Jan Karłowicz

PRZYCZYNEK

Konwersja: Nexto Digital Services

PRZYCZYNEK

do zbioru przysłów, piosenek, ucinków i przypowieści od nazw rodowych i miejscowych

Karłowicz Jan

Roku 1867, w Kijowie, Aleksander Weryha Darowski ogłosił bezimiennie książeczkę: „ Jeden rozdział do przyszłej xięgi przysłów polskich, obejmujący nazwiska rodzin szlacheckich, a innych, w przypowieściach, znaczeniu przenośnem, ucinkach itp." str..86, z godłem : difficiles nugae, czyli trudne drobiazgi. Rzeczywiście, autor zanim te drobiazgi po swojemu obrobił, objaśniając je po większej części trafnie i pracowicie, nie mały trud podjąć musiał i poświęcić na to nie mało czasu. Sąto przysłowia i gadki w rodzaju: Nadął się jak Kiszka w sobolach, albo: Ceremonjują się jak Opaccy do wieży ; ale objaśnienia, domysły i dowody gdzie, kiedy i z jakiego powodu powstać mogły, kosztowały autora stokroć więcej mozołu, niż samo zgromadzenie przypowieści, które bynajmniej też łatwem nie jest. Pewna część publiczności nie rada była temu zbiorkowi; uważała go za ubliżenie godności szlacheckiej i za dotykanie osobistości niedawno zmarłych, nawet czasem żyjących jeszcze. Większość jednak czytelników przyjęła tę wiązankę przysłów wdzięcznie, jako pożądany przyczynek do leżącej odłogiem paremjologji naszej, śmiała się z konceptów, z samorodnego dowcipu, podziwiała niepospolitą uczoność pana Darowskiego i rozkupiła nakład, tak, iż w r. 1874 musiał on puścić w obieg nowe wydanie swojego "Rozdziału", tym razem w Poznaniu, p. n. "Przysłowia polskie odnoszące się do nazwisk szlacheckich i miejscowości, spisał i objaśnił Aleksander Weryha-Darowski", str. 220. Dziełko to powiększyło się znacznie w porównaniu z pierwszem wydaniem przez dodanie znacznej ilości nowych przysłów od nazwisk rodowych i dołączenie nowego rozdziału, zawierającego przysłowia odnoszące się do miejscowości, jak np.: Mądry jak szafa Porycka, albo: Chcieć morza koło Samborza itp. Weszły tu także nowe przysłowia, umieszczone przez autora w "kwiatach i Owocach" Trusiewicza, wydanych w Kijowie r. 1870, a także (jeźli się nie mylę) w Tygodniku illustrowanym, około r. 1868. Czując że siły pojedynczego zbieracza nie wystarczają na zgromadzenie, a tem mniej wyjaśnienie tego rodzaju cennych zabytków, pan Aleksander Walicki ogłosił w „Kalendarzu powszechnym illustrowanym" na r. 1875, wydanym w Warszawie przez p. Korzeniewskiego, artykuł p. n. „Przyczynek do zbioru przysłowiów naszych z powodu świeżo wydanego dzieła A. W.-Darowskiego". W tym przyczynku autor zamieścił recenzję pracy Darowskiego i sporą wiązkę przez siebie zebranych i objaśnionych przysłów od nazwisk rodowych i miejscowych. Ile mi wiadomo, te dwa zbiory Darowskiego i Walickiego stanowią cały zasób tego działu przysłowioznawstwa naszego; jestem pewny że nie obejmują wszystkiego co w narodzie krążyło i krąży w tym rodzaju; mniemam także, iż nie wszystkie przysłowia dwaj ci pisarze objaśnili należycie i dostatecznie, oraz że wiele tych przypowieści obiega kraj jeszcze w różnych warjantach czyli odmiankach. Zdaje mi się, że do zgromadzenia i objaśnienia tego rodzaju zabytków, jak pieśni, podania, przysłowia, zagadki itp. potrzeba zbiorowych usiłowań całego kraju : wtenczas tylko zbiory mogą być pełnemi i dokładnemi. Przynoszę więc tutaj mój przyczynek, złożony z przysłów albo nie zamieszczonych w wyżej wymienionych zbiorkach, albo brzmiących nieco inaczej, albo też odmiennie objaśnionych. Wymieniam przy każdym źródło, jeżeli było drukowane; przy tych zaś, które sam zapisałem lub dostałem od łaskawych moich znajomych, nie dodaję żadnej bibliograficznej wskazówki.

1. Nawet Turczyn Axakównej nie ima.

Po zdobyciu Kamieńca przez Turków (1672), gdy wojsko rzuciło się na kobiety, wybierając szczególnie młodsze i piękniejsze, „Gertruda, córka Axaka, panna leciwa lecz płocha, chcąc uchodzić za młodszą, szaty szkarłatne z wdziękiem układa niemałym i szpetną twarz okrywa zasłoną, sromając się niby oka ludzkiego. Rabusie muzułmańscy, w liczbie innych kobiet, porwali także Gertrudę. Bez rozpaczy i molestacji w jassyr szła zalotnica; aliści na drugi dzień jak niepyszna powraca do miasta, wymyślając na bisurmanów, którzy nawet poszturchali ją za to że ich strojem swym okłamała. A jakiś wesoły mieszczanin, bo na takich w najsmutniejsze godziny nie zbywa, między ludzi puścił gadkę, którą długo powtarzano niby przysłowie : „Nawet Turczyn Axakównej nie ima".

Ustęp powyższy przytaczam z Kłosów (tom XXII str. 279); pochodzi on z dra J. "Opowiadań historycznych", mianowicie z rozdziału „Pod półksiężycem". Autor „Opowiadań" nie wymienia źródła z Którego powyższą anegdotę czerpie. Nazwisko Aksak znane jest na Litwie; zapewne i herb Akszak, wymieniany w słownikach polskich, tożsamym jest z tem nazwiskiem i nic wspólnego z herbem Oksza nie ma, jak chce Linde, Oksza bowiem zdaje się być przerobieniem niemieckiego wyrazu Axt, siekiera, bo właśnie Oksza siekierę oznacza, a w herbie tegoż nazwania bartę czyli topór widzimy. Aksak u Tatarów jest przydomkiem, oznacza kulawy, według Muchlińskiego Źródłosłownika. W Rosji znane jest nazwisko rodowe: Aksaków; ród tę nazwę noszący Encyklopedya wielka, nie wiem na jakiej zasadzie, aż od Waręgów wywodzi.

Zdaje się że nazwiska i naszych Aksaków i rosyjskich Aksakowów poprostu tatarskiego są pochodzenia.

2. Wyraźnie socjalizm górę u nas bierze:

Białłozory z Wróblami weszli już w przymierze.

Ucinek ten napisał głośny na Litwie Michał Romer z powodu ślubu Białłozora z Wróblewską.

3. Jakiemi koniami?

— Panami Billewiczami.

Jest to jedna z niezliczonych drwinek, wymyślonych przez Litwinów na Żmudzinów, głównie z tego powodu, że ci po polsku nie tak dobrze jak tamci dawniej mówili. Litwin "drwi z Pińczuka i Żmudzina", jak powiada Pol, wymyśla na pierwszego to, że sam jest piskorzem, to że czci "wijuna" czyli piskorza, przywiązanego na łańcuszku w ratuszu pińskim, to że odpowiada o sobie że nie jest człowiekiem ale Pińczukiem itp.; o Żmudzinach powtarza jeszcze więcej gadek uszczypliwych. Wspomnę tu o takich tylko, które mają związek z językiem. Mówią tedy że Żmudzini nie mogą wyrazić dwóch n, na co wymyślony jest frazes: „pana Ana kono przyjechała"; że gdy kiedyś pobiło się dwóch Żmudzinów, trzeci pobiegł na odwach i wołał: „panie odwaku, panie odwaku, tu bijem się jest!"; że za czasów biskupa Massalskiego, który miał oddział własnego wojska, złożonego głównie z Żmudzinów, ktoś spotkawszy ich na ulicy w Wilnie zapytuje: "co to za kpy?", a na to jeden z żołnierzy odpowiada : to nie kpi, ale żowniery księdza biskupi Massalskiemu" i pełno innych dykteryjek, które nie przeszkadzają jednak Żmudzinom w istocie rzeczy być ucywilizowańszemi i bogatszemi od Litwinów. Powyższy ucinek ma się odnosić do rozmowy przechodnia z woźnicą i na zapytanie: "Czyje to konie?" chce on odpowiedzieć: "pana Billewicza".

4. Ks. Dołhoruki.

był generał-gubernatorem wileńskim od r. 1831 do 1846; mówiono o nim że był wcieleniem siedmiu grzechów śmiertelnych. Po wyjeździe jego, głośny z dowcipu baron Krauz puścił w obieg ucinek że „Ruki wyjechały, ale długi zostały".

5. Domejko, Lizdejko, Minejko

Jeździli taradejką;

Przez szczególny przypadek

Jeden z nich wetknął do karety.....

Dowcip powyższy nie potrzebuje komentarza. O którym z trzech mowa pod koniec nie wiem.

6. Panna Gacka Spadła z nienacka;

Z wielkiej miłości

Połamała kości.

Dobrze powiedział narrator zajścia Aksakówny, że "na wesołych w najsmutniejsze godziny nie zbywa"; rzecz bowiem niezawodna że głośny lat temu ze trzydzieści koniec panny G. nic w sobie zabawnego nie miał. Działo się to w Kamieńcu Podolskim; panna G., dowiedziawszy się że ukochany przez nią młodzieniec wybrał sobie inną, uprosiła szczęśliwą współzawodniczkę aby z nią poszła na wysoką wieżę kościoła Dominikańskiego, skoczyła z samego jej szczytu na ulicę i zabiła się natychmiast.

Grabowska patrz Lully.

Hałko patrz Koziełł.

7. Kto ne czytaw Hudry,

Toj ne bude mudry.

Z ks. S. Baracza: „Bajki, fraszki, podania, przysłowia i pieśni na Rusi" Tarnopol (1866) str. 237. Autor tego dziełka objaśnia dwuwiersz powyższy dodając do nazwiska Hudry "sławny kaznodzieja", nie wymieniając gdzie i kiedy.

8. A Huszcza

Przez granicę nie puszcza.

Rym podobno żmudzkiego pochodzenia. Do jakiegoby się wypadku i do jakiego Huszczy odnosił, nie wiem. Może oznacza coś podobnego jak u Siarczyńskiego zapisana przypowieść: za czasów pana Pretwicza, spała od Tatar granica. Rodzina Huszczów dotąd na Litwie istnieje.

9. Na egzdywizji u Judyckich.

Przeszło pół wieku temu, w powiecie rzeczyckim, była egzdywizja, która się ciągnęła bardzo długo. Ztąd w sąsiednich okolicach powstało wyrażenie powyższe, oznaczające długą zwłokę, albo oczekiwanie, np. gdy ktoś długo nie przychodził, albo gdzieś zbyt długo zabawił. Jest podobno wzmianka o tej gadce w „Bałamucie petersburskim".

10. Doktor Jugo

Leczy nie na długo.

Taką odmianę przysłowia (na str. 31 u Darowskiego) słyszałem na Litwie.

Do zabawnego wierszyka o Kandybie, zamieszczonego u Darowskiego na str. 34, dodaję następny zapisek Wieniarskiego, znajdujący się na str. 148 Rocznika Strąbskiego z r. 1856 : "Pułkownik Kandyba, mieszkający na Ukrainie, nie wiadomo z oszczędności, czy z innych jakich powodów, skupował konie stare, rosłe, siwe i niezgrabne" ; ztąd poszło że gdy chciano wyrazić się o kim że wielki a niezgrabny, mówiono:

11. Posłać go do Kandyby.

12. Panie Kodź

Tu nie chodź

I nie s ... dź.

Osoba, która mi udzieliła tego przysłowia, objaśniła mię że kiedyś w Borysowskiem był wścibski szlachcic Kodź, którego wierszykiem powyższym upamiętniono. Nazwisko Kodź istnieje na Litwie także w postaci Kodzis albo z żmudzka Kodis. Kódis po litewsku znaczy kadź; wyraz wzięty z polszczyzny.

13. Gra jak stara Kognacka, albo: Zagrał jak stara Kognacka.

W Grodzieńskiem używają tego wyrazu gdy kto źle zagra w karty. Porównaj u Darowskiego str. 37: Stara Komnacka.

14. Co krzak to Korsak.

Dodaję tę odmiankę do gadki zamieszczonej u Darowskiego str. 41: Co krzaczek to Korsaczek.

Korzeniewski patrz Zabłocki.

15. Mamzel

De Kozel

De Baranie-Nóżki.

W tej formie słyszałem na Litwie wspomnienie ulubienicy Augusta II; Darowski połowę jego zapisał na str. 14.

16. Za Koziełła i Hałka

Niema chleba kawałka.

Przypowiastka z powiatu Święciańskiego.

17. Panie Krupowieś,

Co asan powiesz?

— Jestem Franciszek

Setnik z Marcinkiszek.

Krupowiesowie i Marcinkiszki rzeczywiście istnieją w powiecie Lidzkim. Setnik jest to przed-najniższy urząd policyjny na Litwie: asessor czyli prystaw ma pod sobą kilku "kluczwójtów czyli tysiączników, kluczwójtowie setników, a ci dziesiętników.

18. Pierwsza ryba, druga litera,

Wszystko na łyżwach się wspiera.

Szarada na S. B. Lindego, który miał mieć bardzo wielkie stopy; udzielił mi jej p. Michał Kątkowski, autor Rachunku podwójnego i Dyrektora Ambrożewicza.

19. U mojego króla

Grabina i Lula,

A dla Jacka

Święto placka

Gdy Warszawa hula.

Śpiewka z Magnuszewskiego "Posiedzenie u Bacciarellego". Nie wiem czy ją ułożył autor, czy ktoś z czasów Poniatowskiego. Grabina znaczy Grabowską a L ul a panią de Lully, ulubienice Stanisława Augusta.

20. Zginęła Kartagina,

Zginął Rzym zwycięzki,

Lecz je dotąd męczy

Aleksander Łęski.

Nie wiem przez kogo napisany ucinek na autora dwóch dzieł, ogłoszonych r. 1817 w Wilnie: „Wzrost i upadek Kartagi, historycznie opisany" i "Wzrostu Aten dalsze i bliższe przyczyny".

21. Mówił ktoś

Koniec wersji demonstracyjnej.