Ignacy Maciejowski

PRZYBŁĘDY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

Xl.

XII.

XIII.

XIV.

XVI.

XVI.

PRZYBŁĘDY

nowella

Ignacy Maciejowski (Sewer)

I.

Chałupka drewniana; ludzie mówią, że więcej w niej gliny, niż drzewa. Ciemna słoma na jej dachu obleka się w grube a zielone, ułożone do cienia plastry mchu. I chociaż są delikatne, świecące jak aksamit, mimo to jakieś ponure zgrzybiałą starością. Niewielkie okna pochylają się ku sobie, bo też i ściana radaby się położyć do snu, wysłużyła swoje... I pewno ległaby na zielonej murawie, gdyby nie dwa dębowe klocki, które silnemi ramiony podtrzymują staruszkę. Okna malutkie, lecz zato drzwi duże, a próg wysoki...

Na progu siedzi chłopiec w przepasanej rzemykiem koszuli. Łokcie sparł o kolana, ręce podłożył pod brodę i patrzał, z obojętnością dziecka, na zielone błonie, ciemną na błoniu wodę, rozlaną w szeroki staw, piasczyste, świecące od promieni słońca wzgórze i u jego stóp młode, karłowate choinki. Na skłonie widnokręgu majaczyły granatowe góry, okryte niebieską mgłą. Widział je chłopiec, lecz na nie nie patrzał, bo nie myślał o nich.

Smutno w naturze, bo choć słońce świeci, promienie jego padają na biały, umarły piasek, usychające drzewka i pożółkłą od słońca trawę. Pomimo, że słońce świeci, woda zawsze tu ciemna, nad wodą parę czarnych wron, i nikogo więcej. Pasterze pognali bydło na Nowe Zajmy, i było dziś cicho, a zawsze jakoś to pusto.

Młody chłopiec w koszuli przepasanej rzemykiem patrzał na ponury krajobraz, nie pragnąc piękniejszych widoków. Pewno nie wiedział, że są piękniejsze, i gdyby je widział, nie zwróciłby na to uwagi. Przyrodę sądził z jej obfitości na ośmiu zagonach żyznych piasków, które były własnością jego matki, i z wydajności mleka jednej krowy, której dziś nie pasał.

Matusia poszli na jarmark z prosięciem: musiał zostać, aby domu pilnować. Zresztą nie lubiał pasać na Nowych Zajmach, bo mu tam Kuba dokuczał, chociaż on nic Kubie złego nie robił. A tu na błoniu mógł uskarżyć się matusi, i ta go broniła, jak mogła.

Jeść mu się chciało, od śniadania nic nie miał w ustach, a słonko już się na drugą stronę przechyliło. Zimno mu było, pewno z głodu: dlatego był smutny i zamyślony. I myślałby długo, gdyby nie stara kura, widocznie obrażona jego apatyą, nie zaczęła go dziobać po chudej nodze.

— A cóż ci dam, kiej sam nie mam nic — szepnął chłopiec do kury, która tłómaczenie chłopca starała się zagłuszyć gdakaniem, nie przestając go dziobać.

Chłopiec zasłonił nożyny koszulą.

— Matusia zaparli izbę, to i zkąd ci wezmę? Czekaj, czekaj, zaraz wrócą — pocieszał, jak mógł, towarzyszkę,

Pociecha wypowiedziana kurze zwróciła myśl chłopca na obwarzanek, kukiełkę i dwa jabłka. Jedna z tych wybornych rzeczy pewnie go nie minie. Marzenia jego puściły się w tym kierunku; tymczasem zrozpaczona z głodu kura, rozgrzebywała pazurami piasek, chwytając dziobem grudki wapna. Nadzieja zwolna wstępowała w serce głodnego dziecka od chwili, gdy z za lasu zaczęli ukazywać się ludzie, wracający z jarmarku. Przechodziła Smoleńka, ciągnąc na powrózku kupioną krowę.

— A wieleście-ta za nią dali ? — spytał naiwnie chłopak.

— A tobie co do tego? — odparła zamożna gospodyni. — Patrzajcie go — dodała cicho — przybłęda jakiś! Chłopiec na tak szorstką odpowiedź zamilkł i posmutniał.

Wracali ludzie, lecz już ich nie zaczepiał. Chata stała na samym końcu wsi, i dlatego ludzie, wracając z jarmarku, koło niej przechodzili.

Szedł za innymi Franek Skowron; podpił sobie, bo czapkę przechylił na bakier, utykał troszkę, lecz minę miał zamaszystą i hardą.

— Matuś nie wrócili jeszcze? — odezwał się do chłopca.

— A coby mieli wrócić? — odparło obojętnie dziecko.

— Słuchaj-no Jaś — zawołał Franek — twoja matka głupia jak ta kura — i pokazał nogą kurę.

— A bo co? — spytał chłopiec.

— A bo co? — powtórzył Franek, 27-letni smukły, choć silnie zbudowany chłop. — Bo głupia i już! Przepijałem do niej dwa razy, to się ino odwróciła.

Franek tupnął nogą ze złości, zachwiał się i poszedł dalej.

— Cóż to — rozmawiał ze sobą idąc — ja gospodarski syn, z dziada gospodarza, a ona co?... A Bóg ją wie... Ja chłop jak się patrzy, a ona co?...

Idąc, stawał, zamyślał się, rozkładał ręce, aż znikł wśród chat.

Chłopiec obojętnie przyjął opinię Franka o swej matce, zamyślony o kukiełce, obwarzanku i dwóch jabłkach. Stara kura, jak żołnierz na czatach, zaczęła coraz głośniej gdakać i trzepotać skrzydłami. Znal on trzepanie skrzydeł starej kury, i dlatego się zerwał, stanął na progu, spiął na palcach i wytężył wzrok, a oczy miał ciemne i duże...

— Matuś! — zawołał i całym pędem cienkich bosych nóg, poleciał... Kura pogalopowała za nim, lecz rychło stanęła, wyostrzyła dziób o kamień i, oglądając się, wracała poważnie, aby dogodne zająć stanowisko.

Na powitanie syna matka przykucnęła do ziemi, roztworzyła ramiona. Chłopiec dobywał w biegu wszystkich sil, nareszcie, ostatnie dwa susy, i już był w objęciach matki.

Powitanie, choć serdeczne, lecz krótkie, bo chłopcu pilno było zajrzeć do koszyka matki. Spojrzał, i oczy mu się zaiskrzyły; w koszyku rumieniły się dwa jabłka, tuż przy nich leżały obwarzanek i kukiełka. Przebierając nogami z niecierpliwości, wydobywał wszystko razem.

— A matusi nic nie zostawisz? — spytała kobieta. Chłopiec ze smutną miną oddal jej jedno jabłko, obwarzanek wsunął na rękę, a kukiełkę zaczął, z chciwością głodnego, zębami obrabiać, przeskakując z nogi na nogę.

Matka tymczasem, siadłszy na murawie, rozwijała powoli zawiniątko, z którego po chwili wyjrzała czworograniasta czerwona czapka z czarnym barankiem. Twarz chłopca oblała się rumieńcem; usta otworzył, a ręce wyciągnął... — Matka włożyła mu czapkę na głowę; chłopiec ją zdjął, oglądając na wszystkie strony.

— I nie podziękujesz matusi? — zapytała kobieta, wyciągając rękę do pocałowania.

Jaś prędko przytknął usta do ręki matki i cały oddał się swemu szczęściu. Czapka chłopca czerwieniła się wśród promieni słońca, rumieniąc mu buzię, a twarz matki promieniała radością i dumą.

Wracali razem oboje, depcąc miękką murawę. Przed nimi wioska, za nimi ciemny las, a na południu granatowe góry zamykały świat.

Targ udał się wybornie, dwoje prosiąt sprzedała gospodyni nadspodziewanie dobrze.

— Ale-bo co też to były, moje dziecko, za prosięta! — zawołała matka.

— A ino — odparł syn — galante a tłuściutkie. — A wiesz, Jasiu, żem się za niemi spłakała, bo tak kwiczały żałośliwie i tak się obzierały za mną, gdy je rzeźnik brał...

— A coby nie? — zauważył chłopiec — abo to u nas miały krzywdę ?

— A jaki był targ! ludzi mrowie, i dlatego wszystko było drogo. Ziemniaki rozdrapywali. Za moję miarkę dostałam cztery szóstki, i za nie kupiłam piechoty... (1).

— Będziewa sadzić, matusiu — zawołał chłopiec.

— Jutro!

— Skoro słonko wzejdzie.

Wracali razem oboje. Przed niemi biegła nadzieja, bo natura uśmiechała się wiosną, a oni uśmiechali się do życia. Tak mało mieli potrzeb, a tak drobne życzenia! Parę ciepłych promieni słońca, kilka kropli deszczu na ośm zagonów piasku. Czyż to tak wiele? Parę uśmiechów dobrych ludzi i dużo, dużo spokoju i ciszy. Czyż to tak wiele?

Przed chałupą kura, gdacząc, biegała na przywitanie z miejsca na miejsce. Psa jeszcze nie było.

Drzwi do izby zostały otwarte, pierwsza wleciała kokoszą i póty się darła, póki jej gospodyni nie rzuciła garstki kartofli.

Nareszcie matka i syn byli u siebie. Łóżko zasłane pierzynką, ława przy oknach, stół czysto wymyty; przy drugiej ścianie skrzynka. Komin obielony, w kącie przy drzwiach konewka i miotła. Tuż obok na półce miski i parę garnków, nad łóżkiem obraz Matki Boskiej i pod nim kolorowany żurnal mód, znaleziony przez Jasia przy ogrodzie dworskim.

Nie było czasu na czułości. Matka oprócz jabłka darowanego jej przez chłopca nic jeszcze nie jadła; zwyczajnie, żałowała dla siebie. Syn, z uśmiechem radości i podziwu, rozkładał na stole jarmarczne sprawunki: perkal na koszule i chustkę na głowę dla matki.

Kobieta w przelocie tylko rzucała spojrzenia na perkal i chustkę, rozpalając żywo ogień. Na żur nie mieli ochoty, bo były kartofle z omastą, i na uroczystość dobrego targu zacierka na wodzie, również omaszczona słoniną.

Matka siadła na ławce, chłopiec na stole, w czerwonej czapce, której nie zdejmował, i razem ubierając potroszce ziemniaków i polewki z kluskami, jedli powoli, gwarząc o kłopotach dnia a wielkich nadziejach na przyszłość.

Podjedli sobie wyśmienicie! Syn obtarł rękawem usta i wybiegł, chcąc koniecznie czerwoną swą czapkę pokazać na wsi. Matka wyszła do chlewków, w których było jeszcze trzy sztuki prosiaków i sześć gęsi schowanych, aby w szkodę nie weszły. Kaczki żerowały po czarnej wodzie błonia. Było więc czem się kłopotać.

Chłopiec, w czerwonej czapce mocno naciągniętej, powoli, po za płotami, mijając chaty, ścieżkami koło zbóż skradał się nieśmiało. Był troszkę dziki i ludzi się bał, bo też go i ludzie nie kochali. Dlaczego? Nie myślał o tem. Taka już była jego dola.

Za szóstą chatą znalazł drogę do wsi, na szerokość dwóch kół, których ślady głęboko wbiły się w darń. Przy drodze rosła wierzba; urwał z niej wić i, nabrawszy odwagi, lekkim kłusem wbiegł w środek wsi.

— Przybłęda w czerwonej czapce! — wołali zdaleka chłopcy, goniąc za nim. Jaś przyśpieszył troszkę kłusa, lecz nie uciekał.

— Przybłęda, stój! — wołali. — Jaś biegł, nie oglądając się.

Rozgniewani chłopcy, nie lubiąc Przybłędy, a bojąc się do niego doskoczyć z powodu wici, którą wywijał tryumfująco, zaczęli rzucać grudami ziemi. Pociski padały przed nim i z boku; chłopiec się nie oglądał i nie przyśpieszał biegu; był dumny i zadowolony z siebie.

Nareszcie pociski rzedniały i w końcu ustały zupełnie. Chłopiec dotarł do przedostatniej chaty, a widząc dzieci siedzące na przyzbie, zwolnił biegu.

Było ich sześcioro, wdowy Płonczyny; Płonczynkami je zwano. W tej gromadce Jaś był dobrze widziany i nie tylko, że się nie bał, lecz często nawet rej w niej wodził.

Dzieci go otoczyły, chłopiec stanął i podparł się pod boki.

— Jaś, bój się Boga, a zkądeś ty taką galantą czapkę wziął? — pierwsza zawołała Nastka, trzymając najmłodsze z dzieci na rękach.

— Matusia z jarmarku przynieśli — była odpowiedź.

— Jaka ci galanta! — wołały dzieci. Trzymany chłopiec na rękach Naści wyciągałręce do czapki; Jaś zdjął ją z głowy i podał malcowi. Nastka, obejrzawszy ją dokumentnie, włożyła na głowę brata, z czego było dużo uciechy.

— To twoja matusia już wrócili, a naszej ani widu, a tak się nam jeść chce — mówiła Naścia.

— Nie zostawiła-to wam ziemniaków? — spytał Jaś.

— Ziemniaków? a dyć u nas przednówek! Jest tam może tego drobiazgu jeszcze ze trzy ćwierci: to je chowają dla wieprzka.

Jaś został stauowczo przekonany argumentem Naści i zamyślił się.

— A jadłybyście żur? — rzucił pytanie.

— Dyćby my glinę gryzły, kiej i gliny niema — zawołała żałośliwie Naścia.

Wyrażenie to dziewczynki nie było oryginalne; Naścia je wzięła od matki, i w tem tylko jej zasługa, że je odpowiednio zastosowała.

Jaś się namyślał; dzieci niespokojnie wpatrywały się w jego oczy, czekając wyroku.

— Chodźcie — rzekł z pewną damą i stanowczością.

Na to hasło dwoje dzieci, ująwszy się za ręce, pobiegło naprzód; młodsze schwyciło rączką spódniczki Naści, i tak razem pomaszerowało na żur, do chaty Przybłędy. Jaś szedł tuż obok Naści i chociaż wywijał wicią, często dawał baczenie na czerwoną czapkę, umieszczoną na głowie najmłodszego Płonczynki.

— Wiesz co, Jasiu, że nasza łysa potargała dziś rano postronek, tak się jej chciało na błonie — przemówiła Naścia.

— A co go nie miała potargać! pewno był z pakuł i już — zdecydował Jaś.

— Ale, z pakuł ci tam, z pakuł! postronek był jak się patrzy. Matusia mówi, że to wróży urodę na bydła.

Stanęli przed chatą na błoniu. Dzieci zaczęły zaglądać do okna.

— Siądźcie se — zawołał Jaś i pobiegł do izby Za chwilę wyniósł miskę żuru, w którym na wierzchu pływały kluski, a na dnie spoczywały, czekając swego losu, omaszczone ziemniaki.

Miskę wstawiono w środek gromadki! chłopiec rozdał łyżki w milczeniu i w milczeniu też zaczęto wyławiać kluski, a potem z dna wydobywać kartofle. Jaś kucnął obok jedzącej dziatwy i z pewnem zadowoleniem wpatrywał sio w ich rozjaśnione twarze.

Matka wracała z ośmiu zagonów, na których rozkoszowała się widokiem wschodzących ziemniaków i krzewiącego się żyta.

— Jasiu! — zawołała i zamilkła. Chciała dodać: a cóż my będziemy jedli na wieczerzę, jak rozdasz wszystko, lecz widząc małe Płonczynki, dokończyła w duchu: Pan Jezus mi za to biedajstwo powróci. A raczej tak tylko tłómaczyła się przed sobą, gdyż główny powód milczenia był ten, że wobec syna nie śmiała protestować. Wstydziła się jakoś...

Na głos matki Jaś się zerwał i pobiegł do niej.

— Płonczynki okrutnie jedzą żur — szepnął. — Wlałem resztę zacierki i wsypałem ziemniaków. Chwalą se bardzo.

— Nas ta za to Pan Jezus pocieszy — rzekła matka, odgarniając włosy z czoła syna... — A gdzież

Biedrawa z Krasym? — zapytała nagle, oglądając się na wszystkie strony.

— Chłopaki ją pognali z drugiemi na Nowe Zajmy — odparł Jaś.

— A biegnij że po nie! Słonko się już chylą, a bydło pewno popędzą bez czysty ług do wsi. Leć-że leć, moje dziecko.

Chłopiec w milczeniu podniósł wić, przysunął się nieśmiało do małego Płonczynki i zdjął mu czerwoną czapkę z głowy. Mały Płonka zaczął krzyczeć; lecz Naścia uspokoiła go, pakując mu pełną łyżkę ziemniaków w buzie. Jaś, zdobywszy czapkę, uderzył, dla dodania sobie rozpędu, dwa razy wicią w murawę błonia i pogalopował w stronę piasczystego wzgórka i cichych, smutnych sosenek. Matka patrzała, jak biała jego koszula na niebieskiem tle spływała się z zielenią błonia, a czerwona czapka odbijała od purpury zachodzącego słońca. Patrzała, lecz nie widziała tej gry kolorów, patrzała na syna, a myślała o Biedrawie i Krasym.

Naścia odniosła do izby próżną miskę i pocałowała gospodynię w rękę, a kobiecina uśmiechała się troszkę z dumy, troszkę z zadowolenia, że ją stać nakarmić cudze dzieci, tylko za dobre słowo.

(1) Groch, fasola, piechotą zwany.

II.

Na Nowych Zajmach chłopcy, rozłożywszy się obozem na piasku, grali w kamyki; bydło się pasło, gdzie samo chciało.

Jaś, chcąc zrobić wrażenie czerwoną czapką, stanął przy nich, bijąc dla zwrócenia na siebie uwagi wicią o ziemię.

Chłopcy grali zawzięcie, bo szło o zdobycie dwóch centów. Nie zwracali uwagi na Jasia i nie widzieli jego czerwonej czapki. Kuba Zawiślak nie grał, bo się nie mógł zgodzić, i dlatego pierwszy czapkę spostrzegł Obszedł pocichu chłopca, zaczaił się, podsunął i zdarł z jego głowy czapkę. W tej chwili Wojtek wszystkie kamyki podrzucił w górę i wszystkie złapał. Zakotłowało się w małej gromadce, wszyscy rzucili sio na leżące dwa centy na ziemi, zrobił się wał z ciał ludzkich, który, raz przewinąwszy się koło siebie, rozleciał się. Z zapasów tych wyszedł Wojtek zwycięzcą, trzymając w zaciśniętej dłoni dwa centy.

W tej Chwili Kuba Zawiślak podniósł czerwoną rogatywkę w górę.

— Chłopcy, patrzajcie ino, jaka ci to smyśna czapka.

— To moja! — krzyknął przerażony Jaś.

— Twoja, ja ci tu dam! — zawołał z szyderstwem Kuba, grożąc Jasiowi pięścią.

— A czyjażby była? — spytał Wojtek. — Przyleciałaby tu sama z jarmarku?

— A czyjażby? — poświadczyli chłopcy.

— Oddaj mi czapkę — mówił na pół z płaczem Jaś.

— Tokaż-no, pokaż — wołali chłopcy, goniąc Kubę. Kuba Zawiślak z czapką na głowie uciekał.

Chłopcy za nim puścili się w pogoń, a wśród nich. Jaś z oczyma pełnemi leż.

Zawiślak był najwyższy i najsilniejszy ze wszystkich; przesadził rów pełen wody i stanął na wale za przekopem, urągając goniącym.

— Ej, Kuba, oddaj czapkę — perswadował Wojtek, bo kiedy gospodyni pójdą na skargę do wójta, to będzie źle..

— I co zrobi? — odparł, biorąc się pod boki Kuba. — A pamiętasz łońskiego roku gołębie dworskie, jak ci za nie od wójtowej ręki popękała skóra? — przypomniał Wojtek.

— Co dwór, to nie przybłęda — rzekł obrażony. — Ale wójtowa ręka ciężka — odezwał się Staszek. Uwaga ta rozśmieszyła gromadę na piękne.

— Kuba, wójtowa ręka ciężka, co? — wołali chłopcy skacząc koło rowu.

Kuba był zły, chciał coś mówić, lecz go zagłuszyli naśladując jego glos.

— Oj, oj, wójtowa ręka ciężka.,. Staszek, poeta gromady, zaśpiewał:

"Ciężka ręka -wójtowa,
Twarda skóra Kubowa"

Entuzyazm dobrego humoru, objawiający się w wykrzyknikach, doszedł do zenitu.

"Ciężka ręka wójtowa,
Twarda skóra Kubowa
Oj, oj, ciężka ręka wójtowa."

Śpiewali na skoczną nutę. Staszek! poeta, ale i zawołany tancerz, pochwycił Wojtka w pół, puszczając się z nim w galopadę. Za Staszkiem i Wojtkiem poszli inni. Potworzyły się pary galopujące zawzięcie w takt utworzonej piosenki i nuty.

Zostali naprzeciw siebie: Jaś, śledzący czerwoną czapkę, i na wale przekopu o twardej skórze Kuba, pałający gniewem.

W tak niezdecydowanej pozycyi stali chwil parę, gdy wtem Kuba ściągnął raptownie z głowy rogatywkę i rzucił ją do wody.

— Czapka! — krzyknął przerażony Jaś i pobiegł za płynącą, aby ją wicią przyciągnąć na swoję stronę.

Wtedy Kuba podniósł kamień i uderzył tak silnie w środek czapki, że wraz z kamieniem poszlą na dno.

Jaś jęknął boleśnie-, Kuba w tej chwili przeskoczył rów, pchnął Jasia, że aż biedak usiadł na ziemi, i pochwyciwszy bat, poszedł dalej; batem lunął dwa razy napotkaną po drodze Biedrawę, że aż odskoczyła wytrzeszczając oczy.

Na głośną rozpacz Jasia, taniec ustał, zbiegli się chłopcy, obserwując czapkę przybitą kamieniem do dna wody. Z początku próbowali ją wydobyć wicią i biczyskami, lecz napróżno.

— To i Kubowa ręka ciężka — pochwycił Staszek. I ta uwaga dowcipnisia wyrołała powszechny śmiech, krający serce Jasia. Woda była głęboka: prawie na chłopa; nie można więc było marzyć o wydobyciu czapki rękoma.

— Dasz dwa centy, to ci ją dostanę! — zagadnął z miną bohatera Wojtek.

— A kiejbyś ją dostał, kiej? — odparł Jaś zrozpaczony.

— Dasz dwa centy? — powtórzył Wojtek.

— A mam-ci je? — szepnął Jaś?

— Matusia nie mają? co?

— Może i mają — odparł chłopiec.

— A to weź u matusi, boś ty u niej ino jeden.

— A no, to wezmę.

— A kiedy przyniesiesz?

— Jutro.

— Żebyś ino nie zabaczył, bo ci czapkę sfantuję.

To mówiąc, Wojtek zaczął się rozbierać. W gromadce zapanowała zwykła cisza, w oczekiwaniu nadzwyczajnego wypadku.

— Staszek, podaj mi bat — rzekł rozkazująco Wojtek, jak mąż, który jest pewien, że obejmuje władzę.

Staszek pobiegł po bat. Po wypróbowaniu jego mocy, Wojtek biczem okręcił sobie rękę, a biczysko kazał trzymać Staszkowi.

— Jak czapkę podejmę, ciągnij za biczysko — dał rozkaz bohater chwili, i skoczył do wody.

Chłopcy pokładli się na murawie tuż przy wodzie, obserwując nurkującego Wojtka i czapkę, tylko Staszek stał, trzymając dumnie biczysko.

— Już ją namacał — szeptali — już ją bierze...

— Już ją ma! — krzyknął Jaś.

Na to hasło, Staszek pociągnął biczysko i za chwilo pokazał się Wojtek trzymający w ręku zatopioną czapkę.

Wielkie hura przywitało Wojtka bohatera. I gdyby teraz zjawił się Kuba, uapadł na Wojtka i zbił go na kwaśne jabłko, objąłby stanowczo panowanie nad gromadą. Kuba, pędząc swe bydło do domu, nie skorzystał z chwili i moralna dyktatura została przy

Sewer. —

Wojtku, który zwyczajem wszystkich bohaterów, nie umiał jej wyzyskać.

Czapka, po wyżęciu jej z wody, osadzona została przez Staszka na głowie Jasia.

— Bóg zapłać — zawołał uradowany chłopiec, podejmując wić.

— A pamiętaj o dwóch centach — przypominał Wojtek, dzwoniąc zębami od zimna.

— Przecie nie zabaczy — dodał z godnością Staszek.

— A cóżto, zahaczyłbym? — szepnął z pewnym wyrzutem Jaś, i pobiegł do Krasego i Biedrawy, która po dwócb razach wymierzonych jej przez Kubę, straciła apetyt do jadła i ze spuszczoną głową szła smutna i zawstydzona do domu. Zaledwo, gdy coś nadzwyczajnie smacznego wpadło jej w oczy, przygryzła, aby sobie nie mieć nic do wyrzucenia.

— Biedrawa, to ty sama już idziesz do domu! — przemówił Jaś, dobiegając do swej przyjaciółki i powiernicy.

Biedrawa stanęła i obejrzała się na swego faworyta.

— A któż cię tak zdzielił dwa razy batem ? Takie okrutne dwie pręgi !...

Biedrawa ryknęła żałośnie, wyciągając szyję. Jaś podbiegł i zaczął drapać Biedrawę pod szczękę. Biedrawa lekko wargami chwytała go za koszulę na znak swej laski i sympatyi. Cielę, widocznie zazdrosne o pieszczoty, przygałopowało; popatrzało na Jasia, podskoczyło i, podniósłszy w górę ogon, pobiegło naprzód; Biedrawa za nim, a Jaś za Biedrawą.

Słońce już kładło się do snu, rozrzucając na pożegnanie purpurę po chmurach mknących chyżo na wschód. Z chmur świetlne blaski spływały na ziemię, zlewając się z cieniami nocy i błękitem nieba, w dziwną, chwytającą za serce całość.

Biedrawa, Krasy i Jaś, kąpiąc się w złoconych barwach, zajęci byli, każde zosobna, troskami dnia. Biedrawa kłopotała się, rozważając, dlaczego tak mało dostaje ziela i chwastów przy doju, Krasy tęsknił za mlekiem, Jaś myślał troszkę o Biedrawie, a dużo o czerwonej czapce i Kubie, którego coraz więcej zaczynał się bać i nienawidzieć. Często zdejmował z głowy czerwoną, patrząc, czy podeschła?... Przysiągł ją nazajutrz wysuszyć na słońcu i schować do niedzieli w komorze.

Z okien chaty przy błoniu buchnęło światło. Biedrawa przyśpieszyła kroku, cielę kopnęło się galopem i przystanęło, czekając na matkę. I tak we troje dobili szczęśliwie do zagrody. — A cóż Biedrawa? — zagadnęła matka. — Ej, matusiu, wyżarta ci tak, że się ledwie przepchła przez wierzeje obórki — odparł Jaś. — To Nowe Zajmy dla bydła dosyć smyśne — zrobiła uwagę gospodyni.

Chłopiec nic nie odpowiedział; jak przypuszczamy, z wrodzonej delikatności, aby matki nie martwić, lub może więcej ze wstydu, nie chciał opowiadać ani o Kubie, ani o dwóch haniebskich pręgach na bokach Biedrawy.

Gospodyni pobiegła do obórki wydoić krowę, a Jaś przy ogniu suszył czerwoną.

Na wieczerzę było dziś gotowane mleko ze świeżą zacierką, po zjedzeniu której matka głośno odmówiła pacierz, syn za nią powtarzał.

— Jaś, a gdzie ty będziesz dziś spał? — zapytała, patrząc pieszczotliwie na jedynaka.

— A w komorze — szepnął chłopak.

— Jakoś ty mi dziś markotny. Kupiłam ci czapkę, a ty markocisz i markocisz. Może cię żal zbiera za Karczówką.

— O nie! — zawołał chłopiec. Nie cnie mi się za Karczówką.

— A może ci markotno, że butów nie masz. Jaś drgnął całem ciałem, zarumienił się i dodał cichutko z wielkiego wzruszenia: — Z czerwonem obszyciem...

— A no, to z czerwonem — rzekła głośno matka — tylko jak mi ziemniaki dobrze po wschodzą, jak się wykłosi żytko i młodemi pokrzywami podpasę prosiaka, dlaczegobym ci nie miała kupić?...

— I co niedziela będę chodził do kościoła? — zapytał.

— I co niedziela i w każdziutkie święto.

Jaś przysunął się do matki i objął ją za kolana.

— No, to śpij pod pierzyną, śpij — mówiła kobieta, głaszcząc jedynaka.

Na to wezwanie, chłopiec wskoczył do łóżka, przytulił się do poduszki i, marząc o kościele i butach z czerwonem obszyciem, zasnął.

Matka położyła się przy synu i ufna w przyszłość i rodzajną siłę ośmiu zagonów, również niedługo na sen czekała.

Przez małe szybki okien wsunęły się cicho srebrne promienie księżyca, a padając na twarz młodej jeszcze kobiety, idealizowały jej rysy swem łagodnem światłem. Odchyliła usta świeże, różowe, z po za których ukazywał się szereg zębów białych i równych.

Nozdrza jej rozwierały się w takt falowania pełnej i białej piersi, zaznaczając silę i zdrowie spokojnym' i równym oddechem. Uśmiechnęła się przez sen. Pewno zobaczyła wielką moc ziemniaków pod krzakiem, lub może jedynaka w nowych butach w kościele.

III.

Księżyc nie wszystkie swe promienie uwięził w oknach chaty przytulonej do błonia. Z równąż szczodrotą oświecał drogę wijącą się wśród obielonych chat. Ze wszystkich prawie okien buchały czerwone światła wesołych ogni rozłożonych na kominach; bo też jakoś wesoło i raźno było w powietrzu i sercach ludzkich, zwyczajnie na wiosnę...

— Biedni ludziska radzi się cieszyć byle czem, byle kruszyną nadziei i jednodniowem słonkiem, — mawiała matka wójtowa.

Bo i jakże się tu markocić? Przednówka na wsi nie było, a do której chaty przez szybę zajrzeć, to tylko łyżki latały, od misek do ust — łyżki duże, okrągłe, drewniane, trzymane silnemi dłońmi parobków i dziewuch.

Fujarki zagrały jakoś tęskliwie a skocznie: był to znak wyjazda chłopców z końmi na paszę.

Pierwszy wyruszył Wojtek i pognał naprzód, za nim zbierał się Staszek, rychtując dla siebie fujarkę. Włożył ją do kubła z wodą — spróbował, podkręcił i dalej wskoczywszy na Łysą, a Kasztana prowadząc za uzdę, wio, truchcikiem przez wieś, aby później na pastwisku wypuścić, co koń wyskoczy. Taki to już zwyczaj chłopców i młodych parobków. Gospodarze o tem wiedzą, lecz cóż poradzić na fantazyę i młodość?

Zaledwo Staszek minął czwartą chatę, skręcając drożyną w opłotki, gdy coś go chwyciło za nogę, i ani się zdołał obejrzeć, a już leżał na ziemi.

— A to ty będziesz na mnie ramoty układał! — szeptał Kuba, okładając pięścią powalonego chłopca. Widzisz, że i moja ręka ciężka...

— Puścisz?! — wołał Staszek — wijąc się jak waż pod Kubą i jego razami...

Szczęściem, że nadjeżdżał właśnie parobek radnego Golika. Kuba skoczył za opłotki i znikł. Staszek się zerwał i poszedł do koni. Ledwo się wdrapał na Łysą, tak był potłuczony. I dlatego na błoniu nie galopował, z czego były rade spracowane koniki, ani przygrywał na fujarze, co mogło im być przykro, bo swe małe łebki zwiesiły ku ziemi.

Chłopcy na pastwisku rozłożyli ogień, rozpędzając nim mgły wiosenne. Gwarno było przy ognisku, jak to bywa zwykle po robocie i kolacyi.

Staszek spętał konie, zdjął uzdę, okręcił się lejcami, a podszedłszy cicho do gromadki, odprowadził na bok Wojtka.

O ważnych rzeczach musieli rozprawiać. Widać to było z żywej gestykulacyi i przytłumionych, a namiętnych wykrzykników. Staszek podnosił w górę zaciśniętą pięść, a Wojtek brał się pod bok, kopiąc z fantazyą nogą kretowisko.

Gdy już wszystko uradzili, co mieli uradzić, wrócili do ogniska. Poeta i grajek wioskowy narychtował fujarkę, parobcy przynieśli gałęzi i pokładli się przy ogniu. Staszek wyciągnął raz, ale tak długo, że aż mu daleko gdzieś od dzwonnicy echo odpowiedziało — i potem zaczął wygrywać różne różności, podsłuchane w karczmie, na jarmarku, a zawsze przerobione w takt krakowiaka. Ognisko przygasło, kogut zapiał, cisza wokoło zaległa, przerywana parskaniem koni i chrapaniem parobków. Staszek bezwiednie pochylił się na ziemię i usnął, trzymając w dłoni fujarkę.

Nazajutrz rano, gdy zaledwo słonko rosę zbierać zaczęło, a matka Jasia doiła Biedrawę, Staszek pędząc bydło na Nowe Zajmy, przybiegł do okna chatki przytulonej do błonia, zastukał i zajrzał, a zobaczywszy głowę Jasia, wyglądającą z pierzyny, wpadł do izby, obudził chłopca i szepnął mu do ucha:

— Wstawaj raźno! Kuba wczoraj wieczór napadł mnie w opłotkach, ściągnął z Łysej i zbił na kwaśne jabłko, wstawaj raźno — zabieraj dla Wojtka dwa centy i pędź Biedrawę z Krasym za nami. Usadowimy się w krzakach; ja lecę za bydłem.

Staszek wybiegł, a Jaś uczuł się dumnym, że go potrzebują i wzywają. Zerwał się na równe nogi, przepasał koszulinę rzemykiem, wyniósł z komory sukmankę, wdział ją, bo było jeszcze zimno, odmówił pacierz i zabrał się do rozpalenia ognia, aby matusi pomódz uwarzyć śniadanie.

— A to ci się okrutnie jeść chce, moje dziecko — mówiła matka wesoło, przynosząc mleko do izby.

Jaś nic nie odpowiedział, dmuchając na rozpalony ogień, ile mu sił starczyło.

— A cóżbyś ty zjadł? — zapytała matka.

— Ej, co ta dacie — odparł filuternie chłopczyna. Kobieta nabrała mleka w garnuszek i ukrajała kawałek razowego chleba kozikiem.

Jaś przestał dmuchać, a zabrał się do śniadania.

— Matsiu — szeptał nieśmiało po wypiciu mleka, przestępując z nogi na nogę. — Matusiu, żebyście mi dali dwa centy!...

— A na cóż ci? — spytała matka zdziwiona.

— Chłopcy mnie potrzebują — odparł z dumą Jaś. — Był tu Staszek i wołał, abym duchem biegł na Nowe Zajmy i przyniósł dwa centy.

Dumę syna podzielała matka; rada wżyć się w stosunki wioski, wyjęła dwa centy ze skrzynki, a dając je chłopcu, rzekła poważnie:

— Ino żadnych zbytków, moje dziecko.

Chłopiec pocałował matkę w rękę, włożył kapelusz słomiany na głowę, pochwycił wić, wygnał Biedrawę z Krasym i dalejże na Nowe Zajmy.

Tam czekała go gromadka młodych pasterzy.

Jaś z pewnym rodzajem radości wręczył Wojtkowi dwa centy, przez co wyrobił sobie zaufanie.

Pietrek, wysłany na zwiady, dał znać o zbliżającym się nieprzyjacielu.

W istocie, Kuba Zawiślak pędził czworo bydła, poganiając je dzielnym batem.

Wojtek zakomenderował odwrót w krzaki. Chłopcy przyczaili się do ziemi w milczeniu.

Kuba, śmigając batem, pogwizdywał sobie, gdy wtem z za choin wybiegła ku niemu gromada małych zuchów. Jaś z ambicyi i pragnienia zemsty szedł z innymi w pierwszej linii.

Kuba odskoczył, a stojąc w obronnej pozycyi okrutnie wymachiwał batem. Wojtek nie zląkł się Kubowego bata, oczy ręką zasłonił, rozpędził się i chwycił w pół zapaśnika. Lecz Kuba nie był z tych, których od jednego razu można było powalić o ziemię. Atak Wojtka odparł dzielnie i sam w tej chwili zaatakował go z taką siłą, że Wojtek zachwiał się na nogach. Szala zwycięztwa przechyliła się na stronę Kuby. Chłopcy potracili głowy, dwóch z nich zaczęło już uciekać, gdy Staszek, dbały o honor gromady i własną przyszłość, dopadł do Kuby, podrywając mu znienacka nogi.

Legł Kuba na ziemię. Wielkie hura ogłosiło Nowym Zajmom zwycięztwo. Wtedy już wszyscy rzucili się na powalonego. Jedni go schwycili za ręce, drudzy za nogi. Wojtek przysiadł mu plecy, — a Staszek, podniósłszy wić Jasiową, porządnie nią wychłostał napastnika.

Kuba krzyczał, że aż echo z choinek roznosiło głos jego po wsi, lecz Stach nie ustąpił, póki mu nie wyliczył uchwalonej poprzednio liczby razów. Poczem związano mu własnym jego batem nogi i dalej w krzaki.

Kubowa ambicya więcej cierpiała, aniżeli twarda skóra; zerwał się, lecz zaraz upadł z powodu skrępowanych nóg.

Miotając przekleństwa, rozplątywał sznurek zawiązany mu u kolan na trzy węzły. Tymczasem chłopcy, chcąc się odsunąć od pokonanego a zawsze groźnego nieprzyjaciela, pognali bydło na błonie.

Biedrawa z Krasym biegła naprzód, za nią stado zwolna kroczyło. Wojtek, otoczony gromadką swych zwolenników, szedł rozpromieniony — mając po bokach Staszka poetę i Jasia Przybłędę, szczęśliwych z wywartej zemsty na nieprzyjacielu. Rozmowa zwyczajem zwycięzców, rozbierała szczegóły stoczonej walki, nie zajmując się jej następstwami.

O następstwach myślał Kuba. Zobaczywszy porzuconą przez Staszka wić, w której poznał wczorajszą własność Jasia, podniósł ją, z gniewu i oburzenia połamał i poszedł w krzaki, a położywszy się, układał plany na przyszłość, póki nie usnął.

IV.

Już dobrze się miało ku zachodowi, gdy na drodze do wioski ukazał się skrzypek, za nim basista, dźwigając basy na plecach, a za basistą brakowało jeszcze klarnecisty. Ale klarnecista, jak zwykle klarnecista, "upił się, legł i ostał, i tyło Bóg ma w swej opiece klarynet". Muzykanty wracali z wesela — i widać to było po ich oczach zaspanych i niepokaźnych minach. Ale że muzykanty to już taki dziwny naród, że ta mogą wciąż pić, oka nie zmrużyć i wciąż grać, zagrali więc, dochodząc do karczmy.

— Muzyka tu! — zawołał przez otwarte okno Franek w wojskowej furażerce na głowie, w niebieskich pantalonach, z czerwonym, okrutnie szerokim lampasem, a w białej płótniance.

Na wezwanie muzykanci, z rezygnacyą filozofów i ich męztwem, skręcili do karczmy.

Przed karczmą, w artystycznym nieładzie, stało parę wózków chłopskich z Pojawia. Przyprzężone do nich koniki wybierały z kobiałek obrok, a w półkoszkach usadowione kumoszki, jedząc chleb z serem, rozmawiały głośno, gdy ich mężowie zabawiali się w karczmie.

— A to na skaranie boskie ta muzyka, moja kumo! — zawołała Szymanowa, zjadając prędko resztki sera.

— Patrzajcie, moi-ście-wy — odparła Sobkowa. Mój to już taki na tę muzykę łakomy, że niech ino zagra, to go z karczmy nie wyścigasz.

— A-bo to mój lepszy? a jeszcze ta mają za pazuchą parę papierków.

— A i u mego pazucha nie próżna.

Nie czekając dłużej, zlazły kumy z woza i, jak się patrzy na dwie gospodynie, uśmiechnione i szczęśliwe, weszły do przybytku, w którym panował Josek, a przewodził Franek.

W karczmie nie było tłoku, ale też i pusto nie było. Gospodarze z biczami w rękach stali w środku, Franek z miną tryumfatora obchodził izbę, darząc uśmiechem damy, a wyzywająco patrząc na kawalerów.

Kumy weszły, podbiegły do swoich i, ciągnąc ich za poły:

— Jedźwa, jedźwa — wołały, ale jakoś nie bardzo natarczywie.

Na tak łagodne wezwanie Szymon pochwycił w pół Sobkową, a Sobek Szymkową. Damy stawiły lekki opór, jak przystoi dobrym gospodyniom, aby się stało zadość skromności i opozycyi dla opozycyi.

Muzykanci siedzieli na stole. Hanka czarnooka, smagławą dziewczyna, z długiemi, koloru hebanu warkoczami, nalewała im z kwaterki w małe kieliszki wódki. Muzykanci pili, z obojętnością wielkich panów lub ludzi wracających z wesela.

Przegrywka krakowiaka spowodowała formowanie się par a zmniejszenie opozycyi pochwyconych do tańca pojawskich gospodyń.

Jeden tylko Franek, ująwszy się pod boki, stal w środku, spoglądając znacząco na muzykantów, z pewnością siebie — na Hankę. Dumę jego usprawiedliwiamy tem, że, był synem gospodarskim i w wojsku frejtrem przez cale dwa miesiące... Hanka również spoglądała na Franka jakoś dziwnie miękko, czule, a gorąco.

I znowu skrzypek pociągnął kwintę, basy mu odpowiedziały, grajkowie spojrzeli na siebie, gdy wtem Hanka zaczęła — cienko, dlatego, że służyła we dworze, a wysoko, że była panną, — śpiewać na skoczną nutę polki, podcieniowaną krakowiakiem. Muzykanci wnet się zmiarkowali, a pochwyciwszy w lot śpiewaną piosnkę, wygrywali ją tak, że aż serce skakało.

Pianka była dumna ze swego głosu, a ludzie mówili, że śpiewa naucznie.

W ogródeczku na dębie (1)

Siedziały se — samojawie — waksum cumber zawer — gołębie.

Jak-eś na nie wołała

Jak-eś im jeść waksum cumber ikeum zawer dawała.

Zawołałam duzieńku.

Przyjedź, przyjedź — samojawie — waksum cumber iksum zawer Jasieńku.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

— Zbytki! zbytki! — szeptały z początku prowadzone przez Szymona i Sobka Pojawianki, lecz gdy przyszło do "waksum cumber, iksum zawer" — zaczęły przytupywać nóżkami — a już przy — "jak-eś im jeść dawała" — ujęły swych tancerzy, rzucając się z namiętnością w wir tańca.

Zdaje się, że i Franek został pokonany, "waksum cumber — iksum zawer" przeciąganem przez gardziołko Hanusi, bo poprawił se furażerkę na bakier, — kupił krótkiego za dwa centy, zapalił, — zarzucił na lewą rękę płótniankę, dobył szóstkę — rzucił muzyce — i stanął przed Hanką, wyciągając prawą rękę. A wtedy Hanusia? Cóż jej zostawało niebodze, jak tylko wpaść w jego objęcia? Wpadła. Ustał śpiew, muzyka już sama dalej wygrywała z zacięciem — "waksum curaber — iksum zawer — gołębie". Franek, wyprostowany jak świeca, trzymając w ustach cygaro, tańczył drobniutko i raźno; a ponieważ i Hanusia drobiła, tańczyli zatem w takt i było im z tem ładnie.

Dwie niewiasty, Płachcina i jej siostra, Kubowa, zwana "sroką", siedziały przy piecu, zabawiając się rozmowę.

— Patrzcie ino, jak to ten Franek galanto drobi z Hanusią — mówiła Kubowa.

— Ej, cóż ta z tego, kiej zmarnował dziewuchę i już — zdecydowała Płachcina.

— O tak, tak — poświadczała siostra — zniszczył jej cały dobytek i znowu poleci do drugiej.

— A Hanka co zarobi, to wszyćko idzie na stroje.

— A bo i to dziewka latawiec! Patrzcie, co to ma na szyi korali, haftowany kołnierz u koszuli i gorset w kwiaty.

— A coby nie — poświadczała siostra zwana sroką...

Szymonowi i Sobkowi i ich gospodyniom widocznie uprzykrzyła się melodya z "waksum cumber iksum zawer — gołębie", bo stanęli przed muzyką, a Sobek zagwizdał rzetelnego krakowiaka. Franek zaś uznał ten czyn za despekt dla siebie; a że nie dał nikomu nastąpić se na honor i najlepiej było mu i Hanusi drobić przy "waksum cumber", postanowił więc protegować tę, a nie inną melodye, i dlatego odgrodził sobą muzykantów od gospodarzy, trzymając w pół Hanusię.

— Moje pieniądze, Hancyna wódka. — Grajcie tego samego, jeżeli wam miłe całe kości.

Na to Sobek, odsuwając Franka, również groźnie przemówił, rzucając muzykantom dwie szóstki.

— Za tę głupią szóstkę macie dwie, a grajcie rzetelnego krakowiaka, bo my tam nie cygany.

— Tak, tak, my ta nie cygany — przyświadczały gospodynie.

— A ja cygan?! — krzyknął oburzony Franek.

— Może ta i nie cygan — łagodził naprężenie stosunków Szymon.

— Goni światami i cygani na wszystkie strony gorzej cygana — odparł Sobek.

W tem miejscu Franek uczuł nastąpienie na honor zbyt silne, aby nie miał się bronić. Odsunął Hankę i w mgnieniu oka przyskoczył do Sobka, uniósł go w powietrzu i rzucił z taką gwałtownością, że pojawski gospodarz aż uderzył plecami o drzwi karczmy, wysadził je i wpadł w gnojowisko, malując na szaro białą swą kapotę.

Nastała cisza, jak po wielkim wypadku, cisza, korząca się przed siłą, i trwałaby długo, gdyby nie wybuch płaczu Sobkowej.

Płacz jej by] hasłem do opozycyi. W karczmie, szczęściem, było kilku Pojawiaków, i ci w pokrzywdzeniu Sobka uczuli również nastąpienie na honor.

— A bodaj byś z piekła nie wylazł, ty zbereżniku! — zawodziła Sobkowa, podnosząc swego.

Zagrzany wymową Sobkowej, Szymon posunął się naprzód, z garstką swoich, lecz Szymonowa uchwyciła go w pół, zastępując mu drogę, a Hanka również użyła tego samego fortelu względem Franka. Inne niewiasty pojawskie pochwytały Pojawiaków, i stało się wielkie zamieszanie, pełne lamenta, pisku, udanego płaczu, któremu wtórowały silne, basowe tony mężczyzn, pełne gróźb i przekleństw.

Muzykanci, z obojętnością wielkich artystów, którzy po za sztuką nie widzą nic, stroili instrumenta.

Wrócił Sobek, a Josek chwilę tę, jako dyplomata, uznał za stosowną do rozpoczęcia czynnej interwencyi. Pochwycił skrzypce od muzykanta i oddał je Joskowej, która z niemi zniknęła w komorze. Sam zaś wpadł śmiało między dwa gotujące się do walki obozy.

— No, no, gospodarze, na co takie głupstwa!.. — przemawiał.

Sobek jednak okazał się nieczułym na wymowę Joska, a z nim Pojawiald, i chociaż mieli silny balast przy swych bokach, ścisnęli tak silnie Franka i Joska, że obaj się wydobyć nie mogli. Lecz Josek był dobrym strategikiem: kierował zwycięzkim dochodem Pojawiaków tak, żeby Franek mógł się znaleźć jak najbliżej drzwi komory.

— Ziandary — przybiegając z zewnątrz do okna karczmy, krzyknęła Joskowa. — Ziandary, bójcie się Boga, skręcają do wsi!..

Wyraz "ziandary" jak iskra elektryczna przebiegł po szeregach, przyśpieszając bicie serc i budząc pewne niepokoje. Korzysta z tego Josek, chwyta Franka za bary i wypycha przez drzwi do komory, szepcąc mu:

— Ty, Franek, nie bądź głupi; uni cię nie kochają; ty to wiesz, uciekaj poza stodoły: jak się ściemni, wrócisz.

I stało się, jak tego Josek dyplomata chciał.

Franek ustąpił z placu boju i znikł za stodołami. Za nim również znikła Hanka. Skrzypce wróciły do muzykantów, Sobek zaśpiewał rzetelnego krakowiaka, pary się uformowały i taniec szedł raźnie i po suwisto, że aż miło było patrzeć.

Odchodziła i anyżówka, a choć pita maleńkiemi kieliszkami, znikała migiem z półkwaterków. Gospodynie także piły, lecz dobry ton kazał im przy piciu zasłaniać dłonią usta, upijać często a potroszku, i delikatnie spluwać. Robiły to z elegancyą, a zarazem swobodą.

Franek, będąc pewnym, że żandarmi rozgościli się w karczmie poszedł ścieżkami ku błoniu. Hanusia ciekawa, co się stało z ukochanym, pobiegła za nim, lecz widząc, że idzie szparko i wywija rękoma, a zatem widocznie ma jakiś cel, zazdrosna, postanowiła go śledzić. Kryjąc się po-za stodoły, szła w pewnem oddaleniu za nim... I widziała, jak Franek na zakręcie przeszedł na szeroką drogę wsi, jak dotarł do błonia, jak zaglądał do ostatniej chaty, jak patrzał na wszystkie strony, i jak, zobaczywszy matkę Jasia, na zagonach sadzącą groch, poszedł do niej.

Wszystko to Hanka widziała na własne oczy i cierpła z bólu, gniewu i oburzenia. Zaciskała pięści, oczy jej ciskały płomienie, a wargi drżały, szeptając jakieś złowrogie zaklęcia. Chciała biedz do nich, aby ulżyć swemu rozżalonemu sercu, lecz pomiarkowała i zawróciła na drogę, idąc prosto ku karczmie.

Płachcina i siostra jej Kubowa siedziały na tem samem miejscu pod piecem. Hanka nawet nie weszła, lecz przez okno skinęła na powiernice, które też zaraz do niej wybiegły.

— Nie wiecie, co się stało? — mówiła dziewczyna, a głos jej drżał.

— A zkąd-by my wiedziały? siedziewa w karczmie od poobiedzia — odparła starsza siostra.

— Oj, ten Franek! — zawołała i zalała się łzami, lecz, nie chcąc być pośmiewiskiem ludzkiem, odeszła z pod karczmy, — kumoszki za nią.

— Oj ten Franek! — zawodziła za stodołą Joskową, płacząc.

— Taki to już ultaj — szepnęła Płachcina.

— Parlamentarz — poświadczyła siostra.

— Tyrał ci mnie bez dwa roki. i styrał. A jam ci się dla niego obdłużyła; już ani krowy, ani cielęcia, ani kwaterki mleka, grunta w zastawie.

— Ultaj-ci — wtórowały kumy.

— Oj, ja nieszczęśliwa sierota, gdzie ja się teras podzieje!..

— A cóż ci to, moja Hanusiu, co? — zainterpelowała Płachcina, obcierając zapaską łzy dziewczynie.

— A cóżby? — odparła, łkając, Hanka. — Jak ci go Josek uprowadził z karczmy, boby mu Pojawiaki ziebra połamali, wybiegam tu, na to miejsce, a on ani ci się obeżrą! za mną. Leciał ino, wywijając rękami, jak opętany.

— A wolałaś za nim? — spytała kuma.

— Co miałam wołać! — niech leci, kiej chce, na złamanie karku...

— I gdzież zaleciał?

— A gdzieżby? — na błonie.

— Do przybłędy? — zawołały obie kumy. Hanusia nowym strumieniem łez poświadczyła prawdę przypuszczenia.

— Urzekła go — zdecydowała Płachcina.

— Coby go nie miała urzec? — pochwyciła siostra "sroką" zwana.

— A bo to nie widziałam na jarmarku w Rozwadowie?... — ciągnęła dalej Płachcina.

— Coście widzieli ? — spytała prędko Hanka, obcierając fartuchem oczy.

— A co nie miałam widzieć! Franek, zwyczajnie jak chłop, zaprosił ją na wódkę.

— Za moje pieniądze. A niedoczekanie twoje! — szepnęła Hanka.

— Ale ona nie chciała pić, ino tak ci zajrzała na chłopa...

— Tak, tak, zajrzała mu do samego wnątrza — dodała Kubowa.

— Że chłop aż spłótniał (2) i zatrząsł się cały — ciągnęła dalej Płachcina. — Urzeczony, — szepnęła do siostry.

— A coby nie! — odpowiedziała szybko Kubowa. — Coby nie! Nie widziałam to, jak pił wódkę, a ręce mu się trzęsły... Nie pij, bo wódka urzeknięta, chciałam zawołać, alem się bała...

— To, to ona umie urzekać! — mówiła żałośnie Hanka, łamiąc ręce.

— Nie umiałaby ta?! Kiejś z końca świata przyleciała, pieniędzy ma huk; pewno ze Złem trzyma.

— A jakie ci to ma żyto, a len, na tych ośmiu zagonach piasku!.. Jagodzina nie miała na nich nic!

— Będzie mieć i ziemniaki — dodała siostra.

— A powiedzcież jej, że Franek to taki łajdak, wyśmiennik, parlamentarz — mówiła zrozpaczona dziewczyna.

— Gany tu nic nie pomogą — zawyrokowała starsza kuma.

— A cóż mam nieszczęśliwa sierota robić?

— Odczynić !

— Nic, ino odczynić!

— A no, to, bójcie się Boga, odczyniajcie prędko! — szepnęła Hanka i dalejże zawodzić: — Będę ja cię opierać, będę ja cię obszywać, zobaczysz ty...

— Ej co tam! chłop, jak chłop! jeżeli urzeknięty, to cóż on winien?

— A bodajbyś ty z piekła nie wyszła! — zawołała Hanisa, grożąc w stronę błonia. — A cóż ja ci zawiniłam, biedna sierota!

— Kiej odczyniać, to odczyniać, - przerwała Płachcina deklamacye rozpaczy, zarzucając chustkę na głowę. Chodźwa!

W Hankę widocznie wstąpiła nadzieja, bo z rezygnacyą, a już na piękne obtarłszy oczy, również zarzuciła chusteczkę i nie mówiąc słowa, postępowała za kumami, które w uroczystym nastroju ducha, szły naprzód do małej lepianki, umieszczonej w środku rozstajnych dróg, mieszkania sióstr i wdów, gospodarujących na pół morgu ojcowizny, przytem trudniących się zarobkiem, a przedewszystkiem odczynianiem. Płachcina była mistrzem w odczynianiu, w które ślepo wierzyła jej siostra, zwana "sroką".

— Maryś — dała rozkaz Płachcina siostrze — rozpal ogień.

Kubowa migiem nałożyła drewka na komin, podpalając je słomą. Buchnął płomień, drzewo zaczęło syczeć, pękać i iskry wyrzucać.

Hanka, zadumana, blada, patrzała nieruchomie w ogień, siedząc na ławie:

— Coś piszczy i pryska — szepnęła młodsza siostra.

— Piszczy, bo się gniewa; on-ta wić, co go czeka — zdecydowała starsza.

Kubowa wybiegła po wodę.

— Nie bój się, damy jej radę — pocieszała kuma smutną, zadumaną dziewczynę.

Przyniesioną wodę w kwarcie postawiono na kominie; dziewięć żarzących się węgli wyciągnęła własnemi palcami Płachcina z ogniska i rzuciła je do wody. Zakipiało, buchnęła para, którą lekko okadziła Hankę, a potem obiedwie siostry rzuciły się do kwarty, patrząc na rezultaty. Z dziewięciu węgli tylko dwa pływały po wierzchu, siedm zaś poszło na dno!..

— Zajrzany! — zawołały siostry — i jak jeszcze! i jak — dodawały zcicha, kiwając głowami.

Hanka naprawdę spłótniała, zrywając się na równe nogi.

— Czekaj że! A to dziewucha w ukropie kąpana!

— Upijaj po troszku — dała rozkaz starsza siostra.

Hanka upiła z kwarty trzy razy. Wtedy Płachcina, żegnając lewą ręką wodę w kwarcie, odczyniała. Mrucząc zaklęte wyrazy, nabierała w usta wody i obryzgiwała nią twarz dziewczyny.

Operacya z węglami, odczynianiem i obryzgiwaniem twarzy Hanki powtarzała się trzy razy. Hanka dostała trochę wody do flaszeczki, aby ją wlała do wódki albo araku i dała się napić Frankowi, tylko tak, aby upił trzy razy.

— Weźcie se za to czubatą z podwórka; jednę ino mam...

Dziewczynie zaświeciły łzy w oczach.

— My tam i za dobre słowo — zaczęła dyplomatycznie Płachcina.

— Oj nie, nie, — przerwała prędko Hanka, — jeżeli odczynianie ma być rzetelne, to wziąć musicie.

— Juści to prawda, co mówiła Hanka — rzekła siostra. — Odczynianie darmo: to lepiej, żeby go nie było.

Dziewczyna wybiegła z chaty, chowając flaszeczkę w zanadrze.

— A to go zajrzała! — zdecydowała z powagą Płachcina, zalewając ogień wodą.

— Do samego wnątrza — dodała siostra.

— Bo to i urodziwa i bogata.

— Smyśna ci, bo smyśna, a pieniędzy musi mieć huk.

— A jak się ta ona nie boi sama z chłopakiem na błoniu w chałupie, co ją można kopnięciem nogi rozwalić?

— Ha! jeżeli ona umie zazierać do wnątrza, abo urzekać, to coby się miała bać?

Na podobną uwagę nie było odpowiedzi.

Kubowa pobiegła po czubatą kurę na podwórko Hanki, a starsza jej siostra pogrążyła się w myślach.

Przypuszczam, że przyczyną głębokiej zadumy była wewnętrzna walka: jaki los przeznaczyć czubatej? Schować ją, lub też zjeść odrazu, albowiem gosposia kiedy-niekiedy oblizywała się i mrugała oczyma. I gdy siostra wróciła, postanowienie już zapadło, skazujące czubatą na zagładę, na co również i młodsza siostra przystała, zagłuszając sumienie pozorami, że nie było czem czubatej paść i gdzie chować. Szło tylko o rodzaj przyprawy. Po krótkich naradach postanowiono ją zjeść w rosole, bo jeszcze było w komorze trochę krup, przyniesionych przez Chołocinę.

Sam fakt morderstwa czubatej, oskubanie jej, nastawienie wody i rozpalenie ognia, nie trwał godziny. Już poćwiertowaną, dobrze wrzała w garnku, gdy Kubowa przypomniała sobie, że nie ma w domu ani kruszyny soli.

— A biegnij-że do Żyda: cóż-to, nie zborguje za dwa centy soli?.. — dała rozkaz siostra.

— A co nie ma zborgować? Musi! — dodała z mocą — musi dać darmo bryłkę soli. A mało my mu świadczymy...

To powiedziawszy, Maryś pochwyciła chustkę i wybiegła do karczmy.

Płachcina została sama z poćwiertowaną czubatą w garnku i łyżką w ręku.

— My mu świadczywa dużo — mówiła — a Żyd nam co? Da kieliszek wódki i na tem koniec. Ha! Żyd, jak żyd, i nie byłby żydem... Ale niechno by kto inny siedział w karczmie, a nie Żyd, nie wykręciłby się od dziesięciu papierków bez rok.

Sentencya Płachciny stanowczo i dzielnie wyjaśniała stanowisko Żydów wpośród naszego ludu i ich u nas powodzenie. Płachcina, kosztując rosół z czubatej, pewno wypowiedziałaby kilka jeszcze również głębokich uwag, gdyby nie jej siostra, która wpadła prawie zdyszana, i rzucając bryłkę soli na stół, zawołała:

— Franek tyło co wrócił od Przybłędy. Coś mu źle patrzy z oczu, jakiś markotny. Chce, abyście tam zaraz do niego w dyrdy lecieli.

— Jeszcze czego? w dyrdy do tego filistyna!.. — odparła wyrocznia.

— Tak, tak, jeszcze czego — poświadczała Kubowa za siostrą — w dyrdy, dla takiego filistyna!

— A czegóż on chce? — spytała.

— A powiedział mi to?

— Cóż ci przecie mówił?

— Nic, tylo, żeby tu zaraz przyszła ta stara czarownica.

— Do takiego kołtuna! — zawołała wyrocznia grożąc łyżką. — Dam ja ci czarownicę, ty stęporze, potępieńcze!

— Taki to już drab.

— I nic mu nie odpowiedziałaś?

— Gdzie ta nic? Chciałam mu powiedzieć, alem się bała. A niech-żeby jeszcze gdzie zamalował człowieka...

— Nie doczekanie twoje, żebyś mnie dziś zobaczył! — zawołała Płachcina.

Tymczasem rosół z poćwiertowaną czubatą i krupami przeniósł się z garnka do miski, którą Płachcina pociągnęła ku sobie, siadając na ławie. Siostra przy niej stanęła i stojący jadła, a to ze względu, że na czubatą zapracowała Płachcina, i ze względu szacunku, a nawet pokory, jaką miała młodsza względem starszej siostry.

Po wyjedzeniu rosołu i krup nastąpił rozdział czubatej. Kubowa zaledwo ośmieliła się na zjedzenie skrzydła i nogi; resztę zostawiła siostrze, która, zwyczajem zamawiaczek, cieszyła się dobrym apetytem.

Rosół był mocno słony, czubata tłusta, w izbie zaś pusto i nudno. Ogień na kominie zgasł, a zachodzące słońce i ciepło wiosenne wywabiały z izby. Siostry, nie mówiąc nic do siebie, wyszły jedna za drugą, popatrzały na lepiankę, i jakoś mimowoli znalazły się na drodze i również mimowoli wzdychając zcicha, skierowały się ku karczmie. Cóż robić! — smutno samym sierotom.

Ani Pojawiaków, ani muzykantów już w karczmie nie było.

Gdyby Płachcina mogła patrzeć w przestrzeń oczyma ducha, zobaczyłaby na twardej drodze, ku Pojawiu, galopujące dwie pary mizernych koników, zaprzężonych do dwóch wózków w półkoszykach. Na jednym siedzieli Szymon z Sobkiem, na drugim dwie ich gospodynie, a zarazem kumy, powożąc się same. W głębi drugiego woza widać było skrzypka i basistę, kiwających się w półśnie, nad jedną, sterczącą w górze, basetlą.

Wódeczka rozgrzewała wnętrza kumoszek, pobudzając ochotę do czynu, manifestującą się przez częste używanie bicza. Konięta w pędzie dobywały ostatnich sił, przez co wiatr chłodził rozpalone twarze niewiast i przez co działo się zadość pojawskiemu animuszowi.

Karczma brzezińska osierociała, Josek poszedł do swych wierzycieli, a Joskowa, jako czuła matka, oddała się cala rodzinie. Oprócz Franka nie było nikogo.

Drogą szła Płachcina, nie oglądając się wcale, jak przystało osobie, czującej swą godność. Za nią, z miną zafrasowaną, postępowała Kubowa, zwana "sroką". Płachcina czuła Franka w karczmie, lecz chciała go upokorzyć i zaimponować mu, i dlatego szła wciąż drogą, póki miękki głos Franka:

— Matusie, matusie, a gdzie Pan Bóg prowadzi ? — nie przerwał pochodu.

Młodzieniec wychylił się z okna karczmy z kieliszkiem w ręku, i podnosząc go w górę:

— Do was, kumeczki — dodał, o ile mógł, słodko.

— Pijcie zdrowi — odpowiedziała Kubowa. Płachcina spojrzała na siostrę groźnie, lecz, aby mogła spojrzeć, musiała stanąć, i stanęła.

— Moje matusie, nie wstąpicie na chwilę ? — prosił Franek.

— A do kogóż to mamy chodzić? co? — spytała udobruchana nieco kuma — do takiego filistyna jak ty?

— Moje matusie, bo nie wiecie, co się stało, anibyście zgadły, jakie ramoty...

— A cóż tam takiego ? — zawołała Kubowa.

— Mam ci je na całą wieś wykrzykiwać ?.. Ostatni argument pokonał Płachcinę, bo siostra jej już dawno była pokonaną.

Kumy weszły. Franek zawołał Joskowę, polecając jej dać kwaterkę okowity, szklankę wody i dwa kieliszki. Siostry zasiadły za stołem, nalewając do kieliszka okowitę, zaprawioną kminem i roztwarzając ją wodą tak, że coraz więcej przybywało do kieliszków okowity, a coraz mniej wody.

Franek, bezmała opierając się o stół, pochylił się ku kumoszkom.

— Moje matki, prawda, że ta Tereska z pod błonia, to smyśna jeszcze kobiecina? — zaczął pocichu.

— A tobie co do Tereski? Ty masz Hankę na sumieniu, to se jej patrz, rozumiesz? — zdecydowała groźnie Płachcina.

— Hankę masz, jej se patrz? — dodała Kubowa, zwana "sroką".

Lecz Franek nie zważał na mowę "sroki", cały zajęty Płachcina.

— Hanka! a co ja jej krzyw? — tłómaczył się.

— Wyzułeś dziewuchę z ojcowizny, a teraz chcesz ją zmamić? Chłopeś, to pracuj na nią!

— A cóż to! — krzyknął oburzony Franek. — Pracuj, a na czemże? na tym stole?

— Miałbyś gospodarstwo Hancyne, gdybyś go nie styrał.

— Dwie morgi! i cóż mi ta z dwóch morgów ?

— Ej nie grzesz, zbereźniku, nie, bo cię Pan Bóg ciężko skarze.

— A coby nie miał skarać ? — dodała, popijając wódkę młodsza siostra.

— Jeżeli chcecie se co zarobić, to mi nie wspominajcie Hanki, rozumiecie?

— A cóżto, gębę mi zamurujesz ?

— Gęby nie zamurujesz, nie — dodała Kubowa, zwana "sroką".

— Gęby wam nie zamknę, ale se pójdę szukać innej pomocnicy.

— A do czegóż ci to pomocy potrzeba ? — pochwyciła ciekawie Płachcina.

— A potrzeba mi, i bardzo.

— No, to gadaj.

Siostry przysunęły się skwapliwie ku sobie. Franek pochylił się jeszcze bliżej i zaczął cicho:

— Tereska, choć nie ma dwóch morgów, ale ma krowę, cielę, parę wieprzków, porządną przyodziewę, dwie pierzyny, i mówią, pieniędzy...

— Jak lodu — dodała młodsza siostra.

— Cicho-byście byli — ofuknęła Płachcina siostrę.

— Bo pewno, że jak lodu — pochwycił Franek, i jednego ino chłopaka. Nikłeto i głupie chłopczysko.

— Bo prawda — poświadczyła młodsza kuma.

Zdaje się, że i Płachcina zostaią pokonana wymową Franka, bo za całą odpowiedź przytknęła kieliszek do ust, wypiła z niego wódkę do dna, chuchnęła lekko i zamyśliła się.

— Otóż-to widzicie, moje kumy — mówił dalej Franek — trzeba zmówić Tereskę.

— Ona cię już urzekła — przerwała Kubowa.

— A no, może i urzekła — dodał z uśmiechem były freiter, który zaczynał nie wierzyć w urzeczenia. Ale cóż, kiej mnie nie chce.

— Nie chce cię! — powtórzyły obie siostry.

— Możeby i chciała, ale się droży i wyrzeka i przysięga, że już nigdy za żadnego chłopa nie pójdzie, choćby miał dziesięć morgów pszenicznej ziemi.

— Nie poszłaby ta, nie? — zawołała Kubowa.

— Abo-by to ją rzetelny gospodarz chcieli ?

— A cóż to tak brzyćkiego Tereska? — rzekł Franek.

— Spytaj się Joska — odrzekła Płachcina.

— Tak, tak, Joska się spytaj — przyświadczyła młodsza siostra

— Abo wy to nie wiecie?

— Cobyśwa nie wiedziały!

— I nie powiecie rai ?

— Przybłędzina była se smyśna dziewucha, a miała rodzica bogacza, ale okrutnie skąpego. Udał jej się tęgi parobek, ojciec nie chciał zezwolić, ale potem musiał. Ano zezwolił — i przyszedł chłopak na świat, ale tatuś nic dać nie chcieli, ona płakiwała, a chłop pił i pomstował. Mówią, że przyjdzie pijany do dom i zbije babę aż miło. Potem zaczął się odgrażać, no, i spalił starego. Za chałupą tatusia poszlą cala wieś. Chłopa wzięli, a że i Josek wtedy siedział, to przecie widział i jego babę, skoro mu przynosiła co targu do więzienia chleba, sperki i okrutnie płakała. Chłopu było markotno bez wódki i zwyczajnie... obwiesił się. A teraz Josek w tej babie poznał Tereskę Kłębkowę.

— A czegóż ona tu przyszła?

— Musieli ją ludzie pomstować, wyklinać chłopaka, ojciec pomarł, sprzedała ojcowiznę i tu się aż zawlekła przed pomstą ludzką.

— I jeszcze mnie nie chce! — krzyknął Franek, uderzając pięścią w stół. — Patrzajcie, jaka mi barna! Człowiek radby ją osłonić przed poniewierką ludzką...

— Ona-ta twojej osłony nic potrzebuje... taka bogaczka! — dokończyła Płachcina.

— Że bogaczka, to pewna — powtórzyła Kubowa. Bogactwo Przybłędy rozpalało namiętność i gniew byłego freitra a gospodarskiego syna; lecz umiał panować nad sobą, gdy chciał; oczy mu tylko świeciły, jak u wilka w nocy.

— Musicie mi pomódz — zaczął znów szeptać — a jak mi pomożecie, żebym mógł prędko przeseliny (3) zrobić, to was piątka nie minie. Tatuś chorzy, może zemrą dziś, jutro; grunt zabiorą siostry, a ja bez półtora sta nie odejdę.

— Abo ei to dadzą półtorasta, coś jaż wszystko wybrał?

— Muszą — szepnął Franek — bo inaczej będziewa się prawować... Sprowadzicie przeseliny, czy nie?

— Spróbujewa — zdecydowała poważnie Płachcina.

— A cobyśmy nie spróbowały ?

— Ale dawaj papierka na zadatek. Na błonie daleko, a jakoś mnie okrutnie po kościach trze i stępory bolą.

— A coby nie miały boleć? cały dzień haruj i haruj — przyświadczała siostra "sroką" zwana.

— Kiej nie mam — tłómaczył się Franek, lecz gdy we drzwiach zobaczył Hankę — szepnął prędko: — Jutro przyniesę, — i odszedł od bab, gwiżdżąc sobie piosenkę: "samojawie, waksum — cumber — gołębie".

Hanka znacząco spojrzała na kumy. Te mruganiem i kiwnięciem głów zachęcały ją do wykonania ułożonego projektu.

— Franek, nie przywitasz to się ze mną? — zagadnęła słodko dziewczyna byłego freitra. Lecz freiter włożył ręce w kieszenie i chodził po izbie, gwiżdżąc.

— A nie napiłbyś się baraczku? — mówiła dalej dziewczyna, nie zrażając się.

— Czego się to pytać? masz dać, to daj — odparł Franek.

Hanka miała łzy w oczach.

— A ty za co na nią fukasz? — przyszła w pomoc Hanusi Joskowa.

— Dawaj krótkiego — zawołał Franek, chcąc zagłuszyć Joskowę.

Hanusi polały się łzy; obtarła je prędko zapaską i milczała. Franek zapalał krótkiego, a Joskowa, nalewając arak — mówiła dalej:

— Wuna dla ciebie ostatnią krowę sprzedała, rozumiesz?

— A tobie co do tego, żydówko! — krzyknął obrażony młodzieniec,

— No, no, Franek, nie bądź ty taki grubian, bo z tobą może być źle. Ja ci to mówię.

— I co mi ta zrobicie? — zaczął łagodnie były freiter.

— Tylko delikatnie Franek, bo będzie źle. — Pogroziła mu i poszła do dzieci,

— Głupia — szepnął Franek i, paląc krótkiego, chodził z fantazyą po izbie, gdy siostry siedziały jak trusie, popijając kminkówkę.

Hanka nalała kieliszek i postawiła go w rogu na szynkwasie. Franek to zobaczył, wypił duszkiem, powiedział zcicha: Bóg zapiać, i znów zaczął, paląc wciąż krótkiego, chodzić po izbie, chmurny.

Hanka była zrozpaczona, serce jej kołatało a ręce drżały. Drugi raz napełniła araku do połowy, wyjęła ukradkiem flaszeczkę, odkorkowała ją prędko, i gdy nalewała odczynionej wody, Franek się odwrócił i zobaczył.

— To ty mnie chcesz uśmiercić ? ty, czarownico! — zawołał, przyskoczył, chwycił za kieliszek i wylał z niego arak z zaczynioną wodą za okno.

— A niedoczekanie twoje, abyś ty się zalecał do Przybłędziny z końca świata! Ty psie jeden, coś mię styrał, że ino mam tyle, co na sobie. Ja ci się teraz tak uwieszę, jak pijawka, i zginę, a nie puszczę cię! A nie, to zgińwa razem!

— Słuchaj-no Hanka — rzekł napozór spokojnie Franek, a wargi mu drżały. — Jak się nie odczepisz odemnie, to ci tak strzelę w gębę, że na sąd boski nie staniesz.

Potok słów, jak wezbrana kaskada, wylał się na Franka, płynąc z pod serca Hanusi. Były tam skargi, przekleństwa, rachunki, wybuchy, żale — nareszcie rozpacz!

Na ten krzyk pękającego z bólu serca, wypadłaz komory Joskowa, a że lubiła Hankę, zaczęła lżyć Franka i naprawdę mu grozić.

Franek z początku stawiał się bardzo, a nawet szyderstwem przeszywał serce dziewczyny, lecz skutkiem interwencyi Joskowej zaczął się cofać, nareszcie zaklął głośno i wybiegł z karczmy.

Hanusia, po zużyciu sil gniewem, zaczęła płakać, cicho wylewając łzy, jak zwykle po gwałtownej burzy, dla uspokojenia żywiołów, drobny i cichy deszczyk zaczyna padać. Joskowa ją pocieszała, a dwie siostry, siedzące jak trusie, gdy się okazało dno w kwaterce z kminkówką puste, a pobity moralnie Franek cofnął się z karczmy, powstały i powolutku, jedna za drugą, zbliżyły się do Hanki.

— Nie-eście mu nie powiedziały — odezwała się, łkając Hanka, — trzeba było aż żydówki — dodała cicho, żeby się za mną ujena.

— Hale, hale, moja dziewucho, ujmuj się przy takim drabie — mówiła Płachcina, ocierając oczy Hance zapaską.

— Przy takim drabie piśnij słówko — dodała siostra "sroką" zwana.

Do karczmy wszedł Siemieniec w bronzowej połatanej sukmanie. Gwarzył swym zwyczajem sam do siebie, gdy na drgających jego ustach gościł niezapomniany nigdy, szyderski uśmiech.

— Cóż-to Hanusia płacze? — przemówił — pewno za Franka... Nie płacz, Hanusiu, nie płacz: mojej Kasi się zmarło...

— To Siemiencowa już zawarła oczy... — zawołały kumoszki. Hanka przestała płakać.

— A no, zmarło się. Pójdziewa i my za nią. I twoje ładne ślepie, Hanusiu, zasypią żółtym piachem. — Tu Siemieniec splunął, a że miał rzadkie zęby, robił to kunsztownie i oryginalnie.

— Taka jeszcze młoda kobieta! Patrzcie-no, ludzie — mówiła Kubowa.

— Ha! miała patrzeć, jak wszystko idzie na marne i krwawić se serce, to i lepiej, że zamknęła oczy — zawyrokowała Płachcina.

— Moja matko, jedno życie i jedna śmierć — dodał, spluwając przez zęby Siemieniec — niedawno pan na dziesięciu morgach, dzisiaj nędzarz.

Hanusia powtórnie zalała się łzami.

— Masz też za kim płakać! — pocieszała dziewczynę Płachcina.

— Nie płacz — dodał Siemieniec — po pogrzebie pójdziemy do jegomości, no, i jak wola twoja, dam na zapowiedzie.

— Nie bluźnilibyście — przerwała Płachcina — jeszcze nieboszczka nie stężała.

— Bo prawda, jeszcze jej oczu nie zawarto — dodała siostra "sroka".

Siemieniec się uśmiechnął. A dziwnie się śmiał, usta niby mu drgały smutkiem, a z po za smutku wyzierały okrutne drwiny. Tak mówili ludzie.

— A za cóż wyją pochowacie? — rzuciła pytanie Kubowa, jak na "srokę", arcy-oryginałne.

— A cóż to? — odparł Siemieniec z dumą — mało to ja ludziom świadczyłem? Dziedzic nie miał desek na trumnę, ale dał papierka.

Ukazała się Joskowa, Siemieniec zbliżył się do szynkwasu i rzucając guldena, wymówił jedno magiczne słowo:

— Kantówkę!

— Jaką? — spytała Joskowa.

— Jak na strapienie, piołunową...

Ukazała się kanciasta flaszka, napełniona zielonawym płynem. Siemieniec schował ją w zanadrze, uśmiechnął się, splunął kunsztownie i poszedł.

Hanusię pocieszały kumy i Joskowa, a widać, że dosyć skutecznie, bo Hanusia jakoś raźniejsza, choć mocno strapiona, wracała do chaty.

(1) Piosenkę, której zwrotkę przytaczani, śpiewa lud w okolicy między Bochnią, Rabą a Wisłą. Zdaje się, iż do utworzenia jej przyczynili się cyganie mieszkający we wsiach Bożęcinie i Szczurowej.

(2)  Spłótniec (od płótna) — zblednąć.

(3) Przeseliny, zaręczyny.

Koniec wersji demonstracyjnej.

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Xl.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej