Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

WSTĘP.

ROZDZIAŁ I.

I.

II.

III.

ROZDZIAŁ II.

I.

II.

III.

IV.

ROZDZIAŁ III.

I.

II.

III.

IV.

ZAKOŃCZENIE.

I.

II.

PSYCHOLOGIA UWAGI

Ribot Théodule

WSTĘP.

Wiele zajmowano się czynnikami uwagi, zaś bardzo mało jej mechanizmem. Właśnie ostatni ten punkt będzie przedmiotem badań pracy niniejszej. Zagadnienie, nawet w takich granicach, posiada wielką doniosłość, gdyż, jak zobaczymy później, stanowi ono przeciwwagę, niezbędne uzupełnienie teoryi skojarzeń. Jeżeli szkic ten w jakimkolwiekbądź stopniu przyczyni się do wskazania owej luki psychologii spółczesnej oraz do zachęcenia innych, aby ją zapełniali, cel nasz zostanie osiągnięty.

Nie usiłując na razie ani określać ani charakteryzować uwagi, przypuszczać będę, iż każdy rozumie dostatecznie, co wyraz ten oznacza. Trudniej już będzie dowiedzieć się, gdzie się uwaga zaczyna i gdzie się kończy; przedstawia ona bowiem wszelkie możliwe stopnie, poczynając od przelotnej chwilki, poświeconej brzęczeniu muchy, aż do stanu zupełnego pochłonięcia. Pozostaniemy w zgodzie z przepisami dobrej metody, gdy w badaniach naszych ograniczymy się tylko do wypadków wyraźnych, typowych tj. do takich, które się odznaczają jedną, przynajmniej z dwu cech poniższych: natężeniem albo trwałością. Gdy obie te cechy spotykają się ze sobą, uwaga dosięga wówczas swego szczytu. Do takiegoż wyniku prowadzić może samo tylko trawienie uwagi, a to przez nagromadzenie się jej stanów pojedyńczych; bywa tak np. kiedy przy świetle kilku iskier elektrycznych rozpoznajemy znaczenie jakiego wyrazu albo rysunku. Samo natężenie również bywa skutecznem: w taki to sposób kobieta jednym rzutem oka ogarnia cały strój swojej współzawodniczki. Słabsze postacie uwagi niczego nas nie nauczą, w każdym zaś razie nie od nich rozpoczynać musimy nasze badanie. Dopóki się nie zakreśli linij głównych, płonną byłoby rzeczą zaznaczać odcienie i rozwodzić się nad subtelnościami.

Przedmiotem tej pracy jest postawienie i uzasadnienie twierdzeń następujących. Istnieją dwie całkiem różne postacie uwagi: jedna z nich samorzutna, przyrodzona; druga zaś dowolna, sztuczna.

Pierwsza, pomijana dotąd przez większą część psychologów, jest właśnie pierwotną, zasadniczą postacią uwagi. Druga, prawie jedynie przez większą część psychlogów badana, jest tylko naśladownictwem, następstwem wychowania, wdrażania, przejęcia się. Słaba i chwiejna z natury, czerpie ona całą swą istotę w uwadze samorzutnej i w niej tylko znajduje swoje oparcie. Jest ona jedynie narzędziem doskonalenia i wytworem cywilizacyi. Uwaga w obu swych postaciach nie jest bynajmniej jakąś, niczem nie spowodowaną działalnością, jak gdyby jakimś aktem czystym rozumu, działającego za pomocą środków tajemniczych i niepochwytnych. Jej mechanizm jest w istocie motorowy, czyli że działa ona zawsze na mięśnie i przez mięśnie, głównie pod postacią powściągu: jakoż na motto niniejszej pracy można byłoby obrać zdanie Mandsley'a: "ten kto nie jest zdolny do rządzenia swemi mięśniami, nie zdolnym też jest do uwagi."

W obu swych postaciach uwaga jest stanem wyjątkowym, niezwykłym, nie mogącym trwać długo, gdyż pozostaje on w sprzeczności z zasadniczym warunkiem życia duchowego, jakim jest zmiana. Uwaga bowiem jest stanem unieruchomienia: każdy z nas wie z doświadczenia, że kiedy trwa ona zbyt długo, zwłaszcza zaś w warunkach nieprzyjaznych, wówczas ukazuje się jakieś coraz większe zamglenie umysłu, ostatecznie zaś jakby umysłowa próżnia, której częstokroć towarzyszą zawroty głowy. Owe lekkie przelotne zakłócenia świadczą, o zasadniczem przeciwieństwie uwagi, oraz normalnego życia duchowego. Dążność do ujednostajnienia świadomości, stanowiąca najgłębszą istotę uwagi, uwydatni się jeszcze lepiej w wypadkach wyraźnie już chorobowych, jakie zbadamy później w ich postaci przewlekłej jako idée fixe oraz w postaci ich ostrej, jaką jest ekstaza. Teraz, nie opuszczając gruntu twierdzeń ogólnych, możemy już przy pomocy owej dość wyraźnej cechy — dążności do ujednostajnienia świadomości, postawić określenie uwagi. Jeśli mamy do czynienia z człowiekiem dojrzałym, zdrowym, przeciętnie inteligentnym, to spostrzeżemy, że zwykły mechanizm jego życia umysłowego wyraża się w wiekuistym przypływie i odpływie zdarzeń wewnętrznych, w korowodzie wrażeń, uczuć, wyobrażeń i obrazów, kojarzących się albo się odtrącającyh podług praw pewnych. Mówiąc właściwie, nie jest to, jak utrzymywano często, łańcuch albo szereg, ale raczej promieniowanie w wielu kierunkach i warstwach, raczej jakieś skupienie ruchome kształtujące się, przekształcające i rozwiązujące się ustawicznie. Wiadomo wszystkim, iż mechanizm ten bardzo dokładnie zbadanym został za dni naszych, oraz że teorya skojarzeń jest jednym z najtrwalszych gmachów psychologii współczesnej. Nie znaczy to, iżby zrobiono już wszystko; zdaniem naszem, nie dosyć uwzględniano tutaj znaczenie stanów afekcyjnych, jako ukrytych przyczyn wielkiej liczby skojarzeń. Zdarza się dość często, że idea jakaś wywołuje inną, nie na mocy jakiegoś ich podobieństwa jako wyobrażeń ale dlatego, że istnieje jakiś wspólny stan afekcyjny, ogarniający je obie(1): jednoczący. W ten sposób należałoby jeszcze sprowadzić prawa kojarzenia się do praw fizoylogicznych; psychologiczny mechanizm do mechanizmu mózgowego, który stanowi jego podścielisko; ale zbyt jeszcze dalecy jesteśmy od tego ideału.

Stanem zwykłym jest wielość stanów świadomości, czyli, że użyjemy ulubionego wyrazu niektórych pisarzy poliideizm. Uwaga jest chwilowem zatrzymaniem tego wiekuistego korowodu na korzyść stanu jednego; jest to więc monoideizm. Ale potrzeba tu dokładnie określić, w jakiem znaczeniu używamy tej nazwy. Czyżby uwaga była sprowadzeniem świadomości do jedynego jakiegoś stanu? Nie, spostrzeganie wewnętrzne uczy nas, iż jest ona tylko monoideizmem względnym, czyli, że każe domyślać się istnienia jakiejś idei naczelnej, przyciągającej ku sobie li tylko to wszystko, co ma jakiś z nią związek, pozwalającej skojarzeniom odbywać się jedynie w granicach bardzo ciasnych z tem zastrzeżeniem, iż zdążać będą ku jednemu celowi. Skanalizowują, one, że tak powiemy, całą działalność mózgu na wyłączną swą korzyść, przynajmniej w granicach możliwości.

Czy też istnieją wypadki monoideizmu bezwzględnego, kiedy świadomość sprowadzoną zostaje do jednego stanu, który wypełnia ją całkowicie, kiedy mechanizm skojarzeń jak najzupełniej się zatrzymuje? Zdaniem naszem zdarza się to bardzo rzadko w pewnych wypadkach ekstazy, jakie rozbierzemy później; ale bywa to tylko chwila krótkotrwała, gdyż świadomość, znalazłszy się poza sferą jak najbardziej nieodzownych warunków swego istnienia, znika zupełnie.

Uwaga przeto (powtarzamy zaś tu, raz na zawsze, iż przedmiotem naszych badań są tylko wypadki wyraźne) polega na zastąpieniu wielości stanów, wiekuistej zmiany ich, bądącej stanem zwykłym, przez względne ujednostajnienie świadomości. Nie wystarcza to jednak do określenia uwagi. Silny ból zębów, kłócie w nerkach, silna jakaś uciecha wytwarzają pewną chwilową jedność świadomości, której nie nazywamy wszakże uwagą. Uwaga ma swój przedmiot — nie jest ona jakąś zmianą czysto podmiotową: jest to poznawanie, a więc stan intelektualny, cecha, którą również zaznaczyć wypada.

Ale nie na tem koniec. Dla odróżnienia jej od pewnych stanów do niej podobnych, jakie zbadamy w ciągu niniejszej pracy (np. od idée fixe), musimy uwzględniać też owo przystosowywanie się, jakie towarzyszy jej zawsze i które, jak to postaramy się wykazać, stanowi ją samą w znacznej mierze. Na czem polega owo przystosowywanie się? Tymczasem ograniczymy się do pobieżnego przeglądu tej sprawy.

W wypadkach uwagi samorzutnej całe ciało podaje się w kierunku jej przedmiotu; zwracają się ku niemu oczy, uszy, niekiedy nawet ramiona; ruchy wszystkie ustają; cała osobowość jest zajęta, czyli że wszystkie skłonności osobnika, cała jego rozporządzalna energia zdążają do jednego celu. Przystosowanie się fizyczne a zewnętrzne świadczy o psychicznem, wewnętrznem przystosowaniu się. Owa zbieżność wszystkich stanów jest właśnie sprowadzeniem ich do jedności, która na chwilę zajmuje miejsce owej rozpierzchłej różnolitości ruchów i postawy, cechujących stan zwykły.

W wypadkach uwagi dowolnej przystosowanie się bywa najczęściej niezupełne, przerywane, nietrwałe. Ruchy ustają, ale ukazują się znowu od czasu do czasu. Organim zdradza również podobną zbieżność czynności, ale czyni to w sposób nie energiczny i luźny. Przerwy w przystosowaniu się fizycznem świadczą o przerwach w umysłowem przystosowaniu się. Osobowość zajęta jest jedynie częściowo, tylko chwilami.

Proszę czytelnika, aby mi wybaczył niejasności i niedokładności tych krótkich uwag. Szczegóły i dowody znajdziemy później. Chodziło tu nam tylko o przygotowanie się do należytego określenia uwagi, co, jak sądzę, mógłbym uczynić w formie następującej: jest to monoideizm intelektualny wraz z samorzutnem albo sztucznem przystosowaniem się osobnika. Możnaby też było dać określenie inne: uwaga jest to stan intelektualny, wyłączny albo przeważający, wraz z samorzutnem albo stucznem przystosowaniem się osobnika.

Opuśćmy teraz te twierdzenia ogólne i zbadajmy mechanizm wszystkich form uwagi.

(1) Patrz: dobre przykłady w Illusions J. Sully'ego roz. VII.

ROZDZIAŁ I.

UWAGA SAMORZUTNA.

I.

Uwaga samorzutna jest jedyną postacią uwagi, istniejącą już przed wprowadzeniem w grę wychowania i środków sztucznych. Większa część zwierząt i małe dzieci nie posiadają nawet innej. Jest to dar przyrody, którym wyposaża ona osobniki bardzo niejednostajnie. Bez względu jednak na to, czy jest silną czy słabą, zawsze i wszędzie przyczyną jej bywają stany afekcyjne. Zasada ta jest bezwzględną i nie przedstawia wyjątków.

Człowiek, tak samo jak i zwierzę, samorzutnie zwraca uwagę tylko na to, co go dotyczy, co go obchodzi, co wywołuje w nim stan przyjemny, nieprzyjemny albo mięszany. Ponieważ rozkosz i przykrość są tylko znakiem, iż pewne skłonności nasze zostały zaspokojone albo skrępowane, i ponieważ owe skłonności stanowią to, co w nas jest najbardziej wnętrznego, gdyż wyrażają głąb naszej osobliwości, naszego charakteru, przeto wynika z tego, iż uwaga samorzutna ma swe korzenie właśnie w owej głębi naszej istoty. Przyroda samorzutnej uwagi danej osoby odsłania przed nami jej charakter, a przynajmniej jej zasadnicze skłonności. Uczy nas ona, czy jest to umysł swawolny, pospolity, ograniczony, otwarty lub głęboki. Odźwierna samorzutnie zwraca uwagę swoję całą na plotki; malarz — na piękny zachód słońca, w którym wieśniak spostrzega tylko zbliżanie się nocy; geolog na spotkane przez siebie głazy, w których profan widzi tylko zwykłe kamienie. Niech tylko czytelnik spojrzy w głąb siebie i dokoła siebie, tak łatwo jest znaleźć odnośne przykłady, iż niema tu potrzeby zatrzymywać się nad tem dłużej.

Można byłoby się dziwić, iż prawda tak oczywista, tak rzucająca się w oczy, że uwaga samorzutna bez poprzedzającego ja, stanu afekcyjnego byłaby skutkiem bez przyczyny, iż prawda owa nie jest już oddawna pospolitym pewnikiem psychologii, gdyby nie to, iż większa część uczonych upierała się przy badaniu tylko wyższych form uwagi, to jest przy rozpoczynaniu od końca (1). Tymczasem ważną jest rzeczą położyć nacisk na formę pierwotną, bez niej nic nie daje się zrozumieć, wytłomaczyć, wszystko jest jakby w powietrzu, a w badaniu nie mamy wówczas nici przewodniej; to też nie obawiajmy się zbyt wielkiej liczby dowodów.

Człowiek albo zwierzę niezdolni do odczuwania rozkoszy lub przykrości, mają, podług tej hypotezy, niezdolnymi być również do uwagi. Mogłyby istnieć dla nich tylko jakieś stany o większem niż inne natężeniu, co jest rzeczą całkiem odmienną. Niepodobna więc utrzymywać wraz z Condillac'em, że kiedy w tłumie pewnych czuć jedno przeważa swoją żywością, to "przeobraża się ono w uwagę". Nie samo tylko natężenie działa tutaj, ale przedewszystkiem nasze przystosowanie, to jest zadowolenie albo krępowanie naszych skłonności. Natężenie jest tylko jednym z pierwiastków tej sprawy, często nawet najmniejszym. To też zauważmy tylko, jak dalece uwaga samorzutna jest nam wrodzoną i nie wymaga wysiłku. Włóczęga, wałęsający się po ulicy, gapi się na widok przechodzącego orszaku lub maskarady, stojąc nieruchomo, dopóki trwa widowisko. Jeżeli w danej chwili ukazuje się już wysiłek, to jest oznaką., iż zmienia się przyroda uwagi, iż staje się ona dowolną, sztuczną.

W charakterystyce biograficznej wielkich ludzi spostrzegamy mnóstwo rysów, świadczących, iż uwaga samorzutna całkowicie zależną jest od stanów afekcyjnych. Rysy owe są właśnie dla nas najwybitniejszemi, gdyż okazują one nam zjawisko w całej jego sile. Wielka uwaga spowodywaną, zawsze bywa i utrzymywaną przez wielką namiętność. Fourier, powiada Arago, był roztrzepańcem niezdolnym do przysiedzenia fałdów aż do 13-go roku życia. W tym czasie poczęto go uczyć zasad matematyki, a zaraz stał się on innym człowiekiem. Malebranche bierze przypadkowo, a ze wstrętem do ręki rozprawę Kartezyusza o człowieku; czytanie to "przyprawiało go o bicie serca tak gwałtowne, iż zmuszony był porzucać co chwila książkę i przerywać zajęcie, aby swobodnie odetchnąć;" jakoż stał się kartezyańczykiem. Niema potrzeby mówić tu o Newtonie i tylu innych. Powiedzą nam może, iż rysy owe są oznaką objawiającego się powołania. Czemże jest jednak powołanie, jeżeli nie uwagą, która znajduje właściwą sobie drogę, kierunek na całe życie? Trudno nawet o piękniejsze przykłady uwagi samorzutnej, taka bowiem trwa już nie przez chwil kilka albo godzinę, ale istnieje zawsze.

Zbadajmy teraz inną stronę tego zagadnienia: czy też stan uwagi jest ciągły? Na pozór tak, w rzeczywistości zaś jest on przerywanym. To, co się nazywa zwracaniem uwagi na jakiś przedmiot jestto, mówiąc ściśle, postępowanie za szeregiem wrażeń lub wyobrażeń ze sobą zespolonych, jestto śledzenie tego szeregu z zajęciem, coraz to odnawianem i pogłębianem. Tak bywa np. gdy się jest obecnym na przedstawieniu dramatycznem. Nawet wówczas, gdy idzie o jakiś mały przedmiot materyalny, np. o monetę lub kwiatek, odbywa się ciągłe przechodzenie umysłu od jednej jakiejś strony przedmiotu do innej: spostrzega się cały szereg poddawań. Z większą, też ścisłością dałoby się powiedzieć, iż przedmiot ów jest środkiem uwagi, punktem z którego wychodzi ona i do którego ustawicznie powraca"(2).

Poszukiwania psychofizyczne, o jakich mówić będziemy później (rozdz. II § 4), wskazują, że uwaga podległą, jest prawom rytmu. Stanley Hall, badając bardzo starannie stopniowe zmiany ciśnienia wywieranego na końce palców, stwierdził, że postrzeganie ciągłości zdaje się być rzeczą niemożliwą, że osobnik nie może doznawać uczucia ciągłego wzmagania się lub słabnięcia ucisku. Uwaga robi tu wybór pomiędzy wieloma stopniami ciśnienia i porównywa je. Niektóre błędy w notowaniu zjawisk astronomicznych wypływają również z tych wahań uwagi (3).

Maudsley i Lewes przyrównywali uwagę do odruchu, słuszniejszem byłoby powiedzieć, iż jest to szereg odruchów. Podnieta fizyczna wywołuje ruch. Tak samo też bodziec, pochodzący od przedmiotu, sprowadza przystosowanie, powtarzające się nieustannie. Wypadki głębokiej i upartej uwagi samorzutnej cechują, się zawsze charakterem jakiejś namiętności, która się nie może zaspokoić i wcześnie rozpoczyna na nowo pracę zaspakajania siebie. Dypsoman, ujrzawszy pełny kieliszek, pochłania go i gdyby jakaś złowroga wróżka napełniała go w miarę opróżniania, nie przestałby on wypijać. Namiętność erotyczna działa tak samo. Vicq d'Azyre utrzymywał, że małpy niedostępne są wychowaniu, gdyż nie można uczynić je uważnemi (co zresztą jest biednem). Gall odpowiedział mu na to: pokażcie małpiesamcowi jego samiczkę, a zobaczycie czy zdolnym on jest do uwagi. Tak samo zachowa się umysł jakiegoś Newtona wobec zagadnienia naukowego; ustawiczne podrażnienie trzyma go tutaj bezustanku w swej mocy. Trudno o fakt jaśniejszy, bardziej niezaprzeczony i równie łatwy do sprawdzenia jak ten, że uwaga samorzutna zależy od stanów afekcyjnych, żądz, uciechy, niezadowolenia, zazdrości itp. Trwałość i natężenie jej zależą od ich natężenia i trwałości.

Zaznaczmy tutaj jeszcze fakt jeden, ważny w mechanizmie uwagi. Owa istotna przerywalność obok pozornej ciągłości jedynie umożliwia uwagę dłuższą. Jeżeli nieruchomo położymy rękę na stole dłonią na dół, nie opierając się jednak (gdyż ciśnienie jest ruchem) to powoli czucie zaciera się i ostatecznie znika; niema bowiem postrzegania bez ruchu bodaj najsłabszego. Wszelki narząd zmysłów jest zarazem czuciowym i ruchowym. Z chwilą gdy bezwzględna nieruchomość usunie jeden z owych dwu pierwiastków (ruchomość), czynność pierwiastku drugiego rychło ulega zanikowi. Słowem ruch jest warunkiem zmiany, ta zaś stanowi jeden z warunków świadomości. Te fakty pospolitego doświadczenia, powszechnie znane, pozwolą nam zrozumieć całą nieodzowność owych przerw uwagi, często nawet niedostrzegalnych dla świadomości, gdyż są bardzo krótkie i bardzo subtelne.

(1) Tak małą jest liczba psychologów, którzy jasno spostrzegali doniosłość stanów afekcyjnych w sprawie uwagi, iż przytoczyć tu mogę prawie tylko: Mandsley'a Physiologie de l'esprit rozdz. V; Lewes'a Problems of Life and Mind t. III str. 184; Carpenter'a Mental Physiology rozd. III; Horwicza Psychologische Analysen t. I i paru uczniów Herbarta, głównie zaś Folkman'a von Folkmar: Lehrbuch der Psychologie t. II § 114.

(2) I. Sully Outlines of Psychnlogy. rozdz. IV.

(3) American Journal of Psychology 1887 N. 1. — Philosophische Studien 1888 t. V str. 56 i następne.

II.

Fizyczne objawy uwagi liczne są i bardzo ważne. Przejrzemy je skrzętnie, uprzedzając z góry, iż uważamy je nie tyle za skutki tego stanu umysłu, ile raczej za jego warunki niezbędne, często zaś za jego składowe pierwiastki. Zbadanie tej sprawy, nie będąc bynajmniej rzeczą dodatkową, posiada dla nas pierwszorzędną doniosłość. Nie potrzebujemy robić poszukiwań naszych gdzieindziej, aby wytworzyć sobie jako tako jasne pojęcie uwagi. Ostatecznie jest ona tylko pewną postawą umysłu, pewnym stanem czysto formalnym: jeśli się ją pozbawi wszystkich określających ją współobjawów fizycznych, staniemy wówczas wobec czystej abstrakcyj wobec przywidzenia. To też ci, którzy mówili o uwadze na podstawie li tylko własnej obserwacyi wewnętrznej, pozostali niemymi odnośnie do jej mechanizmu i ograniczyli się na wysławianiu jej potęgi.

Należy mieć zawsze w pamięci tę oto zasadę podstawową: wszelkiemu stanowi ducha towarzyszą pewne określone objawy fizyczne. Myśl nie jest zjawiskiem, odbywającem się w świecie nadzmysłowym, eterycznym, niepochwytnym, jak to przypuszcza jeszcze wielu pod wpływem tradycyi. Powtarzamy tu wraz z Sieczenowem: "niemasz myśli bez doświadczenia" czyli, że myśl jest słowem albo czynem w stanie narodzin, to jest początkiem działalności mięśniowej. Zmysłowe formy uwagi zbyt jasno świadczą na korzyść tej zasady, iżby ktokolwiek mógł o niej wątpić. Tak samo ma się rzecz z ową wewnętrzną i utajoną formą, o jakiej pomówimy później, a która zowie się refleksya.

Fizyczne współobjawy uwagi dadzą się sprowadzić do trzech grup: zjawiska naczynio-ruchowe, zjawiska oddechowe i zjawiska ruchowe czyli objawy wyrazu zewnętrznego. Wszystkie one świadczą o pewnym stanie zbieżności organizmu i o ześrodkowaniu się pracy.

I). Przypuśćmy, że dwadzieścia osób przez pięć do dziesięciu minut zatrzymuje uwagę na swym małym palcu; oto co mniej więcej nastąpi: niektórzy nie będą, doznawali żadnego czucia, inni doświadczą wyraźne czucie przykrości, bólu, drgań tętniczych; większa część doznawać będzie stałego wrażenia ociężałości i "mrowia." Proste to doświadczenie daje powód do następujących zapytań. Czyli zawsze w takiej lub innej części ciała nie istnieją pewne czucia, wynikające z nieustannych zmian w tkankach, zmian, które przechodzą niepostrzeżenie, jeśli się nie zatrzyma na nich uwagi? Czy akt uwagi może spotęgować naczyniową działalność ośrodków zmysłowych i wywołać tam czucia podmiotowe? Nakoniec, czy ośrodki współczulne mogą, być podniecane, zaś naczynio-ruchowe nerwy czy mogą. ulegać takiemu wpływowi, iżby zdołały sprowadzić pewne przejściowe zmiany naczyniowe w palcu, z którym wiąże się dane uczucie? Pierwsze przypuszczenie wydaje się prawdopodobnem w mierze bardzo słabej. Mówiąc prawdę, można zawsze doznawać jakiegoś czucia w palcu, gdy tylko uważnie poczniemy go się doszukiwać. Co do dwóch drugich przypuszczeń, to sądzimy, iż są one bardzo zasadne. Być może, iż doznawane czucie jest po części przedmiotowem, ale zdaniem naszem, palec, na który zwróci się uwagę przez czas dosyć długi, staje się naprawdę siedliskiem pewnego czucia. Zmiany naczyniowe, ukazujące się wówczas, odczuwanemi bywają w postaci uderzeń tętniczych, ociężałości(1), itd.

Rzeczą jest niezmiernie prawdopodobną i powszechnie prawie uznaną, że uwadze, nawet wówczas gdy nie stosuje się ona do żadnej z okolic naszego ciała, towarzyszy miejscowe przekrwienie niektórych części mózgu. Unaczynienie części zajętych wzmaga się wskutek większej działalności funkcjonalnej. Przyczyną tego miejscowego przekrwienia jest rozszerzenie się tętnic, to zaś ukazuje się jako skutek oddziaływania nerwów naczynio-ruchowych na mięsne cewki tętnic. Nerwy naczynio-ruchowe zależą, od wielkiego nerwu współczulnego, który nie podlega woli naszej, ale dostępny jest wpływom wszelkich stanów afekcyjnych. Doświadczenia Mossa, między innemi wskazują, że wzruszenia najlżejsze, najbardziej przelotne, spowodowują przypływ krwi do mózgu: "Krążenie krwi bardziej ożywionem bywa w narządzie mózgowym (mózgu) w czasie jego pracy, niż w stanie spoczynku. Mamy przeto prawo powiedzieć, że uwaga, przenosząc się na pewien całozbiór wyobrażeń, spowodowywa przyspieszenie obiegu krwi w nerwowem ich podścielisku. Zdarza się to wówczas, gdy jakieś wyobrażenie silniej owłada umysłem: utrzymuje ono w mózgu ożywiony obieg krwi, nie pozwalając mu spocząć i usnąć"(2). Zaznaczmy tu jeszcze czerwoność (a niekiedy bladość) twarzy, jako następstwo długotrwałej uwagi.

II). Zmiany oddechowe, towarzyszące uwadze, pokrewne są właściwym zmianom ruchowym i częściowo wchodzą w skład uczucia wysiłku. Rytm oddychania zmienia się, staje się wolniejszym, a niekiedy ulega czasowemu zawieszeniu. "Zdobywać władzę uwagi — powiada Lewes — jest to uczyć się zmieniać przystosowania umysłu odpowiednio do rytmicznych. ruchów oddychania. " Francuzi posiadają wcale udatny zwrot językowy służący do oznaczenia myślenia żywego lecz powierzchownego: mówią oni o takim, iż niezdolny jest do jakiegoś dzieła "de longue haleine"(3). Poziewanie, idące w ślad za wysiłkiem wytrwałego uważania, jest prawdopodobnie następstwem zwolnienia czynności oddechowych. Często w takim wypadku oddychamy przeciągle dla zupełnego odświeżenia powietrza w naszych płucach. Westchnienie, inny objaw oddechowy, jest, jak to zauważyło wielu autorów, wspólnem uwadze, bólowi fizycznemu i moralnemu: celem jego jest utlenienie krwi, znarkotyzowanej przez dowolne lub mimowolne zawieszenie czynności oddechowych. Wszystkie te fakty świadczą na korzyść tego, co powiedziano wyżej: uwaga jest zjawiskiem wyjątkowem, niezwykłem, nie mogącem trwać długo.

III). Ruchy ciała, wyrażające, podług powszechnie przyjętego zwrotu, uwagę, posiadają doniosłość pierwszorzędną. W rozdziale niniejszym możemy zbadać je tylko częściowo; pozostałą część zagadnienia właściwiej będzie roztrząsnąć w rozdziale o uwadze dowolnej; (4) ale tutaj poraz pierwszy zarysuje się przed nami mechanizm ruchowy uwagi.

I przyjrzyjmy się naprzód faktom. Zbadano je poważnie dopiero za dni naszych. Przedtem zajmowali się niemi jedynie artyści oraz niektórzy z fizyognomistów, zbyt względni dla swych urojeń.

Duchenne (z Boulogne) będący inicjatorem w tym wypadku, tak samo jak w wielu innych, powziął myśl zastąpienia obserwacyi czystej, praktykowanej przez jego poprzedników (Ch. Bell, Gratiolet itd.) metodą doświadczalną. Wywoływa}; on przy pomocy elektryczności pojedyńczy skurcz jakiegoś mięśnia twarzy u osobnika dotkniętego anestezją (znieczuleniem) i sposobem fotograficznym utrwalał wynik doświadczenia. Podług teoryi, wyłożonej przezeń w jego "Mécanisme de la physiognomie humaine" (1862), aby wyrazić jakieś wzruszenie, dość bywa częstokroć skurczu jednego tylko mięśnia; wszelki stan afekcyjny sprowadza jakąś jedną tylko zmianę miejscową. Tak np. dla niego mięsień czołowy jest mięśniem uwagi, mięsień okrężny górny powiek — mięśniem namysłu (refleksyi); mięsień strzałkowy nosa — mięśniem groźby, wielki policzkowy — śmiechu, mięsień brew ściągający — bólu, trójkątny warg — pogardy itd. Bądź co bądź jednak, Duchenne ograniczał się do stwierdzenia faktów, idąc w tem za przykładem J. Mlillera, który oświadczał, iż wyraz wzruszeń jest faktem całkowicie nie dającym się wytłómaczyć. Darwin posunął się dalej. Posługując się metodą porównawczą, a wsparty na pracowitych dochodzeniach, szukał on źródła rozmaitych mechanizmów wyrazu i usiłował określić, dla czego skurcz danego mięśnia twarzy kojarzy się nieuchronnie z pewnym oznaczonym stanem ducha.

W braku owych dociekań drobiazgowych, wszelka próba wytłómaczenia mechanizmu uwagi byłaby przedwczesna. Jak wytłómaczyć mechanizm, którego części składkowych się nie zna? Zróbmy treściwy przegląd tego, co się wie o uwadze w jej postaci dwojakiej: w odniesieniu do przedmiotów zewnętrznych (uwaga właściwa) oraz w zastosowaniu do wewnętrznych zjawisk (refleksja).

Uwaga (dla ścisłości nazywać ją będziemy uwagą zmysłową) kurczy mięsień czołowy. Mięsień ten, zajmujący całą okolicę czoła, posiada przyczepienie ruchome w głębokiej warstwie skóry brwi, zaś nieruchome przyczepienie w tylnej części czaszki. Kurcząc się pociąga ku sobie brew, podnosi ją i wywołuje poprzeczne zmarszczki czoła: w skutek tego oko staje się dużem, otwartem dobrze oświetlonem. W wypadkach skrajnych otwierają się szeroko usta. U dzieci i wielu osób dojrzałych, żywa uwaga wywołuje wysunięcie warg, jak gdyby rodzaj ryjka. Preyer usiłował wytłómaczyć tę grę fizyonomii pewnym wpływem dziedziczności. "Wszystkie zwierzęta — powiada on — skierowują naprzód uwagę swą ku wyszukaniu pożywienia. Przedmioty, jakich mogą dosięgnąć ich wargi, ich włoski dotykowe, trąba albo język, są właśnie temi, wśród których najpierwej robią one swe poszukiwania. Wszelkiemu więc badaniu, wszelkiemu szukaniu żywności towarzyszy przemożna działalność ust oraz ich części dodatkowych. U nowonarodzonego, gdy ssie, usta wydłużają się ku przodowi." W ten sposób ma się wytwarzać skojarzenie pomiędzy najpierwszemi ruchami ust, a działalnością uwagi.

Refleksja wyraża się w inny sposób, prawie przeciwny tamtemu. Działa ona na mięsień okrężny górny powiek, obniża brwi. Wskutek tego, na przestrzeni pomiędzy brwiami, tworzą się małe zmarszczki pionowe, oko bywa bądź przysłonięte, bądź zamknięte zupełnie albo też spogląda wewnątrz. Owo zmarszczenie brwi nadaje obliczu obraz energii umysłowej. Usta są wówczas zamknięte, jak gdyby dla sprostania wysiłkowi.

Uwaga przystosowuje się do zewnętrzności, refleksya skierowuje się ku wnętrzu. Darwin objaśnia sposób wyrażania się refleksyi przez analogię. Jest to postawa trudnego widzenia, przeniesiona z zewnętrznych przedmiotów na wydarzenia wewnętrzne, z trudnością dające się ujmować(5).

Dotąd mówiliśmy tylko o ruchach twarzy, ale istnieją tu, nadto, ruchy całego ciała: głowy, tułowia, kończyn. Niepodobna opisywać ich szczegółowo, gdyż zmieniają się one w każdym gatunku zwierzęcym(6).

W ogólności spostrzegamy nieruchomość, odpowiednie przystosowanie oczu, uszu, narządów dotykania — stosownie do wypadku: słowem, widzimy dążność do jedności w działaniu, zbieżność. Ześrodkowanie świadomości z koncentracyą ruchu, zaś rozpierzchanie się wyobrażeń z rozpraszaniem się ruchów idą zazwyczaj w parze. Przypomnijmy ściągające się tutaj uwagi i wyliczenia Galtona. Obserwował on audytoryum złożone z 50 osób, słuchających wykładu nudnego. Liczba, dających się ocenić wyraźnie ruchów w audytoryum była bardzo jednostajna: przypadało 45 poruszeń na minutę, czyli przeciętnie po jednem u każdego słuchacza. Kilkakrotnie, gdy uwaga publiczności bywała pobudzaną, liczba ruchów zmniejszała się o połowę; nadto, ruchy te były mniej rozciągłe, mniej przewlekłe, krótsze i szybsze.

Uprzedzam tu mimochodem pewien zarzut: każdemu wiadomo, że uwadze, przynajmniej w postaci jej refleksyjnej, towarzyszą niekiedy ruchy, Wiele osób znajduje, iż chodzenie pomaga im wyjść z zakłopotania, inni uderzają się w czoło, drapią się w głowę, pocierają sobie oczy, poruszają nieustannie a rytmicznie rękami albo nogami. Jest to wydatek, nie zaś ekonomia ruchów, tak, ale wydatek ten jest pożyteczny. Ruchy, wytwarzane w ten sposób, nie są to proste zjawiska mechaniczne, oddziaływające na otoczenie za pomocą zmysłu mięśniowego; działają one również na mózg, spotykający je tak samo jak i inne wrażenia zmysłowe, i potęgują jego działalność. Szybkie chodzenie, bieg, przyśpieszają prąd wyobrażeń i słowa; wywołują one, jak powiada Bain, upicie się mechaniczne.

Doświadczalne poszukiwania p Féré, których nie możemy przytaczać tutaj(7), dostarczają nam licznych przykładów siłorodnego (dynamogenicznego) działania ruchów. Wyprostowujemy ręce i nogi, mając się zabrać do pracy, czyli innemi słowy, rozbudzamy ośrodki poruszające. Kiedy jakiś członek sparaliżowany wprawimy w ruch bierny, to w niektórych wypadkach, ożywiając obrazy poruszeń, będziemy mogli przywrócić choremu utraconą, zdolność. Zauważmy zresztą, że wynikiem owych ruchów jest spotęgowanie działalności umysłowej, nie zaś ześrodkowanie uwagi; dostarczają jej one tylko materyału. Jest to działanie przygotowawcze.

Po usunięciu tego zarzutu musimy teraz określić istotną, rolę ruchów w uwadze. Dotąd ograniczaliśmy się tylko do opisu ich, przynajmniej najgłówniejszych. Nadajmy zagadnieniu wyraz najprostszy i najbardziej jasny.

Czy ruchy twarzy, ciała oraz zmiany oddechowe są poprostu, jak się przypuszcza zazwyczaj, tylko skutkami, oznakami, czy też przeciwnie są one warunkami, niezbędnemi składowemi pierwiastkami, nieuchronnemi czynnikami uwagi? Bez wahania przyjmujemy to założenie drugie. Gdyby całkowicie zniesiono ruchy, zniesionoby też całkowicie uwagę.

Jakkolwiek, tymczasem, możemy tylko częściowo uzasadnić owo założenie (gdyż zbadanie uwagi dowolnej, przeznaczone do rozdziału innego, przedstawi nam je w postaci odmiennej), to jednak, ponieważ dotykamy tu zasadniczego punktu w mechanizmie uwagi, słuszna jest zatrzymać się nad tem dłużej.

Podstawowa rola ruchów w uwadze polega na utrzymywaniu stanu świadomości i na wzmacnianiu go. Ponieważ sprawa dotyczy tu mechanizmu, lepiej przeto będzie, gdy spojrzymy na zagadnienie od strony jego fizyologicznej, rozważając, co się dzieje w mózgu, zarówno jako w narządzie umysłowości, oraz jako w narządzie poruszającym (moteur).

l-o. Jako narząd umysłowości, mózg służy za podścielisko postrzeganiom (w uwadze zmysłowej), obrazom i wyobrażeniom (w refleksyi). Podług hypotezy, czynne pierwiastki nerwowe wytwarzają pracę wyższą od przeciętnej. Uwaga niewątpliwie spowodowywa natężoną inerwacyę, jak tego dowodzą liczne doświadczenia psychometryczne, w których uwaga odgrywa pewną rolę. "Wyobrażenie jakieś, będące w działaniu, powiada Maudsley, rodzi w nerwowych pierwiastkach zmianę drobinową, szerzącą się wzdłuż nerwów zmysłów, aż do obwodu, a przynajmniej do ośrodków czucia, których czuciowość zostaje w ten sposób spotęgowaną. Z tego szerzenia się działalności drobinowej ku ośrodkom wynika, że mięśnie, pozostające w związku z narządem zmysłu podrażnionego, odruchowo popadają w stan pewnego naprężenia i wzmacniają uczucie uwagi''(8). Podług Hartmana, uwaga "zasadza się na materyalnych drganiach nerwów", przedstawia się jako "prąd nerwowy, przebiegający po nerwach czucia od środka ku obwodowi"(9). Istnieje jednak inny pierwiastek, wagi bynajmniej niepośledniej.

2-o. Jako narząd poruszający, mózg pełni czynność bardzo zawiłą. Naprzód, działa on jako inicyator ruchów, towarzyszących postrzeganiu, obrazowi albo wyobrażeniu; następnie, ruchy te, częstokroć o wielkiem natężeniu, powracają do mózgu za pośrednictwem zmysłu mięśniowego, jako czucia ruchu, te z kolei powiększają ilość energii rozporządzalnej, która z jednej strony służy do wzmocnienia i utrzymania świadomości, z drugiej zaś powraca tam, zkąd przyszła, w postaci ruchu nowego. W ten sposób, odbywa się ustawiczna wymiana prądów, zdążających od środka ku obwodowi, od obwodu do środka, następnie od środka wzmocnionego do obwodu i tak dalej. Natężenie świadomości jest właśnie tylko podmiotowym wyrazem tej zawiłej pracy. Ale przypuszczać, że świadomość mogłaby trwać bez owych warunków organicznych, byłoby to bawić się hypotezą płonną, całkiem niezgodną z tem, co wskazuje nam doświadczenie. Naiwny widz, nudzący się w teatrze opery, gdyż nic a nic się nie zna na muzyce, nagle stanie się cały uwagą, gdy tylko nastąpi jakaś nagła zmiana dekoracyi, czyli kiedy wrażenie wzrokowe w jednej chwili wywoła w nim odpowiednie przystosowanie się oczu oraz całego ciała. Bez tej zbieżności organicznej wrażenie przeminęłoby rychło. "Właśnie w przemożnem oddziaływaniu na części czuciowe, będące pierwotnem źródłem sprawy, powiada Wundt, spostrzegamy zasadniczą różnicę pomiędzy uwagą, a ruchem dowolnym. W tym ostatnim pobudzenie ośrodkowe skierowuje się głównie ku mięśniom; w uwadze zaś mięśnie współdziałają tylko sympatycznym ruchom podporządkowanym;"(10) innemi słowy, odbywa się tutaj jak gdyby odbijanie się ruchów. Nakoniec, streśćmy wraz z Maudsleyem zasady owego mechanizmu: "naprzód, podrażnienie właściwego szlaku ideacyi, bądź za pośrednictwem wyobrażenia zewnętrznego, bądź też przy pomocy wewnętrznego podrażnienia; powtóre, spotęgowanie energii tej pierwszej podniety przez podnietę nową, wypływającą z odpowiedniej inerwacyi ruchowej (motrice); po trzecie, nowe spotęgowanie energii przez następcze oddziaływanie ośrodków postrzegania, najczynniejszych, na wyobrażenie; wzajemny bowiem wpływ tych czynników zmysłowych i ruchowych potęguje do pewnego stopnia żywość wyobrażenia" (11).

Jeśli więc porównamy stan zwykły ze stanem uwagi, to znajdziemy w pierwszym słabość wyobrażeń i małą liczbę ruchów, w drugim zaś spostrzeżemy wyobrażenia żywe, ruchy energiczne i zbieżne, a nadto jeszcze dalsze odbijanie się tychże ruchów.

Nie jest rzeczą ważną., czy ten przyczynek ostatni będzie świadomym, czy też nie: nie świadomość bowiem wykonywa tu pracę: korzysta z niej ona tylko.

Powiedzą, nam może: uznajemy owo oddziaływanie ruchów na mózg, ale nic nie świadczy nam, iżby ruchy owe nie mogły być na samym początku prostem następstwem uwagi. Możliwemi są. tutaj trzy hypotezy: albo uwaga (stan świadomości) jest przyczyną ruchów, albo jest ona ich skutkiem, albo też naprzód jest przyczyną, później zaś skutkiem.

Prosiłbym, aby nie robiono wyboru pomiędzy temi trzema hypotezami wartości czysto logicznej i dyalektycznej, lecz aby postawiono zagadnienie inaczej. W postaci powyższej jest ono, pomimo wszelkich pozorów, całe przesiąknięte owym dualizmem tradycyjnym, od którego zwolnić się tak trudno bywa psychologii, i ostatecznie sprowadza się do zapytania, czy w uwadze dusza wprzód oddziaływa na ciało, czy też ciało na duszę. Nie będę rozwiązywał tej zagadki. Dla psychologii fizyologicznej istnieją tylko stany wewnętrzne, różniące się pomiędzy sobą tak własnemi swemi cechami, jak i towarzyszącemi im współobjawami fizycznemi. Kiedy ukazujący się stan umysłowy jest słaby, krótkotrwały, o wyrazie niepochwytnym, wówczas nie będzie on uwagą. Jeżeli jest silny, trwały, jasno odgraniczony i objawiający się we wzmiankowanych wyżej zmianach fizycznych, wtedy nadamy mu nazwę uwagi. Utrzymujemy tu mianowicie, że uwaga nie istnieje in abstracto, jako zjawisko czysto wewnętrzne: jest to stan konkretny, splot psychologiczny. Jeśli widzowi naszemu z opery odejmiemy, podług tej hypotezy, przystosowanie się jego oczu, głowy, ciała, kończyn, zmiany oddechowe, zmiany obiegu krwi w mózgu itd., słowem świadome lub bezwiedne oddziaływanie na mózg wszystkich tych zjawisk, wówczas to, co pozostanie z owej całości pierwiastkowej, ogołoconej tak i opróżnionej, nie będzie już uwagą. Jeśli pozostanie coś jeszcze, to tylko stan jakiejś świadomości przelotnej, cień tego, co było. Spodziewałem się, że przykład ten, jakkolwiek jest dowolnym, pozwoli nam lepiej zrozumieć sprawę, niż długie roztrząsania. Zjawiska ruchu (motrices) nie są tu ani skutkami ani przyczynami, lecz pierwiastkami: wraz ze stanem świadomości, będącym ich stroną podmiotową, stanowią one właśnie uwagę. Niech czytelnik, zresztą, uważa ten wykład tylko za pewien rodzaj szkicu, za pogląd tymczasowy, który znajdzie uzupełnienie swe później. Tak np" nie mówimy tutaj o uczuciu wysiłku, gdyż doświadcza się go bardzo rzadko przy uwadze samorzutnej, lub może nawet nie doznaje go się zgoła: ale znaczenie ruchów jest dość wielkie, aby warto było powracać do nich kilkakrotnie.

(1) Hack Tuke I' Esprit et Ie Corps tłóm. Paren t. 2.

(2) Maudsley Psychologie de l' Esprit tłóm. Herszen p. 304, Gley Sur l'etat du pols carotidien pendant Ie travail intellelctuel.

(3) Lewes loc. cit. str. 188.

(4) Patrz niżej rozdział II.

(5) Co do szczegółów patrz Darwina: Wyraz uczuć u człowieka i zwierząt (rozdz. X). Preyer l'Ame de, l'enfant tłom. franc. str. 250 i nast., — Mantegazza la Physiognomie rozdz. XVI.

(6) Dobre studyum o wyrażaniu się uwagi u zwierząt znaleźć można u Riciardi'ego Saggio di studi e di osservazioni intorno alt attenzione nell ' namu e negli ani' mali. Modène. 1877 (część 2, str. 1- 17. )

(7) Ob. jego książkę Sensation et Mouvement.

(8) Loc. cit str. 297.

(9) Philosophie de l'inconscient, tłom. Nolena I, 145; II, 65.

(10) Physiologische Psychologie Str. 723 — 724 W wyd. I. Ustępu tego nie spotyka się w wyd. późniejszych.

(11) Loc cit. str. 301.

III.

Stan zdziwienia i zdumienia jest pewnem powiększeniem uwagi samorzutnej, o jakiem wypada tutaj powiedzieć słów kilka. Jakkolwiek zdarza się on często w życiu potocznem, psychologia zapomniała była o nim. Jednakże w Traite des passions Kartezyusza (część II, art. 70) znajduje się określenie następujące: "Podziw jestto nagłe zdumienie duszy, sprawiające, iż z uwagą poczyna ona roztrząsać przedmioty, które wydają się jej rzadkiemi i niezwykłemi. W ten sposób wypływa on wprzód z wrażenia, tkwiącego w mózgu, i przedstawiającego sam przedmiot jako rzadki, a tem samem godny pilnego rozważania, dalej wynika on następnie z poruszenia duchów, skłonnych pod wpływem tego wrażenia dążyć z wielką mocą do owego miejsca w mózgu, w którem ono przebywa, a to aby je wzmocnić i zachować: ponieważ, dzięki temuż wrażeniu, są one również skłonne przenieść się ztamtąd do mięśni, służących ku utrzymaniu narządów zmysłów w ułożeniu jednakiem, a to aby wrażenie owo utrzymywanem było jeszcze i przez nie, skoro przez nie zostało wytworzonem. " Urywek ten wart jest zastanowienia. Czytając go uważnie, a uwzględniając pewne różnice słownictwa, znajdziemy, iż prawie wszystkie pierwiastki, któreśmy się starali wykazać w mechanizmie uwagi samorzutnej, są tutaj wyraźnie wyliczone: spotęgowanie napływu nerwowego pod działaniem wrażenia, częstokroć odszczepienie się jego ku mięśniom, działanie tychże mięśni w celu "utrzymania i wzmocnienia. " Zauważmy mimochodem, że sposób postępowania Kartezyusza jest sposobem psychologii fizyologicznej, nie zaś psychologii spirytualistów, którzy bardzo niesłusznie szczycą się nim. Zdziwienie, albo w stopniu wyższym zdumienie, jestto wstrząśnienie, wywołane czemś nowem a niespodziewanem: kiedy np. osoba jakaś, lubiąca siedzieć w domu, o której sądzę, że jest u siebie o mil dwieście, wchodzi nagle do mego pokoju.

Pod względem duchowym niewiele można powiedzieć tu o zdziwieniu. Należy ono do grupy emocyj, w postaci zaś swojej silniejszej jest wzruszeniem. Mówiąc właściwie, przedstawia ono nietyle stan jakiś, ile ogniwo pośrednie pomiędzy dwoma stanami — przerwę nagłą, lukę, rozziew. W chwili wstrząśnienia poprzedzający je polyideizm (wielowyobrażenność) ustaje nagle, gdyż stan nowy wpada tutaj jak olbrzym w tę walkę o byt, toczącą się pomiędzy stanami świadomości. Powoli zostaje on uklasyfikowanym, zespolonym ze stanami innemi i równowaga poczyna się utrwalać na nowo; ale po przejściu zdziwienia, stanem ukazującym się natychmiast jest właśnie uwaga, czyli przystosowany rnonoideizm (jednowyobrażenność): przystosowanie miało już dość czasu, aby się ukazać. Pierwiastek umysłowy bierze znów górę nad emocyonalnym. Bardzo prawdopodobnem jest, że w zdziwieniu poznaje się niedobrze dlatego, iż zawiele się czuje.

Pod względem fizycznym objawy zdziwienia są, wybujaniem uwagi samorzutnej. "Uwaga, jakeśmy widzieli, objawia się w lekkiem podniesieniu brwi. Gdy przechodzi w stan zdumienia — podnoszą się one o wiele energiczniej: oczy, jak również i usta, otwierają się szeroko. Stopień rozwarcia się tych dwu narządów odpowiada natężeniu odczuwanego zdumienia"(1). Owo podniesienie brwi jest ruchem instynktowym, gdyż spotykamy je u osób ślepych od urodzenia: pozwala to otworzyć oczy bardzo szybko. Co do otwierania ust, to daje ono możność silnego i głębokiego westchnienia, co robimy zawsze przed wielkim wysiłkiem.

Powiedzieliśmy, że zdumienie — to uwaga powiększona. Sądzę, że twierdzenie to jest uzasadnione. Stan podobny najlepiej wykazuje nam afekcyjność przyczyn uwagi samorzutnej; istnieją bowiem nieznaczne przejścia od niej do zdziwienia, zdumienia, osłupienia, a nakoniec do przestrachu i przerażenia, które są stanami afekcyjnemi o bardzo wielkiem już natężeniu.

Tak więc, przywiedzeni tam, skądeśmy wyszli, możemy dostrzedz obecnie, że pochodzenie uwagi jest bardzo skromne, oraz że najpierwsze jej postacie wiązały się z najbardziej nieuchronnemi warunkami życia zwierzęcego. Uwaga zrazu posiadała tylko wartość biologiczną. Nałóg psychologów, nałóg utrzymywania się przy uwadze dowolnej tylko, a nawet przy objawach jej wyższych — ukrywał przed nami to pochodzenie.

Można powiedzieć a priori, że jeśli przyczyną uwagi są stany afekcyjne, tych zaś znowu źródłem skłonności, potrzeby, pożądania, to, w rozbiorze ostatecznym, wiąże się ona z tem, co najgłębsze jest u osobnika, z instynktem zachowawczym.

Pobieżne zbadanie sprawy wykaże nam lepiej, że możność uważania była przymiotem pożytku pierwszorzędnego w walce o życie; ale musimy opuścić człowieka i zstąpić niżej, bardzo nisko pomiędzy zwierzęta. Usuwam całkiem zaczątkowe formy życia duchowego, pozostawiające zbyt wiele miejsca domysłom i zboczeniom. Do tego, aby mogła się zrodzić uwaga, potrzeba już przynajmniej choć paru zmysłów rozwiniętych, paru wyraźnych postrzeżeń i dostatecznego przyrządu ruchowego (moteur). Ricardi, w pracy przytoczonej wyżej, znajduje najpierwsze wyraźne objawy uwagi u stawonogich.

Zwierzę, uorganizowane w ten sposób, że wszystkie wrażenia świata zewnętrznego będą dla niego jednakie i pozostawać będą w jednej płaszczyźnie w jego świadomości oraz że żadna z nich nie zanurzy się więcej, nie wywoła odpowiedniego przystosowania ruchowego, zwierzę takie licho byłoby uzbrojonem ku obronie swego istnienia. Pomijam wypadki skrajne, gdzie przewaga i przystosowanie sprzyjałyby wrażeniom szkodliwym, gdyż zwierzę, w ten sposób uorganizowane, musi zginąć, będąc ustrojem nielogiczym, jakiemś urzeczywistnieniem sprzeczności. Pozostaje jeszcze wypadek zwykły: przewaga czuć pożytecznych, tj. związanych z odżywianiem się, obroną i zachowaniem gatunku. Wrażenie zdobyczy, którą można pojmać, wroga, którego uniknąć należy, a od czasu do czasu, wrażenia samiczki, nadającej się do zapłodnienia, narzucają się świadomości zwierzęcia wraz z odpowiednio przystosowanemi ruchami. Uwaga pozostaje w usługach i pod rozkazami potrzeby; zawsze związaną jest ona z narządem zmysłów najdoskonalszym: dotyku, wzroku, słuchu, powonienia, stosownie do gatunku. Taką jest uwaga w jej całkowitej prostocie i to właśnie najwięcej nas poucza. Potrzeba było zstąpić aż do owych form zaczątkowych, aby pochwycić przyczynę jej potęgi — jest ona warunkiem życia — i taki sam też charakter zachowa w ustrojach wyższych, gdzie, przestając być czynnikiem przystosowywania się do otoczenia fizycznego stanie się, jak zobaczymy, czynnikiem przystosowania się do społecznego środowiska. We wszystkich postaciach uwagi, od najniższej aż do najwyższej, istnieje jedność układu.

Zresztą, nawet już u zwierząt najwyższych, traci ona swój charakter ograniczony i materyalistyczny. Olbrzymia większość gatunków zwierzęcych obraca się w tym oto ciasnym kręgu: odżywianie, obrona, rozradzanie się, sen; wyczerpuje on ich działalność. Najbardziej inteligentne objawiają nadto pewną działalność dodatkową., uzewnętrzniającą, się w postaci zabawy; zjawisko to jest tak ważnem, iż wielu pisarzy widzi w niem źródło sztuki. Tej zbytkownej potrzebie odpowiada też pewna uwaga zbytkowna. Pies, którego pan ma zwyczaj zabawiać go w pewien sposób, staje się uważnym, widząc go, jak się do tego zabiera; zaś pewien dobry obserwator dzieci, Sikorski, wykazał, że działalność ich i uwaga rozwijają, się szczególnie w zabawach.

(1) Darwin loc. cit. rozdz. XII. Roztrząsa się tam prawdopodobne pochodzenie różnych tych ruchów.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ II.

I.

II.

III.

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III.

I.

II.

III.

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAKOŃCZENIE.

I.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej