Kazimierz Bartoszewicz

RADZIWIŁŁOWIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. BAJECZNE RODOWODY. POCZĄTEK RADZIWIŁŁÓW.

II. PODWALINY POTĘGI RADZIWIŁŁÓW. ICH ROZMNAŻANIE SIĘ. TYTUŁ KSIĄŻĄT PAŃSTWA RZYMSKIEGO. PRZECHODZĄ NA KALWINIZM. DYGNITARSTWA.

III. RADZIWIŁŁOWIE RYCERSKIEGO DUCHA.

IV. ROKOSZANIN. ZDRAJCY. "OSTATNI RYCERZE".

V. RADZIWIŁŁOWIE POBOŻNI I DOBROCZYNNI.

VI. ORYGINAŁY I DZIWACY.

VII. KSIĄŻĘ „PANIE KOCHANKU".

VIII. RADZIWIŁŁOWE.

IX. OSTATNIA WOJEWODZINA WILEŃSKA.

X. RADZIWIŁŁÓWNY.

XI. BERLIŃSKA LINJA RADZIWIŁŁÓW. ZAGŁADA NIEŚWIEŻA. JEGO ODRODZENIE.

[UWAGI]

RADZIWIŁŁOWIE

początek i dzieje rodu, typy i charaktery, rycerze, zdarajcy, pobożni, filantropi, dziwacy, obrazy z życia domowego, kobiety Radziwiłłowskie, upadek Nieświeża i jego odrodzenie

Bartoszewicz Kazimierz

Historje rodzin zespoliły się tak
z całością dziejów, że wsiąkają w nie
jak rzeki do wspólnego morza.

Juljan Bartoszewicz.

Radziwiłłowie, ta wielka, potężna rodzina, wiodąca przez czterysta lat rej na Litwie, bo Radziwiłłów nawet nazywano królami Litwy... miała polityczną swą historję. Radziwiłłowie byli reprezentantami nie jednej tylko prowincji, ale połowy całej Rzplitej... Pomimo sejmu unji, pomimo dwustoletniego potem, a dość burzliwego wspólnego żywota, Litwa się zawsze trzyma jako Litwa, a na jej czele zawsze Radziwiłłowie. Żadna z rodzin litewskich nie zrówna Radziwiłłom doniosłością historycznego znaczenia.

Tenże.

Książka moja zrodziła się przypadkiem.

Kiedy prasa nadawała doniosłe znaczenie pobytowi marszałka Piłsudskiego w Nieświeżu, postanowiłem napisać, fejleton o Radziwiłłach. Redakcja, do której się zgłosiłem z zapytaniem czy zechce go umieścić, zażądała w odpowiedzi kilku fejletonów. Z kilku nieniebawem zrobiło się kilkanaście, z kilkunastu kilkadziesiąt. Robota, do której tak nie przywiązywałem wagi, że pod pierwszymi fejletonami nie położyłem nawet podpisu, w miarę gdy rosła interesowała mnie coraz więcej. Zacząłem więc zaglądać do starych druków, do wydawnictw źródłowych, a wreszcie do archiwów. Nie była to już zatem przygodna „robota", ale praca zabierająca sporo czasu. Przybyło drugie kilkadziesiąt fejletonów i utworzyła się książka.

Ta krótka historja jej powstania, wyjaśnia dlaczego pierwsza jej część jest nierównomiernie traktowana z drugą, dlaczego szkic dziejów domu Radziwiłłowskiego, stał się poniekąd wstępem do galerji typów i charakterów, a zarazem przyczynkiem do historji obyczajów naszych „królewiąt".

Sam materjał archiwalny, jaki w czasie pisania „Radziwiłłów" zebrałem, wystarczyłby mi do wydania rzeczy dwa razy obszerniejszej. Nie mogłem jednak go wyczerpać, ponieważ jednocześnie z drukiem fejletonów robiłem z nich odbitkę. Rozszerzenie zatem części pierwszej stało się już niemożliwe, a i do części drugiej zużytkowałem zaledwie połowę posiadanego materjału, aby nie przekroczyć rozmiarów jednego tomu.

Dlaczego jednak robiłem odbitkę? Szło mi poprostu o uratowanie rzeczy, w którą włożyłem trudu niemało. Pozostawiona w fejletonach jednego dziennika, znana tylko „regjonalnym" czytelnikom, podzieliłaby los jakiejś setki moich większych rozpraw i artykułów, przeważnie źródłowo opracowanych, które spoczywają w dziennikach, tygodnikach i miesięcznikach, a zatem na cmentarzyskach bibljotecznych. Ba! gdyby choć tam spoczywały, ale każdemu pracującemu na polu naukowem i literackiem dobrze wiadomo, że do największych rzadkości bibljograficznych należą nasze czasopisma. Nawet Ossolineum, które z godną pochwały starannością je gromadzi, bodaj czy dziesiątą część ich posiada. Niektóre stały się prawdziwymi białymi krukami, a wychodziły i takie, których niema w żadnej bibljotece, które tak całkiem przepadły, że dowiadujemy się o nich jedynie z zapisków bibljograficznych.

O oddzielnem wydaniu mej książki, nie przy pomocy odbitki i dodrukowania osobno kilku jej ostatnich arkuszy, nawet marzyć nie mogłem, wobec dzisiejszych trudnych warunków wydawniczych. Nakładcy na książkę tego rodzaju, jak moja, znaleźć trudno. Dziś z literatury prawie jedynie powieść, choćby najsłabsza, znajduje chętnych nakładców, ponieważ każda wypożyczalnia (a są ich setki) musi się zaopatrywać w nowości powieściowe. Ztąd też można zauważyć ciekawy objaw, że historycy, badacze dziejów literatury, krytycy i pisarze polityczni, zabierają się do pisania.... powieści.

Jeżeli moja książka rozejdzie się, to przygotuję przynajmniej dwa razy obszerniejsze jej wydanie, które czekać będzie cierpliwie na litościwego nakładcę.

Kazimierz Bartoszewicz

I. BAJECZNE RODOWODY. POCZĄTEK RADZIWIŁŁÓW.

Chęć wyprowadzenia swego rodu i herbu od czasów najdawniejszych, choćby nawet od początku świata, była wspólną całej prawie szlachcie polskiej i litewsko-ruskiej. Śmieszność ta była przedmiotem żartów ze strony rozumnej szlachty. Już pan Wespazjan z Kochowa Kochowski, dobry historyk i tęgi poeta, zapytywał:

Który dom w Polsce starszy? Jest Chamiec od
Abramowicz także jest od Abraama. [Chama,
Są, do których pisał listy Paweł Święty;
Od Jakuba Minom i Tęcze dom wzięty.
Jeśli z nazwisk te domy liczą stare lata,
Rajski z Adamowskim są od początku świata.

Tenże Kochowski w innej ze swoich fraszek pisał:

Szukając starożytny skąd jest Topór wzięty,
Pomnę, że się nim Józef pieczętował święty.
Po nim się Chrystusowi jak po ojcu został,
A zaś po Chrystusie Korycińskim dostał.

Kochowski kpił sobie, ale byli tacy, co rzeczywiście w samem brzmieniu nazwisk szukali początku rodu. Prócz panegirystów, celowali w tem i niektórzy kaznodzieje. Jeden z nich np. chcąc pochlebić deputatom trybunalskim Zarankowi i Bohomolcowi, dowodził, że są oni potomkami najstarszych rodów na świecie, kiedy bowiem Bóg, stwarzając świat, wyrzekł: Fiat lux (stań się światło) stał się... Zaranek, a Noe, dziękujący Bogu po wyjściu z arki, był pierwszym Bohomolcem.

To humorystyka, ale nie humorystycznie, lecz całkiem poważnie, dla zadowolenia swej próżności, tak zwyczajna brać szlachecka, jak "królowięta", sami tworzyli lub usłużnym genealogistom tworzyć kazali sztuczne rodowody, w które z czasem sami uwierzyli i innym do wierzenia podawali. Gomolińscy wywodzili się od Lecha, Jastrzębscy od 12 wojewodów, Sobiescy od jednego ze stryjów Popiela, Leszczyńscy od brata św. Wojciecha, Firleje i Broniewscy od „margrabiów w Frankonji słynących". Herburci pochodzili od Witikindów, książąt saskich z czasów Karola W. Rozrodzone było w całej Polsce potomstwo .Taxy, księcia Serbii. Herbem polskich Jelitów pieczętował się Sarus, król Gotów. Przodkowie polskich Grzymalitów walczyli z Rzymianami. Jabłonowscy szli od dawnych książąt pomorskich czyli pruskich (stąd herb ich Prus), Rozrażewscy od książąt bośniackich. Lubomirscy pochodzili w prostej linji od Druzusa i posiadali akt podziałowy wsi Lubomierza z czasów, z których dokument piśmienny jest wyjątkową rzadkością.

Prym w poszukiwaniu swych, przodków trzymała jednak Litwa. Całe setki rodzin litewskich wywodziło ród od rozmaitych książąt, a przedewszystkiem od prawdziwych lub legendarnych książąt litewskich i ruskich. Szła im na rękę zwłaszcza bajeczna historja Litwy, którą kronikarze rozpoczynali od owego rzymianina Palemona, potomka króla Pontu, który opuściwszy Rzym "z kilkuset przedniejszymi familjantami'' (wyrażenie Niesieckiego) miał morzem dostać się do Litwy, i założyć miasto Romowe lub Romnowe (Roma Nova), dając początek państwu litewskiemu. Bajeczkę tę powtórzył Długosz i Miechowita „doktor w astrologji i lekarstwie", który dowodził, że przybysze nowy kraj nazwali Italia, co w ustach ich potomków przeszło na Litalją, poczem zostało „większe odmienienie": Litwanja! Palemon miał przybyć na Litwę za czasów Juljusza Cezara... na 50 lat przed Chrystusem. Inny z latopisów oznaczał czas jego przybycia na połowę I-go wieku po Chrystusie, podając, że był krewnym Nerona i uciekł przed jego prześladowaniem; inny kazał Palemonowi osiąść na Litwie dopiero w połowie V. wieku, za czasów najścia Atylli. Wszystkie te podania zebrał sumiennie Maciej Stryjkowski, a następnie bardzo uczenie je rozbierał w rozdziale „O wywodzie i początku książąt litewskich i żmudzkich", które to rozdziały dedykował Mikołajowi Radziwiłłowi, wojewodzie wileńskiemu „hetmanowi najwyższemu wojsk w w. ks. litewskiem" i jego synowi „Jego miłości Christofowi, panu trockiemu, podkanclerzemu i hetmanowi polnemu". A nie wierzyć temu, co pan Maciej podaje, nie można, albowiem z „wielką pracą" rzecz całą „jak w zwierciadle" okazał, nie dbając o zdanie „storzypiętków"*) sprośnych, którzy mało czytają i umieją, i do których „prostym wierszem" mówił:

Ryj świnio w gnoju, a kalaj się w błocie,
Nie twój, lecz bacznych ludzi sąd o złocie.

Mimo tak silnego argumentu dzisiejsi historycy nie wierzą w bajeczkę o Palemonie i o pierwszych książętach litewskich. Ale wierzyli, a raczej chcieli wierzyć panegirysci i genealogiści, którzy (słowa uczonego heraldyka Wolffa) korzystali z podobieństwa nazwisk, przydomków, patronimów, herbów, z błędów kronikarskich i omyłek przepisywaczy. Gdzie nie można się było w żaden sposób przyczepić, tam poprostu rodowody fabrykowano, co oddawna badaczom było znane, a co zresztą szeroko udowodnił wspomniany J. Wolff w dziele „Kniaziowie litewsko-ruscy". Z fabryk tych wyszły urojone postacie Worony, księcia ruskiego i Dorsprunga, syna czy towarzysza Palemona, który miał być przodkiem dynastji litewskiej.

Chociaż cała ta legenda nie ma najmniejszej podstawy, choć ów Dorsprung został sfabrykowany, to przecie od potomków jego wywodzili się między innymi: Ejdziatowicze, Matuszewicze, Piłsudcy, Ostyki, Radziwiłłowie. Od Giedrusa potomka Dorsprunga, mieli pochodzić Zdanowicze i Mickiewicze. Ogińscy szli od Ognia a Puzynowie od Puzyny, 2-ch rodzonych braci, kniaziów na Kozielsku. Bogdanówiczów wyprowadzano od Montwiłła, księcia żmudzkiego.

Daniłowiczów od Daniła (Daniela) księcia halickiego. Poza granicami Litwy i Rusi szukali swych przodków Zenowicze, mający pochodzić od despotów greckich, Kociełowie, w których płynęła krew książąt słowackich.

Sprytniejsi genealogiści rozumieli dobrze, że najlepiej oprzeć rodowody na znanych postaciach historycznych — ponieważ jednak zachodziła obawa, aby ich żyjący potomkowie nie położyli veta przeciw przyznawaniu się do pokrewieństwa z nimi — przeto uznali za stosowne wywodzić pochodzenie od książąt prawdziwych, historycznych, ale których ród wygasł, lub którzy zmarli bezpotomnie. Takimi byli np. Korybut, Lubart, Narymut, Swidrygiełło (Szwitrygajło), Chociaż wygaśli w potomkach (Świdrygiełło całkiem ich nie zostawił), przecież doczekali się ich zczasem w Korybut — Daszkiewiczach, Lubart— Sanguszkach, w Narymunt — Sapiehach i Świdrygiełło — Świderskich. Pochodzenie Sapiehów (od Sunigajły, syna Narymunta), wynalazł dopiero Jan Fryderyk Sapieha, kasztelan trocki (1716) późniejszy kanclerz, a chcąc je silnie zadokumentować, odnowił grobowce przodków swych w Kodniu, aby położyć na nich odpowiednio skorygowane napisy. Zapewne w tym czasie, jak sądzi Wolff, sfabrykowano 3 dokumenty o pochodzeniu Sapiehów od Gedymina**).

Takie fałszerstwa rodowodów i dokumentów spotykamy wciąż od w. XVI. aż do dni dzisiejszych. Pomieszczali je w swoim czasie w dobrej wierze pierwsi nasi heraldycy. Niesiecki, trzeba mu to przyznać, nie wszystkiemu wierzył i sporo też baśni usunął. Najwięcej sztucznych rodowodów wprowadził najbliższy mu chronologicznie Józef Jabłonowski w dziele „Heraldyka, t. j. osada klejnotów rycerskich" itd. (1742), za którego przykładem poszli: Kuropatnicki, Wielądko, Małachowski... Fałszywe dokumenty przedkładano później nawet heroldjom państw zaborczych. Przed 100 laty Józef Gorski, rosyjski radca stanu i wicegubernator kaukazki, złożył heroldji w Petersburgu cały szereg dokumentów fałszywych, na których podstawie wywodził się od wygasłych w w. XVIII. kniaziów Morskich i tytułował się kniaziem Druckim-Horskim, hrabią na Myże i Pracławiu. Ale poco się cofać o wiek cały, kiedy wspomniani wyżej Świderscy za naszych już czasów, koło 1870, uczuli się potomkami bezpotomnego Swidrygiełły, a zmarły niedawno malarz Stanisław Tomkiewicz umieścił w „Złotej księdze" usłużnego Żychlińskiego fantastyczną genealogię swego rodu, pochodzącego w prostej linji od Woyneki w. ks. litewskiego. Wprawdzie o Tomkiewiczach mało kto słyszał, wprawdzie o ks. Woynece nic nie wie historja — ale co to komu szkodzi, że na wydrukowaniu tej bajeczki zarobił Żychliński. "Złota księga" szlachty polskiej była dla niego prawdziwie „złotą", bo próżność ludzka zawsze się zdobędzie na sporą nawet ofiarność***).

Nic więc dziwnego, że i potężna na Litwie rodzina Radziwiłłów posiadała w swem archiwum rodzinnem, oprócz olbrzymiej liczby autentycznych dokumentów, i sztuczne rodowody sięgające zamierzchłych czasów historji. Na podstawie ich wysztychowano nawet olbrzymie drzewo genealogiczne, które widzieć można na jednej ze ścian Ossolineum.

Te „rodowody familijne" wyprowadzały ród Radziwiłłów od owego Narymunta, potomka Dorsprunga, towarzysza Palemona. Narymunt miał posiadać syna Lizdejkę (powszechnie znana i powieściami rozpowszechniona jest legenda o nim i o jego córce Pojacie), a Lizdejko znów syna Syrpucia, ojca Ostyka, który pozostawił synów Raka, Tokara, Radziwiłła, Stanka i Niewiarę...

Ale pozostawmy dalsze bajeczki w spokoju. Pierwszy raz z nazwiskiem a raczej z imieniem Radziwiłł, spotykamy się na akcie pierwszej unji z Polską w r. 1401. Podaje ten akt Łaski w swych statutach (Commune incliti Polonie Regni privilegium etc. 1506).

Znajduje się w nim wymieniony między obecnymi Voischund cum filio radivilo volochlco (Wołodko? Wołoszko?). Kotłubaj (Galerja nieświeska portretów Radziwiłłowskich) zwraca uwagę, że na akcie unji nie użył ów Wojszund z synem Radziwiłłem tytułu książęcego „co nowym dowodem, że nie pochodził od Narymunta". Nie przeszkadza to twierdzić Jabłonowskiemu, że Radziwiłłowie już oddawna pisali się: D e i g r a t i a (z łaski Bożej).

Według „rodowodu rękopisnego" archiwum nieświeskiego, ów Radziwiłł miał brać przedtem udział w wyprawie Jagiełły na Polskę (1384) i pomógł swym sprytem do zdobycia Zawichosta. Później miał przyjąć chrzest z Jagiełłą w katedrze krakowskiej. "Rodowód" nazywa go hetmanem wojsk litewskich. Stryjkowski skromnie czyni go tylko dowódcą roty kozackiej. Prawdopodobnie „rodowód" oparł się na kronice Bychowca, który mówi, że Jagielle do zdobycia Zawichosta pomógł „odin litwyn". Z owego Litwyna zrobił genealogista nieświezki Radziwiłła.

Niesiecki na podstawie aktu unji w Łaskim uważa Radziwiłła Woyszundowicza za protoplastę rodu Radziwiłłów.

Kotłubaj na podstawie „rodowodów rękopisnych" żeni Woyszunda z Praksedą ks. Witebska i również od jego syna rozpoczyna „szereg mężów, którzy czynami swemi, dom swój do takiego znaczenia podnieśli".

Ale z tym Woyszundem nie udało się Niesieckiemu i Kotłubajowi. Już inny rodowód rękopisny nazywał Radziwiłła Synem Syrpucia, a autor panegiryku Bogusława Radziwiłła zalicza Woyszunda do innej rodziny i wyprowadza Radziwiłłów od Ostyka syna Syrpuciowego.

Uczeni heraldycy Boniecki i Wolff ****) obalili genealogję Niesieckiego i Kotłubaja. Pierwszy z nich uczynił to szerzej, drugi więcej lakonicznie. Obaj ustalili, że protoplastą

Radziwiłłów jest Krystyn Ostyk (Ośtik, Ościk) kasztelan wileński (1419— 1442) który na zjeździe w Horodle, utrwalającym unję Polski z Litwą (1413), przyjął herb Trąby. Miał on syna imieniem Radziwiłł, którego potomkowie imię to zamienili na nazwisko — od brata zaś Radziwiłła Stanki (Stanisława) poszli Ościkowie. Radziwiłł Woyszundowicz z aktu unji wileńskiej (1401) nie miał nic wspólnego z Radziwiłłem Ostykowiczem i z późniejszymi Radziwiłłami. Ów Radziwiłł Ostykowicz, wymieniony jako świadek „bez żadnego tytułu", na przywileju Kazimierza Jagiellończyka z r. 1452, był później wojewodą trockim, marszałkiem ziemskim, a wreszcie kasztelanem wileńskim. Synem jego był Mikołaj, kasztelan trocki, a potem wojewoda wileński i kanclerz, który z Moniwidówny miał czterech synów. Najstarszy z nich, również Mikołaj, wojewoda trocki i kanclerz, otrzymał w r. 1509 od Zygmunta Augusta Goniądz i Rajgród*****).

Tak Boniecki jak Wolff nie uznają Radziwiłłów za potomków książąt litewskich. Boniecki cały ich rodowód Lizdejkowo - Syrpuciowy odrzuca a limine, a Wolff umieszcza ich w swem dziele pomiędzy „Pseudokniaziami".

W ostatnich czasach uczony Semkowicz usiłował nadać cechy prawdopodobieństwa podaniom genealogistów nieświeskich o kniaziowskiem pochodzeniu Radziwiłłów i o ich przodkach Lizdejkach, Wirszyłach,. Syrpuciach******). Zaznaczył wprawdzie z góry, że „odkąd ród ten jawi się w źródłach w końcu w. XV, występuje zawsze jako ród bojarski, i żaden Radziwiłł w ciągu w. XV nie używał tytułu kniazia", ale zwraca uwagę, że na pieczęci Ostyka około tarczy z herbem Trąby znajduje się napis: S. + cristini Ostik de + Kiernow.  Ten Kiernow był jednym z najstarszych grodów kniaziowskich; Ostyk był prawdopodobnie właścicielem jakiegoś w nim działu, posiadał tam główne domicillum. Zatem „wolno przypuszczać", że Ostyk ród swój wiódł od kniaziów kiernowskich. Ponieważ zaś niedaleko Kiernowa była według kronik niemieckich miejscowość Sirputtendorf (Syrpuciszki), dziś nie istniejąca, a nosząca imię legendarnego Syrpucia, ojca Ostyka — to „wystarcza", aby uznać Syrpucia za „historyczną postać", a raczej dodajmy od siebie, za postać, która żyła, istniała, gdyż do „historycznej postaci" przywiązujemy ogólnie inne znaczenie. Prócz tego na jednym z dokumentów Olgierda z r. 1359, jakkolwiek ten dokument budzi „pewne podejrzenie co do autentyczności", znalazł Semkowicz Wirszyłła z tytułem kniazia. „Historyczność" Wirszyłły, który według jednego z legendarnych rodowodów był ojcem Syrpucia, mają stwierdzić leżące pod Kiernowem miejscowości: Wirszyłły, Wirszuliszki. Na podstawie togo „nasuwa się" uczonemu badaczowi myśl ,,wielce prawdopodobna", że Radziwiłłowie i Ościkowie pochodzili od kniaziów Kiernowskich. — Wywód ten sfragistyczno-topograficzny jest bardzo zgrabnie przeprowadzony, ale nie przekonywujący, kruchy jak szkło, słaby jak pajęczyna. Nie zaprzeczając „historyczności" Syrpucia i Wirszyłła, przyznać należy, że więcej chyba historycznymi byli Gedymin albo Lubart, a przecież w pochodzenie od nich różnych rodów litewskich nikt nie wierzy, choć mówią, o tem ich „rodowody rękopisne" i piszą o tem dawni genealogiści. A byłaby też rzecz niesłychanie dziwna i niewytłumaczona, gdyby Radziwiłłowie i Ostykowie wieku XV, tak bliscy owym "kniaziom" Syrpuciowi i Wirszyłłowi, (pierwszy był niby ich dziadem, a drugi pradziadem) nic o swem kniaziowskiem pochodzeniu nie wiedzieli, albo wiedząc o niem lekceważyli je i występowali „zawsze" jako „ród bojarski". Cóż to byłaby za skromność niesłychana! I to u kogo? U Litwinów, którzy doprowadzali do śmieszności prawie troskliwość o zachowanie swych tytułów i przywilejów, co się nawet (o czem będzie wzmianka) silnie zaznaczyło jeszcze w sto lat później na sejmie unji lubelskiej. Zresztą jak Radziwiłł był imieniem, tak również Syrpuć i Wirszyłł były to imiona, a nie nazwiska. Mogło ich być kilku (wiemy o dwóch odmiennych Lubartach, Radziwiłłach, Trojdenach) — gdzież dowód, że ten, a nie inny Syrpuć z Syrpuciszek był ojcem Ostyka, ten a nie inny Wirszyłł był jego dziadem.

Nie należy też zapominać o tem, że kniaziów na Litwie była moc ogromna. Już Karamzin, historyk rosyjski, zwracał na to uwagę. Mamy i współczesne świadectwo Stanisława Górskiego, zbieracza „Tomicianów". Pisze on pod r. 1507 z powodu Glińskiego: "Na Litwie książąt pospolitych (ducum vulgarium)   jest liczba wielka, z tak licznem potomstwem, że majątki ich nie wystarczają na utrzymane (ad vitam sustetandam)... Umieszczeni w stanie rycerskim (a więc zrównani ze szlachtą) nie posiadają żadnej władzy, ale jak inna szlachta służą, wielkim książętom. Chociaż ubodzy, dla dawności rodu tytuł zatrzymują..." (Commentarius rerum gestarum a Sigismundo Rege etc. Acta Tomiciana I. 15). Pomału ci kniaziowie schodzili coraz niżej. W niektórych aktach taką np. kolej utrzymywano: Panowie rada (senatorzy), urzędnicy, dworzanie hosudarscy, znaczniejsza szlachta, kniaziowie itd. Niektórzy też z nich przestali się podpisywać kniaziami *******).

*) Storzypiętka, człowiek chełpliwy, popisujący się (blagier).

**) Prawdziwy protoplasta Sapiehów nazywał się Sopeha i był pisarzem kancelarji W. Księstwa, a później króla Kazimierza Jagiellończyka. Jednocześnie z nim byli takimi pisarzami Puzyr, Łogwin, Kuszlejko, Iwan Kopot. Stanowisko więc tego protoplasty sapieżyńskiego nie było zbyt wybitne. W archiwum starych aktów we Lwowie przekonał się Kazimierz Stadnicki, znakomity badacz rodu Gedymina, że Sanguszkowie dopiero w w. XVIII, piszą się Lubartowiczami, w XVII przybierają czasem nazwę Olgierdowiczów, a w w. XVI i XV nie używają żadnego przydomka. Zygmunt III "urodzonemu" Grzegorzowi Sangoszkowi dał kasztelanję lubaczowską. „Urodzony" Chwedory Sanguszko byt arendarzem dóbr Therysko (1573). Toż samo wykazują dokumenty w archiwum Krasickich w Dubiecku. Lubartów, dziedzina Sanguszków w woj. lubelskiem, zwała się przedtem Lewartów, i oczywiście nic wspólnego z Lubartami nie miała.

***) Nie znaczy to bynajmniej, aby w „Złotej księdze" nie było wielu prawdziwych rodowodów. Nie można mieć za złe starym, a nieraz zasłużonym rodom, że pragną przodków swoich przechować w pamięci. Dziwić się jedynie należy, że używają do tego podobnych wydawnictw na ludzką próżność obliczonych. Takiem samem wydawnictwem, jak „Złota księga", był i „Przewodnik heraldyczny" Kosińskiego, który sam się sztucznie wywodził od mniemanego hetmana kozackiego, a właściwie watażki i łupieżcy, noszącego to co i on nazwisko.

****) Adam Boniecki. "Poczet rodów w W. Ks. Litewskiem w XV i XVI wieku". (Warszawa 1887). Józef Wolff. „Kniaziowie litewsko-ruscy". (Warszawa 1895).

*****) Omyłka Bonieckiego. Powinno być: Zygmunt I, a nie Zygmunt August, który urodził się dopiero w r. 1520

******) „Tradycja o kniaziowskiem pochodzeniu Radziwiłłów w świetle krytyki historycznej". (Kwartalnik historyczny r. 1920).

*******) O uzurpowaniu tytułów książęcych dużo ciekawych szczegółów w rozprawie J. Bartoszewicza „Kniaź i Książę". (Dzieła tom. X. Studjów historycznych i literackich tom III). Tegoż autora artykuł „Tytuły w Polsce" w 28 tomowej Encyklopedji Orgelbranda.

II. PODWALINY POTĘGI RADZIWIŁŁÓW. ICH ROZMNAŻANIE SIĘ. TYTUŁ KSIĄŻĄT PAŃSTWA RZYMSKIEGO. PRZECHODZĄ NA KALWINIZM. DYGNITARSTWA.

Jeżeli heraldycy mają kłopot z pochodzeniem Radziwiłłów, to niemniejszy im kłopot sprawiają pierwsi historyczni przedstawiciele tego domu. Pomieszano ich, poplątano tak ze sobą, że już Niesiecki miał niemałą trudność, usiłując plątaninę tę rozwiązać. Z owego Radziwiłła Woyszundowicza, z Radziwiłła Ostykowicza i jego syna Mikołaja zrobiono jedną osobę, tak, że jak mówi Niesiecki, musiałby on mieć lat więcej niż sto pięćdziesiąt, „czego mu jednak żaden nie przyznaje". Mikołajowi z przydomkiem Priscus „Genealogja sztychowana" każe się urodzić w r. 1391, umrzeć w r. 1508 — żyłby zatem lat 117. Kotłubaj datę jego urodzenia kładzie na r. 1398, a datę śmierci na r. 1509 — jest to nieco mniej, ale i tak lat 111 wydaje się nieco przesadą.

Ale mniejsza o tych pierwszych Radziwiłłów, bo ród ich był jeszcze in statu nascendi i wpływ jego daleko nie sięgał. Wielkość Radziwiłłowskiego domu rozpoczyna się właściwie od r. 1547, kiedy Zygmunt August po śmierci pierwszej żony Elżbiety pojął za małżonkę Barbarę Gasztoldową z domu Radziwiłłównę*). Małżeństwo to króla z piękną kochanką (miała nią być już za życia Elżbiety), było przeważnie dziełem jej dwóch braci: rodzonego Mikołaja Rudego i stryjecznego Mikołaja Czarnego. Obaj później zostali wojewodami wileńskimi i kanclerzami w. litewskimi; król bowiem przez pamięć o Barbarze obdarzał ich łaskami i dostojeństwami. O Radziwille Czarnym ksiądz Cichocki S. J. powiada: „U króla Zygmunta takie miał względy, że co chciał mógł u niego wyjednać (ten sam monarcha był jego szwagrem). Opieką, tą wzniesiony, nie pokazywał się na publikach inaczej, tylko otoczony tłumami szlachty litewskiej. Ledwo z łoża wstał, już co żyło tłoczyło się aby uczcić jego osobę". W biografji zaś księcia Bogusława Radziwiłła, wydanej ze współczesnego rękopisu, czytamy: „Ilekroć Mikołaj Czarny z liczną asystencją swoją do Senatu Litewskiego wchodził, sam król z tronu powstawał i jemu kilka kroków zabiegał, nie dopuszczał, aby on na zwyczajnem Wojewodom Wileńskim miejscu siedział, ale pod złotą zasłoną swoją blisko tronu sadzał, osobliwym cnotę jego wenerując honorem".

Mikołaj Czarny postarał się o tytuł: księcia świętego państwa rzymskiego. Tytuł ten posiadała już przedtem jedna gałąź Radziwiłłów, książąt na Goniądzu i Medelach. Uzyskał go mianowicie od cesarza Maksymiljana Mikołaj III Radziwiłł na słynnym zjeździe w Preszburgu (1515). Cesarze chętnie obdarzali obcych panów tytułami, bo to ich nic nie kosztowało, a jednało im stronników w państwach ościennych**). Linja jednak książąt na Goniądzu i Medelach wygasła już w r. 1560. Mikołaj Czarny zapragnął zatem zaszczytny ten tytuł przelać na siebie i na innych Radziwiłłów. Wyjednał przeto u

Zygmunta Augusta, iż ten go wysiał w poselstwie do cesarza Karola V i króla rzymskiego Ferdynanda. Poselstwo to nie miało żadnego celu politycznego, a jedynie cel familijny: otrzymania tytułu. Użył Mikołaj Czarny do tego pośrednictwa jakiegoś Sangusa. Nie mało musiało to kosztować pana Mikołaja, skoro w liście do króla otwarcie pisał: „Tuszy mi (daje mi nadzieję) Sangus spieszną a dobra odprawę wziąć, bo chociaż jest słuch, że król rzymski wiele pieniędzy nazbierał, tedy przecie więcej ostał dłużen tą wojną. Owa bardzo teraz potrzebuje pieniędzy".

Biografowie Radziwiłłów twierdzą, jakoby ten nadany im tytuł książąt świętego państwa rzymskiego, został potwierdzony przez Zygmunta Augusta na sejmie r. 1549. Jest to bajeczka. Nic o tem nie wiedzą Volumina Legam, obejmujące zbiór wszystkich uchwał sejmowych, a nie wiedzą chociażby dlatego, że sejmu w r. 1549... nie było. Zresztą żaden sejm aż do Stanisława Augusta tytułów rodowych ani nie nadawał, ani potwierdzał. Owszem, konstytucje sejmowe zakazywały używania tytułów cudzoziemskich — groziły „infamią", hańbą tym, co je nosili.

Sam Mikołaj Czarny bardzo się tytułem książęcym nie popisywał. Mamy aż dwa ogromne szczegółowe Dyarjusze sejmu lubelskiego 1569, na którym ostateczna Unja stanęła — ale choć są w nich wzmianki o książętach i kniaziach Słuckich, Koszerskich, Sanguszkowiczach, Sokolskich, Zbarażskich, Ostrogskich, Koreckich, Kurbskich, a nawet kniaziach Kapustach — Radziwiłłowie występują w nich jedynie jako „wojewodowie wileńscy" lub „wojewodzice" bez dziedzicznego tytułu. Co więcej, kiedy wojewoda wołyński Czartoryski (Xiążę Czothorinskie) upominał się o przywileje swego domu, o swój tytuł książęcy, i listem niby Władysława Warneńczyka stwierdzał swe pokrewieństwo z Jagiellonami***) — nie występował z czemś podobnem żaden Radziwiłł, choć mieli pochodzić od Narymunta (gdyby pochodzili, coby im po tytule cesarskim?). Co prawda, Czartoryski pochodzenie sobie przywłaszczał, co udowodniła krytyka historyczna, ale miał jakieś podejrzane dokumenty, a Radziwiłłowie nawet i takich wówczas nie posiadali. Była to rodzina, która się świeżo na wierzch wybiła. Ustępowała pierwszeństwa wielkim starym rodom Monwidów, Kieżgajłów, Kiszków, Gasztoldów. Wojciech Gasztold, kanclerz w. litewski za Zygmunta I. mając żal do któregoś z Radziwiłłów, w liście swym porównywał starożytność swego domu, jego bogactwa i zasługi z Radziwiłłem dziedzicem szczupłej majętności (Baliński w polemice z Szajnochą o Barbarę).

Zaznaczyć też należy, że na owym sejmie lubelskim Radziwiłłowie sprzeciwiali się zawarciu Unji, idąc ręka w rękę z innymi możnowładcami litewskimi, którym polska równość szlachecka nie smakowała, gdyż podkopywała ich uprzywilejowane stanowisko. Radziwiłłowie okazali się w tym wypadku niewdzięcznikami, niepomnymi łask Zygmunta Augusta, którego wszak marzeniem, celem życia, było zawarcie wieczystej Unji.

W każdym razie obaj Radziwiłłowie, i Czarny i Rudy, dzięki temu, że byli braćmi królowej, a szwagrami króla, który sypał na nich zaszczyty, wysunęli się na czoło magnatów litewskich. Wkrótce rodzina Radziwiłłów stała się potęgą nietylko na Litwie, ale i w całej Rzeczypospolitej. Założyli, można powiedzieć, kilka dynastyj, utworzyli kilka ordynacyj, zbudowali sobie kilka stolic... Z bogactwem ich nie zrównał się żaden z domów magnackich polskich i litewskich. Dzielili się na kilka linij, uważali się za udzielnych książąt. Na medalach, wybitych na własną cześć kazali rytować: Dei gratia Dux. Za wzorem panujących dynastyj zaczęli się... numerować — więc byli: Mikołaj III, Janusz XI, Jerzy VIII, Albert IV, Stanisław VI, itd. Udzielano im, jak królom, przydomki: Sierotka, Jałmużnik, Stary, Piorun, Amor, Brodaty, Herkules litewski... Na bramie Nieświeża w wieku XVIII, błyszczał napis Restauratum regnante principe Carolo secundo (za panowania Karola II). Już Mikołaj Czarny rozpoczynał swe przywileje majestatycznie: „My, książę, zapisujem..." itd. (Akty jugozapadnoj Rassii I. 138).

Pycha może w części była przyczyną, że obaj szwagrowie królewscy, Rudy i Czarny, przeszli na wyznanie kalwińskie. Przypuścić można, że nie dogadzał im majestat Kościoła , rzymskiego i potężne stanowisko jego hierarchji. Każdy biskup, jako książę Kościoła, więcej znaczył, niż książę z łaski cesarskiej. Cóż dopiero prymas, największy dostojnik po królu, pierwszy senator, który marszałka swego dworu wybierał z pomiędzy kasztelanów. Przyjąwszy kalwinizm, Radziwiłłowie w swojem wyznaniu byli jakby biskupami, naczelnikami kościoła. Mikołaj Czarny a po nim Rudy, stali się głową kalwinów, zakładali szkoły kalwińskie, sprowadzali uczonych swego wyznania, zwoływali synody. „Bez Mikołaja Czarnego — pisze Kotłubaj, biograf domu Radziwiłłowskiego — protestantyzm nie uczyniłby nigdy takich postępów na Litwie, a nawet w Koronie", a przypominając zgubne następstwa walki religijnej, dodaje: „Zmiana religji księcia Mikołaja była wielkiem nieszczęściem dla kraju"... Aby stawić zaporę szerzeniu się reformacji, sprowadził biskup Protasewicz do Wilna Jezuitów. Z potęgą i bogactwem rodu Radziwiłłów szło na równi i ich rozrodzenie się. Rozmnażali się jak króliki. Sam Mikołaj Czarny pozostawił cztery córki i czterech synów: Mikołaja Krzysztofa, Stanisława i Alberta, którzy założyli osobną ordynację Radziwiłłów Nieświeskich, Ołyckich i Kleckich — i Jerzego, który został kardynałem.

Oczywiście, jak w każdej rodzinie tak i w radziwiłłowskiej, znaleźli się ludzie różnej wartości i różnego charakteru i temperamentu. Byli pomiędzy nimi źli i dobrzy, wybitni zdolnościami i słabi umysłowo, zasłużeni i szkodliwi. Najwięcej, znowu jak w każdej rodzinie, było obojętnych, to jest takich, o których można było tyle tylko powiedzieć, że się urodzili, ożenili, mieli dzieci i umarli, bo choć każdy z nich prawie był jakimś dygnitarzem, nie pozostawili po sobie ani złej ani dobrej pamięci.

Dygnitarstwa spadały na nich siłą rzeczy. Rzeczpospolita była ziemią obiecaną dla naszych magnatów. Starostwa (panis bene merentium) spadały już na kilkunastoletnich smarkaczy — ten chleb zasłużonych dostawał się ludziom, którzy jeszcze nie mogli, choćby chcieli, położyć zasług dla Rzeczpospolitej.****) I wielkie dygnitarstwa sypały się w pewnej części na tych, których jedyną zasługą było, że się „bardzo dobrze" urodzili. Nepotyzm panował w całej pełni: dygnitarze popierali młode latorośle swych rodów. Odbywały się targi i układy. Wchodziły w grę i pieniądze — sprzedawano i nabywano urzędy. Królowie mieli ciężkie życie, chcąc zadowolić wszystkie apetyty. Zyskiwali wprawdzie stronników w rodzie wybranego, ale obrażały się na nich, a nieraz i mściły rodziny odpalonych. Każda z wielkich „familij" uważała, że członkom jej samo urodzenie dawało pierwszeństwo do noszenia najwyższych godności. Nieraz sejmy, zwoływane dla uchwalenia podatków, dla zabezpieczenia kraju, rwały się wskutek tego, że król jegomość nie obsadzał "wakansów".

Radziwiłłom godności i dygnitarstwa dostawały się, można powiedzieć, automatycznie. Ledwie się który Radziwiłł upierzył, zostawać krajczym w. litewskim, stolnikiem litewskim, miecznikiem, podstolim, podczaszym. Jan XVII został krajczym w. litewskim w 18 roku życia, Udalryk I miecznikiem w 20 roku — tyleż lat miał i Stanisław Kazimierz I, kiedy król nadał mu stolnikostwo w. litewskie. Ale prawdziwy rekord zdobyli Karol I, Mikołaj XV Krzysztof i Jerzy XIII, w 16 bowiem roku życia pierwszy z nich był już stolnikiem, drugi podstolim, a trzeci podczaszym W. Ks. Litewskiego. Łaska królewska szła na równi z łaską „braci szlachty", która dla uzyskania znów „łaski pańskiej" płaszczyła się przed rodami, wybierała posłami nieraz zupełnych gołowąsów. Kilku Radziwiłłów posłowało na sejmy już w 16, a nawet w 15 roku życia. Słynny „Panie Kochanku" został posłem mając lat..... 14.

Z małych urzędów prędko Radziwiłłowie postępowali na wyższe. Zostawali zazwyczaj naprzód kasztelanami trockimi lub  wileńskimi, starostami żmudzkimi. Z tego szczebla pięli się wyżej: na kanclerstwa, województwa, hetmaństwa. Było pomiędzy nimi 8 kasztelanów trockich, 4 starostów żmudzkich, 4 podkanclerzych, 8 kanclerzy, 7 kasztelanów wileńskich, 6 wojewodów trockich, 5 marszałków w. litewskich, 13 wojewodów wileńskich, 7 hetmanów wielkich, tyluż polnych.

Nie dochodzili do takich dostojeństw tylko ci, co wcześnie życie kończyli, albo ci (bo i takich nie brakło), którzy nie mając zamiłowania do działalności publicznej, przenosili nad nią ciche życie domowe,. wolne od trosk i niepokojów.

*) Zygmunt August urodził się w r. 1520, w tymże roku według „familijnego rodowodu" miała się urodzić i Barbara, ale ponieważ stosunek jej z królem przed zawarciem ślubu trwał trzy lata, a była już wdową, przeto bodaj czy nie była starszą od królewskiego małżonka. Postać jej wyidealizowana przez poetów, inaczej się dziś przedstawia w historji. Obrońca jej na sejmie, Jan Tarnowski nie był w tym wypadku... bezinteresownym. — Elżbieta, pierwsza żona Zyg. Augusta, córka Ferdynanda króla rzymskiego, potem cesarza, była według współczesnych rzadkiej piękności. „Była piękna jak anioł — Helena nie była od niej piękniejsza" pisał Górski do Dantyszka. — „Śliczna urodą i obyczajami" mówi Bielski, „pani piękna i pięknych obyczajów" zaręcza Górnicki. — Zygmunt August jednak prawie z nią nie żył, co wywoływało ogólne zdziwienie, a nawet zgorszenie współczesnych. — Elżbieta zmarła nie mając jeszcze lat 19.

**) Pierwszy w Polsce tytuł dziedziczny hrabiego na Lesznie miał otrzymać Rafał Leszczyński od Fryderyka III. Była to uzurpacja, skąd bowiem cesarze mieli prawo stanowić hrabstwa, a potem i księstwa, w obcem państwie. W Preszburgu, oprócz Radziwiłła otrzymał od Maksymiljana tytuł księcia Krzysztof Szydłowiecki, a Firlej i inni tytuł hrabiego. „Rzadko który z panów polskich — pisze Niesiecki — któryby wówczas (z tych co byli w Preszburgu) tytułu nie przywiózł". Było wówczas w zwyczaju przy podobnych okazjach obdarzać obcych dostojników. Cesarz więc, jak pisze potomek Firleja, podskarbi koronny, „aby nie wydał tyle złota... podług swego zwyczaju bez żadnego wydatku ofiarował podobne tytuły szlachetniejszym z orszaku królewskiego". Następcy Maksymiliana nadlali tytuły hrabiowskie Tarnowskim, Górkom, Kościeleckim, Tęczyńskirn, Ostrorogom, Rozrażewskim, Latalskim itd. Zamojski nadany sobie tytuł odrzucił. Obdarzeni nie popisywali się tytułami, bo prawo narodowe przyjmowania ich zabraniało. Jedynie Tarnowscy (z linji niehetmańskiej, bo ta wygasła) podupadłszy, nie zajmując wysokich stanowisk, wciąż hrabiemi się podpisywali. W każdym razie Habsburgowie temi tytułami skarbili sobie serca naszych panów, czego dowody i w tym szkicu znajdziemy.

***) „Krew Jagiellońska" Czartoryskich i Stanisława Augusta, zrodzonego z Czartoryskiej, jest prostym wymysłem. Wogóle wszystkie pochodzenia naszych rodzin magnackich od książąt litewskich, z jednym tylko wyjątkiem zubożałych dziś Gedrojciów, nie mają żadnej podstawy. Są to albo zwykłe rody szlacheckie, które wzrosły w potęgę finansową i dostojeństwami się przyozdobiły, albo rody pochodzące od drobnych kniaziów ruskich (waregskich), którzy się ogromnie rozplenili i w walkach o kawałek ziemi wzajemnie tępili.

****) Hieronim Panocci, sekretarz Jana Kazimierza, pisze: „Starostwa (na Ukrainie) były dawane dzieciom w pieluchach..."

III. RADZIWIŁŁOWIE RYCERSKIEGO DUCHA.

Radziwiłłów, którzy dobrze, lub źle zapisali się na kartach historji, jest tak wielu, że w parotomowem zaledwie dziele możnaby dać każdego z nich życiorys i charakterystykę. W pobieżnym szkicu uczynić tego niepodobna. Trzeba więc poprzestać na kilkunastu postaciach wybitniejszych lub oryginalniej szych.

Przedewszystkiem zaznaczyć należy, że ród ten odznaczał się duchem rycerskim. Wprawdzie każda stara magnacka rodzina szczycić się może, że jej przodkowie stawali mężnie w obronie Ojczyzny (z wyjątkiem Wielopolskich, którzy nigdy krwi za kraj nie przelali), ale trzeba przyznać Radziwiłłom, że pod tym względem żadnemu rodowi wyprzedzić się nie dali. Zacząwszy od Mikołaja, który, jako starosta grodzieński prawdopodobnie dowodził chorągwią grodzieńską pod Grunwaldem, a później wysłany przez Witolda walczył z Tatarami — i od jego synów Jana i Mikołaja, walczących z Moskwą — a skończywszy na Michale, naczelnym wodzu r. 1831 — można wyliczyć kilkudziesięciu Radziwiłłów „bawiących się rycerskiem rzemiosłem". Wprawdzie żaden z nich nie zdobył na polu chwały takiego imienia jak Ostrogski, Tarnowski, Czarniecki, Chodkiewicz, Zamojski, Koniecpolski, Żółkiewski, Sobieski — ale mogli śmiało powiedzieć, że krwią swoją szafowali. Sami wprawdzie odnosili przeważnie mniejsze zwycięstwa, ale do większych się przyczyniali.

Mikołaj z przydomkiem Amor  brał udział w nieszczęśliwej bitwie pod Wiedroszą (1500), a następnie z innymi Radziwiłłami walczył z Moskwą w r. 1519. Jerzy z przydomkiem Victor,  jako hetman polny litewski stoczył 30 bitew i potyczek zwycięskich z Tatarami, Moskwą i Krzyżakami. Za Zygmunta I przyczynił się do świetnego zwycięstwa Ostrogskiego pod Orszą (1514), wyparł wraz z Firlejem Krzyżaków z Warmji, opanował szereg zamków krzyżackich, następne pobił Tatarów za Kijowem (1527), wreszcie z hetmanem Tarnowskim wkroczył w r. 1534 w granice moskiewskie, zdobył Starodub, oparł się o mury Smoleńska. Król mianował go kasztelanem wileńskim i marszałkiem, a wreszcie po śmierci Ostrogskiego dał mu buławę wielką. Jego to córką była królowa Barbara...

Znany nam już brat jej Mikołaj: Rudy, pierwszy „książę św. państwa rzymskiego na Birżach i Dubinkach"-jako hetman polny odznaczył się w Inflantach naprzód w walce z mistrzem zakonu Fürstembergiem, a potem z Moskwą, z którą ucierał się długie lata. Głośnem było jego zwycięstwo w 4.000 żołnierza odniesione niedaleko Połocka nad 30 tysięczną armją Szujskiego. Zmiana religji nie mogła mu zaszkodzić w czasach tolerancyjnego Zygmunta Augusta, Po śmierci więc Mikołaja Czarnego objął jego godności, został hetmanem wielkim, wojewodą wileńskim i kasztelanem wielkim litewskim, a oprócz tego gubernatorem Inflant. Była już wzmianka powyżej, że się sprzeciwiał Unji. Po śmierci Czarnego stał się naczelnikiem dysydentów. W bezkrólewiu po Zygmuncie Auguście, za Henryka i po jego ucieczce, prawie rządził Litwą. Za elekcji trzymał stronę Ernesta przeciw Batoremu. W r .1578 odniósł zwycięstwo nad Moskwą pod Kiesią czyli Wenden, a potem brał czynny udział w wyprąwach Batorego na Moskwę. Przyczynił się do zwycięstwa pod Wielkimi Łukami, dowodził Litwą przy oblężeniu Pskowa. Zgon jego boleśnie odczuli dysydenci litewscy, był bowiem ich najsilniejszą podporą. Zakładał zbory, sprowadzał uczonych kalwinów, fundował w Birżach szkołę wyższą dla młodzieży swego wyznania...

Syn jego, Mikołaj VII, już w 15 roku życia towarzyszył ojcu w wyprawie przeciw Moskwie w Inflantach, a później bił się pod Pskowem (1568), za Batorego towarzyszył ojcu w trudach wojennych. Umarł młodo na stanowisku wojewody nowogrodzkiego.

Brat jego młodszy, Krzysztof Mikołaj, zwany Piorun, brał również naprzód udział w dziełach rycerskich swego ojca, a wkrótce jako hetman polny stał się urzędowym jego pomocnikiem. Przy oblężeniu Połocka spisywał się tak dzielnie, że miał mu Batory własną szablę turecką ofiarować.. Był pod Wielkimi Łukami, pod Pskowem, dotarł do brzegów Wołgi. Na elekcji po Batorym, jak inni Radziwiłłowie, trzymał stronę arc. Maksymiljana. Mimo to Zygmunt III obdarzył go wielką buławą. Opiekował się dysydentami, starał sę przeszkodzić unji religijnej, protegował opierających się jej dyzunitów, chciał ich politycznie połączyć z dysydentami... Gdy ks. Sudermański wtargnął do Inflant, książę Krzysztof z Chodkiewiczem dał mu odpór pod Kokenhauzen, następnie oblegał Wenden i zmusił miasto do poddania się. Odnowiła się wnet dawno istniejąca nieprzyjaźń między hetmanami (słynny zatarg o rękę księżniczki Słuckiej, o czem będzie poniżej) i książę Krzysztof odjechał do Litwy. Jest przypuszczenie, ze na odjazd jego wpłynęła i duma rodowa, gdyż przybył na pole walki z wojskiem Zamojski, który jako hetman koronny objął główne dowództwo. Fakt jest, że właśnie po jego przybyciu Krzysztof usunął się, a gdy Zamojski opuszczał Inflanty, wymówił się od dalszej ich obrony... Książę Piorun dostał się i do naszej poezji dzięki Janowi Kochanowskiemu, który napisał „Epitha-lamium" na jego ślub z księżniczką Ostrogską i „Wtargnienie do Moskwy Krzysztofa Radziwiłła". W pierwszym z tych wierszy poeta „kwiateczki wonne szczypał na gładkie skronie" Radziwiłła, w drugim przebiegał całą wyprawę moskiewską, wspominając i poprzednie trudy rycerskie księcia Krzysztofa przy boku jego ojca, Mikołaja Rudego. Najładniejszym ustępem tego poemaciku jest przemowa ojca do syna o obowiązku służby ojczyźnie:

Ojciec twój tak cię witał: rad cię tak mój drogi

Synu! widzę, i tak się w te wojenne trwogi

Ojcu swemu popisuj; tak twoi przodkowie

Sławy wielkiej dostali, cni Radziwiłłowie,

Nie na biesiadach, ani między taneczniki,

Ani uszom przyjemnej słuchając muzyki —

Ale w polu pod niebem goniąc Moskwicina,

Abo niespokojnego strzelca Tatarzyna.

Tych torem, jakoś począł, chodź mój synu miły!

Ani chciej być poślednim między Radziwiłły.

Mnie jakokolwiek widzisz w tem sędziwem lecie,

Przedsię, dokąd mię będzie Bóg chował na świecie,

Ojczyźnie swej chcę służyć, a ty więc w me sprawy

Masz nastąpić napotem, jako dziedzic prawy.

O synu Krzysztofa, również Krzysztofie (II) hetmanie polnym, posiadamy najwięcej wiadomości, dzięki temu, że pozostały po nim papiery, które weszły do Tek Naruszewicza, a które wydano pod tytułem: „Księcia Krzysztofa Radziwiłła Sprawy wojenne i polityczne 1621—1632" (Paryż 1859). W dziele tem znajdują się dokumenty, tyczące się wojny inflanckiej, dyarjusz czynności Radziwiłła w r. 1621—22, dalej jego mowy sejmowe i listy, a na końcu dzieje jego funkcji marszałkowskiej po śmierci króla na konwokacji w roku 1632, spisane przez Jakóba Sobieskiego. Moglibyśmy więc bardzo szeroko opowiedzieć jego „sprawy wojenne i polityczne". Poprzestaniemy jednak na wzmiance, że ucierał się ze Szwedami w r. 1621, że walczył z nimi i w r. 1625 (Gustaw Adolf zdobył wówczas Birże), że w r. 1633 wyruszył na odsiecz Smoleńska, a potem brał przeważny udział przy królu w ataku na Moskwę oblegającą Smoleńsk i t. d. Pozatem był gorliwym obrońcą dysydentów. Po śmierci Zygmunta III, chcąc (jak się wyraża jego biograf Kotłubaj) „raz na zawsze zabezpieczyć swoich współwierców od prześladowań" przybył na elekcję na czele kilku tysięcy zbrojnych, a nawet prosił elektora brandenburskiego, „aby dział lekkich kilkanaście blisko granicy ulokował", któreby w razie potrzeby mógł do Warszawy sprowadzić. O mało nie przyszło do wojny domowej, ale królewicz Władysław uspokoił strony i dał księciu Krzysztofowi „asekurację", że utrzyma dysydentów przy ich swobodach i wolności wyznania. Zato Radziwiłł podczas elekcji w imieniu województwa wileńskiego „deklarował" Władysława na króla Polskiego.

Krzysztof, pan dumny i hardy, nienawidzony był przez hierarchję kościelna, źle widziany przez panów koronnych z powodu buty arystokratycznej. Głośne było jego zajście z marszałkiem Opalińskim. Zygmunt III-ci do tego stopnia go nie lubił, że po śmierci wielkiego hetmana lit. Chodkiewicza przez kilka lat zatrzymał „wakanse", aby tylko buława wielka nie przypadła Radziwiłłowi, do której jako hetman polny miał poniekąd prawo. Radziwiłł był tem do najwyższego stopnia wzburzony. W mowie na sejmie w r. 1625, zwołanym dla poborów na grożącą wojnę szwedzką, zaręczał, „że nieprzyjaciel pokoju nam nie wypowie". Radził tedy, aby sejm zajmował się raczej „wolnością i swobodą szlachecką". „Nic dotąd — mówił — nie uprosiliśmy od króla (szło o wakanse) szkoda się zjeżdżać na sejmy dla poborów... Gdy nie będzie wakansów, protestację uczyniwszy, stąd pojadę i rozumiem, że siła Ichmościów mi w tem dopomoże!" Groził więc, że zerwie sejm i „do niczego nie przystąpi bez załatwienia wakancyj" — a w sześć dni po tej mowie, ręczącej za pokój, Szwecja wypowiedziała wojnę.

Król dał wreszcie wtedy buławę wielką litewską, ale nie jemu, lecz jego szwagrowi Lwu Sapieże. Wyprowadziło go to z równowagi. Kiedy Sapieha zawiadamiał go o swej nominacji i prosił, aby z nim „nieprzyjacielowi razem wstręt czynił" pan Krzysztof napisał do niego list zgryźliwy z wymówkami. Sapieha odpowiedział spokojnie, że Krzysztof sam sobie winien, że go u króla popierał, ale on popsuł sprawę swemi protestami. Perswadował mu zawsze, aby króla nie irytował — „Com ja zeszył, to tyś rozpruł". Pan Krzysztof niepoprzestał na tem, ale napisał list z wymówkami do króla. Sapieha nie chciał się dalej „certować", a Radziwiłł na własną rękę zaciągał wojsko. Król, podejrzewając te zaciągi, kazał mu, "aby gromadę zebraną rozpuścił, szkody więcej ludziom nie czynił". Radziwiłł oczywiście nie usłuchał rozkazu, a ponieważ Szwedzi zniszczyli mu Birże, zażądał od króla, aby je umocnił. Na to mu król odpowiedział, że Birże są zamkiem prywatnym „a Rzeczpospolita własnym zamkom nie daje słusznej obrony". Zresztą Radziwiłła „stać na to, aby swój zamek opatrzył". Niełaska króla tembardziej wzrosła, że przejęto wówczas jakieś listy, dowodzące, iż-istnieje stronnictwo dążące do tego, aby po śmierci króla zapewnić tron polski Gastonowi księciu orleańskiemu. Oczywiście ubodło to króla Zygmunta III, marzącego o tronie dziedzicznym, a conajmniej pragnącego jednego z synów mieć swoim następcą. W sprawę tę, niezbyt wyjaśnioną, wplątany był ks. Richelieu. W listach królewskich, pisanych z tego powodu do Francji, wymienieni byli jako wysłannicy w tej sprawie Arciszewski i Kochelski, z których pierwszy służył w wojsku pod Radziwiłłem, a drugi był jego sekretarzem i prawdopodobnie autorem dyarjusza. To umocniło podejrzenie królewskie przeciw Radziwiłłowi. Stąd też, kiedy Radziwiłł, wybrany posłem, stanął na sejmie w r. 1629, król mu ręki nie podał. Na uczynioną mu zniewagę skarżył się pan Krzysztof na sejmie w długiej mowie, w której wprawdzie zaręczał swą wierność królowi, odpierał podejrzenia, ale r groził następstwami*).

*) Mowę tę umieścił Szajnocha w swym szkicu: „Urazy królewiąt'' z rękopisu bibl. Ossolińskich, więcej poprawnego i zupełniejszego, niż ten, z którego korzystali wydawcy „Spraw wojennych i politycznych"' Krzysztofa Radziwiłła.

IV. ROKOSZANIN. ZDRAJCY. "OSTATNI RYCERZE".

Brat Krzysztofa Janusz, urodzony z Ostrogskiej (Krzysztof rodził się z Tęczyńskiej) zawiódł nadzieje, jakie do potomstwa jego ojca, księcia Pioruna,  przywiązywał Kochanowski pisząc swoje Epithalamium. Prosił w nim Boga:

Daj im wdzięczne potomstwo, aby ucieszyli

Swe rodzice i sami uczestniki byli Tychże pociech...

...a oni nietylko we złocie

Albo w szerokich włościach, ale też i w

cnocie,

I w prawach sławnych swoich przodków

niech dziedziczą,

A ród nieprzerwanemi stopniami niech

liczą.

Książę Janusz po ukończeniu nauk wyższych w szkołach niemieckich i podróżach zagranicą, wprawiał się w sztuce wojennej w Węgrzech, jako ochotnik pod znamionami arcyksięcia austrjackiego Mateusza. Wróciwszy do kraju, otrzymał od Zygmunta III urząd podczaszego w. ks. litewskiego (1599). Towarzyszył potem ojcu swemu w wyprawie inflanckiej. Odznaczył się męstwem pod Kokenhauzem i przy wzięciu Wenden. Na tem jednak zakończył swój zawód rycerski w szeregach ojczystych. Jeszcze raz wprawdzie wyjął miecz, ale jako ... rokoszanin.

Urażony na Zygmunta III., że mu odebrał starostwo dudzkie, rozjątrzony aresztowaniem swych dworzan podczas tumultu na zamku krakowskim, przyłączył się do Mikołaja Zebrzydowskiego, który zwołał zjazd do Stężycy, aby wnieść skargę na króla o samowładztwo i o niedotrzymanie pactów konwentów. Po Stężycycy nastąpił zjazd w Lublinie, na którym książę Janusz obrany został marszałkiem koła rycerskiego. Przebieg rokoszu Zebrzydowskiego jest powszechnie znany, więc wspomnimy tylko, że pod Guzowem książę Janusz, dowodzący prawem skrzydłem rokoszan, uciekł z placu boju. W pozostawionej przez niego szkatułce z pieniędzmi, kosztownościami i papierami, znaleziono kontrakt, zawarty z Gabrjelem Batorym, powołanym przez rokoszan na tron polski. Uciekłszy na Litwę ks. Janusz znów zgromadził wojsko, ale w końcu przeprosił króla i otrzymał przebaczenie. Mimo to stał zawsze w opozycji i odsunąwszy się od posług krajowych zajął się opieką nad dysydentami, zuchwale upominał się na sejmie o ich krzywdy, (1613), wreszcie, ożeniwszy się z Elżbietą brandeburską, córką elektora Jana Jerzego, dał początek związkom krwi Radziwiłłów z Hohenzollernami. — Odtąd najczęściej przebywał w Prusiech, chciał nawet na stałe osiąść zagranicą. Zakładał zbory i szkoły protestanckie. Zmarł w r. 1620.

Nie dziedziczył więc w „cnocie" przodków swoich. Nie spełniło się również i drugie życzenie Kochanowskiego, aby potomkowie ks. Krzysztofa Pioruna ród „nieprzerwanymi stopniami liczyli", gdyż synowie Janusza i Krzysztofa II, Bogusław i Janusz, pozostawili po sobie tylko córki.

Synem Krzysztofa II był Janusz XI, głośniejszy od ojca w historji — ale niestety nie tyle ze swych zasług rycerskich i obywatelskich, ile ze zdrady, jaką popełnił za najazdu Karola Gustawa (1655). Wprawdzie Kotłubaj, historyk domu Radziwiłłowskiego, w książce: „Życie Janusza Radziwiłła" usiłował dowieść, że „niesłusznie współcześni historycy i ich zwolennicy, okrzyczeli go zdrajcą kraju i imię jego okryli wieczną hańbą w oczach potomności", gdyż ks. Janusz nie mógł inaczej postąpić, jeżeli nie chciał uledz orężowi nieprzyjaciół i „kraj na większą jeszcze niedolę wystawić, poddawszy się zaś Szwedowi mógł ocalić dawne swobody i przywileje" — ale te argumenty nikogo nie przekonały. Historycy do dziś dnia ustalonej przez swych poprzedników opinji o Januszu nie odmienili.

Już przy zajściu ojca z Opalińskim w Wilnie okazał swój popędliwy charakter i separatyzm litewski. „Przyjdzie czas — zawołał wówczas — kiedy Polacy do drzwi nie trafią i przez okna ich wyrzucać będziemy" (1636). W r. 1649, będąc już hetmanem, porwał się podczas sejmu ze szablą na 20-letniego Jana Sobieskiego. Biskupowi poznańskiemu zagroził w senacie, że go wyrzucić każe. Na pogrzebie Przypkowskiego, dworzanina ojca — kazał strzelać do klasztoru Dominikanów. Podczas sejmu r. 1652 rzucił się ze swoją służbą na orszak starosty pokrzywnickiego, przyczem kilku ludzi zabito — a przyczyną tego było, że kareta starosty przejście mu tamowała. Wywołał ogólną burzę — rozkazawszy wszystkie krzyże i męki pańskie w swych dobrach poobalać. „Można sobie wyobrazić — pisze Kubala — jakie gwałty wyrabiał na Litwie, na sejmikach, po dworach pańskich i szlacheckich".

Uchodził — pisze tenże Kubala — za najznakomitszego wodza i męża stanu. Był niemal królem na Litwie, rozrzucając pieniądze na prawo i lewo, miał mnóstwo oddanych sobie ciałem i duszą, którzy jego sławę głosili. Wojsko szło za nim ochotnie, bo był o nie dbały i hojny. Był głową kalwinów, którzy w dobrach jego tworzyli jakby państewko, a działając zgodnie z dysydentami w Wielkopolsce, gotowi byli każdego czasu połączyć się z schyzmatykami, przytem utrzymywali związki z hołdownikami Rzplitej, z księciem pruskim i kurlandzkim, a nawet z katolickiemi państwami"... Olśniewał przepychem, był „synem pychy". Dworzanie i słudzy jego błyszczeli od złota. Posiadał najkosztowniejsze pojazdy i uprzęże, ćwiczone kapele i złote zastawy. Zbierał najrzadsze kosztowności. Na balach dworskich pojawiał się w indyjskiej opończy, cały w koronkach, haftach i perłach, w czerwonej czapeczce, na której jaśniał djament z napisem: „Eintracht macht Macht". Mówił kilku językami, był świetnym tancerzem. — Na wjazd do Wilna za bytności w nim. Władysława IV wydał 200.000 zł. Podziw wzbudzał jego orszak na przyjęcie królowej Marji Ludwiki w Warszawie. Z pałacu jego w Wilnie zbytkownie urządzonego, car Aleksy Michajłowicz zrabował i wysłał do Moskwy kopuły pozłacane, kolumny marmurowe, meble, podłogi. Kazał Janusz wybijać złote medale na pamiątkę swych zwycięstw i wjazdów... Skutkiem rozrzutności wpadł w ogromne długi.*)

Król Jan Kazimierz nigdy mu nie wierzył i tylko zmuszony okolicznościami i oświadczeniem się za nim wojska, izby i senatu, zgodził się oddać mu wielką buławę, ale „cum protestatione". Już pod Żwańcem, kiedy hetman nie spełnił rozkazu wkroczenia na Ukrainę, obwiniał go król wprost o zdradę (1653). Wiedział też zapewne, że ks. Janusz przed śmiercią Władysława IV wszedł w konszachty z Jerzym Rakoczym, aby go osadzić na tronie polskim. Wprawdzie to zdradą nie było, bo wszyscy panowie polscy mogli mieć i mieli swych kandydatów, ale Rakoczy — za którym byli oprócz ks. Janusza : ks. Zasławski, Zyg. Lanckoroński i wielkopolski „totus Racocianus", był popieranym przez Chmielnickiego. — Musiały króla dojść i słuchy o porozumiewaniu się ks. Janusza, Wielopolskiego i innych z Chmielnickim i Zyg. Rakoczym, synem Jerzego, — którego dysydenci z Chmielnickim wzywali do wyprawy na Kraków po koronę (1650). To już była niewątpliwa zdrada. Ale nie koniec na tem. — Kiedy król w roku 1654 ociągał się z oddaniem mu wielkiej buławy — ks. Janusz po zerwaniu sejmu pożegnał króla „z wielkiem wzburzeniem umysłu" i wyprawił do Rakoczego powiernika z wezwaniem, aby mu przysłał na zaciągi 100.000 dukatów i zbierał wojsko na zajęcie Krakowa. Jednocześnie Janusz ze stryjecznym bratem Bogusławem wysłał Lubienieckiego do cesarza z prośbą o miejsce i głos w radzie Rzeszy, ponieważ pragnął „z przyrodzonej skłonności  zbliżyć się do niemieckiego państwa i usługami wiernemi spokrewnić się miłością i związkami". W liście do elektora brandeburskiego obaj Radziwiłłowie prosili, aby wstawił się za nimi do cesarza „unseren allergnädigsten Herren". Elektor odniósł się w tej sprawie do kurfirsta saskiego, zaręczając mu, że „cesarstwo będzie miało z tych książąt niemały pożytek".

Za młodu książę Janusz posłował do Anglji i Holandji, był przy ojcu pod Smoleńskiem. W r. 1646 otrzymał buławę polną litewską i został starostą żmudzkim. Po elekcji Jana Kazimierza walczył szczęśliwie z najazdem Chmielnickiego na Litwę. — W r. 1650 wszedł na Ukrainę, sprawił się dzielnie pod Łojowem (1651) zawładnął Kijowem, brał przeważny udział w bitwie pod Białą Cerkwią. Po zawarciu pokoju otrzymał na sejmie 1652 podziękowanie od Stanów. W roku 1653 został wojewodą wileńskim, a w roku 1654 hetmanem wielkim. Tego roku pobił zrazu 40 tys. Moskwy pod Szkłowem, — ale szczęście się odwróciło i pod Szepielewiczami doznał wielkiej porażki od przeważających sił nieprzyjacielskich. Regiment jego własny, „cudownie dobrany i potężny, w pień wysieczony" donoszono kanclerzowi Korycińskiemu. Samego księcia wyrwała z rąk nieprzyjacielskich chorągiew kozacka — ledwie z życiem uciekł z tej klęski. Prawą nogę mu przebito — padł pod nim wilczaty bachmat wołoski.

Gdy burza szwedzka nadciągnęła, a  Moskwa podstąpiła pod Wilno, — Radziwiłł, jak pisze Rudawski: „szybko zaczął obdzierać obywateli, napadać na kościoły, przetrząsać domy; złupił skarbiec publiczny i uszedł do Kiejdan na Żmudzi obarczony łupami Litwy". Moskale weszli do bezbronnego Wilna... i zrównali miasto z ziemią jak drugą Kartaginę".

Nadużycia księcia graniczyły z szaleństwem: głosił się wielkim księciem litewskim, wydawał prawa, — księżom kazał się ubierać po świecku itd. - 10 sierpnia książęta Janusz i Bogusław podpisali układ, uznający Karola Gustawa w. ks. litewskim. Książę Janusz, wysławszy żonę i córkę do kurfirsta brandeburskiego, z nielicznym pocztem, bo wojsko zdrajcę opuściło, udał się do Tykocina, w którym stała silna załoga szwedzka. Paweł Sapieha na czele wiernych wojsk obiegł Tykocin, a wśród tego oblężenia ks. Janusz — trawiony gorączką — zakończył życie...

Współczesny Rudawski taki sąd o nim wydaje: „Radziwiłł był pierwszym sprawcą klęski Litwy. Zrazu pomsta, potem niedostatek, skierowały ku zgubie Rzeczypospolitej, księcia potężnego, niegdyś bogactwem i godnością; może przytem i od ojców przekazana wiara kalwińska, sprawując próżnię w sercu i głowie — zachęciła go do szukania w mętnej wodzie obłowu..."

Ale nietylko jeden Janusz okrył w tych czasach plamą ród Radziwiłłów. Wspomnieliśmy, że razem z nim układ ze Szwedami podpisał Bogusław. Był on synem owego Janusza VI Radziwiłła, który wraz z Zebrzydowskim podniósł rokosz przeciw Zygmuntowi III i ożenił się z córkę elektora brandeburskiego. „Z mlekiem matki — pisze Kotłubaj — wyssał Bogusław większe przywiązanie do Niemców, którym wierniej służył, niźli ojczyźnie". Za młodu wojował jako ochotnik w Holandji. Wciąż, prawie bawił zagranicą i stał się głośnym ze swych pojedynków. — Powrócił na elekcję Jana Kazimierza, który mu powierzył dowództwo swej gwardji, oraz polecił zbieranie zaciągów do walki z kozactwem. — Brał udział potem w słynnym zwycięstwie pod Beresteczkiem (1654) i jako dowódca prawego skrzydła chorągwi usarskich odznaczył się w atakach. Po przyjęciu protekcji króla szwedzkiego, zaciągnął się do służby Elektora Brandeburskiego który popełnił zdradę, będąc bowiem hołdownikiem polskim, sprzymierzył się z królem szwedzkim. „Ten haniebny czyn ks. Bogusława — pisze Kotłubaj — niczem się usprawiedliwić nie daje... wszelkie usiłowania jego biografa dla uniewinnienia są bezzasadne lub fałszywe".

Brał udział w szeregach nieprzyjacielskich w krwawej bitwie pod Warszawą — ocalił wówczas życie Karolowi Gustawowi. Później pod Prostkami dostał się do niewoli — z której go jakiś żołnierz wyswobodził. I w latach 1656 i 1657 nietylko się trzymał strony szwedzkiej, ale miał związki nawet z kozakami. — Gdy gwiazda Karola Gustawa zaczęła blednąć, a elektor skutkiem tego szukał zgody z Janem Kazimierzem, Bogusław mu w tem dopomagał w nadziei, że za wpływem elektora otrzyma przebaczenie. Naznaczono zjazd w Bydgoszczy (30 października), na którym stanął traktat, zwalniający Elektora z hołdownictwa. — Król Bogusławowi ręki nie podał, ale za wstawieniem się Elektora udzielił mu amnestji i przywrócił mu dobra. Elektor mianował go generalnym gubernatorem Prus książęcych. Na czele wojsk elektorskich bił się ze Szwedami i szedł z Czarneckim na pomoc królowi duńskiemu. Później jeszcze przyczynił się do wyparowania Szwedów z Kurlandji... Dziwnem było jego stanowisko, gdyż jednocześnie był urzędnikiem Elektora i dygnitarzem polskim, posłował nawet do sejmu. Gdy Elektor zaprowadził absolutyzm wbrew Stanom Pruskim, Radziwiłł „popierał go we wszystkich jego środkach podejścia i przymusu". Jako zaś poseł polski gardłował za wolnością, patronował dysydentom, starał się nawet o laskę litewską. Po śmierci Jana Kazimierza popierał postawioną przez Elektora kandydaturę Filipa Wilhelma, księcia neuburskiego. Podczas kłótni Paców z Radziwiłłami wyzwał Paców na pojedynek konny, który jednak nie przyszedł do skutku. Choć zacięty nieprzyjaciel katolicyzmu, który papizmem nazywał, przecież kiedy się żenił z krewną swą Anną Radziwiłłówną, córką zdrajcy Janusza, starał się o... dyspensę w Rzymie. Zmarł nagle 31 grudnia 1669 r. Był to ostatni z Radziwiłłów linji birżańskiej. Zostawił po sobie trzyletnią córkę Ludwikę, której wychowanie powierzył opiekunom z Elektorem brandeburskim na czele. —

O rękę jej, a właściwie o olbrzymie jej dobra, już wcześnie ze wszystkich stron zabiegano. Myślał o niej dla swego syna wojewoda krakowski Potocki, myślał sam król Jan Sobieski dla syna swego Jakóba. Ale Elektor nie dał sobie wydrzeć tego skarbu — i gdy Ludwika doszła do lat 14 wydał ją za swego 15 letniego syna, margrabiego Ludwika. — Po jego śmierci 20 letnia wdowa była znów celem licznych zalotów. Zaręczyła się wprawdzie z Jakóbem Sobieskim, ale go porzuciła dla księcia Karola Filipa, falcgrafa neuburskiego, brata cesarzowej. — Uczyniła to zaś w tak brzydki i niesmaczny sposób, że wywołała ogromne oburzenie w Polsce. Nawet Elektor nazwał ją „bezecną upodloną osobą" i więcej jej widzieć nie chciał. Sprawa jej powtórnego zamążpójścia i pozostałych po niej olbrzymich dóbr, była przyczyną długich niesnasek w Polsce, których szczegółowy opis pozostawił A. Z. Helcel w rozprawie: „O dwukrotnem zamężciu księżniczki Ludwiki Karoliny Radziwiłłówny"**).

Wymieniliśmy zaledwie dziesiątek Radziwiłłów, którzy ze sławą albo niesławą „orężem się bawili". — Wszystkich przytaczać nie sposób. Opuściliśmy wielu, a między nimi Dominika i Zygmunta, którzy brali udział w wyprawie chocimskiej, — Alberta i Stanisława, walczących pod Wielkiemi Łukami, Michała, — czyniącego „wstręt" Szwedom, Jana, partyzanta Augusta II-go przeciw Leszczyńskiemu...

Czasy saskie nie dawały pola do popisywania się duchem rycerskim — więc też i Radziwiłłowie miecze do pochwy pochowali.

W Barszczyźnie spotykamy się ze słynnym księciem „Panie Kochanku", ale jedynie jako z ofiarnym członkiem jej generalności. W czasach sejmu wielkiego był generał-majorem Mikołaj Radziwiłł, — lecz nie brał osobiście udziału w walce r. 1792. Był jednym z pierwszych, co się w roku 1791 wpisali w księgę mieszczan warszawskich. Za Kościuszki według Korzona, miał być członkiem warszawskiej Rady Zastępczej Tymczasowej! Korzon cytuje jako swe źródło „Gazetę Wolną Warszawską", ale ani w niej, ani w żadnem opracowaniu dziejów insurekcji niema najmniejszej wzmianki o,Radziwille, jako członku Rady***).

Natomiast inny Radziwiłł, a mianowicie Maciej, kasztelan wileński, był przez litewską „Radę narodową rządową" powołany na członka deputacji skarbu. Miał widać opinję dobrego patrjoty, kiedy w roku 1792 wobec zbliżającej się walki z Moskwą i Targowicą, marszałek Kazimierz Sapieha uznając „potrzebę osoby jednej, któraby (na Litwie) za centralny punkt... służyła, nie widział „nikogo godniejszego temu zamiarowi, jak kasztelana wileńskiego", któremu do pomocy radził dodać Sulistrowskiego, Jelskiego i Wawrzeckiego, późniejszego naczelnika narodu po Maciejowicach. Wprawdzie do tego nie przyszło, ale książę Maciej w tymże r. 1792 jako opiekun małoletniego Dominika, „pragnąc zawsze dowodzić, że pierwej ojczyznę — a potem Radziwiłłowski dom widzieć żąda szczęśliwie", złożył w imieniu swego pupila, amunicję i działa, znajdujące się w zamkach nieświeskim, słuckim, bialskim, ołyckim, wreszcie oddał i „same zamki".. Wystawił swym kosztem oddziały piechoty i konnicy. Nadał wolność swym miastom taką, jaką nadawała konstytucja 3 maja miastom królewskim. Za Kościuszki wszystkich włościan, chcących iść do powstania uwalniał od poddaństwa i hojne nagradzał. Tutolmin, naczelny wódz rosyjski na Litwie, uważał go za jednego z głównych „podżegaczy". Książę Maciej był powszechnie ceniony i lubiany dla swej zacności i parjotyzmu. — Świadczą o tem współcześni, a między innymi pamiętnikarz Ochocki. W ostatnich dopiero czasach dowiedzieliśmy się, że miał on i pociąg do pióra. Podczas pobytu Stanisława Augusta w Nieświeżu (1784) wystawiono jego trzyaktową operę p. t. „Agatka", do której skomponował muzykę dyrektor orkiestry w Nieświeżu Jan Dawid Holland. Operę tę, która była poniekąd poprzedniczką „Krakowiaków i Górali" Bogusławskiego, grano następnie 8 razy w Warszawie (1785— 1788). Bogusławski wybrał „Agatkę" na inauguracyjne przedstawienie we Lwowie w roku 1795. Treść jej była osnutą na tle stosunku dworu do „poddanych". Autor zaznaczył swój szlachetny pogląd na niedolę ludu. Wspominał w jednym z ustępów o „tyraństwie przemocy tłoczącej ludzi" — włościanie według niego to „nasi żywiciele, nasi dawcy chleba". Później operę tę przerobiono na dwuaktową — cenzura usunęła niektóre ustępy, a między innymi i ustęp o tyraństwie. Dano też jej i nowy tytuł: „Pan Dobry jest ojcem poddanych". Muzykę do przeróbki napisał jakiś Danesi. Wystawiono ją w Warszawie w roku 1799. W teatrach prowincjonalnych „Pan Dobry" utrzymywał się jeszcze dość długo narówni z „Krakowiakami i

Góralami". Wystawiono go jeszcze w Poznaniu w roku 1825 wobec następcy tronu pruskiego, późniejszego Fryderyka Wilhelma IV. Prócz „Agatki" musiał jeszcze pisać ks. Maciej jakieś wiersze, gdyż źródła bibliograficzne przyznają mu tytuł poety****).

Patrjotyzm ks. Maciejowi nie wyszedł na dobre. Odebrano mu za sejmu grodzieńskiego opiekę nad ks. Dominikiem, spadkobiercą olbrzymiej fortuny ks. Panie Kochanku — ostatnim ze starszej linji  Radziwiłłów, ordynatów nieświeskich. Powierzono ją Targowiczaninowi Michałowi Radziwiłłowi, wojewodzie wileńskiemu. Opieka ta była kurą, znoszącą złote jaja panu wojewodzie. To też z ciężkiem zapewne sercem przyszło mu się z nią rozstać, kiedy ks. Dominik doszedł do pełnoletności. A ten ks. Dominik żył „szeroko", rozrzucał pieniądze na prawo i lewo. Podbijał sobie wszystkich serca swą uprzejmością i przystępnością. Przekonany o niewyczerpalności swego majątku, nie żałował grosza ani dla siebie, ani dla wszystkich, którzy do jego dobrego serca zapukali. Jego rządcy i „przyjaciele" korzystali z tego i w kilku latach dorabiali się poważnych fortun, które stały się podstawą nowej „arystokracji". Kochał się w koniach dobrej rasy, miał ich do 300, umieszczonych we wspaniałych stajniach, wyłożonych marmurem, ozdobionych zwierciadłami, — bronzami, zasłonami jedwabnemi. — Wydatek jego na same konie obliczano na 2 miljony złotych rocznie. Drugą namiętnością ks. Dominika były kobiety. — Wydawał dla nich wspaniałe bale, szalał za niemi. — Z pierwszą żoną Mniszchówną rozwiódł się, a jeszcze przed otrzymaniem rozwodu zawiązał stosunek z siostrą swoją cioteczną Teofilą Starzeńską, córką Teofili z Radziwiłłów Morawskiej. Była młoda, ładna, a konno jeździła „cudownie". On sam był pięknym mężczyzną — a więc „dobrali się". Rozwiódł ją ze Starzyńskim i ożenił się z nią, kiedy była już matką jego przedślubnego syna, Aleksandra. Ale gwałtowna miłość prędko jakoś przeszła i zakończyła się znowu rozwodem. — Rozwiedziona ks. Teofila wyszła za Czernyszewa, głośnego pośrednika cara Aleksandra pomiędzy nim a Napoleonem.

Ciekawe szczegóły o ks. Dominiku podaje w swym pamiętniku („Wospominanja") renegat Tadeusz. Butharyn, głośny powieściopisarz rosyjski, który za czasów napoleońskich wstąpił do Nieświeża w podróży zagranicę. Unosił się nad "sercem anielskiem" księcia, nad jego szlachetnością, łagodnością, dobroczynnością. Przedstawia go jako „zapaleńca polskiego", który tylko dyszy myślą o powstaniu Litwy dla połączenia się jej z Księstwem Warszawskiem.

Ks. Dominik „wyszumiał się", kiedy przyszła na to pora. Miał w sobie coś z księcia Józefa. Za Księstwa Warszawskiego wystawił własnym kosztem pułk ułanów, został potem pułkownikiem gwardji Napoleona. Przebył całą kampanję r. 1812, był ranny pod Możajskiem — walczył potem w Niemczech pod znakami upadającego „boga wojny". Ciężko ranny pod Hanau, zmarł z ran we Francji (11 listopada 1813). Miał więc i śmierć podobną do ks. Józefa, — gdyż zginął z nim jednocześnie za sprawę narodową. Serce jego sprowadził Wincenty Krasiński, ojciec Zygmunta, i umieścił w murach kościoła w Krasnem...

Pod sztandary Napoleona zaciągnął się, wbrew woli rodziców, i Michał Radziwiłł, syn wojewody wileńskiego, b. opiekuna Dominika. — Jako pułkownik wojsk francuskich zajmował z nimi twierdzę Kostrzyńską. W r. 1812 wchodził pierwszy na czele brygady do Dynaburga. Potem dzielnie spisywał się pod Połockiem i bronił oblężonego Gdańska (1813). Za Królestwa Kongresowego był senatorem i generałem dywizji. Wystąpił jednak wkrótce z wojska, nie mogąc się pogodzić z samowolą w. ks. Konstantego. Wyprowadziło go znów na widownię powstanie w r. 1831. Kiedy Chłopicki zrzekł się dyktatury, powierzono na jego życzenie dowództwo ks. Michałowi. Sam dobrze czuł, że choć był dobrym żołnierzem i generałem napoleońskim, na głównodowodzącego nie posiada kwalifikacji. Przyjął stanowisko dopiero wówczas, kiedy otrzymał przyrzeczenie, że faktycznym wodzem będzie Chłopicki. Gdy ogłoszono jego nominację, mieszkańcy Warszawy przyjęli ją okrzykami: „niech żyje Radziwiłł" i „na Litwę! na Litwę!". Widziano w jego wyborze myśl wskazania kierunku powstania — przerzucenia go na ziemie litewskie i ruskie. Po bitwie pod Grochowem Radziwiłł zrzekł się naczelnego dowództwa, które objął po nim Skrzynecki...

Na tych dwóch postaciach zamykamy szereg wybitniejszych Radziwiłłów „ducha rycerskiego" — boć późniejsi tego rodu Radziwiłłowie, generałowie pruscy i rosyjscy, mało nas chyba obchodzić mogą.

*) O wszystkiem tem obszernie w świetnej charakterystyce ks. Janusza w dziele Kubali "Wojna moskiewska 1654—5."

**) Ciekawe też szczegóły zebrał i J. Bartoszewicz w „Zamku Bialskim".

***) Skład Rady bez Radziwiłła podają zgodnie z innemi źródłami i „Dzieje insurekcji Kościuszkowskiej" K. Bartoszewicza, będące najobszerniejszym opisem powstania r. 1794.

****) Mieczysław Rulikowski: „Poprzedniczka Krakowiaków i Górali". Warszawa 1924.

V. RADZIWIŁŁOWIE POBOŻNI I DOBROCZYNNI.

Oprócz ducha rycerskiego, odznaczali się Radziwiłłowie żarliwością religijną. Ci, co się chwycili „nowinek geneweńskich" czynili to może, jak już powyżej zaznaczono, nie tyle z przekonania, ile dla pychy, dla polityki domu, aby się usunąć z pod władzy kościelnej i stać się patronami nietylko kalwinów, ale wszelkich dysydentów i dyzunitów. Była to ta sama pycha, która Rudemu i Czarnemu kazała się opierać Unji — ta sama, która ich potomków ciągnęła do kurfirstów brandenburskich i do cesarzy niemieckich. Większość jednak tych, co nie zerwali z katolicyzmem, lub do niego się nawrócili, była rzeczywiście głęboko religijna i pozostawiła tego liczne dowody.

Kalwinizm Radziwiłłów był zresztą tylko przejściowy — trwał zaledwie wiek jeden i skończył się na obu zdrajcach Januszu i Bogusławie, którzy nie zostawili w synach swych następców. Ale już znacznie wcześniej niektórzy Radziwiłłowie powrócili do wiary przodków. Uczynili to przedewszystkiem wszyscy czterej synowie Mikołaja Czarnego: Mikołaj VIII Krzysztof, Jerzy, Albert i Stanisław.

Początek zrobił najstarszy z nich Mikołaj Krzysztof, zwany Sierotką. Przydomek Sierotki otrzymał podobno z tego powodu, że raz, podczas jakiegoś wesela w zamku królewskim, Zygmunt August „naprzykrzywszy się patrzaniem fajerwerków" schronił się do apartamentów Mikołaja Czarnego i jego żony i tam znalazł opuszczonego od wszystkich i rzewnie płaczącego Mikołajka. Zaczął go więc pieścić i nazwał Sierotką.

Ojciec w najstarszym swym synu widział nadzieję rodu i przyszłą podporę reformacji. Wysłał go do Akademji lipskiej dla pobierania wyższych nauk. Przy konfirmacji miał do niego mowę, w której wyraził się, że „nigdy jego serce nie było napełnione większą radością, jak w chwili, gdy go oddaje „czystej wierze", w której gdy spędzi swe życie „największej nagrody dostąpi". Jeszcze przed śmiercią upominał go, aby trwał w wyznaniu reformowanym i opiekował się jego wyznawcami. — Tymczasem w dwa lata po śmierci ojca młody Radziwiłł przeszedł na łono katolicyzmu. — Świeże badania wskazują, że stało się to w roku 1567 po drugiej podróży zagranicę, kiedy  zetknął się w Rzymie z duchowieństwem katolickiem, a zwłaszcza z kardynałem Cemendonim, który dwukrotnie, bo przedtem i potem, był nuncjuszem w Polsce. Na nawrócenie to miała wpłynąć i choroba, niszcząca jego zdrowie, która, jak mu miano mówić, ustąpi z chwilą, gdy przyjmie katolicyzm. Dość, że wróciwszy do kraju, mając lat 19 — odrzekł się herezji. Są ślady, że w tem nawróceniu brali udział Skarga i Hozjusz. Nie brakło i naiwnej legendy. Sierotka miał pewnego razu, w tydzień wielkopostny jechać z Warszawy do Wilna i kazał sobie w jakiejś przydrożnej gospodzie podać kapłona, przyczem towarzysze jego stołu szydzili z obrządków katolickich, a jeden z nich drwiąc sobie z tajemnic ołtarzowych odezwał się: „Tak to prawda, co katolicy uczą, jak że ten kapłon upieczony, tu na półmisku postawiony, żyje". Na te słowa kapłon z półmiska się porwał, i skrzydłami strząsnąwszy zapiał". Radziwiłł zatem uznał, że go-„Bóg cudownemi sposobami ku sobie i wiary świętej ciągnie".

Nawrócenie swoje jednak utrzymywał Sierotka  przez pewien czas w tajemnicy, stąd też biografowie jego podają dopiero rok 1570 jako datę przyjęcia przez niego wyznania katolickiego. Pomimo, że był mu wierny, są, dowody, iż odznaczał się tolerancją, „był łagodny dla wyznania ojca, dobrotliwy dla innych wyznań". Po śmierci ks. Pioruna pisał do jego syna Janusza: „Byli niektórzy, — co udawali nieboszczykowi sławnej pamięci ojcowi W. M., że dla religji nie byłem afekt W. M. krwi swojej. Religja... idzie swym trybem; to prawda, że jest dystrakcją konfidencji ludzkiej, ale cnotliwemu nie przeszkodzi in affectu contra patriam.  „Złote słowa" — pisze H. Merczyng, który o nawróceniu się ks. Sierotki napisał całą rozprawę*).

Za młodu Sierotka  walczył w Inflantach, a potem Romanowi Sanguszce na czele własnych chorągwi dopomógł do wzięcia Uły (1568), za co go król mianował marszałkiem nadwornym w. ks. Litewskiego. Był przy śmierci króla w Knyszynie, a następnie wraz z wszystkimi Radziwiłłami popierał Ernesta Rakuskiego, do czego go skłonił Mikołaj Rudy przypomnieniem, że domowi austrjackiemu zawdzięczają Radziwiłłowie godność książęcą. Nawiasem mówiąc, Mikołaj Rudy chciał zbrojnie  poprzeć wybór Ernesta na w. ks. litewskiego i oderwać Litwę od Polski. Pokątne zabiegi i „podarunki" austrjackie zostały jednak odkryte, co wywołało oburzenie i skłoniło Sierotkę do usunięcia się ze stronnictwa cesarskiego. Jeździł po Henryka Walezego do Paryża i w orszaku jego wjechał do Krakowa. Po ucieczce Henryka, cesarz Maksymiljan znów rozpoczął zabiegi o tron polski dla swego syna. Zjednał dla siebie Sierotkę pisanemi do niego listami — ale Sierotka zachorował i na elekcję nie podążył. Nastąpiła podwójna elekcja: prymas mianował królem samego Maksymiljana, a jednocześne drugie stronnictwo powołało na tron królewnę Annę, mającą zawrzeć związek małżeński z Batorym. Dalszego przebiegu wypadków nie podajemy, są to bowiem rzeczy wogóle znane.

Sierotka ciężko chory uczynił ślub odwiedzenia Grobu Pańskiego w Jerozolimie. Powstawszy z choroby brał udział w wyprawie Batorego na Gdańszczan, trzymających się strony cesarskiej. Następnie walczył ze swym oddziałem przeciw Moskwie, która wtargnęła do Inflant. W szturmie Połocka, w głowę z półhaka raniony, odnowił ślub pielgrzymki, a gdy rana się zagoiła, — wybrał się w przedsięwziętą drogę „gdzie uczciwszy z należytą weneracją te miejsca, które Chrystus poświęcił... zdrów do ojczyzny powrócił". W Jerozolimie zostawił bogate dary dla Grobu Pańskiego i zapisał corocznie 125 czerwonych złotych dla jerozolimskich Bernardynów na lampę u tego grobu zawsze gorzeć mającą. Podczas tej podróży, był w Trypolis, na Krecie i na Cyprze, — zwiedził Egipt, jego miasta i piramidy. Interesujący opis tej podróży, napisany w języku polskim wydał naprzód Treter w przekładzie łacińskim. Z łaciny przetłumaczono go później na język polski. Przekład ten miał kilka wydań i należał do najpoczytniejszych książek w Polsce — „Pielgrzymka" ukazała się później w języku niemieckim i rosyjskim. Powróciwszy z podróży ułożył z bratem swoim Stanisławem prawa dla domu Radziwiłłowskiego i utworzył ordynację nieświezką. Po śmierci Batorego stanął po stronic arcyksięcia Maksymiljana, ale widząc większość za Zygmuntem III,  przyłączył się do jego stronnictwa. Popierał go później wszelkiemi siłami, zwłaszcza w sprawie unji kościelnej. Król go mianował wojewodą trockim.

Województwo to przyjął niechętnie, odnowiona bowiem choroba nie pozwalała mu oddawać się stale sprawom publicznym. „Źle mam na głowę — pisał w liście w roku 1602  — aż mi sznur przez szyję przewlekli, a nic nie pomaga: jako starą szkapę chromą, tak mnie leczą". Mianowany w roku 1604 wojewodą wileńskim, za rokoszu Zebrzydowskiego i Janusza Radziwiłła przyprowadził królowi zbrojny poczet przeciw rokoszanom. Dostarczał posiłków zbrojnych na wyprawy inflancką i moskiewską, ale sam w tych wyprawach, jak w życiu publicznem, udziału już nie brał. Zamkniętego w Nieświeżu toczyła choroba. Sam pisał o tem, w listach z roku 1612, że słuch stracił, wzrok jego ginie, a mówi z taką trudnością, iż go ledwie ludzie zrozumieć mogą. „Przyjadł mi się ten twardy i ciężki żywot... stałem się prawie półczłowiekiem**)". Wreszcie „po peregrynacji życia tego spoczął w Panu" w r. 1616. Kazał się pochować „bez pompy", w stroju pielgrzymim, „którego niegdyś w podróży do Ziemi Świętej zażywał".

Dla Nieświeża wiele uczynił. Miasto umocnił i ufortyfikował. Zbudował zamek i wspaniały kościół Jezuitów, jedną z najpiękniejszych bazylik na Litwie. Ufundował prócz tego w Nieświeżu 3 kościoły z dwoma klasztorami. Postawił w swych dobrach kilka kościołów parafjalnych. Wzniósł zamek w Białej. — Naprawiał drogi, sprowadzał rzemieślników z obcych krajów, wystawiał ratusze i szpitale. Nie żałował znacznych funduszów na cele filantropijne: utworzył posagi dla sierot, kształcił swym kosztem i przyodziewał ubogich studentów, wykupywał niewolników... Sam o sobie mówił, że się nazywa nie Radziwiłł, ale Rad-Żywił, bo biednym chleba nie żałuje.

„Był w geografji i medycynie znacznej umiejętności, w księgach się kochający, w językach cudzoziemskich dobrze biegły". (Niesiecki). Po nim to pozostały owe słynne armaty nieświeskie, prawdziwe arcydzieła sztuki ludwisarskiej. Łożył koszta na wydanie ogromnej mapy Litwy, ku czemu sprowadził zdolnego sztycharza Makowskiego. Tenże sztycharz ozdabiał jego „Peregrynację" wydaną po łacinie i pozostawił prócz innych prac ciekawe sztychy, wyobrażające zaniki Radziwiłłowskie***).

Drugi syn Mikołaja Czarnego, Jerzy, odrzekłszy się za przykładem brata i wpływem Skargi „błędów heretyckich", wstąpił do stanu duchownego, poczem wybrał się do Hiszpanji pieszo w stroju pielgrzymskim, aby odwiedzić grób św. Jakóba w Komposteli. W 24 roku życia został biskupem wileńskim, chociaż się od tej godności starał wyprosić. Batory zrobił go rządcą generalnym Inflant. (1582).

W dwa lata później za zasługi w tępieniu herezji, osobiście mu życzliwy Grzegorz XIII „deklarował go kardynałem". Na sejmie elekcyjnym 1587 stanął po stronie Maksymiljana, ale gdy Zamojski pobił niefortunnego pretendenta pod Byczyną, przystąpił do elekcji Zygmunta III. Znajdował się dwa razy na conclawe papieskiem w Rzymie, „kędy wielu kardynałów na niego infułę papieską galiło" (Niesiecki). Zygmunt III przeniósł go z katedry wileńskiej na krakowską. Wybrawszy się w r. 1600 na wielki jubileusz do Rzymu, nagle zachorował i w roku 44 swego życia „przeniósł się z ziemi do nieba". Papież Klemens VI odwiedzał go w chorobie i „odpustem zupełnym na tę drogę uzbroił, a o śmierci jego dowiedziawszy się, zapłakał". Kardynał Jerzy fundował I restaurował wiele kościołów. W pamiętnikach niemca Mülera, nieprzyjaznego katolikom, czytamy taką, jego pochwałę: „Kardynał ten jest to młode, pobożne, uczone a rozsądne książę... Co się tyczy wiary nikomu nie mąci, ani nie jest ciężki, ale każdemu spokojnie dozwala żyć. Owa dla licznych cnót nachwalić się jego dość nie możno"****).

Niesiecki, opierając się na tych, co o nim pisali, podnosi jego filantropję i gorliwość w wypełnianiu obowiązków duchownych, a kończy w te słowa: „Sam co rok przez siebie samego diecezją wizytował, niektóre kościoły w lepszą zakonności klubę zaprawował, duchowieństwo i przykładem swoim i przymiloną perswazja na tor pobożności kierował: był albowiem dziwnie miłych obyczajów, przyjemności takiej, że wszystkich do siebie ciągnęła, i pamięci osobliwszej tak, że cudzoziemskiemi językami mówiąc (umiał ich kilka) jakby się w każdym z nich urodził, doskonale mógł się rozmówić". Pamiętnik jego, będący rodzajem kilkoletniej historji Inflant, dowodzi, że tak jak ojciec jego i stryj, był przeciwnikiem Unji, nie lubił Polaków, za to miał skłonności do Habsburgów, i wierzył w ich „roztropność i sprawiedliwość****).

Brat Sierotki i Jerzego, książę Albert (Wojciech) rówież podobno przez Skargę nawrócony, był za Batorego pod Połockiem, Wielkiemi Łukami i pod Pskowem. Głównie jego staraniem stanął traktat Zapolski (1582), który przysądził Polsce Inflanty i ziemię połocką. Za Batorego został marszałkiem w. ks. litewskiego. — Przyczynił się wiele do ustanowienia Trybunału W. X. Litewskiego (1581) i z tego powodu zapewne otrzymał przydomek Justyniana litewskiego. On to w imieniu Zygmunta III zawarł ślub w Wiedniu z arcyksiężniczką Anną (ślub dawał kardynał Jerzy Radziwiłł) i zwyczajem niemieckim wobec cesarza i krewnych Anny położył się z nią w pełnem uzbrojeniu do łoża małżeńskiego. Było to oczywiście symboliczne matrimonium consumatum,  któremu się arcyksiężniczki poddawać musiały*****).

Albert „wszystkie kościoły w dobrach swoich katolikom przywrócił, drugie odnowił, inne z gruntu postawił, osobliwie w Klecku (był pierwszym kleckim ordynatem), i księży przy nich w dochody opatrzył, tamże szpital wyniósł i sowicie wyposażył. W wileńskim kościele św. Jana ołtarz wielki i organy jego nakładem stanęły. Sam się nawet dla przymnożenia większej chwały Boskiej na różnych instrumentach na chórze grywać nie wstydził, że w muzyce dobrze wyćwiczony; mszy św. nigdy nie opuścił, ciało swoje różnemi trapił mortyfikacjami" (Niesiecki). Przeniósł się na „nieumierające z Bogiem życie" w r. 1593 w Krakowie.

Najmłodszy z czterech braci, Stanisław, książę na Ołyce, również Skardze miał zawdzięczać nawrócenie. Odznaczył się męstwem pod Wielkiemi Łukami, na czele własnych hufców walczył i pod Pskowem. Był marszałkiem w. ks. litewskiego, a potem starostą żmudzkim. Mało oddawał się życiu publicznemu, a więcej księgom. Był wybitnym polyglotą, znał bowiem języki: grecki, łaciński, słowiański, francuski, włoski, niemiecki, hiszpański, węgierski, turecki i arabski. Z Ołyki kalwinów usunął, postawił w niej nowy kościół. Popierał gorliwie Unję kościołów. Fundował kościół w Nalibokach, w którym wielki post spędzał na modlitwach i dobrych uczynkach. W Ołyce codziennie po wysłuchaniu mszy św. prosto udawał się do szpitala, „tam ręką swoją, ubogich karmił, odziewał, chorych przez domowego medyka ratował...". Śmierć go zaskoczyła na Węgrzech, podczas pielgrzymki do Loretu (1599). Dano mu przydomek: Pobożny.

Religijnością odznaczał się i Albrecht Stanisław Radziwiłł, kanclerz w. litewski za wszystkich trzech Wazów. Bodaj czy to nie najpiękniejsza postać domu Radziwiłłowskiego, Opiekunem jego był ks. Sierotka, który go wysłał dla nauk zagranicę. On sam znowu był ochmistrzem udającego się zagranicę królewicza Władysława. Zostawił bardzo ciekawy opis tej podróży, wydrukowany dopiero w roku 1848 w Ateneum Kraszewskiego. W r. 1626 podczas wojny z Gustawem Adolfem był przy oblężeniu Gniewu — ale wogóle rzemiosłem wojennem mało się zajmował. Za to był „wierną radą", wypełniał sumiennie swe obowiązki, jakby stworzony na kanclerza. Silnie przestrzegał prawa i z tego zapewne powodu pozyskał przydomek „Stróża praw". Używany przy wszystkich układach, traktatach, zawsze okazywał umiarkowanie i umiał godzić. Trudno też było znaleźć lepszego nad niego medjatora w zatargach wewnętrznych. Pozostawił po sobie pamiętnik, raczej dyarjusz, napisany po łacinie, który przełożył wnuk jego Hieronim w w. XVIII, a wydał Raczyński w r. 1839. „Człowiek najpoczciwszy, najzacniejszy — pisze o nim Juljan Bartoszewicz — do rany go przyłożyć można było, gorliwy, czynny, kochał ojczyznę, ale przytem niezmiernie dom Radziwiłłowski. — Wiek to był, wśród którego ujrzał się nasz kanclerz, bardzo pobożny, ale trudno sobie wystawić nawet w tym wieku, żeby kto mógł być lepszym i świetobliwszym katolikiem od Radziwiłła. Znał kanclerz wszystkie cudowne i święte miejsca, sławne kościoły i głośne odpusty, jeździł do Rzymu, hojnie rozsypywał jałmużny. Na wszystkich sejmach najgorliwiej stawał zawsze za wiarą, katolicką i nie pozwalał ani na włos przyczyniać wolności różnowiercom; jeżeli rzecz, szła kiedy o to, a jakoś nie wiodło mu się, zżymał się srodze, gniewał i rzucał, i dopóty pracował, aż zrobił swoje.

„Gryzło to niezmiernie kanclerza, że miał w bliskim krewnym Krzysztofie Radziwille, hetmanie wielkim litewskim, gorliwego bardzo kalwina. Ale i ta bolesna zgryzota ustępowała zawsze przed osobistym familijnym interesem. Otóż, kiedy szło o samą wiarę, ostro opierał się na sejmach z hetmanom i psuł mu szyki zawsze i wszędzie swojemi wpływami u króla Władysława. Ale jednak kiedy szło o honor domu Radziwiłłowskiego, wtedy kanclerz zapominał nienawiści i zajść wzajemnych i biegł do króla prosić dla hetmana o krzesło, o starostwo, o pierwszą lepszą, łaskę, o umizg pański. Poniewierał wtedy kanclerz Tyszkiewiczami i Hlebowiczami, za to jedynie, że współzawodnikami byli hetmanowi do wyższego urzędu. Radziwiłł zawsze był u niego Radziwiłłem, chociażby i szatan, nietylko kalwin. Namiętności, jak widzimy, nie miały u niego granic. Stąd hetmana nazywa wszędzie kochanym bratem swoim, chociaż go czasami szameruje bez żadnej litości. Dziwna choroba wieku! Naród upadł już tak nisko, że najzacniejszy nawet człowiek, jak nasz kanclerz Radziwiłł, nie mógł i nie umiał poświęcić nic z prywaty swej dla dobra ogólnego, dla spokojności Rzeczypospolitej. Dlatego chociaż był niezmiernie sam z siebie bogaty, miał starostw bez liku po wszech ziemiach koronnych, a ciągle zabiegał i prosił o nowe i nie czuł, że mu to ubliżało, bogatemu i potężnemu panu. Nikt tak nie kochał Jezuitów, jak nasz Radziwiłł, nikt tak nie obruszył się na Piaseckiego, że doradzał królowi za żonę heretyczkę, nikt tak nie dokonywał praktyk religijnych, jak Radziwiłł. To nic. że obchodził najściślej posty, że mszy nie opuścił nigdy, że jadąc gdziekolwiek żadnego kościoła nie minął,, ale co tam jeszcze umartwienia się, i biczowania dobrowolnego nie było! Za lada występek, za lada grzech, książę kazał się bić dyscyplinami i smagać sługom bez litości. Ugodził wreszcie jednego dworzanina, któremu ufał, i ten miał za główny obowiązek czuwać nad postępowaniem księcia; jeżeli tedy dostrzegł w nim coś zdrożnego, bez ceremonji osądził prawem doraźnem, że grzech wart plag tyle a tyle, kazał się natychmiast panu swemu rozbierać i bił co wlazło; książę nie skarżył się, płakał i prosił o większą karę. Dziwak dobroczynny. Nie wierzą ludzie tym opowiadaniom historyków o Radziwille i komużby tutaj nie zdawało się, że to fałsze pomyślana na karb księcia, a najrzeczywistsza to jednak prawda . Wiele fundacyj pobożnych zrobił ten Radziwiłł i budował kościoły, czemu już łatwo uwierzyć. Pisał wiele z materji religijnej i historycznej. Tłómaczył dzieło Drexeljusza, sławnego ascety; o Najświętszej Pannie wydał kilka rzeczy, a wszystko po łacinie...

„Pamiętniki Radziwiłła nieocenionem są źródłem; nie jest to wprawdzie historja opowiadana, owszem jest to prosty dyarjusz, który latami miesiącami a nawet dniami opowiada różne fakta i szczegóły z życia i prac Radziwiłła... Nie żadne arcydzieło literatury, pamiętniki są przecież znakomite swoją, treścią; dla uczonych mieści się tutaj prawdziwie ruda złota, z której wiecznie kopać można... Skazówek, napomnień, faktów, rysów do dziejów cywilizacji narodu, do charakterystyki znacznych osób w ojczyźnie jest tutaj tak niezmiernie wiele, że nawet z niczem nie można porównywać Radziwiłłowskiego bogactwa".******)

Niesiecki całą kartę poświęca jego pobożności. Opowiada jak codzień 2 albo 3 godziny „dawał nabożnym rozmyślaniom", jak co tydzień przystępował do spowiedzi, pospolicie klęcząc na obadwa kolana modlił się, z czego gdy się jedno z nich skancerowało, nie prędzej jednak leczyć się na nie pozwolił, aż póki oczywiste gangreny niebezpieczeństwo, nie wymusiło na nim ratunku; przecież i wtenczas, gdy na jedno chorował, na drugiem klęczeć nie przestawał. Wymyślił taką machinę, w której się pewnych czasów zamykać kazał; tak misternie zrobiona była, że się w niej ani ręką ani nogą ruszyć nie mógł, i jego samego widzieć nie było, tylko grzbiet jego do biczowania obnażony"... „Na ubogich był prawie rozrzutny, w Wilnie i Pińsku podczas głodu u stołów po ulicach dla nacisku wystawionych przez naszych ojców (Jezuitów) niezmierną zgraję ludzi żywił i sustentował". Doznawał i cudownych widzeń. Oczywiście w opowiadaniu o nich było dużo naiwnej wiary. Raz pokazał mu się jeden towarzysz z jego chorągwi, która w pień była wycięta, o czem on jeszcze nie wiedział i prosił o ratunek dla dusz poległych, oznaczając sposób, w jaki Radziwiłł dowie się o skutku swych modlitw i dobrych uczynków: dopóki sieć zapuszczona w staw lekko nie przejdzie, dopóty dusze będą potrzebowały pomocy. Innym razem ukazała mu się pierwsza jego żona, która z płaczem prosiła, żeby ją modlitwami z mąk czyśćcowych ratował, bo jakoś się pomylono i modlitwy i inne „sufragia" na rzecz innej zapisano. Co czwartek odprawiał nabożeństwa do Najśw. Sakramentu, poczem ugaszczał paruset ubogich, sam z żoną u stołu im służąc i hojną jałmużną obdarzając. — Ciało św. Augentyna w Rzymie mu od papieża dane, do kolegjaty Ołyckiej sprowadził. Wyliczywszy kilka jego fundacyj, dodaje jeszcze Niesiecki, że testamentem swoim zapisał 25 tysięcy na dobrach swych Coling pod Gdańskiem „na sustentację tych, którzyby z heretyków do kościoła katolickiego nawrócili się".

Pobożnvm był i Zygmunt Karol, syn Sierotki, podczaszy wileński. — Podczas podróży zagranicę, zawitał do Malty i został kawalerem maltańskim; przy mistrzu ich bił się z Turkami na morzu. W wojnie trzydziestoletniej jako kawaler maltański walczył z własnym oddziałem pod Białą Górą. Na wiadomość o klęsce pod Cecorą powrócił do kraju i poszedł pod Chocim. Potem znów wszedł do armji cesarskiej i stanął tytularnie na czele Lisowczyków (właściwym ich dowódcą był Strojnowski). Następnie w szeregach ojczystych walczył przeciw Szwedom i przeciw Moskwie pod Smoleńskiem, gdzie odznaczył się pod Skowronkową Górą. Ostatnio lata życia poświęcił zakonowi maltańskiemu jako jego komandor poznański. Władysław IV, chcąc go odzyskać dla kraju, dał mu województwo nowogrodzkie, ale nowy wojewoda zmarł wkrótce w Assyżu, gdzie i został pochowany. Szpital w Kroszynie, cztery cerkwie unickie i domek Loretański w Stwołowicach, powstały z jego ofiarności. Michał Kazimierz, podkanclerzy i hetman polny litewski, szablą „dobrze przytępiał" Moskwę, Szwedów i Turków. I on był jak Bogusław Radziwiłł w bitwie pod Warszawą i pod Prostkami, tylko nie po stronie najezdników, ale jako obrońca kraju. Z Bogusławem mimo to utrzymywał potem stosunki i wiele dla niego robił, co oczywiście wywoływało złe wrażenie. „Miał do niego słabość" — pisze Kotłubaj. Przypuścić wszakże można, że była to słabość radziwiłłowska, ta sama, która i arcykatolikowi Albrechtowi Radziwiłłowi kazała popierać swych „familjantów" kalwinów. Za króla Michała Korybuta należał do malkontentów, na których czele stał prymas Prażmowski i Jan Sobieski — myślano wówczas o zmianie tronu. Radziwiłł był malkontentem, bo się obraził, że nie chciał mu król oddać pieczęci mniejszej litewskiej. Otrzymał ją wreszcie za wpływem Sobieskiego, z którego siostrą Katarzyną, „poprzysiągł dożywotnie kontrakty". Brał udział w świetnem zwycięstwie pod Chocimem,. które utorowało Sobieskiemu drogę do korony. Kiedy król Jan pracował nad utworzeniem ligi przeciw Turcji, pragnąc ją usunąć z Europy, książę Michał Kazimierz był posłem w tej sprawie do cesarza, papieża i rzeczpospolitej Weneckiej i ogromne sumy wydał. na świetne „wjazdy". Wracając z Rzymu do Bononji „ostatni dzień swego życia znalazł". Był biegły w matematyce, geografji, historji, „w alchemji miał niepospolitą biegłość". Król Jan Kazimierz trzymał mu do chrztu syna w Białej, będącej drugą stolicą panów na Nieświeżu; książę „pańsko sustentował" króla z całym senatem. Fundował w Białej klasztor i kościół Beformatów. Położył kamień węgielny pod kościół Jezuitów w Gdańsku — i sam ów kamień niósł pod fundamenta „ze zdumieniem patrzących na to katolików". Surowo przestrzegał, aby cały dwór jego słuchał mszy św. w dnie niedzielne i świąteczne. Żadnemu włościaninowi w dobrach jego nie wolno było służyć u żydów... On wyjednał w Rzymie beatyfikację św. Jana Kantego. Syn jego, urodzony z Sobieskiej, Karol Stanisław, towarzyszył swemu wujowi Sobieskiemu w wyprawie na Wołoszczyznę, w której nie znalazł król tronu dla syna, a zgubił rycerstwo polskie, które od tej chwili istnieć przestało. Karol Stanisław otrzymawszy podkanclerstwo, odpowiadające jego spokojnemu, łagodnemu charakterowi, zawiesił miecz i tak sumiennie pełnił swe obowiązki, że dano mu nazwę Sprawiedliwego. W wewnętrznych zamieszkach, w walce rodzin magnackich między sobą, grał zawsze rolę godzącego pośrednika. Mimo to sam miał zatarg o Birżę z Sapiehami (dalszy ciąg sprawy nenburskiej), musiał zbrojnie odzyskiwać Kopyl przez Sapiehów najechany. Za bezkrólewia po Sobieskim zażegnał wojnę domową między Sapiehami a związkiem szlacheckim, który stanął w obronie nietykalności dóbr duchownych. Na elekcji trzymał stronę Jakuba Sobieskiego, a gdy ten utracił wszelką nadzieję, oświadczył się za księciem Kondeuszem. Nastąpiła podwójna elekcja: Leszczyńskiego i Sasa. Gdy utrzymał się jednak August II, książę Karol przyjmował go hucznie w Białej, kiedy król powracał z wyprawy pod Kamieniec. Mianowany kanclerzem, stał się nietylko zwolennikiem Augusta II, ale i jego towarzyszem uczt i zabaw. Karol XII w perzynę prawie obrócił Nieśwież i jego zamek; musiał więc zająć się podźwignięciem miasta i odbudowaniem zamku. Był na zjeździe cara Piotra z Augustem II w Toruniu; a potem w Jaworowie, gdzie wydał wielki bal dla monarchów. Wszyscy współcześni przyznają ks. Karolowi łagodność, szlachetność, łatwość w pożyciu. Był to ,.pan samą prawie szczerością tchnący, sprawiedliwość kochający". Matka jego, Katarzyna Sobieska, pozostawiła po sobie piękną pamięć w Białej, gdzie głównie przebywała i dla której poczyniła pobożne i dobroczynne zapisy. Syn szedł w ślady matki: sprowadził Bazyljanów do Mira i Białej, zapisał kamienicę w Wilnie dla kościoła N. M. B. Śnieżnej. Największą jednak po nim pamiątką był instytut Panien miłosierdzia w Białej. Za jego czasów, zapewne więc i za jego przyczynieniem się sprowadzono do Białej ciało bł. Józefata, biskupa połockiego, zamordowanego przez schyzmatyków patrona unji kościelnej.

Na tem kończymy szereg „pobożnych" Radziwiłłów, lubo było jeszcze wielu innych, na tę nazwę zasługujących.

*) Kwartalnik historyczny 1910.

**) Scriptores rerum polonicarum VIII. Archiwum domu Radziwiłłów (wydawnictwo Akademji Umiejętności).

***) O Makowskim tym i jego pracach artystycznych podał ciekawą wiadomość J. Jakubowski w artykule: „Z dziejów ks. Sierotki", umieszczonym w książce zbiorowej „Odgłosy", wydanej przez „Dom Polski w Moskwie (1916).

****) Pamiętniki Mülera o Polsce wyszły po niemiecku. Opisywały czasy Batorego. Współczesny ich przekład wydano dopiero w r. 1840.

****) Pamiętnik kardynała Jerzego Radziwiłła wydał Wierzbowski w roku 1899.

*****) Przedtem Mikołaj Czarny był takim zastępcą, biorąc w imieniu Zygmunta Augusta ślub z Katarzyną księżną mantuańską, córką Ferdynanda króla rzymskiego, (późniejszego cesarza Karola) i Anny Jagiellonki. Choć to była młoda wdówka (kilka tygodni żyła tylko z mężem), a przecież wstydziła się poddać zwyczajowi. Górnicki tak to opisuje: „Po tańcach szli do łożnicy, tam król Ferdynand wojewodzie położyć się kazał, tak jak chodził: potem rozkazał córce iżby się podle niego położyła, która zawstydziwszy się, położyć się nie chciała, zatym ojciec wziąwszy ją wpół, położył ją wedle wojewody. Zaraz potym się porwała i uciekła".

******) J. Bartoszewicz. Historja literatury, wyd. 2 t. II str. 39-41.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VI. ORYGINAŁY I DZIWACY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII. KSIĄŻĘ „PANIE KOCHANKU".

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII. RADZIWIŁŁOWE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX. OSTATNIA WOJEWODZINA WILEŃSKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X. RADZIWIŁŁÓWNY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI. BERLIŃSKA LINJA RADZIWIŁŁÓW. ZAGŁADA NIEŚWIEŻA. JEGO ODRODZENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[UWAGI]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej