Adolf Dygasiński

PRZY KOŚCIELE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

PRZY KOŚCIELE

Adolf Dygasiński

I

Dawno już nie żyją ludzie, o których tu będę mówił. Wraz ze wspomnieniem przechowałem dla nich szczególny jakiś szacunek; postaci te występowały w mojej wyobraźni tak często, że mię niewoliły, abym je urzeczywistnił w obrazku.

Po jednej stronie Wiślicy stoją na wzgórzu Czarkowy, które sprawiają wrażenie fortecznego dominium  średnich wieków; po drugiej — może na wyższym jeszcze wzniesieniu — widać Jurków. W tym Jurkowie był ubogi kościołek, który z góry spoglądał ku Wiślicy, patrzał na Nidę, na mnóstwo porozrzucanych dokoła wiosek, na łąki i błonia zdające się nie mieć granic. Pamiętam Jurków, widzę go wyraźnie niby kolumnę, która z ziemi wystrzeliła i wyniosłymi drzewami, kościołkiem swoim pnie się ku obłokom.

Dopóki byłem małym chłopcem, zawsze mi się zdawało, że Jurków codziennie podrasta.

Owego czasu kościołek był bardzo stary i niezmiernie skromny, dach jego stanowiła słomiana strzecha, zupełnie taka sama jak na chłopskiej chacie; również i wewnątrz były tutaj sprzęty wielce ubożuchne.

Babka moja mawiała, że lubi się modlić w tym kościołku, ponieważ on przypomina Chrystusową stajenkę w Betlejem.

Dzwonnica bynajmniej nie była lepszą od kościoła, budynek ten chwiał się i trzeszczał w posadach swoich, ilekroć uderzono w dzwony. Na dachu jej, także słomianym, corocznie gnieździł się bocian; który do poważnego jęku dzwonów dodawał nieraz swoje radosne klekotanie.

Stary kościołek obsługiwali bardzo starzy ludzie. Pleban tutejszy był biały od sędziwości, niski, pochylony, a jednak krzepki jeszcze człowiek. Mówiono, że miał blisko sto lat życia.

Podobno w młodych latach był on kapelanem przy wojsku i zapewne z powodu swoich wojskowych nałogów w sypialni nad łóżkiem a pod krucyfiksem zawiesił na ścianie parę pistoletów. Nasłużywszy się w twardym rzemiośle Marsa , ksiądz Wincenty został proboszczem w Jurkowie, dokąd przyprowadził z sobą dwóch ludzi: Mikołaja, organistę głuchego i z jedną drewnianą nogą, oraz dzwonnika, dziada ślepego i bez ręki. Podobno organista miał lat przeszło siedemdziesiąt, a dziad przeszło osiemdziesiąt. Zresztą obaj ci ludzie nie posiadali ani umysłowej, ani fizycznej rzeźwości swego plebana, utracili pamięć i jak przez sen majaczyli o różnych wypadkach krajowych, które się dawno, dawno już odbyły, a oni je odnosili nieraz prawie że do "wczoraj, przedwczoraj".

Proboszcz nazywał organistę "młokosem", a dzwonnika — "wiarusem".

W Jurkowie oddawano cześć Panu Bogu bardzo skrupulatnie, ksiądz, organista i dzwonnik tylko nabożeństwem byli zajęci.

Ksiądz Wincenty modlił się dużo i msze święte odprawiał codziennie. Od ludzi nie chciał nigdy przyjąć pieniędzy za nabożeństwo, a kiedy spostrzegł, że ktoś szepła po kieszeniach szukając dwuzłotówki, chwytał go zaraz za rękę i mówił:

— O nie, nie!... Schowajcie sobie te groszaki na co innego! Pan Bóg odwróciłby się ode mnie, gdybym ja za pieniądze zanosił modły do Niego.

Rano, skoro świt, przychodził codziennie organista na plebanię i zwykle zastawał już na nogach sędziwego proboszcza — niekiedy w wesołym, a niekiedy w smutnym usposobieniu. Jeżeli ksiądz Wincenty był wesół, to się zaraz wdawał w rozmowę z organistą i wykrzykiwał mu nad uchem, w jakim kolorze ma się msza odprawić, a potem dodawał:

— Każ też Tomkowi dzisiaj porządnie zadzwonić, niech wali, ile dzwony tylko wytrzymają!

A organista otwierał wtedy usta i ręką pocierał czoło, jakby sobie chciał przypomnieć, z jakiego to powodu ma się dzisiaj dzwonić głośniej niż zwykle.

— Hę? — pytał — hę?

— A cóż ty, młokosie, nie pamiętasz, jaka to dzisiaj rocznica?... Słyszysz, toż to dzisiaj...

Wtedy organista zdejmował klucze z gwoździa nad kropielniczką, a idąc z plebanii ku kościołowi mruczał sam do siebie:

— Bodajże mię, osła, kartacze rozbiły! Jegomość ciągle gada, żem młody, a mnie, widzę, łeb grzybieje, tak z niego wszystko wywietrzało...

Ten Mikołaj ubierał zawsze jedyną nogę w but z długą cholewą, a za cały strój służył mu płaszcz z peleryną zapięty pod szyją na jeden guzik, pochodzący widocznie od żołnierskiego munduru, ale już zupełnie wytarty.

Pod dzwonnicą spotykał organista dziada i przemawiał do niego krótko:

— Tomek, wal we dzwony, choćby ognia miały skrzesać!...

Wtedy ślepy dziadowina macając przed sobą i potykając się właził wewnątrz dzwonnicy i mruczał:

— Dobrze jemu, młodziakowi, rozkazywać: "wal we dzwony!..." A mnie oto starego drze w łopatce, bo się ta jedna ręka ciągle upomina o tamtą, com ją uronił...

Z tym wszystkim dziad pocił się, a dzwonił, dzwonił, aż bociany podskakiwały na gnieździe.

Nareszcie wychodził z plebanii proboszcz pogodny, uśmiechnięty i wtedy zastawał już dziada przy wejściu do kościoła.

— Dzielnieś się spisał, Tomaszu! — mówił ksiądz Wincenty klepiąc starowinę po ramieniu bez ręki. — Dzwony huczały jak sto tysięcy armat! Ale jak ty, taki fajtłapa, możesz jeszcze tak dzwonić jedną ręką?

— Proszę jegomości, toć ja się sznurem od dzwonu przepasuję wpół ciała, a potem się kłaniam i kłaniam, no a tym całym kikutem ciągam znowu sznur od drugiego dzwonu.

— Toś ty jeszcze zuch, Tomusiu! Chwat stary wiarus! Przyjdźże po mszy świętej na plebanię, to sobie łupniesz jałowcówki albo piołunówki, skrzepisz się jeszcze lepiej! Widzicie, państwo, jak on pysznie umie dzwonić...

— Wówczas Tomek całował proboszcza gdzie bądź — w rękę, w plecy, w ramię, gdzie mógł ustami dopaść bez pomocy oczu, i odpowiadał:

— Jegomościunio zawdy dla mnie dobry! A ten organista choćby też raz był kontent z mojego dzwonienia; nie, on ciągle powiada, że nic nie było słychać, jakem dzwonił.

— Śmiej się z tego, Tomusiu! Mikołaj to głuchoń, jemu możesz oba uszy na wylot przestrzelić, a nie będzie wiedział, co się stało.

Chociaż ślepy Tomek krzepił się na plebanii to jałowcówką, to piolunówką, niewiele mu pomagało takie wzmacnianie; z dnia na dzień słabł coraz więcej. Siły starego wyczerpały się i nareszcie nie mógł już głośno dzwonić. Pocił się nieraz nieborak, podwajał usiłowanie, a dzwony, nawet w dni takie, kiedy proboszcz bywał niezwykle ożywiony, jęczały bardzo smutnie, jakoś rozpaczliwie, jakby chrapały...

Właśnie coś w początkach maja polecił był ksiądz Wincenty organiście głośne bicie w dzwony, a tu na plebanię dolatywał tylko ów jęk smętny, żałosny, przeciągły. Zdawało się, że to nie jest dzwonienie, ale jakieś wielkie westchnienia spod ziemi czy skargi i wyrzekania. Na głos ten proboszcz wybiegł czym prędzej z domu i pospieszył do dzwonnicy. Tutaj zastał Tomka nadzwyczajnie zmęczonego; biedaczysko w bezsilności pasował się z dzwonami, ręka widocznie odmawiała mu posłuszeństwa, drżała i tylko od czasu do czasu żywiej za sznur szarpnęła. Dziad ocierał połą siermięgi pot z czoła, a z oczyma swymi, pokrytymi bielmem i załzawionymi, podobny był raczej do słabego niemowlęcia niż do eks-wojaka.

Ksiądz Wincenty stał nieruchomy i w milczeniu spoglądał na wysiłki Tomka, wzruszenie sędziwego proboszcza wzrastało, naraz twarz jego wykrzywiła się boleścią i łzy jak perły po niej spłynęły z oczu. Przyskoczył do dziada, pochwycił go za rękę, mówił:

— Dosyć już tego, Tomaszu! Zestarzałeś się, mój ty wiarusie, kto inny musi cię przy dzwonach wyręczyć... Widzę, że już i na mój pogrzeb nie ty mi zadzwonisz.

Ksiądz pochwycił sam za sznury, ale i on do dzwonów już nie miał siły. Na błonia nadnidziańskie poleciały jakieś dzikie dźwięki, aż się od nich bocian porwał z łąk, co tchu leciał do gniazda zobaczyć, czy się aby co złego z jego dziatwą nie stało.

— O, brzydko coś dzwoni! — mówili ludzie we wsi.

II

Posada dzwonnika, dziada przy kościele, jest też stanowiskiem społecznym, do którego niejeden biedak wzdycha. Kiedy się więc rozniosło po świecie, że w Jurkowie potrzeba człowieka do dzwonów, złazili się rozmaici żebracy pragnący życie koczownicze zamienić na osiadłe. Jedni przychodzili tutaj od Gór i Węchadłowa, drudzy od Kazimierzy, od Czarków — przybywali kandydaci nawet spod Opatowca.

Atoli ksiądz Wincenty przebierał w dziadach jak w ulęgałkach; widać było ze wszystkiego, że jemu nie o samą siłę chodzi.

— Przecież lada kogo nie przypuszczę do dzwonów, taki dziad musi być człowiekiem, muszę mieć w nim przyjaciela...

Jednego dnia po południu proboszcz wyszedł na przechadzkę i idąc przez wieś pomiędzy chatami przystawał co chwilę, zawiązywał rozmowę już to z jakim gospodarzem, już z gospodynią lub dziećmi. Tak przebył całą wieś i znalazł się w polu za kołowrotem. Spojrzy i widzi przy drodze pod Męką Pańską — klęczy kobiecina staruszka, istne chucherko, cień człowieka; szeptała pacierz przesuwając w palcach różaniec.

— Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus! — rzekł ksiądz swoim łagodnym, cichym głosem.

Odpowiadając "na wieki wieków, amen" kobieta porwała się spod krzyża, pobiegła do księdza Wincentego i złożyła mu ukłon do samej ziemi, a potem poczęła mówić w te słowa:

— Zmiłujże się też, jegomość, nade mną; umyślnie oto aż od Dębian idę, bo mi ludzie powiedzieli, że przy kościele w Jurkowie potrzeba kogo do dzwonów. A ja się tu urodziłam, tu, w Jurkowie, i jakem tylko podbiegła pod tę Mękę Jezusową, tom zaraz z radości padła na ziemię, żeby się w swojej wsi najprzód pomodlić;

— Jakże się ty, kobieto, nazywasz! — zapytał proboszcz.

— Śmiguska, a ze chrztu Rozalia.

— Toć tu są Śmigusy w parafii, krewniacy wasi pewnie?

— Ja bez krewnych jestem, dobrodzieju, sierotą mię Śmigusy przygarnęli i od nich mię wieś Śmiguska przezwała. Ale tamci Śmigusy dawno pomarli, Panie świeć ich duszy... Poszłam ci ja ze wsi swojej na służbę, gdzie to tam, het za rzekę, na Chroberz, aż pod Busk, pod Chmielnik...

— Po służbieś między obcymi chodziła, a długo?

— A, dziewką młodą stąd wyszłam i sterałam tak życie w tęsknicy za wsią swoją. Dopiero, jak mi powiedzieli, że tu ręki do dzwonów potrzeba, jużem wytrzymać dłużej nie mogła i w derdy prawie trzeci dzień lecę, a po drodze rozpytuję ludzi, może wiedzą, czy mię też jegomość do kościoła przygarnie.

— Cóż ci ludzie powiedzieli?

— Oj, narobili mi markotności! Powiadali, co jegomość do wyboru trudny i żaden mu się dziad nadać nie może, gdzież dopiero baba! Alem sobie pomyślała: Czy to baba nie człowiek? Gdzieby też jegomość w Jurkowie nie okazał zlitowania nad kobietą, co chce kości między swoimi położyć?... I przyszłam, mój ojcze!

— Ileż ty, kobieto, masz lat teraz?

— O mój jedyny jegomość, jakem była młoda, to tyle roboty zawdy leżało na rękach, że czasu nie starczyło nigdy, żeby sobie lata porachować... No, a teraz nikt do służby wziąć nie chce.; każdy mówi: starzyzna taka, ni na zagon ze sierpem, ni do roboty przy chałupie, pleć mogłaby, kłoski zbierać, ale za to znowu żywić nie warto; więc sobie myślę, że już kopa latek dobrze z górą przejść musiała po mnie.

Ksiądz Wincenty słuchał bardzo uważnie tego opowiadania, widocznie podobała mu się ta do wsi swojej stęskniona baba, miał atoli różne skrupuły:

— Czy ona to dzwonić podoła, taka słabizna? — powiedział w rozmyśle na głos, sam do siebie.

— Cóż by nie? Sztuka to jaka wielka?... — odparła kobieta.

Powracał tedy proboszcz ku plebanii, a staruszka podążała za nim; serce biło jej z obawy, czy też aby na starość znajdzie przytułek w rodzinnej wiosce przy kościele.

Była to kobieta nadzwyczajnie zbiedzona, sczerniała na twarzy, rękach, pomarszczona, odziana w liche i brudne łachmany. Co ciężko zapracowała w młodym wieku, to w kilka lat na starość przeżyła i nędza ją przysiadła.

Dobre serce miał ksiądz Wincenty i ta dobroć przemogła jego nadzwyczajny wstręt do kobiecej obsługi przy kościele. Najprzód pożywił zgłodzone biedactwo, potem wyciągnął własną koszulę, dał kobiecie jakąś starą sutannę i zalecił, żeby sobie to przerobiła, bo przy kościele może być "ubogo", lecz musi być "chędogo" — powiedział.

Uszczęśliwiona Śmiguska została tedy dzwonniczką w Jurkowie, a ksiądz proboszcz, organista i ślepy Tomek — wszyscy oni nazywali ją "panną", ponieważ była najmłodszą.

Pytanie, czy umiała dzwonić? Podobno nikt przedtem ani nikt potem nie sprostał jej w owej sztuce. Ksiądz Wincenty mawiał, że "panna formalnie gra na dzwonach", chociaż organista Mikołaj zawsze utrzymywał, że dzwonienie jest za ciche.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej