Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

O SZTUCE U LUDÓW WSCHODU

KATECHIZM DRUZÓW

PRZYCZYNEK II

Gérard de Nerval
(właśc. Gérard Labrunie)

O SZTUCE U LUDÓW WSCHODU

Istnieje przesąd, że narody Wschodu są wrogie obrazom i posągom. Jest to stare oskarżenie zasługujące na to, by je odstawić na półkę obok zarzutów stawianych namiestnikowi Omarowi, że on to zniszczył bibliotekę w Aleksandrii, która już od dawna była rozproszona na cztery wiatry po pożarze i spustoszeniu Serapeonu.

Wiemy wszyscy, że w pałacu Alhambra w Grenadzie znajdują się obrazy malowane na pergaminie i że jeden z mauretańskich królów tego miasta kazał ustawić posąg swej kochanki w miejscu nazwanym z czasem „Ogród dziewczyny". Wspominałem już, że w salach seraju w Konstantynopolu jest cała kolekcja portretów sułtanów, z których najstarsze malowali bracia Bellini z Wenecji, zaproszeni w tym celu, co pociągnęło za sobą ogromne koszty.

Miałem nawet sposobność zobaczyć wystawę obrazów w Konstantynopolu, która odbyła się podczas uroczystości Ramazanu, na przedmieściu Galata, u wylotu mostu pontonowego na Złotym Rogu. Trzeba jednak przyznać, że ten pokaz wzbudziłby niezadowolenie krytyki paryskiej. Brak tam było całkowicie ludzkich postaci, krajobraz i martwa natura rządziły niepodzielnie.

Było tam pięćset czy sześćset oprawnych w czarne ramy obrazów, które dałyby się podzielić jak następuje: obrazy treści religijnej, bitwy, pejzaże, widoki morskie, zwierzęta. Pierwsze polegały na odtworzeniu wszystkich najznaczniejszych meczetów imperium otomańskiego; była to po prostu architektura, co najwyżej kilka drzew stanowiło tło minaretów. Niebo barwy indygo, ziemia barwy ugru, czerwone cegły i szare kopuły, oto wszystko, na co mogły się zdobyć te malowidła mało urozmaicone, tyranizowane przez jakąś hieratyczną konwencję. Jeśli chodzi o tematy batalistyczne, wykonanie ich było szczególnie utrudnione przez dogmat religijny zabraniający przedstawiania jakiejkolwiek żywej istoty, czy to konia, czy wielbłąda, czy choćby nawet chrabąszcza. Oto jak sobie z tym radzą malarze-muzułmanie; zakładają, że widz znajduje się w znacznym oddaleniu od terenu walki; jedynie załomy gruntu, góry i rzeki rysują się dość wyraźnie; plany miast, linie fortyfikacji i okopów, położenie czworoboków i baterii oznaczone są bardzo starannie; wielkie armaty ziejące ogniem oraz moździerze, z których biegnie płonąca krzywa pocisków, ożywiają widok i tworzą akcję. Niekiedy żołnierze wyobrażeni są za pomocą punktów. Namioty i chorągwie wskazują różne narody, legenda zaś wypisana w dole obrazu wyjawia publiczności imię zwycięskiego wodza. W bitwach morskich efekt bywa bardziej przejmujący, dzięki okrętom, których obecność wprowadza trochę życia; wiele mchu dodają również tym obrazom grupy delfinów i amfibii, które wolno jest ukazać w roli świadków zwycięstw morskich Półksiężyca.

Istotnie, to rzecz szczególna, że Islam pozwala jedynie na odtwarzanie niektórych zwierząt zaliczonych do rzędu potworów. Takim jest na przykład pewna odmiana sfinksa, którego tysiączne wizerunki można spotkać w kawiarniach i u cyrulików w Konstantynopolu. Jest to bardzo piękna głowa kobieca osadzona na postaci hipogryfa; jej czarne włosy zaplecione w długie warkocze spływają na plecy i piersi, jej tkliwe oczy podkreśla brązowa obwódka, łuki brwi zrośnięte są na czole; każdy malarz może nadać jej rysy własnej kochanki, a każdy, kto ją zobaczy, może widzieć w niej własny ideał piękności, jest to bowiem w gruncie rzeczy upostaciowanie niebiańskiej istoty, klaczy, która poniosła Mahometa do trzeciego raju.

Widzimy więc jedynie dozwolone studium ludzkiej twarzy; muzułmanin nie może ofiarować swego portretu ukochanej albo rodzicom. Istnieje wszakże sposób na to, aby ich obdarzyć obrazem miłym sercu, a równocześnie zgodnym z przepisami religii: można kazać wymalować w dużym formacie albo w miniaturze, na pudełkach albo medalionach, wizerunek meczetu w Konstantynopolu czy gdziekolwiek, który sobie najwięcej z wszystkich upodobał. Znaczy to: „Tutaj znajduje się moje serce, płonie dla ciebie pod okiem Boga". Wzdłuż całego placu Serasker, w pobliżu meczetu Bejazyda, gdzie fruwa tysiące gołębi, ciągną się szeregi sklepików, siedzą w nich malarze i miniaturzyści. Do nich to udają się zakochani i wierni mężowie w pewne rocznice i każą sobie wyrysować owe sentymentalne meczety: każdy wyraża zdanie w sprawie barw i akcesoriów; zazwyczaj polecają dodać jakiś wiersz wyrażający ich uczucia.

Trudno zrozumieć, że prawowierni muzułmanie tolerują chińskie cienie, precyzyjnie wycięte i pomalowane z finezją, które występują w przedstawieniach Karagoza. Należy jeszcze przytoczyć stare monety i medale, a nawet sztandary dawnej milicji janczarów, na których widniały postacie zwierząt. Okręt sułtana zdobi złoty orzeł o rozpostartych skrzydłach.

Pokutuje jeszcze jedna osobliwa anomalia: w Kairze panuje zwyczaj pokrywania malowidłami domu pielgrzyma, który odbył podróż do Mekki; ma to zapewne na celu odtworzenie krajów, którędy przejeżdżał, gdyż w tym jedynym wypadku pozwalają sobie na przedstawienie osób; trudno zresztą uwierzyć, aby to były żywe istoty.

Ów przesąd przeciwko podobiznom ludzkim żywią tylko muzułmanie z sekty Omara; gdyż wyznawcy sekty Alego posiadają malowidła i miniatury wszelkiego rodzaju. Nie należy zatem oskarżać całego islamizmu zarzucając mu wrogi stosunek do sztuki. Różnica polega na odmiennej interpretacji świętego tekstu, który zdaje się zakazywać człowiekowi tworzenia kształtów, skoro nie jest zdolny tworzyć duchów. Pewien podróżnik angielski rysował kiedyś postacie w obecności Araba z pustyni, który rzekł mu z wielką powagą:

— A kiedy na Sądzie Ostatecznym wszystkie te postacie, które stworzyłeś, staną przed tobą i Bóg powie ci: „Oto przyszły ci się poskarżyć, że istnieją, a jednak nie mogą żyć; nadałeś im ciało, teraz daj im duszę!", co wówczas odpowiesz?"

— Odpowiem Stwórcy — rzekł Anglik — „Panie, ze wszystkiego, co dotyczy duszy, wywiązujesz się zbyt dobrze, abym się ośmielił z tobą współzawodniczyć... Ale jeśli te postacie wydają ci się godne tego, aby żyły, uczyń mi tę łaskę i tchnij w nie życie".

Arab uznał widać, że odpowiedź jest zadowalająca, a w każdym razie nie wiedział, co na nią odrzec. Myśl malarza angielskiego wydała mi się bardzo trafna i gdyby istotnie na Sądzie Ostatecznym Bóg zechciał tchnąć życie we wszystkie postacie namalowane lub wyrzeźbione przez wielkich mistrzów, zaludniłby świat tłumem wspaniałych istot, godnym przebywać w Nowej Jerozolimie świętego Jana Apostoła.

Nie zawadzi zresztą zaznaczyć, że Turcy znacznie bardziej, niż sądzimy na ogół, szanują pomniki sztuki w miejscach podległych ich władzy. Ich tolerancji i poszanowaniu antyków zawdzięczamy zachowanie mnóstwa rzeźb asyryjskich, greckich i rzymskich, które różne walki religijne byłyby zniszczyły na przestrzeni wieków. Cokolwiek powiedziano na ten temat, niszczenie wizerunków zdarzało się jedynie w pierwszej epoce fanatyzmu, wówczas tylko, gdy posądzano niektóre plemiona, że oddają im kult religijny. Dziś najwymowniejszy dowód tolerancji Turków na tym punkcie stanowi istnienie obelisku umieszczonego pośrodku placu Atmajdan na wprost meczetu sułtana Selima, którego cokół pokrywają bizantyjskie płaskorzeźby, widnieje na nich z górą sześćdziesiąt postaci znakomicie zakonserwowanych. Trudno byłoby co prawda wymienić inne rzeźby żywych istot zachowane w obrębie Konstantynopola, poza tymi, które znajdują się w kościołach katolickich. W katedrze Świętej Zofii mozaikowe postacie świętych zostały powleczone farbą, na której wymalowano arabeski i kwiaty. Zwiastowanie Najświętszej Marii Panny tylko zasłonięto. W kościele Czterdziestu Męczenników, położonym w pobliżu akweduktu Valensa, mozaiki zachowano, chociaż kościół zamieniono na meczet.

Na zakończenie listy postaci wystawionych na widok publiczny mogę jeszcze przytoczyć pewną gospodę położoną na peryferiach Pery, przy drodze oddzielającej tę dzielnicę od wsi San-Dimitri. Owa droga to dno wąwozu, w głębi którego płynie strumień; w dni burzliwe wzbiera on do rozmiarów rzeki. Miejsce jest wyjątkowo malownicze dzięki falistej linii wzgórz ciągnących się od Petit Champ des Morts, aż do europejskich brzegów Bosforu. Setki malowanych domków otoczonych zielenią, a dających przeważnie pomieszczenie podmiejskim szynkom lub kawiarniom, rysuje się na szczytach owych wzgórz lub na ich stokach. Pstrokaty dum tłoczy się dokoła różnorodnych kramów tego muzułmańskiego Courtille. Cukiernicy, sprzedawcy smażonych owoców i arbuzów ogłuszają nas swoimi dziwacznymi krzyki. Słyszymy, jak Grecy zachwalają winogrona po deka para (dziesięć para, trochę więcej niż su); dalej leżą stosy kolb kukurydzy gotowanej w wodzie zabarwionej szafranem. Wejdźmy teraz do gospody: wnętrze jej jest bardzo obszerne; wysokie krużganki o balustradach z toczonego drzewa górują nad główną salą; na prawo mieści się lada szynkarza; nalewa on bez przerwy wino Tenedos do białych kubków, w których perli się bursztynowy płyn; w głębi znajdują się trzony kucharzy zastawione mnóstwem potraw. Do obiadu zasiada się na małych taborecikach przed okrągłymi, sięgającymi zaledwie kolan stołami; goście, którzy wstąpili tu tylko napić się wina, lokują się bliżej drzwi wejściowych albo na ławkach biegnących pod ścianą. Grek w czerwonym tarbuszu, Ormianin w długiej szacie i w czerwonym kołpaku, Żyd z głową okręconą szarym turbanem, dają oczywiście dowody, że są niezależni od przepisów Mahometa. Dopełnienie tego obrazu stanowi deko-raqa, o której mówić zamierzałem; składa się na nią szereg postaci malowanych al fresco na ścianach gospody. Jest to odtworzenie modnej promenady, pochodzącej, sądząc po kostiumach, z końca ubiegłego stulecia. Widzimy na niej ze dwadzieścia osób naturalnej wielkości w strojach różnych nacji zamieszkujących Konstantynopol. Znajduje się między nimi Francuz, ubrany wedle mody Dyrektoriatu, co podaje dokładną datę kompozycji. Barwy są doskonale zachowane, wykonanie zaś całkowicie zadowalające jak na malowidło neobizantyjskie. Pierwiastek satyryczny, zawarty w tym dziele, świadczy, że nie wyszło ono spod pędzla Europejczyka, widzimy bowiem psa, który podnosi łapę, aby powalać pończochy wykwintnisia; wykwintniś ów na próżno stara się go odpędzić trzcinową laską. Jest to, prawdę powiedziawszy, jedyny obraz, na którym figurują ludzkie postacie, wystawiony na widok publiczny, przynajmniej jedyny, jaki udało mi się odkryć w Konstantynopolu. Stąd wniosek, że nietrudno byłoby artyście oddać swój talent na usługi właściciela szynków, jak to czynił Lantara. Pozostaje mi już tylko przeprosić za długość tej notatki, może się ona jednak przyczynić do rozproszenia dwóch uprzedzeń właściwych Europejczykom, dowodzi bowiem, że na tureckiej ziemi znajdują się zarówno malowidła, jak szynki. Niejeden z naszych artystów żyje tu całkiem dostatnio malując obrazy świętych dla Ormian i Greków.

Koniec wersji demonstracyjnej.