśli jej się stanie coś złego. Na co choruje?

— Jej choroba umiejscowiła się w sercu. Nienawidzi Abrahima Mamura, ginie z pragnienia, żeby się wyzwolić z jego mocy i umrze, jeśli to rychło nie nastąpi.

— On ci to powiedział, czy ona?

— Sam to zaobserwowałem.

— Widziałeś ją?

— Tak. On zaprowadził mnie do haremu, żebym mógł porozmawiać z chorą.

— On sam? Niemożliwe!

— On ją kocha...

— Niech go Allah ukarze!

— Mamur obawiał się, że ona umrze, jeśli nie zostanę do niej dopuszczony,

— To z nią także rozmawiałeś?

— Tak, lecz tylko o tym, na co mi Mamur zezwolił. Ona jednak znalazła odpowiednią chwilę, żeby mi szepnąć: „Ratuj Senicę!” Nosi więc to imię, chociaż on ją nazywa Güzelą.

— Co jej odpowiedziałeś?

— Że ją uratuję.

— Efendi, kocham cię, moje życie należy do ciebie! Ten Abrahim Mamur porwał mi Senicę i uprowadził. Chodź, efendi, jedźmy tam!

Muszę przynajmniej zobaczyć dom, w którym jest uwięziona!

— Zostaniesz tu. Jutro znowu udam się do niej i...

— Wybiorę się z tobą!

— Zostaniesz tu! Czy Senica zna pierścień, który nosisz na palcu?

— Zna go bardzo dobrze.

— Czy chciałbyś mi go powierzyć? — Chętnie. Ale po co?

— Jutro znowu będę z nią rozmawiał i postaram się, żeby przy tej okazji zobaczyła pierścień.

— Wspaniale! Ona się zaraz domyśli, że jestem w pobliżu. A co potem?

— Opowiedz mi wpierw wszystko, o czym muszę wiedzieć!

— Chętnie opowiem efendi! Nasze przedsiębiorstwo jest jednym z największych w Stambule. Jestem jedynakiem i podczas, gdy mój ojciec zarządza bazarem i nadzoruje pracę personelu, ja muszę przedsiębrać konieczne podróże handlowe. Bywałem często w Skutari w Albanii i poznałem Senicę, kiedy z przyjaciółką odbywała przejażdżkę po jeziorze. Później widziałem ją ponownie. Jej ojciec nie mieszka w Skutari, lecz w Czarnogórze. Senica czasami schodziła z gór, aby odwiedzić przyjaciółkę. Kiedy przed dwoma miesiącami znów znalazłem się nad jeziorem, nad którym ją poznałem, nie zastałem tam już ani jej przyjaciółki, ani jej ojca, ani też Senicy. Zniknęli!

— Dokąd się udali?

— Nikt mi nie mógł nic powiedzieć.

— Jej rodzice także nie?

— Nie. Jej ojciec opuścił Czarnogórę, aby szukać swego dziecka, choćby na końcu świata. Ja natomiast musiałem jechać do Egiptu po towar. Na Nilu napotkałem statek parowy płynący, w górę rzeki. Kiedy mijała go nasza wąska łódź turecka, na której się znajdowałem, usłyszałem, że ktoś na statku wymawia moje imię. Rzuciłem okiem na statek i ujrzałem Senicę, która zdjęła z twarzy zasłonę. Stojący obok niej piękny, lecz posępny mężczyzna, zarzucił jej momentalnie zasłonę ponownie na głowę. Więcej nic już nie widziałem. Od tej chwili szukam Senicy wszędzie.

— Nie wiesz, czy opuściła swoją ojczyznę dobrowolnie, czy też pod przymusem?

— Dobrowolnie na pewno nie.

— Czy znałeś tego mężczyznę, który stał obok niej?

— Nie.

— A nie sądzisz, że mogłeś się omylić? Może to była inna osoba, podobna do Senicy.

— Czyż obca osoba wołałaby moje imię i wyciągała do mnie ręce, efendi?

— Istotnie.

— Więc obiecałeś jej, że ją uratujesz?

— Tak.

— Czy dotrzymasz słowa?

— Dotrzymam. Mam nadzieję, że kobieta więziona przez Abrahima Mamura jest naprawdę tą, której szukasz.

— Nie chcesz mnie zabrać ze sobą, jak więc możesz poznać czy to ona?

— Twój pierścień mi to wyjaśni.

— A jak ją wydostaniesz z domu?

— Powiem ci, w jaki sposób możesz ją stamtąd zabrać. — Zabiorę ją, tego możesz być pewien.

— A potem? Reisie Hassanie, czy byłbyś skłonny przyjąć ją na swoją dahabiję?

— Chętnie, jakkolwiek nie znam człowieka, u którego znajduje się ta niewiasta.

— Ten człowiek nazywa się Mamur i podobno zarządzał prowincją.

— Jeśli rzeczywiście był tak wpływową osobą, to jest dość potężny, żeby nas zniszczyć — orzekł kapitan z poważną miną. — Uprowadzenie karze się śmiercią. Mój przyjacielu, Kara ben Nemsi, będziesz musiał postępować jutro bardzo rozsądnie i ostrożnie.

Kapitan miał rację. Myślałem jednak nie tyle o niebezpieczeństwie, ile o przygodzie. W każdym razie byłem pewny, że nie ruszyłbym nawet palcem, gdyby się okazało, że Abrahim Mamur ma jakąś podstawę, żeby dochodzić swoich praw do chorej.

Długo jeszcze omawialiśmy oczekujące nas przedsięwzięcie, a potem rozstaliśmy się, żeby pójść na spoczynek. Przekonany byłem jednak, że Isla przez całą noc nie zmruży oka.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

U PLEMIENIA ATEIBEHÓW

Kiedy po upływie trzech kwadransów wkraczałem z Halefem do mieszkania Albaniego, ten czekał już na nas, uzbrojony od stóp do głów.

— Chodźmy! Dewetszi już na nas czeka. A może byśmy przedtem coś przekąsili? — zwrócił się do mnie z zapytaniem.

— Nie.

— To weźmiemy prowiant ze sobą. Mam tu pełną torbę.

 — Pan chce przeżyć przygodę, a zabiera pan ze sobą pożywienie? Precz z tym! Jak będziemy głodni, to poszukamy jakiejś wioski. Tam znajdziemy daktyle, mąkę, wodę, a może nawet trochę tszekiru.

— Tszekiru? Cóż to jest?

— Ciasto, upieczone z mielonej szarańczy.

— Pfe!

— Ba, to nawet smaczne! Kto jada ostrygi, ślimaki winniczki, ptasie gniazda, żabie udka, kwaśne mleko i serowy roztocz, dla tego Szarańcza musi być przysmakiem. Czy wie pan, kto przez dłuższy czas żywił się szarańczą i miodem prosto z barci?

— Zapewne była to jakaś biblijna postać?

— Oczywiście, a mianowicie pewien wielki i święty człowiek. Przejdźmy jednak do naszej sprawy. Ma pan koc?

— Owszem, proszę.

— Dobrze, Na jak długo wynajął pan wielbłądy?

— Na cały dzień.

— Czy właściciel wielbłądów lub ktoś z jego ludzi będzie nam towarzyszył?

— Nie.

— To dobrze. Co prawda, w tej sytuacji musiał pan dać gwarancję, ale za to jadąc bez przewodnika będziemy mieli więcej swobody. Chodźmy więc!

Wynajmujący wielbłądy mieszkał w następnym domu. Poznałem natychmiast, że nie był on Arabem, lecz Turkiem. W podwórzu jego domostwa stały trzy wielbłądy, tak nędzne, że można było nad nimi zapłakać.

— Gdzie jest stajnia? — zapytałem go.

— Tam.

Wskazał na mur, który dzielił podwórze na dwie części.

— Otwórz bramę! — poleciłem. — Dlaczego?

— Ponieważ chcę zobaczyć, czy w stajni są jeszcze jakieś wielbłądy.

— Owszem są.

— Pokaż mi je!

Chociaż Turek niezbyt mi ufał, otworzył jednak bramę stajni i pozwolił mi rzucić okiem do środka. W wydzielonej części stajni leżało osiem przepięknych wielbłądów wierzchowych. Podszedłem do nich i obejrzałem je.

— Dewetszi, ile ci jego wysokość bej płaci za wielbłądy, które nam osiodłałeś?

— Piąć mahbub cekinów za wszystkie trzy.

— I za taką cenę otrzymujemy te juczne zwierzęta z okaleczonymi nogami? Ich boki są tak zapadnięte, że można je przejrzeć na wskroś, ich wargi zwisają, jak twój podarty rękaw od kabata, a ich garby — one przecież w ogóle nie mają garbów! Widać po nich, że przebyły daleką drogę. Są tak wychudzone i słabe, że ledwie mogą unieść siodła. A jak wyglądają te siodła! Przypatrz się, dewetszi! Co łazi po tym kocu? Pospiesz się i daj nam inne wielbłądy i inne koce, i siodła.

Właściciel stajni spojrzał na mnie na pół podejrzliwie, na pół gniewnie.

— Kim jesteś, że śmiesz wydawać takie rozkazy?

— Przypatrz się temu! — odrzekłem ostrym tonem. — Widzisz to bujuruldu sułtana? Czy mam mu powiedzieć, że jesteś oszustem i zamęczasz swoje zwierzęta na śmierć? Szybko, osiodłaj tamte trzy wielbłądy, te brązowe po prawej stronie i tego siwego z narożnika, w przeciwnym razie poczęstuję cię biczem!

Beduin na takie słowa byłby chwycił za pistolet lub nóż; ten człowiek był jednak Turkiem. Natychmiast uczynił zadość mojemu żądaniu i niebawem trzy jego najlepsze wielbłądy, wyposażone w czyste siodła z przyborami, leżały przed nami na kolanach. Zwróciłem się teraz do Halefa.

— Pokaż temu efendi, jak się dosiada wielbłąda!

Podczas gdy Halef tłumaczył Albaniemu zasady wsiadania na wielbłąda, ja nastąpiłem zwierzęciu na jego podkurczone przednie nogi.

— Proszę uważać! Z chwilą, kiedy pan dotknie siodła, wielbłąd podniesie się z klęczek i stanie najpierw na tylne nogi. Rzuci panem wtedy do przodu. Potem zwierzę wyprostuje przednie nogi i wów-

czas przechyli się pan gwałtownie do tyłu. Obydwa wstrząsy musi pan zneutralizować ruchami swego tułowia, przechylając się w kierunku przeciwnym do ruchów wielbłąda.

— Spróbuję.

Albani chwycił uzdę i wskoczył na siodło. Zwierze natychmiast wstało, mimo że nie odjąłem stopy z jego nóg. Śpiewak improwizujący żartobliwe piosenki rzucony został do przodu, nie spadł jednak, gdyż trzymał się mocno uzdy. Teraz wielbłąd poderwał się raptownie z przednich nóg. Ponieważ Albani wypuścił uzdę z rąk, wyleciał z siodła jak z procy i upadł za zwierzęciem na piasku.

— Do stu piorunów, to wcale nie takie łatwe! — zrzędził, wstając i rozcierając sobie bark, którym uderzył o ziemię.

— Mimo to muszę dosiąść wielbłąda. Proszę doprowadzić zwierzę do ponownego klęku!

— Rrree!

Ma to wołanie wielbłąd natychmiast się położył. Druga próba utrzymania się w siodle udała się Albaniemu, jakkolwiek musiał przetrzymać dwa mocne wstrząsy. Ja natomiast byłem zmuszony udzielić właścicielowi wielbłądów jeszcze jednej nagany,

— Dewetszi, czy umiesz jeździć na wielbłądzie?

— Tak, panie.

— Prowadzić wielbłąda także?

— Oczywiście.

— Nie, nie umiesz, gdyż nawet nie wiesz, że do tego potrzebny jest metrek.

— Przepraszam, panie!

Turek dał znak swoim ludziom i pręciki zostały przyniesione. Wreszcie ja także dosiadłem wielbłąda.

Teraz oczywiście wyglądaliśmy okazale. Nie byłoby tak, gdybyśmy się zadowolili przygotowanymi dla nas pierwotnie wynędzniałymi zwierzętami. Nasze obecne siodła były ozdobione pięknymi frędzlami i kolorowymi haftami, a koce były tak obszerne, że okrywały zwierzęta całkowicie. Wyjechaliśmy na ulicę.

— Dokąd się udamy? — spytałem Albaniego.

— Panu pozostawiam decyzję.

— Dobrze. Wyjedziemy więc bramą Bab el Medina!

Mój nowy znajomy ściągał na siebie spojrzenia przechodniów; jego ubiór był bowiem ekscentryczny. Zboczyliśmy więc z głównego traktu i jadąc bocznymi uliczkami, wydostaliśmy się szczęśliwie okrężną drogą za mury miasta. Teraz jechaliśmy stępa przez osady Nubijczyków i Abisyńczyków, a minąwszy, je, znaleźliśmy się na pustyni, której nie odgradza od miasta żaden pas roślinności. Pustynia rozciąga się bezpośrednio między wszystkimi miastami Arabii Saudyjskiej.

Albani trzymał się dotychczas w siodle nie najgorzej. Teraz jednak wielbłądy swoim zwyczajem zaczęły biec truchtem, co dawało nowicjuszowi możność poznania morskiej choroby, mimo że nie widział kropli słonej morskiej wody. Z początku Albani śmiał się sam z siebie. Nie był na tyle zręczny, żeby własnymi ruchami łagodzić wstrząsy, powodowane charakterystycznym biegiem zwierzęcia. Triesteńczyk chwiał się raz w jedną, raz w drugą stronę, raz w tył i raz w przód. Jego długa fuzja zawadzała mu, a olbrzymia szabla obijała z brzękiem boki wielbłąda. Wziął ją więc między nogi, prztyknął palcami i zaśpiewał:

Szabla ma brzęczy, szabla ma dzwoni, dużo kłopotu z nią mam, a wielbłąd się chwieje, jak łódź na toni, wielbłąd to zwierzę, jak diabeł sam.

Dałem swojemu wielbłądowi lekkiego prztyczka w nos. Wyprostował się i pognał naprzód, aż się za nim piasek wzbijał tumanami. Dwa pozostałe wielbłądy natychmiast także przyspieszyły bieg i śpiew się urwał. Albani zaciskał pręcik w lewej a strzelbę w prawej pięści i wzniósłszy ramiona w górę wywijał obydwoma przedmiotami w powietrzu, chcąc utrzymać równowagę: Przedstawiał więc pocieszny widok.

— Niech pan przewiesi fuzję przez plecy i trzyma się rękami siodła! — zawołałem.

— Przewie... hopp!... przewie... och, prr, ach! Przewiesić! Nie mam przecież cza..., au! Czasu na to! Niechżeż pan zatrzyma to swoje prze... — hopsa, och, prr! To swoje przeklęte bydlę!

— Dlaczego? Przecież ja sobie z nim radzę.

— Pan solne radzi, lecz ja cierpię. Mój wiel.., och, prr, och! Mój pędzi za pańskim jak opę... hu, hop! ... jak opętany!

— Niech go pan zatrzyma!

— Czym go mam zatrzymać? — Nogą i cuglami.

— Nogi. nie mogę wcale... hopsal... nie mogę wcale podnieść, a cugle... stój... och, stój, och!... dawno wypadły mi z rąk.

— To musi pan poczekać, aż wielbłąd sam się zatrzyma.

— Ale mnie już przecież... — prr, och!... brak tchu.

— Niech więc pan otworzy usta, powietrza jest dosyć! Odwróciłem się, nie słuchając już dalszych biadań i lamentów Albaniego. Był przecież pod dobrą opieką, gdy Halef jechał obok niego.

Wkrótce minęliśmy niewielkie wzniesienie. Przed nami rozciągała się teraz otwarta równina. Albani powoli przyzwyczajał się do siodła, nie skarżył się już. W godzinę przejechaliśmy mniej więcej piętnaście kilometrów, kiedy nagle pojawiła się przed nami postać samotnego jeźdźca. Jechał, jak się zdawało, na wspaniałym wielbłądzie, gdyż przestrzeń między nim a nami błyskawicznie malała. Po niespełna dziesięciu minutach zatrzymaliśmy się naprzeciw siebie.

Obcy miał na sobie ubiór zamożnego Beduina. Kaptur burnusa zakrywał mu większą część twarzy. Jego wielbłąd był więcej wart od naszych trzech razem wziętych.

— Es selam' alejkum! — pozdrowił mnie, odsłaniając rękę, aby odchylić kapuzę.

— We' alejkum es selam! — odpowiedziałem. — Dokąd prowadzi cię twoja droga tu na pustyni?

Głos nieznajomego zabrzmiał miękko, niemal jak głos kobiety.

Jego ręka była co prawda brązowa, lecz mała i delikatna, a kiedy teraz zesunął z głowy kaptur, ujrzałem twarz bez zarostu, z której patrzyło na mnie dwoje dużych, brązowych oczu: nie ulegało wątpliwości, to nie był mężczyzna, to była kobieta.

— Moja droga jest wszędzie — odparła. — Skąd prowadzi cię twoja?

— Przybywam z Dżiddy, chcę się przejechać na wielbłądzie i wrócić do miasta.

Twarz nieznajomej spochmurniała; z jej oczu wyjrzała nieufność.

— Mieszkasz w Dżiddzie?

— Nie. Jestem tam obcym człowiekiem.

— Czy jesteś pielgrzymem?

Co miałem odpowiedzieć? Moim pierwotnym zamiarem było uchodzić tutaj za muzułmanina. Ponieważ jednak zostałem zapytany wprost, nie wypadało mi odpowiedzieć kłamstwem. — Nie — przyznałem się — nie jestem pielgrzymem.

— Jesteś obcym w Dżiddzie i nie przybywasz tu, żeby udać się do Mekki? Albo więc już byłeś kiedyś w świętym mieście, albo nie jesteś prawowiernym.

— Nie byłem jeszcze w Mekce, gdyż moja wiara nie jest waszą wiarą.

— Jesteś żydem?

— Nie. Jestem chrześcijaninem.

— A ci dwaj?

— Ten jest chrześcijaninem jak ja, a ten drugi jest muzułmaninem, który chce się wybrać do Mekki.

Twarz niewiasty nagle się rozjaśniła.

— Gdzie jest twoja ojczyzna, cudzoziemcze? — z tym pytaniem zwróciła się do Halefa.

— Na zachodzie, daleko stąd, za wielką pustynią.

— Czy jesteś żonaty?

Zarówno Halefa jak i mnie zdziwiło to pytanie, na Wschodzie nie uchodzi bowiem pytać mężczyznę o jego kobiety

— Nie — odrzekł Halef, nie okazując swego zdziwienia.

— Czy jesteś przyjacielem, czy służącym tego efendi?

— Jestem jego służącym i przyjacielem. Wówczas kobieta zwróciła się znów do mnie:

— Efendi, zechciej mi towarzyszyć!

— Dokąd?

— Nie ufasz mi. A może boisz się kobiety?

— Jedźmy więc!

Nieznajoma zawróciła i jechała z powrotem po śladach swego wierzchowca. Trzymałem się jej boku, a moi towarzysze podążali za nami.

— No co? — zapytałem, odwracając się do Albaniego. — Czy nie miałem racji, obiecując panu przygodę?

Albani odpowiedział śpiewem:

Dziewczyna jest ładna

od stóp do głów,

nieco tylko jej szyjkę

szpeci wola guz.

Kobieta co prawda nie była już pierwszej młodości. Promienie pustynnego słońca opaliły jej twarz, a trudy i niedostatki poryły to oblicze zmarszczkami. Musiała być jednak kiedyś ładną niewiastą; to jeszcze teraz było widoczne. Czego szukała samotnie na pustyni? Dlaczego jechała do Dżiddy, a spotkawszy nas zawróciła i chce jechać z nami? Dlaczego ucieszyła się słysząc, że Halef wybiera się do Mekki i dlaczego nie powiedziała, dokąd ma zamiar nas zaprowadzić? — Ta kobieta była dla mnie zagadką. Przez ramię miała przewieszoną fuzję, a u pasa jatagan. W rzemieniu siodła jej wielbłąda tkwiła dzida, która w ręku zręcznego Araba bywa bardzo niebezpieczna. Nieznajoma zrobiła na mnie wrażenie nieustraszonej amazonki. Było to chyba najodpowiedniejsze określenie jej osoby Takie bowiem wojownicze kobiety można było w niektórych rejonach Wschodu spotkać częściej niż na Zachodzie, gdzie kobieta na ogół cieszy się przecież większą swobodą.

— Co to za język? — spytała Arabka, wysłuchawszy śpiewki Albaniego.

— To mowa Niemców — wyjaśniłem.

— To ty jesteś Niemcem? — Tak

— Niemcy muszą być dzielnymi ludźmi.

— Na jakiej podstawie to stwierdzasz?

— Najdzielniejszym człowiekiem był przecież sułtan Wielkiego Ergu, a mimo to pokonali go Niemcy, Austriacy i Rosjanie. Czyż nie było tak? Dlaczego na mnie patrzysz tak przenikliwie?

Ta kobieta słyszała więc o Napoleonie i o wyniku prowadzonych przez niego wojen, co mnie bardzo zdziwiło. Zapewne miała ciekawą przeszłość.

— Wybacz, jeśli moje spojrzenie cię obraziło! — odparłem. — Nie zwykłem jednak spotykać w twoim kraju kobiet podobnych do ciebie.

— Chciałeś powiedzieć: kobiety uzbrojonej? Kobiety zabijającej mężczyzn? Kobiety, która nawet wśród swoich jest przywódcą? Czy nie słyszałeś o Ghalije?

— Ghalije? — spytałem zastanawiając się. — Czy to nie była królowa plemienia?

— Widzę, że ją znasz.

— Ghalije była szejkiem plemienia. W bitwie pod Tarabą pobiła wojska Muhammada Alego, którymi dowodził Tussun bej.

— Tak jest. Widzisz więc, że kobieta także może zachowywać się jak mężczyzna?

— A co na to Koran?

— Koran? — spytała Arabka z gestem lekceważenia. — Koran jest książką. Oto mój jatagan, moja strzelba i moja dzida. W co wierzysz, w książkę, czy w broń?

— W broń, oczywiście. Widzisz więc, że nie jestem niewiernym, gdyż myślę tak jak ty.

— Czy wierzysz także w swoją broń?

— Owszem. Ale bardziej w świętą księgę chrześcijan.

— Tej nie znam, doceniam jednak twoją broń.

Pochlebiła mi tym stwierdzeniem, gdyż Arab zwykł oceniać człowieka według jego uzbrojenia.

— Kto zabił więcej wrogów — indagowała amazonka — ty, czy twój przyjaciel?

Biorąc pod uwagę rodzaj i jakość broni, Albani musiałby w każdym razie być o wiele dzielniejszy ode mnie. Jednakże byłem przekonany, że poczciwy Triesteńczyk nikomu jeszcze nie wyrządził krzywdy swoją ciężką szablą. Mimo to odpowiedziałem wymijająco:

— Nie rozmawiałem z nim jeszcze na ten temat.

— Ile razy dokonałeś zemsty rodowej?

— Jeszcze nigdy. Moja wiara zabrania mi zabijać nawet wroga. Karę wymierza się na mocy prawa.

— A gdyby teraz pojawił się tu Abu Seif i zaatakował ciebie?

— Broniłbym się i w razie konieczności zabiłbym go, gdyż w obronie własnej jest to dozwolone. Mówisz o „ojcu szabli”. Czy go znasz?

— Znam go. Wymieniłeś jego przydomek. Czy słyszałeś o nim? — Nie tylko o nim słyszałem, lecz go także widziałem.

Amazonka zwróciła się raptownie w moją stronę.

— Widziałeś go? Kiedy?

— Zaledwie przed kilku godzinami.

— Gdzie?

— Ostatnio na jego statku. Byłem jego więźniem i wczoraj mu uciekłem.

— Gdzie jest jego statek?

Wskazałem kierunek, gdzie moim zdaniem winien się znajdować.

— Stoi tam w zatoce.

— Czy Abu Seif znajduje się na statku?

— Nie. Wybrał się do Mekki, żeby zanieść podarunek wielkiemu szeryfowi.

— Wielkiego szeryfa nie ma w Mekce, jest w Taifie. Zawdzięczam ci ważną wiadomość. Jedźmy prędzej!

Przynagliła swego wielbłąda do szybszego biegu i skręciła w prawo, skąd widać było na horyzoncie jakieś wzniesienia. Kiedy podjechaliśmy bliżej, zauważyłem, że to pasmo wzgórz składa się z tego samego szarego granitu, jaki później odkryłem w pobliżu Mekki. W kotlinie stało kilka namiotów. Niewiasta wskazała na nie i oświadczyła:

— Tam mieszkają beni kufr z plemienia Ateibeh.

— O ile mi wiadomo, plemię Ateibeh mieszka w Es Sallaleh, Taleh i w pustynnej dolinie En Nobejat?

— Jesteś dobrze poinformowany. Ale chodź! Dowiesz się wszystkiego.

Przed namiotami leżało chyba z trzydzieści wielbłądów i stało kilka koni. Kiedyśmy się zbliżali, gromada mizernych, kudłatych psów pustynnych zaczęła wściekle ujadać, co wywołało mieszkańców z ich namiotów. Chwycili za broń i wyglądali wojowniczo.

— Zaczekajcie tu! — nakazała nam amazonka.

Doprowadziła swego wielbłąda do pozycji klęku, zeskoczyła z siodła i podeszła do mężczyzn. Mojej uprzedniej rozmowy z nią nie słyszał ani Albani, ani Halef.

— Sihdi — spytał Halef — do jakiego plemienia należą ci ludzie?

— Do plemienia Ateibeh.

— Słyszałem o tym plemieniu. Są to najdzielniejsi ludzie pustyni i żadna karawana pielgrzymów nie jest bezpieczna od ich kul. Plemię Ateibeh jest wrogie plemieniu Dżeheine, do którego należy Abu Seif. Czego ta kobieta chce od nas?

— Nie wiem jeszcze.

— Więc musimy się dowiedzieć. Ale trzymaj swoją broń w pogotowiu, sihdi! Nie ufam tym ludziom, gdyż są to wygnańcy i prze-kicci.

— Po czym to poznajesz?

— Czy nie wiesz, że Beduini, którzy mieszkają w pobliżu Mekki, zbierają ściekające ze świec krople wosku, popiół ze spalonego drewna kadzidlanego, kurz z progu świątyni Kaaby w Mekce i tym wszystkim nacierają sobie czoła? Ci tutaj mają czoła czyste. Nie wolno im wejść do Mekki, a tym bardziej do świątyni, są przeklęci.

— Z jakiego powodu mogli stać się wygnańcami?

— Tego chyba dowiemy się od nich samych.

Tymczasem kobieta zamieniła kilka słów z mężczyznami, po czym jeden z nich podszedł do nas. Był to starzec o dostojnym wyglądzie.

— Niech Allah błogosławi wasze przybycie! Zsiądźcie z wielbłądów i wejdźcie do namiotów. Jesteście naszymi gośćmi!

To zapewnienie przekonało mnie, że ze strony tych ludzi nic złego nam nie grozi. Jeżeli Arab raz nazwie przybysza „musafir”, czyli gościem, to można mu w pełni zaufać. Zsiedliśmy więc z naszych zwierząt. Wprowadzono nas do namiotów i poczęstowano skromnym posiłkiem.

Podczas jedzenia nie padło ani jedno słowo. Potem jednak podano każdemu z nas fajkę „bery” i podczas palenia perskiego, przyjemnie pachnącego tytoniu, rozpoczęła się rozmowa.

Fakt, że dano nam tylko fajki „bery”, dowodził, iż nasi gospodarze nie byli bogaci. W okolicy świętego miasta używa się bowiem trzech rodzajów fajek. Pierwszym i najkosztowniejszym gatunkiem fajki jest ,,chedra”. Spoczywa zazwyczaj na trójnogu, wykonana jest z czystego srebra i pięknie ozdobiona rytymi ornamentami. Zaopatrzona jest w długi wąż, zwany „lejjehem”, który w zależności od dobrobytu właściciela fajki wysadzany bywa drogimi kamieniami lub pokryty jest innymi ozdobami. W fajce „chedra” pali się przeważnie najprzedniejszy tytoń z Sziras. Drugi rodzaj fajki to "sziszeh”. Ta fajka jest bardzo podobna do chedry, tylko nie taka duża i jest mniej kosztowna. Trzeci typ fajki — najpospolitszej — to "bery”. Składa się ze skorupy orzecha kokosowego, napełnionej wodą. Do skorupy przymocowana jest główka fajki oraz cybuch zamiast węża.

W namiocie znajdowało się przeszło dwudziestu mężczyzn. Starzec, który nas powitał, zabrał glos:

— Jestem panem tego obozu i chciałbym z tobą porozmawiać, efendi. Zwyczaj zabrania męczyć gościa pytaniami, ją jednak będą musiał zapytać cię o kilka spraw. Czy mi pozwolisz?

— Pozwalam.

— Należysz do chrześcijan?

— Tak, jestem chrześcijaninem.

— Co robisz tutaj; w kraju wiernych?

— Chcę poznać ten kraj i jego mieszkańców. Szejk spojrzał na mnie nieufnie.

— A jeśli już poznasz ten kraj, to co będziesz robił?

— Powrócę do swojej ojczyzny.

— Allah akbar, Bóg jest wielki, a myśli chrześcijan są nieodgadnione. Jesteś moim gościem i będę wierzył w to, co mówisz. Czy ten człowiek jest twoim służącym?

Wskazał przy tym na Halefa.

— Halef Omar jest moim służącym i moim przyjacielem.

— Nazywam się Malek. Rozmawiałeś z Amszą, córką szejka Maleka. Powiedziała mi, że twój służący chce się udać do Mekki, aby stać się pielgrzymem.

— Dobrze cię poinformowała.

— Czy będziesz na niego czekał, aż wróci?

— Tak.

— Jesteś obcokrajowcem, lecz znasz język wiernych. Czy wiesz, kto to jest delii?

— Delil jest przewodnikiem, który za opłacą pokazuje pielgrzymom święte miejsca i rzeczy godne widzenia w Mekce.

— Tak jest istotnie. Ale delil trudni się poza tym innymi sprawami. Kobietom niezamężnym nie wolno wejść do świętego miasta. Jeśli więc niezamężna niewiasta chce się dostać do Mekki, udaje się do Dżiddy i formalnie zawiera związek małżeński z delilem. Ten wprowadza ją do Mekki jako swoją małżonkę, gdzie ona poddaje się wymaganym obrzędom. Z chwilą, kiedy to się stało, delil zwraca słowo poślubionej i ona staje się znowu wolną kobietą. Delil za tę przysługę pobiera odpowiednią zapłatę.

— O tym również wiem.

Cały ten wstęp starca rozbudził moją ciekawość. Jakie mógł mieć zamiary, łącząc pielgrzymkę Halefa z urzędem delila? Miałem się o tym niebawem dowiedzieć, gdyż zwrócił się do mnie wprost:

— Pozwól Halefowi Omarowi być delilem podczas jego pielgrzymki!

Zaskoczył mnie tą prośbą.

— W jakim celu? — spytałem.

— Wyjaśnię ci, kiedy zgodzisz się spełnić moją prośbę.

— Nie wiem, czy Halef ma takie uprawnienia. Delile są bowiem urzędnikami, w każdym razie wyznaczanymi przez organa władzy.

— Któż mógłby zabronić Halefowi Omarowi poślubić dziewicą i zwrócić jej wolność po odbyciu pielgrzymki?

— To prawda. Jeśli o mnie chodzi, nie odmawiam, skoro uważasz, że moja zgoda jest w ogóle potrzebna. Halef Omar jest wolnym człowiekiem. Musisz się zwrócić bezpośrednio do niego.

Prawdziwą uciechę sprawiło mi obserwowanie twarzy dobrego Halefa. Widać było na niej ogromne zmieszanie.

— Czy chcesz uczynić zadość naszemu życzeniu? — spytał go starzec.

— Czy mógłbym wpierw zobaczyć tę niewiastę? — odpowiedział Halef pytaniem na pytanie.

Szejk Malek nieznacznie się uśmiechnął.

— Dlaczego chcesz ją przedtem widzieć? Stara czy młoda, ładna czy brzydka, jest obojętne; przecież po pielgrzymce i tak przestanie być twoją żoną.

— Czy córkom Arabów, tak jak Turczynkom, nie wolno odsłaniać oblicza?

— Córy arabskie nie muszą zasłaniać swoich twarzy. Zobaczysz dziewczynę.

Na znak szejka jeden z obecnych wstał i opuścił namiot. Po krótkim czasie wszedł z dziewczęciem, którego podobieństwo do amazonki pozwalało się domyślać, że jest córką tej dziwnej kobiety.

— To jest ta dziewica, przypatrz się jej! — rzekł szejk.

Halef skorzystał z tego wezwania w całej pełni. Ta może piętnastoletnia, lecz już całkowicie dorosła, ciemnooka piękność zdawała mu się podobać.

— Jak ci na imię? — zapytał.

— Hanneh — odparła dziewczyna.

— Twoje oczy błyszczą jak światło księżyca, twoje policzki są promienne jak kwiaty, twoje wargi płoną jak owoc granatu, a twoje rzęsy rzucają cień jak li cÛcie akacji. Nazywam się Halef Omar ben Hadżi Abul Abbas ibn Hadżi Dawuhd al Gossarah i jeśli będę mógł, spełnię twoje życzenie.

Oczy mojego Halefa lśniły również nie tylko jak blask księżyca, lecz jak samo słońce. Jego mowa była kwiecista. Być może stał właśnie nad brzegiem tej samej przepaści, która niegdyś pochłonęła nadzieje jego ojca i dziadka. Zarówno bowiem ojciec Halefa, Abul Abbas, jak też dziadek, Dawuhd al Gossarah, ożenili się w drodze do świętego miasta i do celu pielgrzymki nie dotarli. Utonęli w otchłani miłości i związków małżeńskich.

Dziewczyna oddaliła się, a szejk zapytał Halefa:

— Co zadecydowałeś?

— Zapytaj mojego pana. Jeśli on mi nie odradzi, spełnię twoje życzenie.

— Twój pan już powiedział, że udzieli ci zezwolenia.

— Tak jest — potwierdziłem. — Powiedz nam jednak — zwróciłem się do szejka — dlaczego ta dziewczyna wybiera się do Mekki i czemu nie szuka sobie delila w Dżiddzie?

— Czy znasz paszę Achmeta Izzeta? — spytał szejk.

— Namiestnik Mekki?

— Tak. Musisz go znać, gdyż każdy obcokrajowiec, który zawita do Dżiddy, przedstawia mu się, żeby uzyskać jego opieką.

— Pasza Achmet Izzet mieszka w Dżiddzie? Nie byłem u niego. Niepotrzebna mi opieka Turka.

— Jesteś co prawda chrześcijaninem, lecz życzliwość namiestnika Mekki jest każdemu potrzebna. Opiekę paszy można uzyskać tylko za wysoką opłatą. Pasza nie mieszka w Mekce, gdzie właściwie stale powinien być, lecz w Dżiddzie, ponieważ tam znajduje się port. Pensja namiestnika wynosi przeszło milion piastrów, lecz on umie pomnażać swoje dochody pięciokrotnie. Każdy musi mu płacić, nawet przemytnicy i piraci, i dlatego ma swoją siedzibę w Dżiddzie. Mówiono mi, że widziałeś Abu Seifa?

— Istotnie.

— Ten rozbójnik jest dobrym znajomym paszy.

— Niemożliwe!

— Dlaczego nie? Co jest korzystniejsze: zabić złodzieja, czy pozwolić mu żyć, żeby pobierać od niego rodzaj renty? Abu Seif należy do plemienia Dżeheinów, ja jestem synem Ateibeha. Te dwa plemiona nienawidzą się śmiertelnie. Mimo to „ojciec szabli” miał czelność zakraść się do naszego duaru i uprowadzić moją córkę Amszę. Zmusił ją, by stała się jego żoną. Amszy udało się w końcu uciec od niego. Przyprowadziła ze sobą swoją córkę, Hanneh. Od tego czasu poszukuję Abu Seifa, żeby się z nim rozprawić. Kiedyś znalazłem go w seraju. namiestnika. Ten wysoki urzędnik chronił rabusia i pozwolił mu uciec, podczas gdy ja czatowałem na zbója przed bramą pałacu. Pewnego razu szejk mojego plemienia wysłał mnie z ludźmi, których tu widzisz, do Mekki, abyśmy złożyli ofiarę w świątyni. Rozłożyliśmy się obozem niedaleko bramy ér Ramah. Wtem spostrzegłem Abu Seifa, który nadchodził z kilkoma swoimi ludźmi; zmierzał do świątyni. Owładnął mną gniew. Chwyciłem go, chociaż w pobliżu Kaaby wzbronione są wszelkie gwałty i potyczki. Nie chciałem zabić uwodziciela, lecz zmusić go jedynie do wyjścia ze mną z miasta, ażeby tam stoczyć z nim walkę. Abu Seif bronił się, a jego towarzysze pomagali mu. W czasie walki nadbiegli strażnicy świątyni i uwięzili mnie i moich ludzi, pozostawiając Abu Seifa z jego bandą na wolności. Za karę zabroniono nam bywać w świętych miejscach. Całe nasze plemię zostało wyklęte. Zwolnienie od klątwy uzależniono od wykluczenia nas ze wspólnoty plemiennej. Zostaliśmy więc wypędzeni przez współplemienców. Jesteślny banitami. Zemścimy się jednak i opuścimy to terytorium. Ty byłeś więźniem Abu Seifa?

— Tak.

— Opowiedz o tym. Opisałem krótko swoją przygodę.

— Czy znasz dokładnie miejsce, w którym ukryty jest statek Abu Seifa?

— Trafiłbym tam nawet nocą.

— Czy zechcesz nas tam zaprowadzić?

— A wy zabijecie Dżeheinów?

— Oczywiście.

— W takim razie nie mogę być waszym przewodnikiem, gdyż moja wiara nie pozwala zabijać.

— Nie wolno ci się nawet mścić?

— Nie. Nasza religia nakazuje nam kochać nawet naszych wrogów. Tylko kompetentna władza ma prawo wymierzać sprawiedliwość, a wy nie jesteście sędziami.

— Twoja religia jest dobra. My jednakże nie jesteśmy chrześcijanami i ukarzemy wroga sami, gdyż sędzia mógłby go wziąć w obronę. Podałeś Amszy w przybliżeniu miejsce ukrycia statku, więc znajdę go i bez twojej pomocy. Przyrzeknij mi tylko, że nie ostrzeżesz Dżeheinów.

— Nie ostrzegę ich, gdyż nie mam ochoty wpaść ponownie w ich ręce.

— No to uzgodniliśmy sprawę. Kiedy Halef odbędzie pielgrzymkę do Mekki?

— Jutro, jeśli mi pozwolisz, sihdi — wyręczył mnie Halef w odpowiedzi.

— Możesz jutro wyruszyć.

— W takim razie pozwól Halefowi zatrzymać się u nas do jutra — poprosił szejk. — Będziemy mu towarzyszyć, jak daleko nam będzie wolno zbliżyć się do miasta, a po odbyciu przez niego pielgrzymki, przyprowadzimy ci go z powrotem.

Strzeliła mi do głowy myśl, którą natychmiast głośno wypowiedziałem.

— Czy mogę wybrać się z wami i u was poczekać na Halefa? Zauważyłem, że moje życzenie sprawiło ogólną radość.

— Efendi, widzę, że nie pogardzasz wygnańcami — odrzekł szejk. — Będziemy ci radzi. Zostaniesz u nas już teraz i pomożesz nam wieczorem przy zawieraniu przez oblubieńców związku małżeńskiego

— Nie mogę zaraz pozostać. Muszę wrócić do Dżiddy, żeby pozałatwiać swoje sprawy. Poza tym mój gospodarz winien wiedzieć, gdzie przebywam.

— Odprowadzę cię w takim razie do bram miasta. Do Dżiddy wejść nie mogę, gdyż zalicza się ją także do miejsc świętych. Kiedy chcesz jechać?

— Natychmiast, jeśli ci to odpowiada. Niedługo tam zabawię. Czy mam ci zamówić kadiego lub mułłę do wieczornego obrzędu zaślubin?

— Nie potrzeba kadiego ani mułły. Jestem szejkiem w tym obozie i wszystko, co się dzieje w mojej obecności, jest ważne i prawomocne. Możesz mi natomiast przywieźć pergamin lub papier, na którym spisze się umowę. Pieczęć i lak posiadam.

Wielbłądy były niebawem gotowe do drogi. Dosiedliśmy ich. Nasz mały oddział składał się poza nami trzema z szejka, jego córki Amszy i pięciu innych członków plemienia Ateibeh. Zabraliśmy ze sobą również dwa rezerwowe wielbłądy na powrotną drogę dla Halefa i dla mnie. Podążyłem za starcem bez sprzeciwu, jakkolwiek zauważyłem, że nie jechał prostą drogą, lecz zboczył z niej w prawo ku morzu. Albani nie miał już tyle trudności, co przedtem, żeby utrzymać się w siodle, i wielbłądy swymi długimi nogami pokonywały przestrzeń w błyskawicznym tempie.

Nagle szejk zatrzymał się i wskazał ręką w bok.

— Czy wiesz, efendi, co się znajduje po tamtej stronie?

— Co?

— Zatoka, w której ukryty jest statek tego pirata. Czy zgadłem?

— Myśl, co chcesz, lecz nie pytaj mnie.

Szejk Malek był na właściwym tropie i milczał. Jechaliśmy dalej. Po jakimś czasie na horyzoncie ukazały się dwa małe punkty. Widać było, że nie przesuwały się ku nam, lecz w kierunku, który wiódł do wspomnianej zatoki. Przez lunetę stwierdziłem, że byli to dwaj piesi. Tu, na pustyni, było to dziwne i nasuwało myśli, że mogą to być ludzie Abu Seifa. Zapewne strażnicy ze statku zameldowali kapitanowi moją i Halefa ucieczkę. Ci dwaj mogli być powracającymi posłańcami.

Malek także ich zauważył i bacznie ich obserwował. Potem zwrócił się do swoich ludzi i wydał im szeptem jakieś polecenie. Trzech z nich zawróciło natychmiast w kierunku, z którego przyszliśmy. Przejrzałem zamiar Maleka. Przypuszczał to samo co ja i chciał tych piechurów dostać w swoje ręce. W tym celu musiał im zagrodzić drogę do zatoki, i to tak, żeby tego nie zauważyli. Dlatego nie polecił wybranej trójce jechać naprzód na ukos, lecz dla pozoru z powrotem, a potem zatoczyć łuk z chwilą, gdy znikną tamtym z oczu. Podczas gdy my, pozostali, kontynuowaliśmy jazdę, Malek zwrócił się do mnie z zapytaniem:

— Efendi, czy chcesz chwilę na nas zaczekać, czy też udasz się wprost do miasta, gdzie nas później znajdziesz przy bramie?

— Wiem, że chcesz porozmawiać z tymi piechurami, a ja zostanę przy tobie do końca tej rozmowy.

— To mogą być ludzie z plemienia Dżeheine.

— Ja też tak sądzę. Trzech twoich wojowników, których wysiałoś, odetnie im drogę do statku. Ty jedź ku nim na przełaj, a ja z Halefem pojadę w dotychczasowym kierunku, żeby im nie przyszło na myśl uciec z powrotem do Dżiddy.

— Twoja rada jest dobra. Naprzód więc!

Malek zmienił kierunek jazdy, a ja dałem znak Allbaniemu, żeby do niego dołączył. Chciałem w ten sposób ułatwić Albaniemu jazdę, gdyż ja z Halefem musieliśmy się puścić ostrym galopem. Mknęliśmy jak gnani wichrem i po zrównaniu się z pieszymi, zatrzymaliśmy się tuż za ich plecami. Dopiero teraz spostrzegli nasz manewr i wahali się przez chwilę, co robić. Za sobą mieli mnie i Halefa, z boku nadjeżdżał Malek i tylko przed nimi droga zdawała się jeszcze wolna. Ruszyli nią ze zdwojoną szybkością, lecz nie uszli daleko, kiedy przed nimi wyłonili się trzej wojownicy z plemienia Ateibehów. Nie mogąc z tej odległości jeszcze nikogo z nas rozpoznać, musieli jednak przypuszczać, że jesteśmy ich wrogami, próbowali więc jak najprędzej umknąć przed nami. Byli uzbrojeni. Gdyby się rozdzielili, musielibyśmy zrobić to samo. Wówczas pieszemu, celującemu dokładnie i z zimną krwią nie byłoby trudno walczyć z dwoma lub trzema jeźdźcami. Oni jednak bądź to nie wpadli na ten pomysł, bądź też nie mieli odwagi w ten sposób postąpić. Pozostali razem i zostali przez nas otoczeni. Poznałem ich natychmiast. Byli to istotnie marynarze ze statku Abu Seifa.

— Skąd idziecie? — spytał ich szejk.

— Z Dżiddy — odrzekł jeden z nich.

— Dokąd się udajecie?

— Na pustynię, szukać trufli.

— Szukać trufli? Nie. macie przecież żadnych zwierząt ani koszy przy sobie.

— Chcemy wpierw sprawdzić, czy te grzyby tu rosną; potem pójdziemy po kosze.

— Z jakiego jesteście plemienia?

— Mieszkamy w mieście.

To już było w każdym razie bezczelnym kłamstwem, gdyż musieli przecież wiedzieć, że ich znam. Halefa także zgniewała ta zuchwałość. Sięgnął po swój bicz i zwrócił się do nich ze słowami:

— Sądzicie może, że ja i ten efendi oślepliśmy? Jesteście łajdakami i kłamcami! Jesteście z plemienia Dżeheine i należycie do Abu Seifa. Jeśli się nie przyznacie, że tak jest, to mój bicz nauczy was mówić prawdę.

— Co was obchodzi, kim jesteśmy?

Zeskoczyłem z wielbłąda, nie czekając nawet aż uklęknie, i wziąłem bicz z ręki Halefa.

— Nie bądźcie śmieszni! Słuchajcie, co wam powiem! Nie obchodzi mnie, jakie pretensje mają do was wojownicy z plemienia Ateibeha. Mnie jednak odpowiecie na kilka pytań. Uczyniwszy to, niczego się więcej z mej strony nie potrzebujecie obawiać; jeśli jednak na moje pytania nie odpowiecie, to was tak naznaczę tym biczem, że nie będziecie się mogli żadnemu wolnemu i dzielnemu Arabowi pokazać na oczy.

Grożenie Beduinowi biczem jest jak wiadomo największą dla niego obrazą. Toteż obaj mężczyźni chwycili momentalnie za swoje noże.

— Zabilibyśmy cię, zanim być zdążył nas uderzyć — ostrzegł mnie jeden z nich.

— Zapewne nie doświadczyliście jeszcze, jak potężny jest bicz ze skóry hipopotama w ręku Niemca! — odparłem. — Tnie tak ostro

jak jatagan, uderza mocniej niż maczuga i jest szybszy od kul z waszych pistoletów. Czyż nie widzicie, że strzelby wszystkich tych ludzi skierowane są na was? Zostawcie więc wasze noże za pasem i odpowiadajcie! Wysłano was do Abu Seifa?

— Tak — odrzekli piraci z wahaniem, gdyż przekonali się, że nie uda im się zwiać.

— Gdzie spotkaliście się z nim?

— W Mekce.

— W jaki sposób tak szybko przebyliście drogę do Mekki i z powrotem.

— W Dżiddzie wynajęliśmy wielbłądy.

— Jak długo Abu Seif zatrzyma się w świętym mieście?

— Będzie tam krótko, wybiera się bowiem do At Taifu, gdzie rezyduje emir.

— Tyle tylko chciałem się od was dowiedzieć.

— Sihdi, chcesz uwolnić tych rozbójników? — zawołał Halef. — Zastrzelę ich, żeby już nikomu nie mogli szkodzić.

— Dałem im słowo. Ty musisz je także uszanować. Chodź!

Dosiadłem znów wielbłąda i oddaliłem się. Halef podążył za mną. Albani natomiast pozostał jeszcze na miejscu. Trzymał w ręku obnażoną szablę, lecz byłem pewien, że ta jego wojownicza postawa nikomu nie przyniesie szkody. Istotnie siedział nadal spokojnie w siodle, kiedy ludzie Ateibeha zeskoczyli z wielbłądów, żeby obezwładnić Dżeheinów. Udało im się to po wymianie kilku nieszkodliwych pchnięć nożem. Jeńców przywiązano pojedynczo do wielbłądów i dwaj jeźdźcy zawrócili, żeby pojmanych zawieźć do obozu plemienia Ateibeha. Pozostali jeźdźcy dołączyli do nas.

— Ułaskawiłeś ich, sihdi, ale oni i tak zginą — odezwał się Halef.

— Ich los nie jest moją ani twoją sprawą. Pomyśl, kim masz dzisiaj zostać. Pan młody winien być usposobiony pokojowo.

— Sihdi, czy byłbyś także skłonny podjąć się roli delila dla tej Hanneh?

— Owszem, gdybym był muzułmaninem.

— Jesteś, sihdi, chrześcijaninem, Niemcem, z którym można mówić o tych sprawach. Czy wiesz, czym jest miłość?

— Tak. Miłość jest jak kolokwinta. Kto jej zakosztuje, dostaje kolki.

— Ależ, sihdi, jak możesz przyrównywać miłość do środka przeczyszczającego! Oby Allah oświecił twój umysł i rozgrzał twoje serce! Dobra żona jest jak fajka z jaśminu i jak kapciuch, w którym nigdy nie brak tytoniu. A miłość do dziewicy jest jak... jest jak turban na gołej głowie i jak słońce na niebie w pustyni.

— Tak. I kogo dosięgną promienie tego słońca, dostaje udaru słonecznego. Zdaje się, że już go dostałeś, Halefie! Niech Allah się nad tobą zlituje!

— Sihdi, wiem, że ty nigdy nie zechcesz się ożenić. Ja jednakże jako narzeczony mam obecnie serce wrażliwe i podatne na uczucie miłości.

Musieliśmy zakończyć tę krótką rozmowę, gdyż pozostali dogonili nas tymczasem. Nie poruszaliśmy już sprawy napotkanych Dżeheinów. Kiedy na horyzoncie ukazało się miasto, szejk polecił zatrzymać wielbłądy.

— Tu będę czekał, efendi — rzekł Malek. — Ile czasu upłynie do twojego powrotu z Halefem?

— Wrócę, zanim słońce przesunie się na niebie o długość twojej lancy.

— A nie zapomnisz o pergaminie lub papierze?

— Nie zapomnę. Przywiozę także atrament i pióro.

— Doskonale. Niech Allah ma cię w swej opiece i do szybkiego zobaczenia!

Ludzie Ateibeha przykucnęli obok swoich wielbłądów, a my wyruszyliśmy w kierunku miasta.

— No i co? Czy to nie była przygoda? — zapytałem Albaniego.

— Faktycznie — potwierdził. — I w dodatku jaka! Przecież o mało co nie doszło do ostrej rozprawy. Byłem naprawdę gotów do walki.

— Tak. Wyglądał pan istotnie jak „szalony Roland”, z którym lepiej nie zadzierać. Jak się panu jechało?

— Hm, z początku kłus pańskiego wielbłąda był zbyt ostry, potem jednak przyzwyczaiłem się do tej szybkości. Oczywiście wolę dobrą niemiecką kanapę! — Pan chce jechać z tymi Arabami? To już pewnie się nie zobaczymy.

— Prawdopodobnie, bo pan przecież chce skorzystać z najbliższej okazji, żeby stąd wyjechać. Miałem jednakże w życiu już tyle niespodziewanych spotkań, że nie wykluczam możliwości naszego ponownego zetknięcia się.

Moje przypuszczenie miało się później istotnie sprawdzić. Teraz jednak, odprowadziwszy wielbłądy do ich właściciela, pożegnaliśmy się tak serdecznie, jak przystało rodakom, którzy spotkali się daleko od ojczyzny. Potem udałem się z Halefem do naszego mieszkania, aby spakować rzeczy i pożegnać się z gospodarzem. Nie sądziłem, że tak rychło opuszczę jego dom w Dżiddzie. Wyjechaliśmy z miasta na wynajętych osłach. Za murami przesiedliśmy się na wielbłądy i wraz z ludźmi Ateibeha wyruszyliśmy do ich obozu.

W drodze mówiono niewiele. Amsza w ogóle milczała. Jej oczy płonęły złowieszczym blaskiem, a kiedy spoglądała w lewo, gdzie za linią horyzontu widziała myślami statek Abu Seifa, sięgała do rękojeści handżaru lub do kolby długiej strzelby, leżącej w poprzek jej siodła.

Kiedy zbliżaliśmy się do obozu, Halef wyjechał mi naprzeciw.

— Sihdi — zapytał — jakie zwyczaje panują w twoim kraju?

Czy narzeczony obdarowuje swoją przyszłą żonę jakimś prezentem?

— Robi to chyba każdy, tak u nas, jak i u was.

— Tak, taki zwyczaj istnieje na Półwyspie Arabskim i na całym Wschodzie. Ponieważ jednak Hanneh ma być tylko pozornie i zaledwie przez kilka dni moją żoną, nie wiem, czy w tym wypadku podarunek jest wymagany.

— Prezenty są uprzejmością, która zawsze wywołuje przyjemne uczucia. Na twoim miejscu byłbym uprzejmy.

— Ale co jej mam ofiarować? Jestem biedny i bynajmniej nieprzygotowany do zawarcia związku małżeńskiego. Czy sądzisz, że mógłbym jej podarować swoją zapalniczkę?

Halef kupił sobie w Kairze małą tekturową puszkę na zapałki. Pudełko to miało dla niego dużą wartość, ponieważ zapłacił za nie handlarzowi dwadzieścia razy więcej, niż było warte. Miłość skłoniła go do powzięcia decyzji wyrzeczenia się tej „kosztowności”.

— Daj to dziewczynie! — odparłem z powagą.

— Dobrze, podaruję Hanneh zapalniczkę! Czy. jednak zwróci mi ją, kiedy przestanie być moją żoną?

— Zatrzyma ją.

— Allah kerim, Bóg jest łaskawy; nie pozwoli, bym stracił cokolwiek ze swojego mienia. Co robić?

— Jeśli zapalniczka jest ci tak droga, to daj dziewczynie coś innego.

— Ale co? Nic poza tym nie mam. Przecież nie mogę dać Hanneh ani swojego turbanu, ani strzelby, ani też bicza ze skóry hipopotama!

— To nie dawaj jej niczego.

Przyszły małżonek pokręcił głową w zakłopotaniu.

— To nie uchodzi, sihdi. Hanneh jest moją narzeczoną i coś musi otrzymać ode mnie. Co by o tobie pomyśleli ludzie Ateibeha, gdyby twój służący pojął za żonę niewiastę, niczym jej nie obdarowując.

Ach tak! Ten szczwany lis uznał za wskazane odwołać się do mojej ambicji, a wobec tego także do mojej kiesy.

— Chwała Allahowi, który oświeca twój umysł, Halefie! — roześmiałem się. — Ja jednakże jestem w podobnej co ty sytuacji. Nie mogę twojej narzeczonej podarować swojego haiku ani kurtki, ani żadnej z moich fuzji.

— Allah jest sprawiedliwy i miłosierny, sihdi; za każdy dar odpłaca tysiąckrotnie. Czyż na twoim wielbłądzie nie znajduje się skórzany woreczek, w którym przechowujesz przedmioty, mogące wprawić w zachwyt pannę młodą?

— A gdybym ci coś z tego dał, czy dostałbym to z powrotem, kiedy Hanneh przestanie być twoją żoną?

— Musiałbym tego zażądać.

— Takiego zwyczaju u nas Franków nie ma. Ponieważ jednak obiecujesz mi odpłacić z nawiązką, otworzę później ten woreczek i zobaczę, czy nie znajdzie się w nim coś odpowiedniego dla ciebie.

Halef wyprostował się w siodle wielce uradowany.

— Sihdi, jesteś najmądrzejszym i najlepszym panem, jakiego Allah stworzył. Twoja dobroć jest bardziej rozległa niż Sahara, a twoja dobroczynność przekracza długość Nilu. Twój ojciec był najsławniejszym, a ojciec twego ojca najdostojniejszym człowiekiem ze wszystkich ludzi w królestwie „Nemsistanu”. Twoja matka była najpiękniejszą z róż, a matka twojej matki najpowabniejszym kwiatem Zachodu. Obyś miał tylu synów, co gwiazd na niebie, tyle córek, ile ziarnek piasku na pustyni, a dzieci twoich dzieci były tak liczne jak krople wody w morzu!

Na szczęście dojechaliśmy do obozu, w przeciwnym razie wdzięczność Halefa uczyniłaby mnie jeszcze prawdopodobnie protoplastą całego narodu. Mój skórzany woreczek, o którym Halef wspomniał, zawierał istotnie różne rzeczy, nadające się na podarunki dla beduińskiej dziewczyny. Kiedy po odbyciu wspólnej podróży statkiem po Nilu żegnałem się w Kairze z kupieckim synem Islą ben Maflei, tenże wyposażył mnie w różne przedmioty, które w dalszych wędrówkach mogły mi posłużyć do zjednywania sobie przychylności napotykanych ludzi. Były to rzeczy nie zajmujące dużo miejsce, niezbyt wielkiej wartości, które jednak przez mieszkańców krajów pustynnych były najbardziej pożądane.

Podczas naszej nieobecności opróżniono jeden z namiotów i urządzono go dla mnie. Kiedy się w nim rozlokowałem, rozwiązałem swój skórzany woreczek i wyjąłem z niego wisiorek, pod którego szklaną pokrywką poruszał się malutki diabełek. Medalion zrobiony był podobnie jak spinki do mankietów ze sztucznymi żółwiami i wisiał na łańcuszku ze szklanych paciorków, które przy świetle lub w blasku ognia skrzyły się wszystkimi barwami tęczy. Ten „klejnot” nie kosztowałby w Paryżu zapewne więcej niż dwa franki. Pokazałem go Halefowi.

Mały rzucił nań okiem i cofnął się przerażony.

— Ależ to diabeł, którego oby Bóg przeklął! Sihdi, jak ci się udało ujarzmić diabła? La ilaha illa'llah wa-Muhammad rasullah! Strzeż nas, Panie, przed dziewięciokrotnie ukamienowanym szatanem, gdyż nie jemu, lecz tobie chcemy służyć!

— Szatan nic ci nie może zrobić, gdyż jest zamknięty — zapewniłem Halefa.

— Czy możesz mi przysiąc na twoją brodę, że nie wyjdzie z zamknięcia?

— Zapewniam cię uroczyście, że nie wyjdzie.

— W takim razie, pokaż mi to, sihdi! Jeżeli mu się jednak uda wyjść, będę zgubiony, a ty będziesz miał moją biedną duszę na sumieniu!

Halef ujął łańcuszek ostrożnie koniuszkami palców, położył medalion na podłodze i uklęknął, żeby mu się dokładnie przyjrzeć.

— Na Allaha, to szatan! Widzisz, jak rozdziawia gębę i pokazuje język? Wywraca oczyma i porusza rogami. Kręci ogonem, grozi pazurami i tupie nogami! Biada, jeśli rozdepcze puzderko, w którym tkwi!

— Nie może tego zrobić. Jest przecież tylko sztucznie wykonaną figurką.

— Sztuczną figurką, wykonaną ludzkimi rękami? Sihdi, oszukujesz mnie, żebym nabrał odwagi. Kto może wykonać diabła? Żaden człowiek, żaden prawowierny, żaden chrześcijanin, ani żaden żyd. Jesteś największym lekarzem i najodważniejszym bohaterem pod słońcem, gdyż ujarzmiłeś szatana i zamknąłeś go w tym ciasnym więzieniu! Bogu dzięki, gdyż świat został teraz uwolniony od szatana i jego duchów i wszyscy prawowierni mogą się weselić i cieszyć z męczarni, jakie musi znosić w tym więzieniu. Dlaczego pokazujesz mi ten łańcuszek, sihdi?

— Żebyś go podarował swojej narzeczonej.

— Ja...?! Ten przedmiot, kosztowniejszy od wszystkich diamentów na tronie wielkiego mogoła? Posiadacz tego wisiorka stanie się sławny pośród wszystkich synów i córek prawowiernych, wyznawców Allaha. Chcesz naprawdę podarować ten klejnot?

— Tak.

— W takim razie pozwól mi go zatrzymać dla siebie! Dziewczynie wolę jednak podarować swoją zapalniczkę.

— O nie, Hannah dasz ten łańcuszek z wisiorkiem. Obstaję przy tym.

— Muszę więc być posłuszny. Powiedz mi jednak, gdzie ukrywałeś ten klejnot i inne przedmioty, zanim je wczoraj włożyłeś do woreczka?

— Okolica, począwszy od Kairu aż do miejsca, w którym się znajdujemy, jest niebezpieczna. Roi się od złodziei. Dlatego nosiłem te kosztowności przy sobie, w nogawkach moich szarawarów.

— Sihdi, twoja mądrość i ostrożność przewyższają chytrość diabła, którego zmusiłeś, żeby mieszkał w twoich szarawarach. Kiedy mam wręczyć Hanneh ten prezent?

— Z chwilą, kiedy zostanie twoją żoną.

— Ona stanie się najsławniejszą pośród arabskich kobiet. Wszystkie plemiona będą o niej opowiadać i chwalić ją za to, że trzyma szatana na uwięzi. Czy mogę także zobaczyć inne skarby?

Nie doszło jednak do ich oglądania, gdyż szejk poprosił nas do siebie. Wszystkich członków plemienia Ateibeh. zastaliśmy zgromadzonych w namiocie szejka. Niektórzy oczekiwali nas przed namiotem.

— Czy przywiozłeś pergamin, efendi? — spytał mnie Malek.

— Mam papier, który jest równie dobry, jak pergamin.

— Czy zechcesz spisać umowę?

— Naturalnie, jeżeli sobie tego życzysz.

— Możemy więc zacząć?

Halef, do którego zostało skierowane to pytanie, wyraził swą gotowość. Natychmiast wstał jeden z obecnych i zaczął zadawać mu pytania:

— Jak brzmi twoje pełne nazwisko?

— Nazywam się Halef Omar ben Hadżi Abul Abbas ibn Hadżi Dawuhd al Gossarah.

— Z jakiego pochodzisz kraju?

— Z zachodu, gdzie słońce zapada za wielką pustynią.

— Do jakiego należysz plemienia?

— Ojciec mojego ojca, oby ich obu Allah błogosławił, należał do plemienia Uled Selim, które mieszkało w górach Szur Szum.

Krewny panny młodej, po uzyskaniu odpowiedzi od Halefa, zwrócił się do szejka:

— Wszyscy cię znamy, o mężny i zacny, o mądry i sprawiedliwy! Jesteś Hadżi Malek ibn Achmed Chalid ben Abul Ali Abu Abdola-tif el Hanifi, szejkiem dzielnego plemienia „Beni Ateibeh”. Ten oto mąż jest bohaterem z plemienia Uled Selim, które mieszka w górach, sięgających nieba, noszących nazwę Szur Szum. Jego nawisko brzmi: Halef Omar ben Hadżi Abul Abbas ibn Hadżi Dawuhd al Gossarah. Jest przyjacielem naszego gościa wielkiego efendi z Frankistanu. Ty masz wnuczkę imieniem Hanneh. Jej włosy są jak jedwab, jej skóra lśni jak oliwa, a cnotami swymi zaćmiewa płatki śniegu, unoszące się w górach. Halef Omar chce ją pojąć za żonę. Wyjaw nam, szejku, co w tej sprawie masz do powiedzenia? Szejk udał pełną godności zadumę i odrzekł:

— Przyjąłem do wiadomości, co powiedziałeś, mój synu. Usiądź i wysłuchaj teraz, co powiem! Halef Omar ben Hadżi Abul Abbas ibn Hadżi Dawuhd al Gossarah jest bohaterem, którego sława dotarła do nas już przed laty. Siła jego ramienia jest nie do pokonania, szybki jest jak gazela, a jego wzrok jest bystry jak u orła. Rzuca oszczepem na odległość kilkuset kroków, kule jego fuzji zawsze trafiają do celu, a jego szabla przelała już krew wielu wrogów. Poza tym jest znawcą Koranu, a udzielane przez niego rady odznaczają się mądrością i doświadczeniem. Nadto, ten bawiący u nas, potężny bej Franków uznał go za godnego swojej przyjaźni — dlaczego zatem ja nie miałbym mu oddać na żonę swojej wnuczki, jeśli zgodzi się na moje warunki?

— Jakie stawiasz warunki? — spytał krewny panny młodej.

— Dziewczyna jest wnuczką możnego szejka, nie można jej wiec wydać za mąż za niską cenę. Żądam więc: jednej klaczy, pięciu wielbłądów pod wierzch, dziesięciu wielbłądów pociągowych oraz pięćdziesięciu owiec.

Halefowi zrzedła mina. Skąd miałby wziąć te zwierzęta? Na szczęście szejk mówił dalej:

— Za to ja daję Hanneh wiano w postaci: jednej klaczy, pięciu wielbłądów pod wierzch, dziesięciu wielbłądów pociągowych i pięćdziesięciu owiec. Wasza mądrość — zwrócił się szejk do rzecznika — zrozumie zapewne, że przy tak świetnych wzajemnych stosunkach nie zachodzi potrzeba wymieniania ceny i wiana. Wymagam jednak, żeby Halef Omar jutro podczas porannej modlitwy rozpoczął pielgrzymkę do Mekki i zabrał ze sobą swoją małżonkę. Tam wypełnią obowiązki, związane ze zwyczajowymi obrzędami, i natychmiast tu wrócą. Halef winien traktować Hanneh jak dziewicę i po powrocie z pielgrzymki zwrócić ją rodowi. Za przysługę otrzyma wielbłąda i worek daktyli. Jeśli jednak skorzysta z praw małżeńskich, nie dostanie nic i zostanie zgładzony. Wszystkich tu biorę za świadków, że tak postanowiłem.

Rzecznik zwrócił się do Halefa:

— Słyszałeś wszystko. Jaka jest twoja odpowiedź?

Można było zauważyć, że z jednego punktu umowy Halef nie był zadowolony, mianowicie, że ma zwrócić poślubioną niewiastę nietkniętą. Był jednak na tyle roztropny, żeby się zastosować do aktualnych okoliczności i odrzekł:

— Przyjmuję warunki.

— Sporządź więc umowę, efendi! — poprosił szejk. — Wykonaj ją w dwóch egzemplarzach; jednym dla mnie a drugim dla Halefa Omara.

Uczyniłem zadość prośbie szejka i odczytałem potem głośno to, co napisałem. Szejk wyraził zadowolenie i po podpisaniu umowy wraz z Halefem, kapnął na dokumenty trochę wosku, przykładając zamiast pieczęci głowicę swego sztyletu.

Tym samym formalnościom stało się zadość i mogła się rozpocząć nieodzowna uroczystość weselna. Ponieważ w tym wypadku chodziło o pozorne małżeństwo, była ona bardzo skromna. Zabito i upieczono barana. Podczas gdy obracano go na rożnie nad ogniem, stoczono markowaną potyczkę; ze zrozumiałych względów jednak nie strzelano.

Kiedy zapadł wieczór, rozpoczęła się uczta weselną. Jedli tylko mężczyźni i dopiero kiedy się nasycili, resztki pożywienia otrzymały kobiety. Przy tej okazji pojawiła się również Hanneh. Skorzystał z tego Halef. Wstał, żeby jej wręczyć wspomniany upominek ślubny Sceny, jaka teraz się rozegrała, nie da się opisać. Diabeł zamknięty w kapsułce był dla ludzi Ateibeha zjawiskiem graniczącym z cudem. Wszelkie moje usiłowania, żeby im wytłumaczyć, że jest to dziełem ludzkich rąk, spaliły na panewce. Nie wierzyli mi przede wszystkim dlatego, że szatan się poruszał, a więc w ich mniemaniu musiał być żywy. Wychwalano mnie jako największego bohatera i czarodzieja, a koniec był taki, że Hanneh wcale nie otrzymała tego prezentu. Uwięziony szatan był tak wielkim i ważnym cudem, że tylko szejk został uznany za godnego przechowywania tej niezwykłej kosztowności; naturalnie dopiero wtedy, kiedy zapewniłem Maleka uroczyście, że szatanowi nigdy nie uda się wyjść z zamknięcia i szerzyć zła.

Dochodziła północ, kiedy wróciłem do swojego namiotu, żeby się przespać. Halef towarzyszył mi.

— Sihdi, czy muszę spełnić wszystko, co zapisałeś w umowie? — zapytał.

— Tak, przyrzekłeś przecież.

Po dłuższej chwili Halef znów zaczął niepewnie:

— Czy zwróciłbyś dobrowolnie swoją przepisowo zaślubioną żonę jej rodzinie?

— Nie.

— A mimo to twierdzisz, że muszę dotrzymać przyrzeczenia?

— Oczywiście. Jeśli bym pojął niewiastę za żonę, nie przyrzekłbym, że ją oddam z powrotem.

— O sihdi, dlaczego mi nie powiedziałeś, że mam postąpić tak samo?

— Czy jesteś nieletnim chłopcem, potrzebującym opiekuna? Poza tym jak może chrześcijanin pouczać muzułmanina w sprawach, dotyczących ożenku! Zdaje mi się, że chcesz Hanneh zatrzymać przy sobie.

— Zgadłeś.

— Zatem chcesz mnie opuścić?

— Ciebie, sihdi...? Och...!

Halef chrząkał zakłopotany, nie znalazł jednak odpowiedzi.

Usłyszałem tylko niezrozumiałe pomruki, a potem kilka westchnień. Przewracał się z boku na bok. Było jasne, że dziewczyna mu się spodobała i że jego sympatia dla niej walczy o lepsze z przywiązaniem do mnie. Nie odzywałem się, zdając sobie sprawę, że sam musi się z tym problemem uporaa id="filepos421902">. Wkrótce zasnąłem.

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

WIELKIE ŚWIĘTO

Godzinę później, w jasny już poranek, wybrałem się z Jussufem na konną przejażdżkę. Mohammed Emin wolał zostać w obozie i w ogóle jak najmniej się pokazywać.

— Czy znasz dolinę Idis? — zapytałem swego towarzysza. Jussuf przytaknął.

— Jak długo się tam jedzie? — dopytywałem się dalej.

— Dwie godziny.

— Chciałbym zobaczyć tę dolinę. Czy pojechałbyś tam ze mną?

— Jak rozkażesz, efendi.

— Czy obierzemy prostą drogę, czy przez Szeik Adi?

— Hm! Co proponujesz?

— Prosta droga jest krótsza, lecz bardziej uciążliwa.

— Mimo to wybierzemy tę trudniejszą.

— Czy twój koń wytrzyma? Jest to tak szlachetne zwierzę, jakiego nigdy nie widziałem; i zapewne przyzwyczajony jest tylko do równiny.

— Właśnie dziś chcę wypróbować swojego rumaka.

Minęliśmy Baadri. Droga, której bynajmniej nie należy sobie wyobrażać jako wytyczonej i utorowanej ścieżki, prowadziła stromo w górę i równie stromo opadała w dół, lecz mój kary radził sobie na niej doskonale. Z początku jechaliśmy przez wzgórza, porośnięte krzakami, później ukazał się gęsty, ciemny las. Przedzieraliśmy się pod wierzchołkami liściastych i szpilkowych drzew. Wreszcie ścieżka stała się tak uciążliwa, że musieliśmy zsiąść z koni i prowadzić je za uzdę. Trzeba było dokładnie zbadać każde miejsce, zanim się na nim postawiło nogę. Koń Jussufa był przyzwyczajony do takiego terenu. Stąpał pewnie i widać było, że ma doświadczenie w odróżnianiu miejsc niebezpiecznych od bezpiecznych. Mój koń natomiast odznaczał się szczęśliwym instynktem i niezwykłą ostrożnością. Byłem pewny, że już po krótkiej wprawie stanie się dobrym alpinistą. Już dziś Rih pokazał, że się nie zmęczył, podczas gdy koń Jussufa pocił się i dyszał.

Po niecałych dwóch godzinach dotarliśmy do gęstwiny, poza którą widać było niemal strome ściany skalne.

— To jest ta dolina — oznajmił mój przewodnik.

— W jaki sposób można do niej zejść?

— Istnieje tylko jedna droga, tędy w dół.

— Czy ta ścieżka jest uczęszczana?

— Nie, jest nawet niewidoczna i nie można jej odróżnić od reszty terenu. Chodźmy!

Podążałem za Jussufem wzdłuż gęstych krzaków, zakrywających wokół całkowicie skraj doliny. Niewtajemniczony nie mógłby nawet przypuszczać, że posuwa się skrajem skał, za którymi rozciąga się dolina. Po jakimś czasie stanęliśmy w miejscu, gdzie przewodnik znowu zsiadł z konia. Wskazał ręką w prawo.

— Tędy przez las można dojść do Szeik Adi, lecz tylko jezydzi znają tę drogę. A tędy w lewo schodzi się w dolinę.

Jussuf rozchylił krzaki i wtedy ujrzałem w dole rozległą kotlinę o stromych ścianach, do której można było zejść jedynie z miejsca, gdzie się znajdowaliśmy. Tak samo droga z kotliny w górę prowadziła tylko tędy. Z trudem schodziliśmy w dół, trzymając konie za cugle. Będąc już na dole, ogarnąłem dolinę wzrokiem. Była dość rozległa, aby kilka tysięcy ludzi mogło w niej znaleźć schronienie, - a liczne otwory pieczar obok innych oznak pozwalały przypuszczać, że niedawno przebywali tu ludzie. Dno doliny porastała obficie trawa, która mogła posłużyć do wypasu trzód. Kilka wywierconych studni zawierało dość wody pitnej.

Pozwoliliśmy paść się koniom, a sami ułożyliśmy się w trawie na odpoczynek.

Rozpocząłem rozmowę stwierdzeniem:

— Trudno by było znaleźć lepszą kryjówkę.

— Ta dolina służyła już temu celowi, efendi. Podczas ostatniego prześladowania jezydów znalazło tu schronienie przeszło tysiąc ludzi. Dlatego nikt z nas nie zdradzi tego miejsca. Możliwe bowiem, że znów zajdzie potrzeba korzystania z niego.

— Zdaje się, że to niebawem nastąpi.

— Wiem o tym. Tym razem nie chodzi jednak o prześladowanie nas z powodu naszej religii, lecz napaść ma nastąpić w celu obrabowania nas z naszych dóbr. Szekib Halil pasza wysyła przeciwko nam tysiąc pięciuset żołnierzy, którzy mają nas zaskoczyć; zawiedzie się jednak. Nie obchodziliśmy naszego święta od wielu lat, dlatego przybędzie dużo pielgrzymów. Będziemy więc mogli przeciwstawić Turkom kilka tysięcy gotowych do walki mężczyzn.

—- Czy wszyscy pielgrzymi są uzbrojeni?

— Wszyscy. Sam się przekonasz, jak wiele się strzela podczas naszego święta. Namiestnik przez cały rok nie potrzebuje dla swoich żołnierzy tyle prochu, ile my w tych trzech dniach do radosnych wystrzałów.

— Dlaczego was prześladują?

— Rzekomo z powodu naszej wiary, efendi. Powiedziałem ci już jednak, że obecnie — a zresztą w ogóle — inne są tego przyczyny. Paszy religia jest obojętna. Zapatrzony jest tylko w jeden cel: wzbogacić się. Mają mu w tym dopomóc bądź to Arabowie, bądź to Chaldejczycy, albo też Kurdowie, czy jezydzi. A może sądzisz, że nasza wiara jest tak okropna, iż zasługuje na to, by ją wytępić?

Byłem zadowolony, że młodzieniec poruszył tę sprawę. Miałem bowiem nadzieję, że od niego dowiem się czegoś, czego jeszcze pir mi nie powiedział.

— Nie znam waszej wiary — odrzekłem.

— I nic jeszcze o niej nie słyszałeś?

— Bardzo mało, a w to, co słyszałem, nie wierzę.

— Tak efendi, mówi się o nas wiele rzeczy nieprawdziwych. Czy nie dowiedziałeś się także niczego od mojego ojca lub od Palego, czy Melafa?

— Nie, przynajmniej niczego istotnego. Sądzę jednak, że ty mi cośkolwiek powiesz.

— Nie mówimy nigdy z obcymi o naszej religii.

— Czy jestem dla ciebie obcym?

— Nie. Mojemu ojcu i jego towarzyszom uratowałeś życie, a teraz znowu ostrzegłeś nas przed Turkami, jak dowiedziałem się od beja. Jesteś jedynym, któremu udzielam informacji. Muszę ci jednak powiedzieć, że sam nie wszystko wiem.

— Czy są u was tajemnice, których nie wolno znać każdemu?

— Nie, Czyż jednak w każdej, rodzinie nie ma takich spraw, które są wiadome tylko rodzicom? Nasi kapłani są naszymi ojcami.

— Czy mogę ci zadać kilka pytań?

— Pytaj! Proszę cię jednak, żebyś nie wymieniał jednego imienia.

— Wiem, co masz na myśli. Ale właśnie w tej sprawie chciałem się czegoś dowiedzieć. Czy zechcesz mnie poinformować, jeśli będę unikał wypowiadania tego słowa?

— O ile będę mógł.

Słowo, o którym napomknęliśmy, było imieniem szatana, którego jezydzi nigdy nie wymawiają. Słowo „szatan" jest u nich w takiej pogardzie, że starannie unikają nawet słów brzmiących podobnie. Jeśli na przykład mówią o rzece, to używają zastępczego wyrazu „nahr", a nigdy „szat", ponieważ jest on pierwszą sylabą słowa „szatan". Unika się także słowa „kejtan" (frędzla lub nitka), a również wyrazów „nal" (podkowa) i „nal-band" (kowal), gdyż przypominają wyrazy „lan" ( przekleństwo) i „malun" (przeklęty). Czciciele szatana mówią o nim tylko opisowo, i to z szacunkiem. Nazywają go ,,melek el kuth", co znaczy „potężny król", lub „melek ta'us", czyli „król paw".

— To obok dobrego Boga czcicie jeszcze inną istotę? — dociekałem dalej.

— Obok Boga? Nie. Istota, którą masz na myśli, nie jest równa Bogu. Ten meleklerin kyralyssy był najwyższą z istot niebiańskich, lecz Bóg był jego stwórcą i panem.

— Gdzież on jest teraz?

— Zbuntował się przeciwko Bogu i Bóg wygnał go z raju.

— Dokąd?

— Na ziemię i na wszystkie planety.

— Więc teraz ten meleklerin kyralyssy jest panem wszystkich, którzy przebywają w piekle?

— Nie, wy zapewne wierzycie, że on jest nieszczęśliwy po wieczne czasy?

— Tak.

— Czy wierzycie także, że Bóg jest nieskończenie dobry, łaskawy i miłosierny?

— Tak.

— Toteż Bóg przebaczy zarówno ludziom jak i aniołom ich grzechy przeciwko niemu. My w to wierzymy i dlatego uważamy tego, którego masz na myśli, za godnego pożałowania. Teraz może nam szkodzić, dlatego nie wymawiamy jego imienia. Później, kiedy odzyska swoją potęgę, będzie mógł ludzi wynagrodzić i dlatego nie mówimy o nim źle.

— Czcicie go? Modlicie się do niego?

— Nie. gdyż jest tworem Boga, jak i my. Staramy się jednak nie obrażać go.

— Co oznacza kogut, obecny podczas waszych nabożeństw?

— Ten ptak jest symbolem czujności. Czyż nie opowiedział wam Syn Boży o pannach, które oczekiwały oblubieńca?

— Oczywiście. Znam tę przypowieść.

— Pięć z nich zasnęło i nie dostało się do nieba. Owe panny nie były więc czujne. A znasz opowiadanie o uczniu, który zaparł się swego mistrza?

— Tak.

— W momencie, kiedy uczeń wypierał się znajomości z mistrzem, zapiał kur. To wszystko mamy w pamięci. Obraliśmy więc koguta za znak ku przestrodze, aby czuwać i oczekiwać wielkiego oblubieńca.

— Czy wierzycie w to, o czym głosi święta księga chrześcijan?

— Wierzymy, jakkolwiek nie wszystko jest mi wiadome, co zawiera.

— Czy nie posiadacie także świętej księgi, w której są spisane wszystkie wasze nauki?

— Mieliśmy taką księgę. Przechowywano ją w Baaszeika, lecz słyszałem, że zaginęła.

— Jakie są wasze święte obrządki? .

— Poznasz je wszystkie w Szeik Adi.

— Czy możesz mi powiedzieć, kim był szejk Adi, od nazwiska którego wzięła nazwę miejscowość?

— Był świętym i mieszka u Boga.

— Czy modlicie się do niego?

— Nie. Czcimy go tylko w ten sposób, że u jego grobu modlimy się do Boga.

— Czy istnieje u was hierarchia kapłańska?

— Tak. Najwyższy stopień tej hierarchii — 'to pir. To słowo znaczy właściwie tyle, co „stary człowiek". Tu jednak oznacza „świętego męża".

— Jaki strój noszą pirowie?

— Mogą się ubierać, jak im się podoba. Wiodą bogobojny żywot i za ich pośrednictwem Bóg uzdrawia ciała i dusze ludzkie.

— Czy dużo jest pirów?

— Obecnie znam tylko trzech. Pir Kamek jest największym pośród nich.

— A następni w hierarchii?

— Następni są szejkowie. Muszą oni znać na tyle język arabski, żeby rozumieć nasze święte pieśni.

— Czy te pieśni śpiewa się po arabsku?

— Tak.

— A dlaczego nie w języku kurdyjskim?

— Tego nie wiem. Z grona szejków wybiera się strażników Świętego Grobu. Muszą przy grobie podtrzymywać ogień i przyjmować pielgrzymów.

— Czy wyróżniają się szczególnym strojem?

— Ubierają się na biało i na znak swego urzędu przepasują się czerwono-żółtymi szarfami. Po szejkach są kaznodzieje, którzy zwą się „kawali". Oni grają na świętych instrumentach i wędrują z miejsca na miejsce, aby nauczać wiernych.

— Co się składa na święte instrumenty?

—  Tamburyn i flet. Kawali śpiewają również podczas wielkich świąt.

— Jak się ubierają?

— Mogą nosić ubiór w każdym kolorze, przeważa jednak biały. Wówczas ich turbany muszą być czarne, żeby ich można było odróżnić od szejków. Następni w hierarchii kapłańskiej są fakirzy, którzy pełnią niższą służbę zarówno przy grobie, jak też gdzie indziej. Noszą przeważnie ciemny ubiór i czerwoną chustę w poprzek turbanu.

— Kto mianuje waszych kapłanów?

— Nikt ich nie mianuje, gdyż urząd kapłański jest dziedziczny. Jeśli kapłan umiera, nie pozostawiając syna, to urząd kapłański przechodzi na najstarszą córkę zmarłego.

Wydało mi się to oczywiście bardzo dziwne, zwłaszcza na Wschodzie.

— Kto jest najwyższym kapłanem?

— Szejk w Baadri. Nie widziałeś go jeszcze, gdyż przebywa już w Szeik Adi, aby przygotować nasze wielkie święto. Czy masz jeszcze jakieś pytania?

— Jeszcze wiele. Czy uznajecie chrzest?

— Chrzest i obrzezanie.

— Czy istnieją tak zwane nieczyste potrawy, których wara nie wolno jeść?

— Nie spożywamy wieprzowiny i nie barwimy nic na niebiesko, gdyż niebo jest tak wzniosłe i doskonałe, że nie uznajemy za stosowne nadawać jego barw ziemskim rzeczom.

— Czy obowiązuje was kibla?

— Tak. Modląc się, zwracamy się twarzą w kierunku, gdzie w danym dniu wzeszło słońce. Umarłych także grzebie się w ten sposób, żeby twarzą byli tam zwróceni.

— Wiesz może, skąd pochodzą wasze wierzenia?

— Przyniósł je nam święty szejk Adi. Pochodzimy natomiast z krajów, leżących nad dolnym Eufratem. Potem nasi ojcowie zawędrowali do Syrii, w góry Sindżar i w końcu osiedliśmy tutaj.

Byłbym jeszcze chętnie stawiał dalsze pytania, lecz nagle z góry dał się słyszeć krzyk i kiedy podnieśliśmy wzrok, ujrzeliśmy Seleka, który właśnie zamierzał zejść w dolinie. Wkrótce znalazł się przy nas.

— Omal was nie zastrzeliłem — rzekł na powitanie.

ły Nas? Dlaczego? — spytałem.

— Z góry trudno mi było was rozpoznać, a nikt obcy nie śmie wtargnąć do tej doliny. Potem was jednak poznałem. Przychodzę się zorientować, czy będą tu potrzebne jakieś przygotowania.

— Do przyjęcia uchodźców?

— Uchodźców? — powtórzył zdziwiony. — My nie będziemy uciekać. Przeciwnie. Opowiedziałem bejowi, jak chytrze zwabiłeś nieprzyjaciół plemienia Szammarów do doliny, w której wzięliście wrogów do niewoli. My zrobimy tutaj tak samo.

— Chcecie tu zwabić Turków?

— Nie tu, lecz do Szeik Adi. W tej dolinie natomiast, podczas walki, która się tam będzie rozgrywała, mają zebrać się pielgrzymi, nie posiadający broni. Tak polecił Ali bej i szejk się z tym zgadza.

Selek zbadał wodę i pieczary, a następnie zapytał, czy nie zechcielibyśmy z nim razem wyjść z doliny. Wyprowadziliśmy więc nasze konie znowu w górę, dosiedliśmy ich i pogalopowaliśmy prosto w kierunku Baadri. Przybywszy tam, zastałem beja nieco podenerwowanego.

— W czasie, kiedy ciebie tu nie było, otrzymałem ważną wiadomość — powiedział. — Turcy z Diarbekru stoją już nad rzeką Gomel, a ci z Kerkuku także już doszli do tej rzeki, poniżej góry Maklub.

— Więc twoi wywiadowcy wrócili już z Amadije?

— Wcale tam nie dotarli, musieli się bowiem rozdzielić, aby obserwować nieprzyjacielskie wojska. Mamy więc już dowód, że napaść zaplanowano tylko na nas.

— Czy już wszyscy o tym wiedzą?

— Nie, bo wówczas nieprzyjaciel mógłby się dowiedzieć, że znajdzie nas przygotowanych. Oświadczam ci, efendi, że albo zginę, albo dam Szekibowi Halilowi paszy nauczkę, której nigdy nie zapomni!

— Zostanę u ciebie do zakończenia walki.

— Dziękuję ci. W bitwie jednak nie weźmiesz udziału!

— Dlaczego?

— Jesteś moim gościem. Bóg powierzył mi twoje życie.

— Bóg je najlepiej uchroni. Mam być twoim gościem, a pozwolić ci iść w bój samemu? Twoi ludzie powiedzieliby potem, że jestem tchórzem!

— Tego nigdy nie powiedzą. Czyż nie byłeś również gościem paszy? Czyż me otrzymałeś od niego paszportu i listów polecających? A teraz chcesz walczyć przeciwko niemu? A poza tym, czy nie musisz oszczędzać sił, aby uwolnić syna twego przyjaciela? Zresztą, czy nie możesz mi pomagać, nie zabijając moich wrogów?

— Masz rację. Nie myślałem o zabijaniu, lecz takim zadziałaniu, które pozwoliłoby uniknąć rozlewu krwi.

— Pozostaw to mnie, efendi. Nie jestem żądny krwi. Chcę tylko zmusić tyrana do odwrotu.

— Jak to chcesz osiągnąć?

— Czy wiesz, że do Szeik Adi przybyło już około trzech tysięcy pielgrzymów? Do rozpoczęcia uroczystości liczba ich wzrośnie do sześciu tysięcy osób albo i więcej.

— Ogółem mężczyzn, kobiet i dzieci?

— Tak. Kobiety i dzieci ulokuję w dolinie Idis. Zatrzymam przy sobie tylko mężczyzn. Nieprzyjacielskie wojska z Diarbekru i Kerkuku połączą się w drodze z Kaloni, a wojska z Mosulu nadciągną przez Dżerraije lub Ain Sifni Mają w planie osaczyć nas w dolinie Świętego. My jednak wejdziemy w górę ponad grobem Świętego i otoczymy dolinę z chwilą, kiedy wojska do niej wkroczą. Moglibyśmy wówczas wybić nieprzyjaciela do ostatniego żołnierza gdyby się nie poddał. Jeśli się natomiast zdecyduje poddać, wyślę do paszy posłańca i postawię warunki, na jakich skłonny będę uwolnić wojska z pułapki. Pasza będzie się wówczas musiał usprawiedliwić przed sułtanem w Stambule.

— Szekib Halil przedstawi zapewne sułtanowi sprawę w fałszywym świetle.

— Nie uda się namiestnikowi wprowadzić w błąd padyszacha, gdyż wysłałem już potajemnie poselstwo do Stambułu. Wyprzedzi ono posłów Szekiba.

Musiałem przyznać, że Ali bej był nie tylko odważnym, lecz także mądrym i dalekowzrocznym człowiekiem.

— Jaką mi wyznaczysz rolę? — spytałem.

—- Pójdziesz z tymi, którzy zaopiekują się naszymi kobietami i dziećmi oraz naszym majątkiem.

— Zabierzecie ze sobą wasz dobytek?

— Tyle, ile się uda przenieść. Jeszcze dziś wydam polecenie mieszkańcom Baadri, żeby wszystko przetransportowali do doliny Idis, lecz po kryjomu, aby nieprzyjaciel nie odkrył mego planu.

— A szejk Mohammed Emin?

— Szejk Haddedihnów pójdzie z tobą. Nie możecie się przecież teraz dostać do Amadije, gdyż droga w tamtym kierunku nie jest już wolna.

— Turcy musieliby uszanować bujuruldu sułtana i polecający list namiestnika.

— Zapewne. Wśród żołnierzy są jednak także ludzie z Kerkuku i bardzo możliwe, że któryś z wojaków zna Mohammeda Emina.

Podczas naszej rozmowy weszło do domu dwóch mężczyzn. Byli to moi znajomi, Pali i Melaf. Ujrzawszy mnie, nie posiadali się z radości i ucałowali moje ręce.

— Gdzie znajduje się obecnie pir? — spytał Ali bej.

— W grobowcu Jonasza pod Kujundżikiem. Polecił nam powiedzieć ci, że nieprzyjaciel ma nas napaść w drugim dniu święta wczesnym rankiem.

— Czy pir Kamek zna pretekst, jaki ma posłużyć paszy do napaści na nas?

— Tak. Dwaj jezydzi zamordowali rzekomo Turka w miejscowości Malthaije. Szekib Halil chce ująć sprawców w Szeik Adi.

— W Malthaije trzech Turków zamordowało dwóch jezydów. Taka jest prawda. Widzisz więc, efendi, jacy zakłamani i przewrotni są Turcy? Mordują naszych ludzi, aby mieć pretekst do wtargnięcia na nasz teren. Otrzymają odpowiednią nauczkę!

Udałem się ze swoim tłumaczem Jussufem na dach budynku, w którym mieściło się moje' mieszkanie, aby kontynuować ćwiczenia językowe. Mohammed Emin towarzyszył nam przy tym milcząco, palił fajkę i dziwił się bardzo, że zadaję sobie tyle trudu, ażeby móc odczytać i zrozumieć książkę, napisaną w obcym języku. Ćwiczeniom językowym poświęciłem cały dzień do późnego wieczora. Następny dzień przeszedł mi również na tym zajęciu.

Zauważyłem przy tym, że mieszkańcy Baadri wynosili swoje mienie, starając się robić to możliwie po kryjomu.

W jednej z izb naszego domu odlewano kule karabinowe. Poza tym pragnę nadmienić, że przez cały czas nie było słychać ryku osła buluka emini. Widocznie jego pan przywiązywał mu regularnie z nastaniem zmierzchu kamień do ogona.

Tymczasem bezustannie przybywali pielgrzymi, bądź to pojedynczo, bądź to całymi rodzinami lub większymi grupami. Wielu pielgrzymów było biednych, zdanych na miłosierdzie i dobroczynność zamożniejszych. Ci przyprowadzali to kozę, to tłustego barana, jeszcze bogatsi ofiarowywali jednego lub dwa woły. Kilkakrotnie zaobserwowałem, że pędzono całe stada zwierząt rzeźnych. Były to podarunki i  ofiary, składane przez zamożnych pielgrzymów u grobu Świętego, ażeby ich ubodzy bracia nie cierpieli głodu. Dużo ludzi przychodziło i odchodziło. Pośród nich nie- zauważyłem jednak przydanych mi przez paszę dla ochrony baszybozuków i Arnautów Przepadli bez wieści i nigdy się nie dowiedziałem, co się z nimi stało.

W trzy dni po rozmowie z Alim bejem, w pierwszym dniu rozpoczynających się świąt, siedziałem jak zwykle ze swoim tłumaczem nad książką. Słońce jeszcze nie wzeszło. Byłem tak pogrążony w lekturze, że nie zauważyłem wejścia buluka emini.

— Emirze! — zawołał grubas po kilkakrotnym chrząknięciu.

— O co chodzi?

— Trzeba się zbierać i wychodzić z miasta!

Teraz dopiero zauważyłem, że baszybozuk był już gotowy do drogi Oddałem książkę Jussufowi i skoczyłem na równe nogi. Zupełnie zapomniałem, że muszę się wykąpać i włożyć czystą bieliznę, aby pojawić się godnie u grobu Świętego. Sięgnąłem więc po świeżą bieliznę i pobiegłem ku rzece za wioską. W rzece rojno było od kąpiących się ludzi i musiałem iść wzdłuż brzegu dośyst daleko, by znaleźć miejsce, gdzie bym mógł swobodnie się wykąpać, nie zwracając na siebie uwagi.

Znalazłem ustronie, wykąpałem się i wdziałem świeżą bieliznę, co niezbyt często się udaje zrobić, podróżując po krajach Wschodu. Poczułem się więc jak nowo narodzony i już miałem wracać, kiedy zwróciło moją uwagę lekkie poruszenie się krzaków, rosnących wzdłuż brzegów rzeczki. Czyżby kryło się tam jakieś zwierzę, a może zaczaił się człowiek? Znajdowaliśmy się w gotowości bojowej, a więc trzeba się było mieć na baczności. Postanowiłem zbadać sprawę. Udałem, że nic nie zauważyłem i zrywając jakby od niechcenia kwiaty, zbliżałem się na pozór nieumyślnie do miejsca, w którym spostrzegłem poruszenie się krzaków. Zwróciłem się przy tym plecami do zarośli. Nagle obróciłem się raptownie i jednym susem znalazłem się pośrodku gęstych krzewów... Przede mną siedział w kucki jakiś człowiek. Był młody, lecz miał wygląd żołnierza, chociaż jedyną bronią, jaką u niego zauważyłem, był nóż. Na prawym policzku tego człowieka widniała szeroka blizna. Podniósł się i chciał się szybko oddalić, lecz złapałem go za rękę i przytrzymałem.

— Co tu robisz? — spytałem.

— Nic.

— Kim jesteś?

— Jednym... jednym z jezydów — powiedział nieśmiało.

— Skąd?

— Nazywam się Lassa i jestem z rodu Dassini.

Słyszałem, że Dassini należą do najznamienitszych rodzin wśród jezydów. Człowiek z blizną nie wyglądał jednak jak czciciel szatana,

— Pytałem cię, co tu robisz?

— Chciałem się kąpać.

— Gdzie masz bieliznę?

— Nie mam żadnej.

— Byłeś tu przede mną, miałeś więc prawo tu pozostać i nie potrzebowałeś się ukrywać w krzakach. Gdzie spałeś tej nocy?

— U — u — u — nie znam jego nazwiska.

— Członek rodu Dassini nie wchodzi pod dach człowieka, którego nie zna. Chodź ze mną i pokaż mi swojego gospodarza!

— Muszę się wpierw wykąpać.

— Zrobisz to później. Naprzód!

Rzekomy Dassini próbował uwolnić rękę z mojego uścisku.

— Jakim prawem odzywasz się do mnie w ten sposób — warknął.

— Prawem człowieka ostrożnego. Nie ufam ci.

— Równie dobrze mógłbym nie dowierzać tobie.

— Oczywiście. Proszę cię nawet, żebyś mi nie ufał. Zaprowadź mnie do wsi i okaże się, kim jestem.

— Idź, dokąd ci się podoba!

— Tak też zrobię, lecz ty będziesz mi towarzyszył.

Jego spojrzenie zatrzymało się na moim pasie. Zauważył, że nie mam broni. Zdałem sobie sprawę, że miał zamiar zrobić użytek ze swego noża. Dlatego wzmocniłem uścisk wokół przegubu jego ręki i pchnąłem go, zmuszając do wyjścia z zarośli.

— Na co sobie pozwalasz? — ofuknął mnie.

— Pójdziesz ze mną; natychmiast!

— Puść moją rękę, w przeciwnym razie...! — Co w przeciwnym razie?

— Użyję siły!

— Bardzo proszę!

— No to...!

Wolną ręką wyrwał nóż zza pasa i zamierzył się na mnie. Chwyciłem jednak błyskawicznie od dołu jego drugą rękę.

— Szkoda mi ciebie, gdyż zdaje się, że nie jesteś tchórzem — powiedziałem.

Wzmocniłem uścisk ręki, w której trzymał nóż, tak że był zmuszony rozewrzeć palce. Podniosłem szybko nóż, a człowieka złapałem za kurtkę.

— Teraz naprzód, bo jeśli nie pójdziesz...! Nieś moją bieliznę! Obcy próbował teraz uciec się do próśb.

— Panie, oszczędź mnie!

— Dziwi mnie twoje żądanie! — Czy jesteś jezydą?

— Nie.

— To dlaczego chcesz mnie zaprowadzić do wioski?

— Powiem ci, dlaczego. Jesteś tureckim żołnierzem, szpiegiem! Twarz obcego okryła się bladością.

— Mylisz się, panie! Skoro nie jesteś jezydą, to puść mnie wolno!

— Obojętnie, czy jestem jezydą, czy nie — naprzód!

Obcy wił się i szarpał w moim ręku, lecz iść musiał. W Baadri wywołaliśmy nie lada sensację. Wzburzony tłum towarzyszył nam az do mieszkania Alego beja Znajdował się w selamliku. Tam też wprowadziłem schwytanego przez siebie obcego.

Mój więzień nie zauważył stojącego blisko drzwi baszybozuka, który zrobił zdziwioną minę, kiedy przechodziliśmy obok niego. Widocznie znał podejrzanego.

— Kogo mi przyprowadziłeś? — spytał Ali bej.

— Obcego, którego spotkałem nad rzeką. Ukrywał się w miejscu, z, którego można obserwować całą wioskę, a także drogę do Szeik Adi.

— Kim on jest?

— Twierdzi, że nazywa się Lassa i pochodzi z rodu Dassini.

— To musiałbym go znać. Nie ma także wśród Dassinich nikogo o takim nazwisku.

— Ten człowiek zamierzył się na mnie sztyletem, kiedy go zmuszałem do pójścia ze mną. Oto on. Zrób z nim, co chcesz!

Opuściłem pokój. Przed domem stał jeszcze buluk emini.

— Czy znasz tego człowieka, którego przyprowadziłem? — zapytałem.

— Tak. Co on zrobił, efendi? Pewnie się omyliłeś. On nie jest złodziejem ani rabusiem.

— A kim jest?

— To jest Nassyr aga, kolagassi z mojego pułku. Jest przyjacielem mirałaja Omara Ameda.

— Dobrze. Powiedz Hadżi Halefowi, żeby osiodłał mojego konia!

Wróciłem do selamliku, gdzie w obecności Mohammeda Emina i innych starszych mieszkańców wsi zaczęło się właśnie przesłuchanie więźnia.

— Od kiedy kryłeś się w krzakach? — spytał Ali bej.

— Od chwili, kiedy ten człowiek zaczął się kąpać.

— Ten człowiek, to efendi, zapamiętaj to sobie! Nie pochodzisz z rodu Dassini i w ogóle nie jesteś jezydą. Jak się nazywasz?

— Tego nie powiem!

— Dlaczego?

— Daleko stąd, w górach Kurdystanu czeka na mnie krwawa zemsta; muszę więc przemilczeć kim jestem i jak się nazywam.

— Od kiedy to oficer sztabowy ma coś wspólnego z wendetą wolnych Kurdów? — spytałem.

Nassyr aga drgnął i zbladł jeszcze bardziej niż przedtem nad rzeką.

— Oficer sztabowy? Co chcesz przez to powiedzieć? — zapytał rezolutnie.

— To — oparłem — że Nassyra agę, zaufanego mirałaja Omara Ameda znam tak dokładnie, że nie dam się zwieść.

— Ty... ty... mnie znasz? Wallahi, to jestem zgubiony! To moje nieszczęście!

— Nie, to nie jest twój kismet. Przyznaj się szczerze, co tu robiłeś; jeżeli powiesz prawdę, to może nic ci się nie stanie.

— Nie mam nic do powiedzenia. Bej, zirytowany, podniósł głos.

— To jesteś zgu...

Przerwałem mu szybkim ruchem ręki i zwróciłem się do więźnia:

— Czy to, co mówiłeś o wendecie, to prawda?

— Tak, efendi!

— Bądź więc w przyszłości ostrożniejszy. Jeśli mi przyrzekniesz, że niezwłocznie wrócisz do Mosulu i odsuniesz sprawę zemsty na później, będziesz wolny.

— Efendi! — zawołał bej przestraszony. — Zastanów się przecież, że my...

— Wiem, co chcesz powiedzieć — przerwałem mu ponownie. — Ten człowiek jest sztabowym oficerem padyszacha, wojskowym wysokiej rangi, który być może zostanie niebawem generałem, a ty żyjesz z paszą w przyjaźni i pokoju. Przykro mi, że zaczepiłem tego oficera, co nie byłoby się stało, gdybym go od razu poznał. Obiecujesz mi więc, że wrócisz niezwłocznie do Mosulu?

— Przyrzekam.

— Czy twoja wendeta dotyczy kogoś z jezydów?

— Nie.

— Więc idź i niech cię Allah strzeże, żeby twoja zemsta nie obróciła się przeciwko tobie!

Nassyr aga stał zdumiony. Jeszcze przed chwilą był pewny, że nie uniknie śmierci, a teraz jest wolny.

— Efendi, dziękuję ci! Allah niech błogosławi ciebie i wszystkich twoich bliskich!

Rzekłszy to, błyskawicznie opuścił pokój. Prawdopodobnie żywił obawzta, że moglibyśmy jeszcze pożałować naszej wspaniałomyślności.

— Coś ty zrobił? — rzekł Ali bej, bardziej zagniewany niż zdziwiony.

— Postąpiłem najlepiej, jak mogłem — odpowiedziałem.

— Najlepiej? Ten człowiek jest szpiegiem! Zasłużył na śmierć!

— Wszystko to prawda.

— A ty darowałeś mu wolność? Nie zmusiłeś go do przyznania sio?

Inni obecni patrzyli na mnie również z ponurą miną. Nie przejąłem się tym jednak i zapytałem Alego beja:

— Czego byś się dowiedział od szpiega, wymuszając na nim zeznanie?

— Być może dużo.

— Chyba nie więcej od tego, co już wiemy. Poza tym Nassyr aga wydaje się człowiekiem, na którym nie można niczego wymóc. Umarłby raczej, niż wyznał cokolwiek.

— To byśmy go zabili.

— Co osiągnęlibyśmy tym?

— O jednego szpiega byłoby mniej.

— Tak, lecz pociągnęłoby to za sobą jeszcze inne następstwa. Przecież wysłano sztabowca, żeby się przekonał, czy spodziewamy się napaści. Gdyby nie wrócił do swoich, nieprzyjaciel miałby pewność, że zostaliśmy ostrzeżeni. Teraz jednak, kiedy Nassyr aga odzyskał wolność, mirałaj Omar Amed będzie przekonany, że nie mamy zielonego pojęcia o zamierzonym przez paszę napadzie. Obaj pomyślą zapewne, że byłoby największą głupotą z naszej strony wypuścić na wolność szpiega, gdybyśmy wiedzieli o planowanym na nas napadzie. Czy nie mam racji?

— Wybacz, efendi! Nie byłem tak dalekowzroczny jak ty. Wyślę jednak za oficerem zwiadowcę, aby się upewnić, czy naprawdę odszedł. — Tego też nie zrobisz. Nassyr aga wtedy właśnie mógłby zacząć podejrzewać, że wypuszczenie go na wolność jest tylko manewrem z naszej strony, mającym na celu wprowadzić w błąd namiestnika. Na pewno nie zechce tu pozostać; zresztą napływa teraz dużo ludzi, od których będziesz się mógł dowiedzieć, czy go po drodze spotkali.

Przekonałem jezydów. Byłem zadowolony, że udało mi się osiągnąć w ten sposób podwójną korzyść. Uratowałem życie człowiekowi, który wypełniał przecież tylko swój obowiązek, a zarazem udaremniłem namiestnikowi wykonanie planu napaści na jezydów. Z tym przyjemnym uczuciem zadowolenia z siebie udałem się do komnaty niewieściej na śniadanie. Przedtem jednak wyjąłem ze swojego zbioru pamiątek, otrzymanego od Isli ben Maflei, bransoletkę, do której przytwierdzona była kapsułka.

Mały bej także już nie spał. Podczas gdy matka trzymała go na kolanach, próbowałem narysować jego śliczną twarzyczkę. Udało mi się to nie najgorzej, gdyż dzieci w pewnym wieku są na ogół do siebie podobne. Potem włożyłem rysunek do kapsułki i podałem matce bransoletkę.

— Noś to na pamiątkę po Alemanie — poprosiłem. — W puszce bransoletki znajduje się twarz twojego syna; pozostanie ona na papierze wiecznie młoda, nawet kiedy twój syn się zestarzeje.

Obdarowana, przyjrzawszy się rysunkowi, była zachwycona. W ciągu kilku minut pokazała rysunek wszystkim mieszkańcom domu i wszystkim obecnym. Ledwie mogłem się opędzić od gestów i objawów okazywanej mi wdzięczności. Wkrótce wyruszyliśmy, niestety nie w wesołym świątecznym nastroju, lecz z powagą, odpowiadającą sytuacji.

Ali bej przywdział swój najlepszy strój. Jechał ze mną na przedzie, a za nami podążali najznamienitsi mieszkańcy Baadri. Mohammed Emin jechał przy naszym boku. Był markotny, gdyż podróż do Amadije musiała zostać odroczona. Przed nami maszerował orszak muzykantów, grających na piszczałkach i tamburynach. Za muzykantami szły kobiety pędząc przeważnie osły, objuczone dywanami, poduszkami i najrozmaitszymi sprzętami domowymi.

— Czy poczyniłeś w Baadri odpowiednie przygotowania? — zapytałem Alego beja.

— Tak. Aż do Dżerraije rozstawione są posterunki, które mają mi meldować zbliżenie się wroga.

— Czy oddasz Baadri Turkom bez walki?

— Wojska tureckie przejdą zapewne cicho przez miasto, żeby nie zwrócić przed czasem naszej uwagi.

Wokół nas robiło się teraz gwarno. Otaczali nas jeźdźcy, popisujący się markowanymi pojedynkami, i ze wszystkich stron słychać było bezustannie strzały. Droga, którą posuwaliśmy się, stawała się coraz węższa i wiła się miejscami tak stromo w górę, że trzeba było zsiąść z koni i prowadzić je za uzdę gęsiego. Dopiero po upływie godziny osiągnęliśmy przełęcz, skąd można było rzucić okiem na zieloną, zalesioną dolinę miejscowości Szeik Adi.

Kto tylko ujrzał biały wierzchołek wieży grobowca, strzelał w powietrze. Z dołu odpowiadały bezustannie strzały. Wydawało się, że to bitwa, której odgłosy odbijają się w górach echem. Za nami przybywały nowe gromady ludzi, a kiedy zboczem schodziliśmy do doliny, ujrzeliśmy po prawej i lewej stronie licznych pielgrzymów, leżących pod drzewami. Wypoczywali tutaj po trudach wspinaczki, rozkoszując się widokiem świętego miejsca i wspaniałego górskiego krajobrazu, który mieszkańcom równin musiał się zapewne wydawać prawdziwym cudem.

Nie doszliśmy jeszcze do grobowca, kiedy naprzeciw nam wyszło kilku szejków z duchowym zwierzchnikiem jezydów, mirem Szejkiem chanem na czele. Powszechnie zwą go Hadżi Emirem. Pochodzi rzekomo od Omajjadów. Jego rodzina uchodzi za najznamienitszą wśród rodzin jezydów. Rodzina ta zwie się Posmir lub Bejsade.

Mir Szejk chan był krzepkim starcem o czcigodnym wyglądzie i wydawał się człowiekiem bardzo skromnym, gdyż ukłonił mi się pierwszy i objął nawet jak syna.

— Aleik selam u rahmet Allah. Ser sere men at — pokój i miłosierdzie Boże niech będzie z tobą! Witam was! — pozdrowił.

— Chode szogholeta rast init — niech cię Bóg wspiera w sprawowaniu twego urzędu! — odpowiedziałem. — Czy nie zechciałbyś jednak mówić ze mną po turecku? Nie znam jeszcze dobrze języka waszego ludu.

— Rozporządzaj mną według twojej woli i bądź gościem w domu tego, przy którego grobie czcimy jego wszechmoc i łaskę.

Kiedy Szejk chan zbliżał się do nas, zsiedliśmy z koni. Na jego skinienie zaopiekowano się naszymi wierzchowcami, a my, to znaczy Ali bej, Mohammed Emin i ja, szliśmy z Szejkiem chanem w kierunku grobowca. Najpierw weszliśmy na otoczone murem podwórze, wypełnione już ludźmi. Potem znaleźliśmy się przy wejściu na wewnętrzny dziedziniec, dokąd jezydzi wchodzą tylko boso. Za ich przykładem zdjąłem obuwie, pozostawiając je przy wejściu.

Dziedziniec był obsadzony licznymi drzewami, w cieniu których pielgrzymi znajdowali ochłodę. Gęsty krzak oleandra obsypany był kwieciem, a ogromny krzew winorośli tworzył naturalną altanę, ku której prowadził nas mir Szejk chan, abyśmy tam usiedli i odpoczęli. Kilku szejków w otoczeniu grupy mężczyzn siedziało w cieniu drzew. Poza tym byliśmy sami.

Na tym podwórcu wznosi się właściwy gmach grobowca. Po jego obu stronach sterczą dwie białe wieże, odcinając się wyraziście od głębokiej zieleni doliny. Jest to miły widok dla oka. Szczyty wież są pozłacane, a liczne wręby w ich ścianach dają wspaniałą grę światła i cieni. Nad bramą wyryte są figury: lew, Wąż, topór, sylwetka mężczyzny i grzebień. Wnętrze budowli, jak później stwierdziłem, jest podzielone na trzy części. Jedna jest większa od dwóch pozostałych, stanowiąc hol, otoczony kolumnami i lukami. W tym holu znajduje się studnia, z której woda uchodzi za świętą. Tą wodą chrzci się dzieci. W jednej z mniejszych naw znajduje się właściwy grób Świętego. Nad grobem wznosi się duża obudowa o kształcie kostki, wykonana z gliny i powleczona gipsem. Sześcian grobowca okrywa — jako jedyna ozdoba — zielona haftowana chusta. Poza tym w tym pomieszczeniu pali się wieczna lampka. Glina sześcianu wymaga od czasu do czasu uzupełnienia, ponieważ strażnicy grobu sporządzają z niej małe kulki, kupowane chętnie przez pielgrzymów na pamiątkę, a może także noszone przez nich na łańcuszkach jak wisiorki, gwarantujące błogosławieństwo Boże. Kulki znajdują się w naczyniu, umieszczonym na krzewie winnej latorośli, i są różnej wielkości, począwszy od ziarnka grochu do glinianych, czy też szklanych kulek, jakimi u nas bawią się dzieci.

W drugiej, mniejszej, nawie także jest grób. Jezydzi jednak sami nie wiedzą, co kryje.

W murze otaczającym świątynię znajdują się liczne wnęki, w których podczas świąt ustawia się lampki oliwne. Wokół grobowca stoją zabudowania, w których mieszkają kapłani i służba należąca do świątyni. Natomiast sama miejscowość Szeik Adi leży w wąwozie, wokół którego wznoszą się ze wszystkich stron strome skały. Poza świątynią znajdują się tam przede wszystkim budynki, przeznaczone dla pielgrzymów. Każdy ród, a nawet każda większa grupa jezydów, ma tutaj domek wyłącznie dla siebie.

Przed murami miejscowości odbywał się prawdziwy jarmark. Na gałęziach drzew wisiały najrozmaitsze materiały i tkaniny. Oferowano różne gatunki owoców i wszelkiego rodzaju artykuły spożywcze. Można tu było również nabyć broń, biżuterię i orientalne rozmaitości. W wiosce Świętego panowały tak ożywiony ruch i taka atmosfera swobody i niefrasobliwości, że gdyby nie wschodni strój pielgrzymów, miałbym wrażenie, iż znajduję się w ojczyźnie. Doprawdy czciciele szatana podobali mi się coraz bardziej. Podzielam zdanie pewnego podróżnika, który spędził kilka tygodni w Tell Uskuf i spotkał się ze mną w Konstantynopolu. Oświadczył mi mianowicie:

„Oczernia się czcicieli szatana, ponieważ są lepsi od swych oszczerców. Gdyby czciciele szatana byli liczniejsi i nie tak rozproszeni, mogliby się stać Niemcami Azji i nigdzie chyba chrześcijaństwo nie znalazłoby podatniejszego gruntu niż u tych ludzi. Sądzę, że niektórzy zamorscy misjonarze przedstawiają jezydów w fałszywym świetle tylko dlatego, żeby w ten sposób wytłumaczyć swoje zbyt małe sukcesy w ich nawracaniu".

Obserwując wszystko naokoło, starałem się trzymać na wodzy własną ciekawość, żeby nie być zbyt natrętnym i może właśnie dlatego moje rozmowy z jezydami przebiegały w tak serdecznej formie, jakbyśmy byli członkami jednej rodziny i znali się oraz szanowali od dziecięcych lat. Najpierw mówiliśmy o mającym nastąpić napadzie. Rychło jednak porzuciliśmy ten temat, gdyż okazało się, że Ali bej przedsięwziął już z największą starannością odpowiednie kroki w obronie kraju. Potem poruszyliśmy sprawę Mohammeda Emina i moją w niej rolę. Wreszcie rozmowa zeszła na nasze przeżycia i obecne zamiary.

— Być może znajdziecie się również w niebezpieczeństwie i będziecie potrzebowali pomocy — wyraził obawę mir Szejk chan. — Dam wara glejt, który zapewni wam wsparcie wszystkich jezydów, którym go pokażecie.

— Dziękuję ci. Czy to będzie list? — zapytałem.

— Nie, będzie to melek ta'us.

Usłyszawszy to, omal me podskoczyłem ze zdziwienia. To przecież była nazwa szatana, nazwa owego zwierzęcia, które według oszczerczych pogłosek znajdowało się podczas nabożeństw jezydów na ołtarzu i gasiło świece, kiedy miały się rozpocząć tajemne obrzędy! Była to także nazwa pełnomocnictwa, udzielanego przez mira Szejka chana kapłanowi, którego obdarzał jakąś specjalną misją. I to tajemnicze słowo, wywołujące liczne spory, mir Szejk chan wymawia wobec obcego tak spokojnie?

Przybrawszy możliwie najbardziej naturalną minę, zapytałem:

— Melek ta'us? Czy mogę spytać, co to jest?

Uprzejmie, mniej więcej tonem ojca wyjaśniającego coś synowi, duchowy zwierzchnik jezydów odpowiedział:

— Nazwą „melek ta'us" określamy tego, którego właściwego imienia u nas się nie wymawia. Melek ta'us zwie się również zwierzę, które uważamy za symbol odwagi i czujności, oraz jego wizerunek, którym obdarzamy ludzi zaufanych. Wiem, że opowiada się o nas niestworzone rzeczy, ale wiem także, że przed tobą bronić nas nie potrzebuję. Rozmawiałem kiedyś z człowiekiem, który zwiedził wiele chrześcijańskich kościołów. Powiedział mi, że znajdują się w nich obrazy Matki Boskiej, Syna Bożego i wielu świętych. Macie podobno także oko, oznaczające Boga Ojca, oraz gołębia, symbol Ducha Świętego. Modlicie się w miejscach, gdzie znajdują się te obrazy, lecz nigdy nie uwierzę, że modlicie się do tych obrazów. My oceniamy was właściwie, wy natomiast macie o nas fałszywe wyobrażenie. Kto więc jest rozsądniejszy: wy czy my? Przypatrz się figurom nad bramą grobowca. Czy sądzisz, że modlimy się do tych rzeźb?

— Nie.

— Widzisz tam lwa, węża, topór, mężczyznę i grzebień. Jezydzi nie umieją czytać. Dlatego przemawiamy do nich tymi rzeźbami. Pisma by nie zrozumieli; tych obrazów natomiast nigdy nie zapomną, ponieważ zobaczyli je przy grobowcu Świętego. Szejk Adi był człowiekiem, dlatego nie modlimy się do niego. Gromadzimy się natomiast przy jego grobie, jak dzieci przy grobie ojca.

— Czy on był twórcą waszej religii?

— Święty wpoił w nas naszą wiarę, lecz nie przekazał nam zwyczajów. Wiara mieszka w sercu, zwyczaje natomiast rodzą się tam, gdzie żyjemy. Szejk Adi żył przed Muhammadem. Poza nauką Szejka Adi przyjęliśmy również te dogmaty Koranu, które uznaliśmy za dobre i zbawienne.

— Opowiadano mi, że szejk Adi czynił także cuda?

— Cuda może czynić tylko Bóg, lecz jeśli je czyni, to oczywiście ludzkimi rękami. Wejrzyj do holu! Znajduje się tam źródło. Szejk Adi sprawił, że zaczęło bić. Jeszcze przed Muliammadem był w Mekce. Już wówczas istniało tam święte źródło Zemzem. Szejk Adi przyniósł wodę z tego źródła i pokropił nią tę skałę. Natychmiast wytrysnęło z niej źródło. Tak się nam opowiada. Nie nakazujemy, żeby w to wierzono, bo cud i tak istnieje. Czyż bowiem nie jest cudem, jeśli z twardego, martwego kamienia zaczyna nagle płynąć żywa woda? Wodę uważamy za symbol czystości duszy i dlatego jest dla nas święta, a nie dlatego, iż rzekomo pochodzi ze świętego źródła Zemzem.

Mir Szejk chan przerwał, gdyż otwarto zewnętrzną bramę, aby wpuścić dużą gromadę pielgrzymów, z. których każdy niósł lampkę. Te lampki były podarunkami i wotami, składanymi w podzięce za uzdrowienie lub uratowanie z jakiegoś niebezpieczeństwa. Składano je w ofierze szejkowi słońca, symbolowi boskiej jasności.

Wszyscy pielgrzymi byli uzbrojeni. Zauważyłem u nich między innymi osobliwe strzelby kurdyjskie. Przy jednej z tych strzelb lufa i osada były spojone dwudziestoma mocnymi, szerokimi, żelaznymi pierścieniami, które uniemożliwiały trafianie do celu. Inna fuzja była rodzajem bagnetu w kształcie wideł, których dwa zęby sterczały po obu stronach lufy. Mężczyźni oddawali kapłanom swoje lampki i podchodzili kolejno do mira Szejka chana, aby ucałować jego rękę, przy czym pochylali przed nim swoją broń, lub ją odkładali.

Lampek używano do oświetlenia w wieczór świąteczny sanktuarium wraz z całym jego otoczeniem. Do lampek nie wolno było używać zwykłego oleju, a tym bardziej ropy, gdyż uważano te gatunki paliwa za nieczyste. Dopuszczalny był tylko olej sezamowy.

Kiedy pochód pielgrzymów oddalił się, ochrzczono i obrzezano około dwadzieściorga dzieci. Niektóre sprowadzone zostały z daleka.

Później przeszedłem się z Mohammedem Eminem po dolinie. Rzucała się w oczy ogromna liczba pochodni, przeznaczonych na sprzedaż. Według pobieżnego szacunku mogło ich być około dziesięciu tysięcy. Kupcy robili korzystne interesy, gdyż towar wydzierano im wprost z rąk.

Staliśmy właśnie przed sprzedawcą przedmiotów ze szkła i sztucznych korali, kiedy ujrzałem białą postać pira Kameka, schodzącego z gór. Chcąc dostać sim w do świętego miejsca, musiał przejść koło nas. Gdy nas zobaczył, przystanął:

— Witajcie, goście szejka Słońca! Poznacie Świętego jezydów. Skoro tylko Judzie dostrzegli pira Kameka, otoczyli go i każdy

starał się dotknąć i ucałować jego rękę lub skraj jego szaty. Pir Kamek przemówił do zebranych. Jego długie, białe włosy powiewały na porannym wietrze, oczy błyszczały, a jego gesty wskazywały, że ożywia go zapal i natchnienie. Równocześnie słychać było strzały, oddawane przez pielgrzymów schodzących z gór, oraz salwy, odpowiadające im z doliny. Niestety niewiele mogłem zrozumieć z tego, co pir mówił, ponieważ przemawiał po kurdyjsku i bardzo szybko. Pa przemówieniu Kamek zaintonował pieśń, którą wszyscy podchwycili. Początek pieśni przetłumaczył mi Jussuf, który właśnie nadszedł:

,,O miłościwy i wspaniałomyślny Boże, który żywisz mrówkę i pełzającego węża, który rządzisz dniem i nocą, o żywy, najwyższy, nie mający początku ni przyczyny, który przydzielasz ciemność nocom a światło dniom! O mądry, panuj nad mądrością; o mocny, panuj nad mocą; o żywy Boże, panuj nad śmiercią!"

Kiedy pieśń się skończyła, tłum się rozproszył. Pir podszedł do mnie.

— Czy zrozumiałeś, co powiedziałem pielgrzymom?

— Niewiele. Wiesz, że nie znam waszego języka.

— Powiedziałem im że złożę ofiarę szejkowi Szems, wobec czego mężczyźni udali się do lasu, żeby przynieść drewno na stos ofiarny. Jeżeli chcesz wziąć udział w składaniu ofiary, to cię serdecznie zapraszam. Teraz jednak wybacz, efendi. Nadchodzą już ofiarne byki.

Pir Kamek podążał w kierunku grobowca, ku któremu prowadzono właśnie dużą gromadę byków. Powoli szliśmy za pirem.

— Co się stanie z tymi zwierzętami? — spytałem swojego tłumacza.

— Zostaną zabite na ofiarę.

— Dla kogo?

— Dla szejka Szems.

— Czy Słońce może zjadać byki?

— Nie, lecz obdarowuje nimi ubogich.

— Tylko mięsem?

— Wszystkim. Biedni otrzymują mięso, kości, wnętrzności i skórę. Mir Szejk chan zajmuje się rozdziałem.

— A co się dzieje z krwią?

— Krwi się nie spożywa. Zakopuje się ją w ziemi, gdyż we krwi mieszka dusza.

Był to starotestamentowy pogląd, że życie, czyli dusza, mieści się we krwi. Doszedłem do wniosku, że nie chodzi tu o jakąś pogańską ofiarę, lecz o dar dla biednych, żeby mogli obchodzić święto bez trosk i martwienia się o pożywienie.

Kiedy przybyliśmy przed świątynię, mir Szejk chan wychodził właśnie z bramy. Towarzyszyli mu pir Kamek, kilku szejków i dość duża liczba obsługujących świątynię. Wszyscy mieli noże. Placyk został otoczony wojownikami, trzymającymi w pogotowiu strzelby. Mir Szejk chan zrzucił z siebie wierzchnią szatę, wskoczył na jednego z byków i wbił mu nóż z taką pewnością między kręgi szyjne, że zwierzę natychmiast padło nieżywe. W tej samej chwili z ust setek zgromadzonych ludzi wyrwał się radosny okrzyk i dało się słyszeć wiele strzałów.

Mir Szejk chan cofnął się, a zastąpił go teraz pir Kamek. Ten starzec o białych włosach i czarnej brodzie przedstawiał osobliwy widok, kiedy tak skakał z jednego byka na drugiego i uśmiercał je po kolei jednym pewnym pchnięciem noża. Nie popłynęła przy tym ani kropla krwi. Następnie szejkowie przecinali zwierzętom żyły szyjne, a fakirzy podeszli z wielkimi naczyniami, w które zebrali krew. Potem przypędzono stado owiec, z których pierwszą znowu zabił mir Szejk chan. Następne owce ubijali fakirzy.

W pewnej chwili podszedł do mnie Ali bej.

— Czy chciałbyś mi towarzyszyć do Kaloni? — spytał. — Chcę się upewnić, czy w dalszym ciągu mogę liczyć na przyjaźń plemion Badynańczyków?

— Czy żyjecie z nimi w niezgodzie?

— Czy mógłbym wówczas wybrać spośród nich swoich wywiadowce kw? — odpowiedział Ali bej pytaniem na moje pytanie. — Ich przywódca jest moim przyjacielem. Bywają jednak przypadki, wymagające szczególnej ostrożności. Chodźmy więc!

Do dużego domu z nieogładzonych kamieni, w którym Ali bej mieszkał podczas święta, nie było daleko. Jego małżonka czekała już na nas. Na werandzie rozesłano dywany, na których usiedliśmy do śniadania. Można było stąd ogarnąć wzrokiem całą dolinę. Wszędzie obozowali ludzie. Każde drzewo spełniało funkcję namiotu.

Po przeciwnej stronie doliny, na prawo od nas, stała świątynia, poświęcona szejkowi Szems, bogu Słońcu. Była tak usytuowana, że pierwsze promienie słoneczne o brzasku musiały spocząć na niej. Kiedy później wszedłem do tego świętego przybytku, wzrok mój napotkał tylko cztery gołe ściany i żadnego śladu, który pozwalałby przypuszczać, że odbywają się tu jakieś bałwochwalcze obrzędy. Jedynie w wyżłobionym w posadzce korycie płynął strumień przezroczystej wody, a na śnieżnobiałym murze widniały słowa, wypisane w języku arabskim: „O słońce, o światło, o życie, dane przez Boga!"

Przed tą świątynią siedziało kilka rodzin bogatych koczowników. Mężczyźni mieli na sobie jasnobarwne kurtki, na głowach turbany, i nosili fantastyczne zbroje. Kobiety były ubrane w jedwabne szaty, a włosy miały zaplecione w długie warkocze, ozdobione różnokolorowymi kwiatami. Czoła okrywały im złote i srebrne monety, a wokół ich szyi zwisały długie sznury monet, szklanych paciorków i rżniętych kamieni.

Przede mną, oparty o pień drzewa, stał mężczyzna, przybyły z gór Sindżaru. Skóra tego człowieka była ciemnobrązowa. Jego odzież lśniła bielą i czystością. Bacznie obserwował okolicę i od czasu do czasu odgarniał sobie długie włosy z twarzy. Jego fuzja miała stary, prymitywny zamek na lont, a jego nóż był oprawiony w surowe drewno. Mężczyzna ten robił wrażenie człowieka, który umie w razie potrzeby skutecznie korzystać z tej prostej broni. Qbok niego przykucnęła jego żona, która piekła jęczmienne placki na niewielkim ognisku, zaś w konarach drzewa baraszkowało dwóch półnagich, brązowych chłopców, także już zaopatrzonych w noże, które nosili na cienkich sznurach, owiniętych wokół ciała.

Niedaleko stąd obozowali liczni mieszkańcy miast, być może z Mosulu. Mężczyźni zaopatrywali w paszę swoje chude osły; kobiety, blade i mizerne, były żywym obrazem nędzy, trosk i ucisku, jakiego ci ludzie doznawali.

Spostrzegłem również mężczyzn, kobiety i dzieci z okolicy Szeik Chan, z Syrii, z Midiadu i Semsatu, z Mardinu i Nissibinu, z okolic Kendali i Delmamikan, z Kokan i Koczalian, a nawet z terytoriów Tuzik i plemion Delmagumgumuku. Starzy i młodzi, biedni i bogaci, wszyscy wyglądali schludnie. Jedni ozdobili swoje turbany strusimi piórami, inni nie mieli nawet czym okryć swojej nagości. Wszyscy jednak byli uzbrojeni. Obcowali z sobą jak bracia i siostry. Niewiasty nie zakrywały twarzy przed obcymi. Miało się wrażenie, że wszyscy są członkami jednej wielkiej rodziny, która tu się spotkała.

Nagle rozległa się salwa i zauważyłem, że mężczyźni w większych lub mniejszych grupach ruszyli w kierunku grobowca.

— Co ci ludzie tam robią? — spytałem Alego beja.

— Idą po mięso z byków ofiarnych.

— Czy to się odbywa pod jakimś nadzorem?

— Tak. Tylko biedni korzystają z tych darów. Ustawiają się w szeregach według rodów i miejsc zamieszkania. Towarzyszy im ich przywódca albo legitymują się jego zaświadczeniem.

— Czy wasi kapłani nic nie otrzymują z tego mięsa?

— Z mięsa pochodzącego od zwierząt ofiarnych kapłani nic nie otrzymują. W ostatnim dniu święta natomiast ubija się kilka byków, które muszą być całkiem białe. Ich mięso jest przeznaczone dla kapłanów.

— Mam jeszcze pytania! — kontynuowałem. — Czy wasi kapłani mogą popełniać grzechy?

— Dlaczegóż by nie? Są przecież ludźmi.

— Mir Szejk chan, pirowie i święci także? — Oni również.

— Czy sądzisz, że wielki Święty, szejk Adi, też grzeszył?

— On także był grzesznikiem, gdyż nie był Bogiem.

— Czy wasze grzechy nie ciążą na waszych duszach?

— Nie, gdyż pozbywamy się ich.

— W jaki sposób?

— Przez symbole czystości, to jest ogień i wodę. Wiadomo ci, że się już wczoraj i dzisiaj kąpaliśmy. Podczas kąpieli wyznajemy nasze grzechy i przyrzekamy zrzucić je z siebie. Wówczas zabiera je woda. A dziś wieczorem zobaczysz, że oczyszczamy nasze dusze także przez płomienie.

— Wierzysz więc, że dusza nie umiera razem z ciałem?

— Jak mogłaby umrzeć, skoro pochodzi od Boga?

— Jak mi to możesz udowodnić, skoro w to nie wierzę?

— Żartujesz. Czyż nie napisano w waszej świętej księdze: „We jusune hajat nefesini nefh ejledj — dmuchnął mu w nos ożywcze tchnienie"? .....

— No dobrze, jeśli więc dusza nie umiera, to gdzie się podziewa po śmierci człowieka?

— Powietrze, które wydychałeś, wdychasz z powrotem. Boskie tchnienie tak samo wraca do Boga z chwilą, kiedy zostało oczyszczone z grzechów. Teraz jednak musimy już ruszyć w drogę!

— Jak daleko jest do Kaloni? — Cztery godziny konno.

Nasze konie stały już przed domem. Dosiedliśmy ich i opuściliśmy dolinę bez niczyjej asysty. Jechaliśmy w górę wzdłuż stromej ściany skalnej. Kiedy stanęliśmy na szczycie, zobaczyłem przed sobą gęsto zalesioną górzystą krainę, poprzecinaną licznymi dolinami. Kraj ten zamieszkują Kurdowie-Missuri, do których należy również szczep Badynańczyków. Droga nasza wiodła to w górę, to w dół, to między nagimi skałami, to znów przez gęsty las. Na stokach gór widzieliśmy kilka małych wiosek, lecz domki w nich były opuszczone. Tu i ówdzie musieliśmy pokonać zimne fale rwącego górskiego potoku, toczącego swe wody ku rzece Gomel, która z kolei wpada do rzeki Ghasir, ta natomiast do wielkiego Zabu, który pod miejscowością Eski Kuszaf łączy się z Tygrysem. Wymienione domki są otoczone winnicami. Obok winorośli udaje się tam również sezam, żyto i bawełna. Domki z zagrodami szczególnie ładnie wyglądają na tle kwiecia i owoców, troskliwie pielęgnowanych drzew figowych, orzechowych, granatowców, jabłoni, brzoskwiń, czereśni, drzew morwowych i oliwkowych.

Nie spotkaliśmy na naszej drodze nikogo, gdyż jezydzi, zamieszkujący tę okolicę, znajdowali się już w Szeik Adi.

Już dwie godziny byliśmy w drodze, kiedy usłyszeliśmy, że ktoś nas woła.

Z lasu wyszedł jakiś mężczyzna. Był to Kurd. Miał na sobie szerokie, dołem luźno puszczone spodnie, a jego bose stopy tkwiły w butach, wiązanych rzemieniami. Koszula, wycięta przy szyi w kształcie czworokąta, noszona na wierzch, sięgała mu aż do łydek. Gęste, kędzierzawe włosy opadały mu na plecy, a jego głowę okrywała osobliwa, pilśniowa czapka, mająca wygląd olbrzymiego pająka, którego okrągły korpus tkwił na czubku głowy, a długie pajęcze nogi zwisały z tyłu i po bokach, aż na ramiona wieśniaka. Za pasem nieznajomy miał wetknięty nóż, butelkę z prochem strzelniczym i woreczek z kulami; fuzji jednak nie dostrzegłem.

— Ni'vrol kjer — dzień dobry! — pozdrowił nas. — Dokąd chce jechać dzielny Ali bej?

— Chode t'aveszket — Niech Bóg cię ma w swojej opiece! — odrzekł bej. — Znasz mnie? Z jakiego jesteś plemienia?

— Z Badynańczyków, beju.

— Z Kałom?

— Tak, z Kalahoni. Tak nazywamy terytorium, które zamieszkujemy.

— Czy mieszkacie jeszcze w waszych domach?

— Nie. Przenieśliśmy się już do szałasów.

— Które znajdują się tu w pobliżu?

— Z czego to wnosisz?

— Kiedy wojownik oddala się znacznie od miejsca swego zamieszkania, zabiera ze sobą strzelbę. Ty jednak nie masz jej przy sobie.

— Zgadłeś. Z kim chcesz rozmawiać?

— Z twoim dowódcą, Husseinem agą.

— Zsiądź z konia i chodź ze mną.

Zsiedliśmy z naszych wierzchowców i prowadziliśmy je za cugle. Nie zrozumiałem co prawda wszystkiego, lecz z przyswojonego sobie dotychczas zasobu słów mogłem odgadnąć sens rozmowy. Kurd wprowadził nas do lasu, w głębi którego znajdował się mocny zasiek, wzniesiony ze ściętych drzew, za którym ujrzeliśmy liczne szałasy, sporządzone tylko z żerdzi, konarów i liści. W zasieku pozostawiono wąski otwór, którym mogliśmy wejść do środka. Zobaczyliśmy teraz mnóstwo dzieci, bawiących się między szałasami i drzewami, podczas gdy dorośli, zarówno mężczyźni jak kobiety, zajęci byli powiększaniem i umacnianiem zasieku. Na jednym z większych szałasów siedział mężczyzna. Był to przywódca, który zajął to miejsce, żeby ogarnąć wzrokiem całość i lepiej kierować pracą. Hussein aga, spostrzegłszy nas w towarzystwie Kurda, zeskoczył z szałasu i wyszedł nam naprzeciw.

— Witaj; niech Bóg pomnaża twoje bogactwo!

Mówiąc to zwierzchnik plemienia Badynańczyków podał rękę mojemu towarzyszowi i dał znak kobiecie. Niewiasta rozłożyła koc, na którym usiedliśmy. Mnie zdawał się przywódca Badynańczyków w ogóle nie zauważać. Jezyda byłby na pewno uprzejmiejszy. Kobieta, która rozłożyła koc na ziemi, była zapewne żoną wodza. Przyniosła teraz trzy fajki, grubo ciosane z pomarańczowego drewna, a młoda dziewczyna postawiła przed nami miskę z winogronem i plastrami miodu. Hussein wyjął zza pasa kapciuch z koziej skórki, otworzył go i położył przed Ali bejem.

— Taklif b'ela k'narek, au'beln ma'batal — Nie rób ceregieli, bo to zbyteczne między nami! — powiedział.

Kurd sięgnął przy tym swoją brudną ręką do miski i wyciągnął z niej kawałek plastra miodu, wsadzając go sobie do ust. Ali bej nabił swoją fajkę i zapalił, rozpoczynając rozmowę.

— Czy między mną a tobą panuje przyjaźń? .

— Między mną a tobą jest przyjaźń — brzmiała prosta odpowiedź.

— Czy między twoimi a moimi ludźmi także?

— Również między nimi.

— Czy zwrócisz się do mnie o pomoc, jeśli zjawi się wróg, żeby cię zaatakować?

— Jeśli będę za słaby, by go odeprzeć, poproszę cię o pomoc. — A mnie także byś pomógł, gdbym cię o to poprosił?

— Uczynię to, jeżeli twój wróg nie okaże się moim przyjacielem.

— Czy pasza Mosulu jest twoim przyjacielem?

— Turek jest moim wrogiem; jest nieprzyjacielem wszystkich wolnych Kurdów. Jest rabusiem, który kradnie nam trzody i sprzedaje nasze córki.

— Czy słyszałeś, że Szekib Halil chce napaść na nas w Szeik Adi?

— Słyszałem o tym od swoich ludzi, którzy służyli ci za zwiadowców.

— Nieprzyjaciel będzie przechodził przez twoje terytorium. Co zrobisz?

— Widzisz przecież — Hussein aga wskazał na szałasy wkoło. — Opuściliśmy Kalahoni i zbudowaliśmy sobie szałasy w lesie. Teraz wznosimy mur, zza którego będziemy się mogli bronić, jeżeli nas Turcy zaatakują.

— Nie zaczepią was.

— Skąd to wiesz?

— Tak przypuszczam. Jeśli wojskom paszy ma się udać napaść na nas z zaskoczenia, to muszą przedtem unikać wszelkich walk i hałasu. Turcy przejdą więc przez twoje ziemie cicho i spokojnie. Być może, będą nawet unikać otwartych dróg, a pójdą przez lasy, aby osiągnąć wzniesienie nad Szeik Adi niepostrzeżenie.

— Myślisz logicznie.

— Gdyby jednak Turcy nas pokonali to i was napadną.

— Ty się nie dasz pokonać.

— Czy chcesz mi w tym dopomóc?

— Chcę. Co mam robić? Czy mam ci posłać swoich wojowników do Szeik Adi?

— Nie, gdyż nas jest dość, żeby uporać się z Turkami. Masz tylko ukryć swoich wojowników i pozwolić spokojnie przejść tureckim żołnierzom, żeby się poczuli pewni i znikąd nie zagrożeni.

— I nie mam iść za nimi?

— Nie. Mógłbyś im natomiast zaniknąć drogę powrotną. Na drugim wzniesieniu między waszą wioską a Szeik Adi jest tak wąska przełęcz, że tylko dwóch ludzi może iść obok siebie. Jeśli tam wzniesiesz szaniec to z dwudziestoma wojownikami będziesz mógł zatrzymać nawet tysiąc Turków.

— Tak zrobię. Ale co mi dasz za to?

— Jeśli nie dojdzie do walki między twoimi wojownikami i wojskiem tureckim, tak że sam pokonam nieprzyjaciela, dostaniesz pięćdziesiąt strzelb. Gdybyś jednak musiał walczyć z wrogiem, dam ci sto tureckich fuzji, o ile spiszesz się dzielnie.

— Sto tureckich fuzji! — zawołał Hussein aga zachwycony. Z taką szybkością sięgnął do miski z miodem i tak wielki plaster miodu włożył sobie do ust, że miałem obawę, iż się nim udławi.

— Sto tureckich fuzji! — powtórzył jedząc. — Dotrzymasz słowa?

— Czy cię kiedyś okłamałem?

— Nie. Jesteś moim bratem, moim kompanem, moim przyjacielem, moim towarzyszem w walkach i ja ci ufam. Zasłużę sobie na te strzelby.

— Możesz sobie jednak tylko wtedy na nie zasłużyć, jeśli pozwolisz Turkom przejść bez. przeszkód przez twoje terytorium.

— Nie zobaczą nikogo z moich ludzi!

— A tureckim żołnierzom przeszkodzisz potem w odwrocie, gdyby mi się nie udało otoczyć ich i zatrzymać.

— Obsadzę nie tylko przełęcz lecz także boczne doliny, żeby Turcy nie mogli się ruszyć ani w lewo, ani w prawo, ani w przód, ani w tył.

— To dobrze zrobisz. 'Jednakże nie chcę, żeby popłynęło dużo krwi. Żołnierze nie ponoszą winy, muszą przecież słuchać rozkazów swych dowódców. A jeśli będziemy okrutni, to padyszach w Stambule jest dość potężny, by wysłać przeciwko nam armię, która może nas zniszczyć.

— Rozumiem cię. Dobry wódz musi być przewidujący i zdawać . sobie sprawę, że chwilowy sukces może mieć tragiczne następstwa. Kiedy nadejdą Turcy?

— Ich dowódcy tak pokierują marszem wojsk, żeby jutro o świcie mogły napaść na Szeik Adi.

— Tureccy żołnierze zostaną zaskoczeni. Wiem, że jesteś dzielnym wojownikiem. Chcesz postąpić z Turkami tak samo, jak tam, na równinie, plemiona Haddedihnów postąpiły ze swoimi wrogami. > — Słyszałeś o tym?

— Któż by o tym nie wiedział! Wieść o takich bohaterskich czynach rozprzestrzenia się szybko po górach i dolinach. Mohammed Emin  uczynił swój ród jednym z najbogatszych.

Ali bej uśmiechnął się do mnie dyskretnie i rzekł:

— Nic jest łatwo wziąć do niewoli tysiące ludzi, nie stoczywszy walki.

— Tego czynu nie mógłby też Mohammed Emin dokonać sam, mimo swej siły i dzielności. Miał przy sobie obcego wodza.

— Obcego? — spytał bej.

Denerwowało go w każdym razie lekceważenie, jakie mi okazywał przywódca Badynańczyków. Skorzystał więc teraz z okazji, żeby go zawstydzić.

— Tak, obcego — odrzekł Hussein aga. — Nie wiesz o tym jeszcze?

— Opowiedz, jak to było!

„Szejk Haddedihnów, Mohammed Emm, siedział przed swoim namiotem, aby odbyć naradę, ze starszyzną rodową. Nagle zza chmury wychynął jeździec. Jego koń dotknął ziemi kopytami właśnie w samym środku koła obradujących.

Nieznajomy pozdrowił wszystkich słowami:

— Es selam 'alejkum!

— Kim jesteś i skąd, przybyszu?

Koń jeźdźca był czarny jak noc, a jeździec miał na sobie kolczugę, zbroję, okrywającą mu ramiona, nagolenniki oraz na głowie hełm ze szczerego złota, owinięty szalem, utkanym przez rajskie hurysy, gdyż mienił się tysiącem gwiazd, krążących w oczkach tkaniny. Drzewce dzidy jeźdźca było z czystego srebra, a jej ostrze lśniło jak błyskawica. Pod ostrzem były umocowane brody stu zabitych wrogów. Sztylet jeźdźca błyszczał jak diament, a mieczowi tego człowieka nie oparłaby się nawet stal.

— Jestem wodzem z dalekiego kraju — odrzekł promienisty na pytanie Mohammeda Emina. — Jesteś mi drogi. Przed godziną dowiedziałem sit?, że twój ród ma zostać wytępiony. Dlatego dosiadłem swego rumaka, który pruje powietrze tak szybko, jak myśl ludzka, i przybyłem, żeby cię ostrzec przed niebezpieczeństwem.

— Kto chce zniszczyć mój ród? — spytał Mohammes Emin. Niebiański jeździec wymienił imiona wrogów Emina.

— Czy wiesz to na pewno?

— Moja tarcza informuje mnie o wszystkim, co się dzieje na ziemi. Spojrzyj tu!

Mohammed przyjrzał się złotej tarczy. W jej środku tkwił olbrzymi rubin, pięciokrotnie większy od dłoni mężczyzny. Mohammed ujrzał w tym kamieniu wszystkich swoich Wrogów, zbierających się na wyprawę wojenną przeciwko niemu.

— Co za armia! — zawołał. — Jesteśmy zgubieni!

— Nie, gdyż ja ci pomogę — pocieszył go obcy. — Zgromadź wszystkich swoich wojowników wokół terasowatej doliny i czekaj, aż ci przyprowadzę twoich nieprzyjaciół.

To rzekłszy, jeździec dał odpowiedni znak swemu koniowi, który natychmiast uniósł go w powietrze i znikł za chmurami. Mohammed Emin uzbroił swoich ludzi i pomaszerował na ich czele ku terasowatej dolinie. Otoczył ją wojownikami tak, że nieprzyjacielskie wojska mogły do niej wejść, lecz wydostać się z niej nie były w stanie. Następnego ranka obcy rycerz pojawił się znowu. Bił od niego blask, jak od stu słońc. To światło tak oślepiło nieprzyjaciół, że z zamkniętymi oczami weszli za jeźdźcem w dolinę. Kiedy wszyscy się W niej znaleźli, promienny jeździec odwrócił tarczę i wtedy zobaczyli, że znajdują się w dolinie, z której nie ma wyjścia. Musieli się więc poddać. Mohammed Emin darował życie swym wrogom, lecz zabrał im część ich trzód oraz zażądał bezterminowej daniny, która ma być rokrocznie uiszczana".

— A co się stało z tym obcym wodzem? — spytał Ali bej.

— Powiedział: „Es selam 'alejkum!" — po czym uniósł się na swym czarnym koniu w niebo i zniknął w chmurach — brzmiała odpowiedź Kurda.

— Twoja opowieść jest piękna. Czy jesteś jednak pewny, że to wydarzenie miało naprawdę miejsce?

— Ta historia jest prawdziwa. Pięciu mężczyzn z Dżelu było w tym czasie w Selamije, gdzie usłyszeli o tym od Haddedihnów. Potem, przechodząc tędy, opowiedzieli wszystko mnie i moim ludziom:

— Masz rację — oświadczył Ali bej — to się istotnie zdarzyło, lecz inaczej, niż słyszałeś. Czy chciałbyś zobaczyć czarnego rumaka tego seraskiera?

— To przecież niemożliwe, beju!

— Możliwe, gdyż ten koń stoi w pobliżu. To ten kary ogier!

— Żartujesz, beju!

— Nie żartuję, mówię prawdę.

— Koń jest wspaniały. Nie widziałem jeszcze takiego. Ale to przecież wierzchowiec człowieka, który ci towarzyszy.

— A ten człowiek jest właśnie owym obcym seraskierem, o którym opowiadałeś.

— Niemożliwe! — Kurd ze zdziwienia rozdziawił usta.

— Niemożliwe mówisz? Czy cię kiedyś okłamałem? Zapewniam cię ponownie, że to on.

Oczy i usta Husseina agi otwierały się coraz szerzej. Wlepił we mnie wzrok jak urzeczony, wyciągając przy tym mimowolnie rękę do miski z miodem; chybił jednak i sięgnął obok do worka z tabaką. Nie zauważył omyłki, nabrał pełną garść tego narkotycznego ziela i wsunął je między swoje lśniącobiałe zęby. Tabaka podziałała momentalnie. Przywódca Badynańczyków natychmiast rozwarł, szczęki i wypluł zawartość jamy ustnej Alemu bejowi w twarz.

— Na Proroka! Czy to naprawdę on? — spytał Kurd ponownie z największym zakłopotaniem.

— Przecież już cię o tym zapewniłem — roześmiał się opluty, wycierając sobie twarz końcem swojej szaty.

— O seraskierze — zwrócił się teraz Kurd do mnie — atina ta insziallah, keira — daj Boże, żeby twoja wizyta przyniosła nam szczęście!

— Zapewniam cię, że przyniesie ci szczęście — zaszwargotałem łamanym żargonem, ale on mnie zrozumiał.

— Twój czarny rumak jest tutaj — kontynuował Hussein aga — lecz gdzie jest twoja tarcza z rubinem, twoja zbroja, twój hełm, twoja lanca, twoja szabla?

— Posłuchaj, co ci powiem! Jestem tym obcym wojownikiem, który był u Mohammeda Emina, lecz nie zstąpiłem z nieba. Przybyłem z dalekiego kraju, ale nie jestem naczelnym dowódcą jego wojska. Nie miałem złotej ani srebrnej broni. Możesz tu natomiast zobaczyć broń, jakiej wy nie posiadacie. Ta broń pozwala mi nie obawiać się wrogów. Czy mam ci pokazać, jak się strzela z tych fuzji?

— Sere ta, ser babe ta, ser hemszer ta Ali Bej — na twoją głowę, na głowę twego ojca oraz na głowę twego przyjaciela, Alego beja, zaklinam cię, nie rób tego! — prosił wystraszony. — Odłożyłeś tamtą zbroję, dzidę, tarczę i miecz, zaopatrując się w inną, która być może jest jeszcze bardziej niebezpieczna. Nie wiem, czym cię obdarować; przyrzeknij mi jednak, że zechcesz zostać moim przyjacielem!

— Jakaż korzyść z twojej przyjaźni? W twoim kraju znane jest przysłowie: „Diszmini be akil szi yari be akil czitire — Rozumny nieprzyjaciel jest lepszy, niż przyjaciel bez rozumu".

— Czy byłem nierozumny, panie?

— Nie wiesz, że należy przywitać gościa, zwłaszcza gdy przybywa z twoim przyjacielem?

— Masz rację. Ukarałeś mnie przysłowiem. Pozwól, że odpowiem ci innym: „Beczuk lasime thabe'i mesinan bebe — Mały musi słuchać wielkiego". Bądź ty tym wielkim! Ja ci będę posłuszny.

— Bądź przede wszystkim posłuszny mojemu przyjacielowi, Alemu bejowi! On zwycięży, a ty otrzymasz przyrzeczone ci tureckie strzelby.

— Gniewasz się? Przebacz mi! Ser sere men; bu kalmeta ta czu taksir nakem — Na moją głowę; niczego nie pożałuję, żeby ci służyć. Weź to winne grono i jedz z niego do woli; weź, ile chcesz tytoniu, i pal!

— Dziękujemy ci — odpowiedział Ali bej w imieniu nas obu, przyzwyczajony do higieny i konsumpcji czystych potraw i łakoci. — Jadliśmy przed wyjazdem z domu, a poza tym nie możemy tracić czasu. Musimy jak najprędzej wrócić do Szeik Adi.

Wstał z rozścielonego dywanu i ja poszedłem za jego przykładem. Hussein aga odprowadził nas aż do ścieżki Żegnając się z nami, przyrzekł jeszcze raz, że wywiąże się ze swojego zadania jak najlepiej. Wracaliśmy tą samą drogą, którą przybyliśmy do Kurdów.